Tovo J'Hay

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Tovo J'Hay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1168</id>
    <revision>
      <id>1150572</id>
      <parentid>1115375</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fakhey</username>
        <id>40996</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1150572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22198" sha1="2a7bxfrbdcfb1e826a0duahv9wk6uhx" xml:space="preserve">
I [[Tovo J'Hay]] dia [[mpanankanto]] malagasy fantatra amin ny maha mpamorona, sy mpiangaly ny hiran' ny fo ([[Soul]]) araka ny maha hiran' ny fo azy izay dia ny fo avy hatrany no voadona rehefa hiantefan' ilay mozika. Manana fomba fihira tsy dia faheno sy fahita loatra teto [[Madagasikara]] indrindra eo amin' ilay angola sy fihetsem-po rehefa mihira, ka somary vaovao tamin' ny sofina teny am-piandohana. Misy ny tonga dia mankafy avy hatrany, arakaraky ny fahatakaran' ny tsirairay ny mozika anefa, na dia hita ihany aza hoe miezaka ny tovolahy hanatsotra ny hira ataony mba ho voarain' ny be sy ny maro. Mpanakanto iray nametraka, sy tsy maty intsony ao am-pon' ny Malagasy maro i Tovo J'Hay taty aoriana rehefa tafapaka tsara tany amin' ny mpakafy azy. Nanova ny fomba fijery ny rivotry ny mozika tamin' ny fotoan' andro ho an' ny rivotra hafa indray, tamin' ny taona 2000 tany ho any. Voasokajy ao anatin' ny mpihira mpanao hira madinika na variété izy, kanefa voasingana noho izy manana ny mampiavaka azy eo amin' ny aingam-panahy na feeling. Mpanakanto feno, ary miaina hotran' ny olona rehetra, manao ny fanaon' ny olona rehetra, manam-bady sy manan-janaka, ary manana asa fanaony andavan' andro.

== Zotram-piainany ==

=== Ny fahazazany (1983-1987) ===
Ny anarany feno dia Ratovondrahona Herinirina, teraka ny 05 Janoary 1974 tao Antananarivo. I Tovo J'Hay dia teraka tao anatin' ny fianakaviana tia mozika, na dia [[dokotera]] aza ny rainy dia mahagaga fa mpanao mozika avy ny ralahiny sy ny anabaviny, enina mianadahy, ary samy mitendry mozika avokoa. Fony fahakeliny teo amin' ny faha sivy taonany teo no nanomboka nianatra ny pianô i Tovo J'Hay, ary nitohy hatrany amin' ny fianarana aponga maro anaka (batterie) izany teo amin' ny fahafolo taonany. Ny nahitany an' i [[Gilbert Montagné]], [[Stevie Wonder]], [[Ray Charles]], [[Elton Jhon]] no nanosika ny faniriany ho lasa mpihira sady mitendry ny pianô,  Vao iraika ambin' ny folo taona izy tamin' izany dia efa niaraka tamin' ny rahalahiny (Ratovondrahona Minonirina) nanao fampisehoana voalohany tao amin' ny CGM, izay mbola ny hiran' i Gilbert Montagné  sy Richard Claiderman no nindraminy nataony tamin' izany. Ary tsy nijanona teo fa nanao fampisehona nitety ny colleges tao Antananarivo amin' ny alalan' ny fifaninanana isan-karazany.

=== Ny fahatanorany (1987-1991) ===
Teo amin ny faha 13 taonany i Tovo J'Hay no nanomboka nanoratra sy namoron-hira, &quot;Mahatsiaro &quot;no hira voalohany anisany noforoniny tamin' izany. Tamin' izy vao 14 taona no nitsiry ny hevitra fa hamorona tarika i Tovo J'Hay,  zareo mpinamana tany an-tsekoly no nikaon-doha ka teraka teo araka izany ny tarika iray antsoina hoe MAXI.  Nisy an' i Christophe Ramambazafy, Mbolatiana, lohateny anankiray hoe &quot;[[Friendship]]&quot; no hira tena nahafatarana ny tarika tamin' izany. Rehefa nahazo ny loka voalohany tamin' ny fifaninanan-kira tany [[Antsirabe]] ny tarika  dia nitety faritra maro teto [[Antananarivo]].  

=== Traikefa (1991-1997)===

Telo taona teo ny faharetan'ny ny tarika MAXI dia nisy ny fisarahana,  nanohy ny lalany ihany anefa i Tovo J'Hay tamin' ny faha 17 taonany ary niditra tamin' ny tarika iray mpanao Rock hoe &quot;APY&quot; ary nipetraka ho mpitendry ny [[synthétiseur]] fotsiny ihany, izay nampitombo ny traikefa teo amin' ny fitendrena, indrindra ny karazana gadona Rock. Teo amin' ny faha 18 taonany izy no namorona indray tarika iray izay mpanao ''a capela'' fotsiny nantsoina hoe 'The Jays&quot; izay tsy naharitra fa amam-bolana fotsiny dia rava ihany koa. Ka teo no niainga ny anarana hoe ''Tovo Jay'' izay marihana fa mbola tsy misy litera haitso &quot;H&quot;. Namoaka singa  &quot;single&quot; mitondra ny lohateny hoe &quot;Niandry&quot; izay nandeha tamin' ny anarany manokana izy avy eo. Nisy ihany koa ny firaha-miasa tamin' i Solofo Ranarivelo taty aoriana  ka namoaka singa hafa toy ny &quot;Naleoko izy ho any&quot;, ny &quot;Ho ahy sy ho anao&quot; izay duo niarahana tamin' i Lova Rakoto izay nandeha tamin' ny onjam-peo maro isan-karazany teto an-drenivohitra. Nanomboka teo dia nihamaro ny nahafantatra azy tamin' izany satria nahazo laharana avo teo amin' ny Hit parade, tamin' ny Radio Tsiokavao, Corail, sy Antsiva,  RFV.  
   
=== Seho voalohany (1997)===

Teo amin' ny faha 20 taonany no niaka-tsehatra ka nanao seho voalohany tao amin' ny ABAKABAKA amin' ny anarany irery i Tovo Jay izay tsy nampoizina fa namaly ny antso ny olona maro ary nanomboka teo no nahitany fa niforona ny vondron' olona mpakafy azy. 
   
=== Mozika indray avy eo (1997-2000)===

Telo taona no namitany ny fianarany teny amin' ny oniversite, taorian' izay ka niverina nandray ny mozikany indray ny tovolahy tamin' ny faha 23 taonany. Teo no nifankahitany sy i Aro zanak' i Bessa izay niara-niasa taminy akaiky ka namoaka singa iray avy hatrany. Lohateny iray tsy maty ambavan' ny mpakafy mandraka ankehitriny dia ny &quot;Mbola hafa&quot; izay namaritra ny lalan-kombany sy ny gadona ho voiziny nanomboka teo. Nisy araka izany ny fampahalalana,  heno tetsy sy teroa teny amin' ny haino aman-jery samihafa amin' ny alalan' ny interview sy gazety, nisy araka izany ny fisehoana kely madinidinika tetsy sy teroa, ka anisan' ny voamarika tamin' izany, ohatra, ny fandraisany anjara tamin' ny fitokanana ny haino aman-jery iray OTV izay nahatonga ny trano mpamokatra na producteurs maro niantso sy nitady fiaraha-miasa taminy, ka safidy manokana tamin' ireo mpamokatra ny fiaraha-miasa tamin' ny [[Do SOL]]

== Dingana vita ==
 
Efa maro be tsy ho voatanisa ny seho na fampisehona efa vitan' i Tovo J'Hay nandritra ny taona maro, na ny teto an-toerana na ny tany ivelany, sombiny vitsivitsy amin' ireo dingana efa vita mety nanamarika ny lalana. 
=== 2000===
*Voasonia ny fifanarahana tamin' ny trano mpamokatra Do SOL
*Fanodonana voalohany ny [[Clip]] &quot;Mbola hafa&quot;
=== 2001===
*Fivoahan'ny raki-kira &quot;Satry foana&quot;
*Fandraisana anjara &quot;Fanta Hit Parade&quot;  Palais des Sports, HIT Parade Malagasy Antsahamanitra,
*Voasa manokana niraka tamin' ny tarika 'Zay tao [[Antsahamanitra]]
*Seho niarahana tamin' ny STAR, Gare soarano

=== 2002===
* Fisehona voalohany tany Toamasina &quot;Soavita&quot;
* Seho maherin' ny 25 sy fitetezam-paritany maro niarahana tamin' ny &quot;Rakotra Artistes&quot;, &quot;Fitiavana Marina&quot;, notarihin' i [[Doudou Michel]]
* Seho voalohany Tovo J'Hay sy ny [[Tarika ZAY]] Antsahamanitra
* Sarimihetsika Voalohany  novokarin'ny Light Production: BOKY MAINTY

=== 2003===
*Fivoahan'ny raki-kira &quot;Teny mamy&quot;
*Concert, seho irery voalohany amin' ny maha Tovo J'Hay tao Antsahamanitra,
*Fandraisana anjara voalohany tao anatin' ny &quot;Tana in Love&quot;
* Fivoahana valohany tany ivelany, concert niarahana tamin' i Jaojoby sy Unik France
*Concert Tovo J'Hay, Zay, Nanie, [[AmbondronA]], Antsahamanitra,
*&quot;Che Bel Canto I&quot;: Tovo J'Hay niarahana tamin' i [[Bodo (mpihira)]], [[Poopy]], Malala, Nanie, Lalie, &quot;Rah toa ianao ka tia Mozika&quot;, Media consulting
*Concert voalohany tany Antsirabe, St Joseph
*Concert voalohany Mahajanga, Maison de la culture

=== 2004===
* Concert Tovo J'Hay voalohany niarahana tamin' ny [[Loko Do SOL]] Antsahamanitra
* Concert fiarahana voalohany, Tovo J'Hay, Ambondrona Antsahamanitra, Loko Do Sol
*Concert &quot;Che Bel Canto&quot; indroa nisesy niaraka tamin' ny Pazzapa, Aina, Tosy, Sitraka, Francia, Henintsoa, Hents, Palais des Sports
*Fisehona voalohany Tovo J'Hay tany Toliara, Soavinandrina, Ambositra, Ambatondrazaka sns...
*Tournée nationale,  &quot;Teny Mamy Tour&quot;
* Festival natao voalohany Fianarantsoa.
*Concert Y4 Anyah Spydee, Joy K 

=== 2005===
*Fivoahan' ny raki-kira &quot;Tia t'koa&quot;
*Concert &quot;5ème anniversaire Tovo J'Hay&quot; Palais des Sports
*5 ème Anniversaire Cabaret Carlton
* Fermeture &quot;5ème anniversaire&quot; Antsahamanitra niaraka tamin' ny namana mpihira rehetra. Rija Ramanantoanina, Mahery, Luc, bodo, Poopy, aina Joy K, Nary, Kiady, Rado, Nanie, Lalie

=== 2006===
*Concert voalohany Tovo J'Hay niarahana tamin' i [[Poopy]], Palais des Sports
*Tournée &quot;Che bel Canto&quot; tany [[Eorôpa]] ([[Frantsa]], [[Suisse|Soisa]], ...)
*Tournée Accoustique, Cabaret Antananarivo sy ny provinces
*Ray mpiahy Pazzapa VI, namorona ny hira faneva &quot;Tsaroanay foana&quot;

=== 2007===
*Fivoahan'ny raki-kira &quot;Tsy misy toa anao&quot;
*&quot;Tsy misy toa anao tour&quot; Tournée Nationale
*Loko DO SOL Antsahamanitra, 
*Concert Palais des sports  [[Media Consulting]]. 
*Nanomboka miditra no mamorona hira ho an'ny Artiste Hafa koa i Tovo J'Hay: Anisany izany Bodo, Joy K, Nanie, Tiji, Poon, sns..... 

=== 2008===
*Concert Tovo J'hay voalohany nirahana tamin [[Mada pro]].  Palais des sports, O Zoma! 
*O zoma tournée nationale

=== 2009===
Fivoahan'ny Raki-kira &quot;Antsika roa irery&quot;
*Tournée Europe, France suisse , [[Berlin]], Canada
*Tournée niaraka tamin'ny [[Féstival DONIA]], Antsohihy, Abanja, Diego, Nosy Be
*Concert &quot;Mitsangana Mitraka&quot; niraka tamin' i [[Shyn]], [[Tosy]], [[Denyz]], Tovo J'Hay Antsahamanitra
=== 2012===
*Concert Tovo J'Hay , Bodo Carlton, nisy tamin'izany ny fivoahan'ny hira &quot;Eritrereto Ihany&quot; (duo Bodo &amp; Tovo J&quot;hay)
=== 2015===

*Fivoahan' ny raki-kira &quot;Angolanao&quot;
*Concert Tovo J'Hay: fiverenana an-tsehatra indray tao Antsahamanitra niaraka tamin' i Dream'in
=== 2016===
*Concert Tovo J'Hay CC Esca niaraka tamin' ny Miritsoka Pro
*Tournée  Madagascar

===2017===
* Tournée Etas-Unis
* Concert Arena Ivandry
* Tournée Madagascar
===2018===
* Tournée Europe ( France ,Suisse)
* Concert Palais des Sports (Tovo J'Hay, Mirado,)
* Fanombohana ny fiaraha-miasa miaraka amin' ny IVENCO
===2019===
* Concert Tovo J'Hay PLAZA Ampefiloha
* Concert La Réunion
* Cabaret Tour Mada.
* Fidirana tao anatin' ny  Label Nudacy Records (Distributeur Digital)

=== '''2020''' ===

* Fampisehoana an-tsehatra (Cabaret - Concert)  fitetezam-paritra Madagascar
* Namoaka Lohateny Singa (&quot;Toa azy&quot;)

=== 2021 ===

* Fampisehoana maro. 
* Namoka ny loha-teny singa (&quot;D'Efa tia&quot;)
* Fiaraha-miasa tamin' ny Kolo Concept, narahana fampisehona Grand Cabaret tao amin'ny Ibis

== Raki-kira ==

===== Satry foana (2001) =====
''*Version physique''
# Naleoko izy ho any
# Ho avy any aho
# Lazao azy
# Teo foana
# Niandry
# Hainao atao
# Satry foana
# Mbola hafa
# Samy tia
# Ho ahy sy ho anao
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version streaming''

# Hainao atao
# Ho ahy sy ho anao
# Ho avy any aho
# Lazao azy
# Mbola hafa
# Naleoko izy ho an
# Niandry
# Samy tia
# Satry foana
# Teo foana

===== Teny Mamy (2002) =====
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version Physique''
# Hitalahoako
# Mba Lazao
# [[Teny mamy]]
# Tsy afa-mandao
# Te mba ho....
# Avia fa
# Tsy mbola misy aloha
# Zay sisa
# Vanona
# Ndao Mba
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version streaming''

# Avia Fa!
# Hitalahoako
# Mba lazao
# Ndao mba
# Te mba ho
# Teny mamy
# Tsy afa-mandao
# Tsy mbola misy aloha
# Vanona
# Zay sisa

===== Tia T'Koa (2004)=====
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version Physique''
# Aza avela
# Isik'ireo
# Tamberina
# [[Nofy]] Lalina
# Anio
# [[Tia t'koa]]
# Ray, roa, telo
# Lafatra
# Dia lasa
# Mitempo foana
''*Version Streaming''

# Anio
# Aza avela
# Dia lasa
# Isik'reo
# Lafatra
# Mitempo foana
# Nofy lalina
# Ray roa telo
# Tamberina
# Tia t'koa

===== Tsy misy toa anao (2006)=====
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version Physique''
# [[Tsy misy toa anao]]
# Rendez vous
# Hatreto ihany
# Efa Jamba
# Fihin-tananao
# Dia eto indray
# R'eny
# Tampoka avy teo
# R'eny (''feat'' Anyah)
''*Version streaming''

# D'efa samy teo
# Efa jamba
# Fihin-tananao
# Hatreto ihany
# 'lay rendez-vous
# R'eny
# Tampoka avy teo
# Tsy misy toa anao
# R'eny (''feat'' Anyah)

===== Antsika roa irery (2009)=====
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version Physique''
# Tsy ho haiko irery
# Nifampiantso
# Romotra Fitria
# Firifiry
# Antsika roa irery
# Tsaroanay foana
# Hirao tsotra
# Tonga dia Babo
# Ho anjarako
# O! Zoma
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Version straming''

# Firifiry
# Tonga dia babo
# Tsy haiko irery
# Hirao tsotra
# Romotra fitia
# Hirao tsotra (''feat'' Tosy)
# Tiavo
# O! Zoma
# Nifampiantso
# Tsaroanay foana
# Antsika roa irery
# Ho anjarako

===== Angolanao (2015)=====
# [[Angolanao]]
# Ilay takariva
# Izy ilay mahagaga
# Mahatsiaro tsy ampy anao
# Manombok'eto
# Miverina eto amiko ihany
# Ry zareo
# Tsy niriany
# Toa maika ery
# Tsy hanaiky intsony
'''The Best of Tovo J'hay en Live (2020)'''

# Romotra fitia
# Mbola hafa
# Lafatra
# Tsy misy toa anao
# Ndao mba 
# Ho avy any aho
# Angolanao
# Fihin-tananao
# Tsy afa mandao
# Zoma
# Satry foana
# Tia t’koa
# Samy tia
# Hatreto ihany
# Miverina eto amiko ihany
# Te mba ho
# Lazao azy
# Teny mamy
# Ho anjarako
# Tsy hanaiky intsony
# Antsiaka roa irery
# Zay sisa
# Niandry, Ray roa telo

== Raki-tsary ==

===== Best of Tovo J'hay, Vol 1, VCD (2010) =====

# O zoma,
# Tampoka avy teo
# Ho anjarako
# Ilay rendez-vous
# Fihin-tananao
# Te Mba ho
# Romotra fitia
# Tsy misy toa anao
# Hatreto ihany
# Ndao mba hiaraka

(''Mada Prod/Sm Prod. Super Music Prod'')

== Tantara an-koronan-tsary==
Efa hita tao anatin' ny filalaovana horonan-tsary ihany koa i Tovo J'Hay. &quot;Boky Mainty&quot; niarahana tamin' ny Avoko Production tamin' ny taona 2002: film mampatahotra (Horreur) raha fintinina, Rôle principal no endrika nisehoany. &quot;Fiainan'izany&quot;, horonan-tsary faharoa nahitana azy, izay niarahana tamin' i Light Production.
== Mari-pankasitrahana ==

* Artiste de l'année 2003 [[Midi Madagascar]]
* Meilleur Ballade &quot;Tia'Koa&quot; [[RDJ Mozika]] 2004
* Artiste le plus Sexy [[RDJ Mozika]] 2005
* Trophée Mozika Dance &quot;Romotra Fitia&quot; RDJ Mozika 2008
* Trophée RDJ Mozika: Chill Masculin 2022

== Mpiara-miasa akaiky==
Betsaka ireo artistes efa niara-niasa na niara-nilalao tamin' i Tovo J'Hay tao anatin' ny mozika

*Ny Eja, pôety nanoratra ny &quot;Teny mamy&quot;, &quot;Fihin-tananao&quot;, &quot;Aza avela&quot;, &quot;Tampoka avy teo&quot;, &quot;Antsika roa irery&quot;.
*I Haingo, izay namorona ny &quot;Vanona&quot; (tonony sy feony)
*Aro, namorona ny &quot;Mbola hafa&quot;, &quot;Lazao azy&quot;, &quot;Teo Foana&quot;
*Bessa, namorona ny &quot;Hainao ho atao&quot;
*Jhon Oabmar, namorona ny &quot;Tsy niriany&quot;

Maro be ihany koa ireo mpitendry (musiciens) mety tsy ho voatanisa eto daholo fa hialan-tsiny, izay niaraka namindra tamin' i Tovo J'Hay teny an-dalana teny:  anisan' izany:

*Rivo kely, Samy Andriamanoro, Daddy, Solofo bota, Mickael Randrianarisolo, Lanto, Mickael Andriamasindrazana,  (hita teo amin' ny vata clavier)
*Thierry Jack, Ra-Danz, Mamy Tiana, Mino, Philippe, Mika kely,  (hita teo amin' ny gitara beso)
*By, Manitra, Andry Blues, Fetra Kely  (gitara solo sy accoustique)
*Nins, Naly, Mendrika,Tax, Eric,Rajo, Andry Sylvano,Titan, Zo Nirina (hita teo amin' ny amponga maro anaka na batterie)
*Tity, Hasina (hita teo amin' ny sax)
*Bim (hita teo amin' ny percu)
*Tahiana, Njaka, Vola, Narindra, Tony, Nathalie, Njara, Miora, Aina, Lalaina, Mahaliana, Sarah, Helisoa, Nancy, Joely, Sonia (hita teo amin' ny feo lafika na Choeur)
* Tao ihany koa ny mpandihy izay nisy an' i Dihvin sns......

== Fiainany manokana ==
Manambady ara-dalana ary mana-janaka telo izy. Tamin' ny taona 2000 i Tovo J'Hay sy i Valerie no natao ara-dalana ny fanambadiana na dia efa niaraka nandritra ny fito taona talohan' izay aza ry zareo, ary nomeny anarana hoe Jhemy sy Miangoty ary Keyo ny zanaky ry zareo.

== Ny hira nisongadina==
=== Niandry===
Tonony sy feony: Tovo J'Hay, anisan' ireo hira nosoratan' i Tovo voalohany niaraka tamin' ny &quot;Naleoko izy ho any&quot;, sy &quot;Ho ahy sy ho anao&quot;, duo miaraka amin' i Lova Rakoto, Nanomboka teo no niainga ny famoronana, tsotra ny tonony, tsotra ny mozika, sary iray tsy hadino ho an' izay nahita azy teny am-boalohany, somary lavalava volo nitendry pianô raha nahatadidy tamin' izany isika. 
=== Satry foana===
Hira iray mora hiraina, mora tononina, gadona tsy dia faheno loatra, lasa lohatenin-draki-kira voalohany navoaka ny taona 2001 tao amin' ny Do Sol mihintsy aza. 
=== Mbola hafa===
Tonony sy feony: Aro, nifanojo ny tadi-dokanga satria dia i Tovo J'Hay no nametrahan'i Aaro ny fitokisana fa afaka ny hamoaka ny hira izay noforoniny izay tiany indrindra tamin' izany andro izany. Anisan' ireo hira nametraka an' i Tovo J'Hay kosa nefa ny &quot;Mbola hafa&quot; ho amin' ny toerana tsaratsara kokoa. 
=== Samy Tia===
Gadona: latino dance, Hira iray manaporofo fa afaka milalao gadona hafa i Tovo J'Hay fa tsy voafehy na voafaritry ny taranja iray fotsiny. 
=== Teny Mamy===
Hira nosoratan' i [[Ny Eja]] ny tonony, mozika feno fanahy, hira manome fanantenana ho an' ireo mahatsapa fa mitepo fitiavana, hira tsy mety maty handalovan' ny vanim-potoana rehetra, ity hira ity no hira nampitombo haingana sy vao mainka nametraka ny lazan' i Tovo J'Hay.  Concert niarahana tamin' ny tarika 'Zay tao Antsahamanitra no nanatsidika azy voalohany, tonga dia voaray avy ahatrany. Anisan' ny hiran' i Tovo J'Hay izay nijanona ela indrindra tamin' ny Hit Parade teny amin' ny ojam-peo isan-karazany.

=== Te mba ho===
Tsy misy tsy mahalala fa i Tovo J'Hay dia hita matetika eny amin' ny fanokafana fetim-panambadiana (na ouverture mariage). Hita soritra eny amin' ity hira ity araka ny raki-tsary  izany.  

=== Ndao mba===
Hira manamarika firaisan-kina sy fihavanana, teny am-piandohana dia niarahan' i Tovo J'Hay, Samoela, Unik, sy artiste hafa tamin' ny evenement tao [[RTA|Rado Televiziona Analamanga]] tany amin' ny taona 2003 tany ho any, izy no nanoratra ny tonony sy ny feony.
=== Lazao azy===
Ny akabeazan' ny hiran' i Tovo J'Hay dia hira tsy mba nasiana raki-tsary (clip) tsy mba natao dridrangilo (mattraquage) teny amin' ny haino aman-jery samihafa, indrindra ireo hira taloha nampalaza azy. toy ry &quot;Teny Mamy&quot;, &quot;Tsy afa mandao&quot;, &quot;Tia Tkoa&quot;, &quot;Vanona&quot;, &quot;Avia fa&quot;, &quot;Tamberina&quot; sns.  Kanefa, rehefa misy ny fampisehona dia tsy misaraka ary tsy manaiky ny olona raha tsy atao indrindra i &quot;Lazao azy&quot;, naman' ny tsy nahita Tovo J'Hay rehefa tsy atao io hira io.
=== Avia fa===
Gadona iray manana endrika Pop Rock, mora henoina, nefa azo ovaina amin' ny endrika samy hafa, manaporofo an' izany ny fampiaraham-peo nataon' i &quot;Raboussa&quot; sy &quot;Isa roa Telo&quot; niarahany tamin' ny Tovo J'Hay tamin' ny fandaharana iray tao amin' ny RTA, endrika hafa vaovao no nitondran-dry zareo azy kanefa tsy nampoizina ny fivoakan' ilay hira.

=== Raha tia mozika===
Fampiaraham-peo amin' i Bodo, Nanie, Poopy, Malala, Lalie, Che Bel Canto. Hira tsotra mora hiraina, hira matetika hita eny amin' ny Karaoke fanaon' ny olona, toy izay koa i &quot;Babo&quot; duo miaraka amin' i Aina. 
=== Tia t'Koa===
Hira nanamarina ary koa vao maika nanamafy ny lazany aorian' ny &quot;Teny mamy&quot; fa mbola mahay mamorona ary lary tsy lany aingam-panahy i Tovo J'Hay. Hita soritra amin' ity hira ity  amin' ny alalan' ny angolany izany. Miampita haingana ilay fihetseham-po rehefa mihaino azy. 
=== Tamberina===
Tia ny tanindrazany i Tovo J'Hay. Rehefa nanontaniana izy na koa heno amin' ny interview izay nataony isan-karazany dia tany ivelan' i [[Madagasikara]] no namoronany azy. Hita soritra ihany izany rehefa mihaino ny tonony. Hafa ihany hoy izy ny tany niaviana. 
=== Tsy mbola nisy===
Gadona hafa fitepo, gadona tsy dia faheno loatra ihany koa, gadona iray mety nahatonga ny olona hilaza angamba fa mpiangaly ny gadona Rn'B i Tovo J'Hay. Tsy dia misy ifandraisany loatra anefa fa aingam-panahy miala amin' ny andavan' andro fotsiny ihany. Hira anisan' ny ela indrindra ny namoronany azy  satria dia nipetraka ho amam-bolana maro mihintsy vao vita ilay hira. 
=== Efa Jamba===
Ity hira ity indray dia hira mifanohitra amin' ilay tetsy ambony. Fotoana vitsy fotsiny, mba tsy hilazana hoe tsy misy ora iray akory, no nahavitan' ny &quot;Efa Jamba&quot;, araka ny filazany. Ny tonony sy ny feony io. Nefa tsy dia tsapa loatra izay raha mihaino an' ilay hira, satria voarindra tsara ny rehetra 
=== Hatreto ihany===
Slow,  Ballade, sy izay fomba ilazana azy, fa ny manamarika azy dia ny firaiketany ilay mozika avy hatrany no miditra lalina any anaty fo rehefa mihaino azy. Anisany ny hira tiany amin' ireo hira noforoniny ny mihira ny &quot;Hatreto ihany&quot;. 
=== Aza avela===
Tonony: [[Ny Eja]] angolam-pivavahana. Ny tiana ho marihina fotsiny eto dia i Tovo J'Hay dia olona mivavaka ary mahatsiaro fa misy ny fahasamihafana eo amin' ny fiainana andavanandro, ka ny fifanomezan-tanana sy ny fifankatiavana noho izay fahasamihafana izay no tiana  tsindriana amin' ilay hira. 

=== Tsy misy toa anao===
Rehefa mitia ny olona iray dia mila mahalala sy mahafantatra fa tokana ny fitiavana fa tsy zaraina, indrindra fa eo amin' izay anjara nomen' Andriamanitra ary tsindriany tsara izay. Hira iray nosoratany ka natolony ny vadiny ny &quot;Tsy misy toa anao&quot;. Hay ve ka manoratra hira mba niainany koa i Tovo J'Hay e?
=== Fihin-tananao=== 
Voafehy ao anatin' ity hira iray nosoratan' i Ny Eja ity ny fitiavana rehetra. Na fitian-janaka izany, na ftiavana eo amin' ny mpifankatia izany, na koa zanaka sy Ray amn-dreny, eny fa na dia fitiavana avy amin' ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Nahary]] aza.
=== Antsika roa irery=== 
Trangam-piainana misy eo amin' ny maha olombelona no tantarain' i Ny Eja.  Fiainan' ny namana iray akaikin' i Tovo J'Hay no nontantaraina ao anatin' ilay hira.
=== Romotra Fitia===
Hafa kely raha ity hira ity no resahina, Sofiny samy hafa ary miavaka tsara ny mandray azy. Ny mahagaga dia somary ny mpakafy Tovo J'Hay any anstisin-tany &quot;province&quot; no tena mandray sy be mankafy azy tanteraka. Ny tao [[Antananarivo]] indray aza no somary nanilika ny &quot;Romotra Fitia&quot; raha ny fahitana azy. Raha nanontaniana i Tovo J'Hay dia tsotra ny namaliany azy:  &quot;Hira ho an' ny Malagasy&quot;. Na dia niezaka ihany aza nametraka sonia i Tovo J'Hay tao anatin' ilay hira dia betsaka no nilaza fa niova famindra i Tovo J'Hay, ka nanjary nametra-panontaniana ny mpakafy azy tao ampivoan-tany.
=== O zoma===
&quot;Antsika roa irery&quot; ny raki-kira misy azy. Hira hakana ambiance ozy ny fiteny. Na dia vao manomboka aza ny seho dia misy foana ny mikikiaka hoe &quot;O zoma&quot; atao. Asa re no mahatonga an' izay? 
=== Ho anjarako===
Hita soritra amin' ity hira ity fa miditra lalina ary miha matotra kokoa hatrany ny fomba fanoratra, safidy ilay izy, hoy izy. Hany ka na somary ela aza ny fandraisana azy am-boalohany, dia mateza ary miraikitra tsy miala ao anaty rehefa tafiditra. Tonony sy feony: Tovo J'Hay
=== Angolanao===
Aingam-panahy nifanena tao anatin' ny mpakafy sy Tovo J'Hay, Hira niainany amin' ny zavatra hita isan' andro no tantarainy ao anatiny. Hira tao anatin' ny Raki-kira farany navoakany.

== Rohy ivelany ==

* [http://Tovo%20J'Hay Tovo J'Hay]</text>
      <sha1>2a7bxfrbdcfb1e826a0duahv9wk6uhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rafael Nadal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113468</id>
    <revision>
      <id>1150589</id>
      <parentid>1100519</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="k9t8jp97vs6fgllytnbdfq6ws226av5" xml:space="preserve">[[Sary:Rafael Nadal in La Moneda-007.jpg|Rafael Nadal (2013)|thumb|200px|ankavanana]]

I '''Rafael Nadal Parera''' dia [[mpilalao tenisy]] espaniola teraka ny [[3 Jiona]] 1986 tany [[Manacor]] ao [[Mallorca]], ao amin'ny [[Nosy Baleares]], any {{Espaina}}. Nandresy tao [[Rolland Garros]] izy ny taona 2005, 2006, 2007, 2008, 2010 ary 2011. Nandresy tao [[Wimbledon]] koa izy tamin'ny taona 2008 ary 2010, ny [[Australia Open]] tamin'ny taona 2009 ary ny [[US Open]] tamin'ny taona 2010.

== Rohy ivelany ==
* {{es}} {{en}} [http://www.rafaelnadal.com Rafael Nadal - Site officiel]
* {{es}} [http://es.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Rafael-Nadal.aspx ATP Profile] {{Wayback|url=http://es.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Rafael-Nadal.aspx |date=20120629184613 }}
{{Commonscat|Rafael Nadal}}

[[Sokajy:Biôgrafia]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy espaniola]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]</text>
      <sha1>k9t8jp97vs6fgllytnbdfq6ws226av5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Novak Djokovic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169030</id>
    <revision>
      <id>1150590</id>
      <parentid>1055689</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="933" sha1="92sdprsloxogcp2n66stf1m748pz2ge" xml:space="preserve">[[Sary:Novak Djokovic Miami 2012.jpg|Novak Djokovic tam-pilalaovana tao [[Miami]], 2012|thumb|250px|ankavanana]]
I '''Novak Djokovic''' (amin'ny [[fiteny serba]] Sirilika ''Новак Ђоковић'' ary amin'ny [[fiteny serba]] latina ''Novak Đoković'') dia [[mpilalao tenisy]] serba teraka ny [[22 Mey]] 1987 tany [[Belgrade]], any [[Serbia]]. Nandresy tao [[Australia Open]] izy ny taona 2008, 2011, 2012 ary 2013. Nandresy tao [[Wimbledon]] koa izy tamin'ny taona 2011, ny [[US Open]] tamin'ny taona 2011.

== Rohy ivelany ==
* {{sr}} {{en}} [http://www.novakdjokovic.rs/ Novak Djokovic - Site officiel] {{Wayback|url=http://www.novakdjokovic.rs/ |date=20120415222200 }}
* {{en}} [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Novak-Djokovic.aspx ATP Profile]
{{Commonscat|Novak Đoković|Novak Djokovic}}

[[Sokajy:Biôgrafia]]
[[Sokajy:Serbia]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]
[[sokajy:Mpilalao tenisy serba]]</text>
      <sha1>92sdprsloxogcp2n66stf1m748pz2ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roger Federer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169037</id>
    <revision>
      <id>1150594</id>
      <parentid>1081982</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>1981</comment>
      <origin>1150594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="5xgd41wnagt9wbvxhsnu4bj8r3dvbpb" xml:space="preserve">[[Sary:Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg|thumb|right|Roger Federer]]

'''[[Roger]] Federer''' (teraka ny [[8 Aogositra]] [[1981]] tany [[Bâle]], [[Soisa]]) dia olom-pirenena soisa mpilalao tenisy matihanina. 

Maro ireo zava-bitany tsara indrindry maneran-tany eo amin'io taranja io. Anisan'izany ohatra ny nitazomany ny laharana voalohany tao amin'ny laharana ATP nandritry ny herinandro 309, izay 287 herinandro nisesy. 

Eo koa ireo anaram-boninahitra betsaka indrindra (20 isa) nahazoany ireo fifaninanana goavana (grand chelem) nandritra ireo taom-pilalaovany : Nandresy tao [[Australia Open]] izy ny taona 2004, 2006, 2007, 2010, 2017 ary 2018. Nandresy tao [[Rolland Garros]] koa izy tamin'ny taona 2009. Nandresy tao [[Wimbledon]] koa izy tamin'ny taona 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, ary 2017 ny [[US Open]] tamin'ny taona 2004, 2005, 2006, 2007, 2008. 

Ireo zava-bitany ireo miampy izay maro mbola tsy voatanisa dia mitarika ny sain'ny maro hilaza fa izy no mpilalao mahay indrindra an'ity taranja ity eo amin'ny tantaran'ny tenisy.  

Hatreto dia 97 ny isan'ny ireo fifaninanana efa azon'i Roger Federer. Efa nahazo ny anaram-boninahitra amin'ny lalao isan'ekipa koa izy ny taona 2014 (coupe davis), izay niarahany tamin'ilay namany soisa Stanislas Wawrinka, ary efa nandrombaka ny medaly volafotsy tamin'ny lalao olimpika tany Londres tamin'ny taona 2012. 
== Rohy ivelany ==
* {{fr}} {{de}} {{en}} [http://www.rogerfederer.com/en.html - Site officiel] {{Wayback|url=http://www.rogerfederer.com/en.html |date=20120606064848 }}
* {{en}} [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx ATP Profile]

{{Commonscat|Roger Federer}}

{{DEFAULTSORT:Federer, Roger}}

[[Sokajy:Biôgrafia]]
[[Sokajy:Soisa]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1981]]</text>
      <sha1>5xgd41wnagt9wbvxhsnu4bj8r3dvbpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andy Murray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244419</id>
    <revision>
      <id>1150596</id>
      <parentid>998408</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="390" sha1="ee0gkbz56o6n01vsevacpfo2nrc54sq" xml:space="preserve">[[Sary:AndyMurrayWimbledon2016.jpg|vignette|I Andy Murray manoroka ny amboaran'i  Wimbledon tamin'ny taona 2016.]]
'''Andy Murray''' dia teratany [[Fanjakana Mitambatra|britanika]], écossais, mpilalao tenisy matihanina teraka ny taona [[1987]].

{{vangovango}}
[[Sokajy:Fanjakana Mitambatra]]
[[Sokajy:Biôgrafia]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy britanika]]</text>
      <sha1>ee0gkbz56o6n01vsevacpfo2nrc54sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244469</id>
    <revision>
      <id>1150562</id>
      <parentid>1140032</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T23:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1150562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21003" sha1="s6xemid9xtxc8ysrkkcj4rf0r52nfza" xml:space="preserve">[[Sary:Logo FFKM.png|vignette|243x243px|Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]]
Ny '''Fiombonan' ny''' '''Fiangonana''' '''Kristiana''' '''eto''' '''Madagasikara''' (FFKM) dia fikambanana [[Ekiomenisma|ekiomenika]] iraisan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fiangonana kristiana]] vitsivitsy eto [[Madagasikara]], dia ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) sy ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]] (FLM) sy ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM) ary ny [[Eklesia Episkopaly  Malagasy]] (EEM)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://dbpedia.org/page/Council_of_Christian_Churches_in_Madagascar? Council of Christian Churches in Madagascar]&quot;, ''dbpedia.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/kristianaflm/posts/1930597907295874/? Ny andraikitry ny FFKM eto Madagasikara]&quot;,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1756073X.2023.2188519? ''Fihavanana'' and ''Raiamandreny'' as the basis to construct a hybrid practical theology in the Malagasy context]&quot;, ''www.tandfonline.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;''.'' Amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] dia ''Council of Christian Churches in Madagascar'' fa amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] kosa dia ''Conseil chrétien des Eglises à Madagascar'' no iantsoana ilay fikambanana. Niorina tamin' ny taona 1980 io fiombonana io. Ao [[Antananarivo]] ny foiben-toerany ary raha niisa 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 any ho any ny fitambaran' ny mpivavaka ao amin' ireo fiangonana ireo tany amin' ny taona 2004&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Group, Taylor &amp; Francis (2004). ''The Europa World Year: Kazakhstan - Zimbabwe''. Taylor &amp; Francis. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781857432558&lt;/nowiki&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia 13&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 izy tamin' ny taona 2022. 

Ny fiangonana kristiana mino an' i [[Jesoa]] ho [[Andriamanitra Zanaka|Andriamanitra]] sy hany mpamonjy araka ny [[Soratra Masina]] (ny [[Baiboly]]) dia afaka mirotsaka amin' io fiombonana io&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Council of Christian Churches in Madagascar. ''archived.oikoumene.org''. Notsidihina tamin' ny 2017-06-07.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;CCCM — World Council of Churches. www.oikoumene.org. Notsidihina tamin'ny 07-06- 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Azo itarafana ny ezaka sy ny olana momba ny [[ekiomenisma]] ny fiainan' ny FFKM. Tsy mionona amin' ny resaka fivavahana ihany ny FFKM fa mandray anjara amin' ny fanampiana ara-tsôsialy sy amin' ny fandaminana  ny disadisa ara-pôlitika eto amin' ny Nosy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.justice.gov/eoir/media/284941/dl?inline=&amp; Madagascar]&quot;, ''www.justice.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.justice.gov/eoir/media/283761/dl?inline=&amp; Madagascar]&quot;, ''www.justice.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/2024/12/04/national-mediation-platform-gains-second-wind-after-election%2C110347427-bre? Madagascar National mediation platform gains second wind after election]&quot;, ''www.africaintelligence.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manatanteraka ny maha mpaminany eto amin' ny firenena azy ny FFKM amin' ny alalan' ny rafitra misy ao aminy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gvalosoa.net/2022/09/03/fiombonanny-fiangonana-kristiana-eto-madagasikara-ffkm-miantso-ny-manampahefana-hampitsahatra-ny-herisetra/? Fiombonan’ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara FFKM – Miantso ny manampahefana hampitsahatra ny herisetra] {{Wayback|url=https://gvalosoa.net/2022/09/03/fiombonanny-fiangonana-kristiana-eto-madagasikara-ffkm-miantso-ny-manampahefana-hampitsahatra-ny-herisetra/ |date=20250429055453 }}&quot;, ''gvalosoa.net''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Tantara ==

=== Fahaterahany ===
Raha tamin' ny 1980 no nanambaràna amin' ny fomba manetriketrika ny fisian' ny FFKM, dia efa tamin' ny taona 1979 no tena nahaterahany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://malagasyword.org/bins/teny2/ffkm? FFKM]&quot;, ''malagasyword.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ifri.org/en/node/5242? Madagascar Crisis]&quot;, ''www.ifri.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 1970 dia nitsangana ny Filankevitra Ekiomenika momba ny Teôlôjia (FET) izay sehatra nahafahan' ny mpitondra fiangonana maro nifanakalo hevitra. Vokatr' izany dia maro ny zavatra tapaka: ny fampiraisana ny fanononana ny anaran' ny Mpamonjy ho ''[[Jesoa]]'' (fa tsy ''Jesosy'' na ''Jeso''), ny fandikan-teny iraisana momba ny [[Rainay any an-danitra|Vavaka nampianarin' ny Tompo]], ny fandikana iraisana ny [[fanekem-pinoana]] ekiomenika ([[Fanekem-pinoana nikeana|niseana]] sy [[Fanekem-pinoana apôstôlika|apôstôlika]]), ny famoahana ny boky fihirana ''Miara-mizotra'', sy ny maro hafa.

Talohan' ny fahaterahan' ny FFKM dia niatrika olana ara-potokevitra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fiangonana kristiana teto Madagasikara]] noho ny nisafidian' ny fitondram-panjakana ny [[sôsialisma]]-[[marksisma]] tamin' ny taona 1975, izay firehana ara-pôlitika nanohitra ny kristianisma&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://wildmadagascar.org/history/index.html? A Historical Timeline for Madagascar]&quot;, ''wildmadagascar.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.wsws.org/en/articles/2002/02/mad-f05.html? General strike in Madagascar]&quot;, ''www.wsws.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/sub-saharan-africa-region/malagasy-republicmadagascar-1960-present/ 34. Malagasy Republic/Madagascar (1960-present)] {{Wayback|url=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/sub-saharan-africa-region/malagasy-republicmadagascar-1960-present/ |date=20250917043835 }}&quot;, ''uca.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Fijoroany ara-panjakana ===
Teraka tamin' ny volana Nôvambra 1979 ny FFKM tamin' ny fivoriana nokarakarain' ny Filankevitra Ekiomenika momba ny Teôlôjia (FET) tao amin' ny Falda Antanimena ao [[Antananarivo]], izay nihaonan' ny mpitondra fivavahana ao amin' ny fiangonana efatra mpikambana. Tamin' ny 20 Janoary 1980 vao nambara amin' ny fomba ôfisialy ny fisian' ny FFKM&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lexpress.mg/2025/01/environnement-le-ffkm-fait-appel-la.html? Environnement - Le FFKM fait appel à la prise de conscience]&quot;, ''www.lexpress.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Ny fiangonana mpikambana sy ny rafitra ==

=== Ny fiangonana mpikambana ===
Ny fiangonana kristiana mino an' i [[Jesoa]] ho [[Andriamanitra Zanaka|Andriamanitra]] sy hany Mpamonjy araka ny [[Soratra Masina]] (ny [[Baiboly]]) dia afaka mirotsaka amin' io fiombonana io&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

==== Ny Eklesia Episkopaly  Malagasy ====
Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]] izay anarana iantsoana ny [[Anglikanisma|Fiangonana anglikana]] eto Madagasikara. Ankehitriny dia Diosesy enina no mandrafitra ny EEM. Mizara ho diosesy enina ny EEM, izay mandrafitra ny Foiben' ny Eklesia Episkopaly Malagasy (FEEM). Miisa 150&amp;nbsp;000 any ho any ny mpino angikana eto Madagasikara&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.canterburydiocese.org/mission/international-links/ Madagascar]&quot;, ''www.canterburydiocese.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://midi-madagasikara.mg/ffkm-45e-anniversaire-un-culte-oecumenique-avec-les-forces-vives-et-les-chancelleries-etrangeres/ FFKM – 45e anniversaire : Un culte œcuménique avec les forces vives et les chancelleries étrangères] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/ffkm-45e-anniversaire-un-culte-oecumenique-avec-les-forces-vives-et-les-chancelleries-etrangeres/ |date=20250913071315 }}&quot;, ''midi-madagasikara.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ledefi.mg/les-quatre-chefs-deglises-au-sein-du-ffkm-presentent-leurs-voeux-au-president-de-la-republique/ Les Quatre chefs d’Églises au sein du FFKM présentent leurs vœux au Président de la République]&quot;, ''ledefi.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny  Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina ====
Mpikambana ao amin' ny FFKM koa ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] eto Madagasikara izay anisan' ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina maneran-tany eo ambany fitarihana ara-panahin' ny [[Papa]] ao [[Rôma]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Misy mpivavaka maherin' ny 4&amp;nbsp;600&amp;nbsp;000 eo ho eo io fiangonana io tamin' ny taona 2004, izany hoe iray ampahefatry ny mponin' ny Nosy. Misy arsidiôsezy dimy sy diôsezy katôlika iraika amby roapolo ny eto Madagasikara.

==== Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara ====
[[File:FJKM Rangaina Fihobiana - panoramio.jpg|left|thumb|FJKM]]
Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, izay niforona vokatry ny fitambaran' ny fiangonana telo notarihin' ny ''[[London Missionary Society]]'', ny [[Société des Missions Evangeliques de Paris|''Société des Missions Evangeliques de Pari''s]] ary ny ''[[Frends Foreign Missionary Association]]''. Mitsinjara amin' ny sinôdam-paritany miisa 37 sy sinôda iraisam-pirenena iray ny FJKM&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fjkm.mg/index.php/2016/10/05/profile-of-fjkm/ Profile of FJKM] {{Wayback|url=https://www.fjkm.mg/index.php/2016/10/05/profile-of-fjkm/ |date=20180529054201 }}&quot;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Araka ny tatitry ny ''[[World Council of Churches]]'' tamin' ny taona 2016 kosa dia miisa 3&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 any ho any ny mpino ao aminy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-of-jesus-christ-in-madagascar-fjkm Church of Jesus Christ in Madagascar (FJKM)]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.oikoumene.org%2Fen%2Fmember-churches%2Fchurch-of-jesus-christ-in-madagascar-fjkm tahiry]], ''oikoumene.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.cwmission.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=57 Council for World Mission: The Church of Jesus Christ in Madagascar] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cwmission.org%2Findex.php%3Foption%3Dcom_content%26view%3Darticle%26id%3D57 tahiry]].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny Fiangonana Loterana Malagasy ====
Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, izay nateraky ny fitambaran' ny fikambanana misiônera loterana vitsivitsy tamin' ny taona 1950 niasa teto [[Madagasikara]]. Niisa 3&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 any ho any ny mpino loterana eto Madagasikara tamin' ny taona 2020 araka ny tatitry ny ''[[Lutheran World Federation]]''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.lutheranworld.org/content/malagasy-lutheran-church &quot;Malagasy Lutheran Church&quot;, ''The lutheran world federation''] {{Wayback|url=https://www.lutheranworld.org/content/malagasy-lutheran-church|date=20200303082824}}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sy ny ''[[World Council of Churches]]'' &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.oikoumene.org/en/member-churches/malagasy-lutheran-church-flm &quot;Malagasy Lotheran Chuhrch&quot;, ''World Council of Churches'']&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Misy synodam-paritany miisa 25 ny FLM ka ny iray any [[Eorôpa]].

=== Ny rafitra ===

==== Faritany sy firaisana ====
Tamin' ny voalohany dia nizara faritany 29 ny FFKM ary ny faritany tsirairay dia mizara ho firaisana maromaro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Tamin' ny taona 2023 izy dia nisy faritra 35, noho izany dia tokony hohavaozina ny zavatra rehetra momba ny tarehimarika.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taona 2023 izy dia nisy faritany 35&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://2424.mg/election-le-ffkm-se-dit-pret-a-diriger-un-dialogue-national-pour-eviter-une-periode-de-crise/ Election – Le FFKM se dit prêt à diriger un dialogue national pour éviter une période de crise]&quot;, ''2424.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/01/23/hentitra-ny-hafatry-ny-ffkm-aoka-hahay-hihaino-toriteny-fa-tsy-ho-mora-tezitra/ Hentitra ny hafatry ny FFKM : “Aoka hahay hihaino toriteny fa tsy ho mora tezitra…”]&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Komity foibe ====
Manana ny Komity foibeny, izay fahefana fara tampony, ny FFKM. Misy mpikambana miisa 28 io komity io ka fito isam-piangona ny solontena amin' izany, miampy mpikambana iray isaky ny faritany FFKM (izay miisa 35, raha 29 izany tany aloha). Mivory isan-taona ny komity.

Ny FFKM dia tarihin' ny filoha sy sekretera jeneraly. Ifandimbiasan' ny fiangonana efatra mpikambana ny toeran' ny filoha isaky ny efa-taona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Madagasikara, Redaction Midi. &quot;[http://www.midi-madagasikara.mg/politique/2019/01/15/presidence-du-ffkm-la-passation-aura-lieu-le-20-janvier-prochain/ Présidence du FFKM : La passation aura lieu le 20 janvier prochain – Midi Madagasikara]&quot;.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Birao foibe ====
Manana Birao foibe koa, izay ahitana mpikambana miisa valo, ny FFKM, ka solontena roa (mpitondra fiangonana iray sy laîka iray) isam-piangonana izany, miampy tonia iray.

==== Zaikabe ====
Manao zaikabe isaky ny dimy taona ny FFKM handinihany lafin-javatra maro momba ny [[ekiomenisma]] sy ny fiainam-pirenena.

==== Sampan' asa ====
Ny FFKM dia manana sampan' asa maro izay misahana ny raharaham-pirenena, ny [[fanabeazana]], ny [[tanora]] sy ny maro hafa koa.

== Ekiomenisma ==

=== Ny zavatra efa natao momba ny fiombonana ===

==== Fiaraha-mivavaka ====
Miara-mivavaka amin' ny fotoana sasantsasany ny fiangonana mpikambana ao amin' ny FFKM. Misy ny fanasana ny mpitondra fanjakana ifotony amin' ny fotoam-pivavahana atao, efa nisy koa ny fanasana sy ny fanatrehan' ny antokom-pivavahana kristiana tsy mpikambana. Iraisana ny [[Fanekem-pinoana|fiekem-pinoana]] ekiomenika ([[Fanekem-pinoana apôstôlika]], [[Fanekem-pinoana nikeana]], [[Fanekem-pinoana atanaziana|Fanakem-pinoan' i Atanazy]]), ny [[Rainay any an-danitra|vavaka nampianarin' ny Tompo]], ny hira sasany izay efa nahavitany boky (''Miara-mizotra'').

==== Tsy famerenana batisa ====
Endrika isehoan' ny fiombonana ny tsy famerenana manao [[batisa]] na [[Batisa|batemy]] ny mpino mifindra finoana avy amin' ny fiangonana iray mankamin' ny fiangonana iray hafa samy ao amin' ny FFKM. 

==== Fanana Baiboly iombonana ====
Efa nisy koa fandikan-teny ny Baiboly niraisan' ny fiangonana mpikambana ireo, dia ny [[Baiboly Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara|Baiboly Dikan-teny Iombonana Eto Madagasikara]] (na Baiboly DIEM) izay ezahana vakina amin' ny fanompoam-pivavahana iraisam-pinoana.

==== Fananana ivontoerana momba ny ekiomenisma ====
Manana toeram-piofanana momba ny [[ekiomenisma]] ny FFKM, dia ny Ivontoeram-Pampianarana Ambony momba ny Ekiomenisma (IPAE). Efa tamin' ny taona 2015 no nanorenana izany ivontoerana izany izay natao ho tsangambaton' ny faha-35 taonan' ny FFKM&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Izao no filazan' ny gezety [http://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=16158 ''Tia Tanindrazana'' azy tamin' ny 28/01/2015] {{Wayback|url=http://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=16158|date=20200302091045}}: &quot;Hofaranana amin' ity taona 2015 ity ny fankalazana ny faha-35 taona niorenanan' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristianina eto Madagasikara. Efa natomboka tamin' ny taon-dasa 2014 ny fanamarihana ary hitohy indray amin' ny volana jona izao eto Antananarivo. Ny tanànan’ Antsiranana kosa no handray ny fotoam-pamaranana amin’ ny volana novambra 2015. Ho tsangambatom-pisian’ ny FFKM hatramin’ ny taona 1980 nijoroana teto amin’ ny firenena kosa ny fananganana ny Ivontoerana misahana ny fiombonam-pinoana. Foibe natokana hanovozam-pahalalana ho an’ ireo kristianina maniry ny handalina bebe kokoa ny momba ny [[ekiomenisma]] izy io. Tsy natao hifamono ireo fiangonana efatra mpikambana ao amin’ ny FFKM fa mijoro hifamelona sy hifanaiky ka hifampizara traikefa mba ho modely fakan-tahaka eo anivon’ ny fiarahamonina, araka ny fanazavana nomen’ ny filoha vaovao, ny mpitandrina Rasendrahasina Lala.&quot;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny 01 Jolay 2019 no nivoaka ny andia-mpianatra voalohany nahazo ny maripahaizana licence miisa 23 izay nisalotra ny anarana hoe &quot;Miombona&quot;, ka tao amin' ny Sekoly seminera katôlika ao Faliarivo Ambanidia ao [[Antananarivo]] no namoahana azy ireo.

=== Ny zavatra mbola tsy mamparisika ===
Ny fetran' ny ekiomenisma eran-tany dia miseho ihany koa eto [[Madagasikara]] eo anivon' ny FFKM noho ny fiangonana miombona ao aminy samy vokatry ny fielezan' ny fiangonana samihafa avy any ivelany izay samy nitondra ny fampianarany.

==== Tsy afaka mampiravina ny fahasamihafana ara-teôlôjia ====
Tsy mbola voakasiky ny ekiomenisma amin' ny fomba lalina ny lafiny ara-teôlôjia, indrindra ny mahakasina ny [[tenim-pinoana]] (na dôgma) sy ny [[foto-pampianarana]], sns izay ahitana fahasamihafana sarotra aravina. Ny [[Fiangonana Loterana Malagasy|FLM]] sy ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]], izay samy [[Prôtestantisma|prôtestanta]], no afaka mampifanakaiky ny teôlôjiany, noho ny fampianaram-pinoany tsy mifanalavitra firy vokatry ny maha samy fiangonana nateraky ny [[Fanavaozana prôtestanta|refôrmasiôna]] azy ireo.

==== Tsy miara-mandray eokaristia ====
Tsy miara-mandray [[eokaristia]] na [[fanasan' ny Tompo]], izay marika hita maso, ankoatry ny [[batisa]] na [[batemy]], sady [[sakramenta]] tokony hiraisan' ny fiangonana kristiana, ny Kristiana ao amin' ny FFKM. Tsy mbola mifampiditra [[alitara]] (na ôtely) ny mpitondra fiangonana na dia efa afaka mifampindrana polipitra aza.

Izao, ohatra, ny fanazavana nataon' ny pretran' ny [[Diôsezin' i Fianarantsoa]], Ratongavao Charles Raymond, ao amin' ny boky nosoratany momba ny ekiomenisma (''Abidi-n' ny Ekiomenisma''): &lt;blockquote&gt;&quot;Niteraka resa-be teto amin' ny firenena ity lafin-javatra iray ity. Maro tokoa ireo kristianina avy amin' ny Fiangonana hafa, rehefa manatrika vavaka na fankalazana ny [[eokaristia]] aty amin' ny katolika, no maniry ny mba hanatona ny latabatry ny eokaristia amin' ny fotoanan' ny komonio. [[Sakramenta ao amin' ny Eglizy katôlika|Sakramenta]] maneho ny fiombonam-pinoana ny eokaristia, ka raha tany mbola tsy tomombana izany noho ny antony maro, dia mbola voarara ny fahafahana mandray ny eokaristia - ny [[fanasan' ny Tompo]] (protestanta) na ny komoniôna masina (anglikanina) - any amin' ny hafa.&quot;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ratongavao Charles Raymond, ''Abidi-n'ny Ekiomenisma'', p. 12.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==== Tsy marisika hamaky ny Baiboly DIEM ====
Na dia efa misy aza ilay [[Baiboly Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara|Baiboly DIEM]] dia maro ny mpitondra fivavahana mampiasa ny [[Baiboly amin'ny teny malagasy|Baiboli]]&lt;nowiki/&gt;n' ny fiangonany amin' ny fotoana anaovana fivavahana iraisam-pinoana.

== Fandraisana andraikitra amin' ny olana sôsialy sy pôlitika ==

=== Sôsialy ===
Mandray anjara amin' ny fanampiana ara-tsôsialy amin' ny alalan' ny rafitra misy ao aminy, sy amin' ny fanairana ny fitondram-pajakana momba ny fiainam-bahoaka, ny FFKM.

=== Pôlitika ===
Fiombonana hiatrehana ny [[Kômonisma|kôminisma]] izay nivoy ny tsy fitiavana fivavahana no anisan' ny nijoroan' ny FFKM. Lefy hery anefa ny kôminisma nanomboka tamin' ny faharavan' ny [[Vondron-Tany Atsinanana|vondrom-pirenena mpandala io firehana io]] tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1990. Noho izany dia nifantoka bebe kokoa amin' ny fijerena ny raharaha anatiny eto amin' ny firenena ilay fiombonana.

Mandray anjara amin' ny fandaminana ny disadisa ara-pôlitika sy mandroso fehin-kevitra momba ny raharaha pôlitika sy ny fitantanana ny firenena ny FFKM amin' ny maha mpaminany eo amin' ny fireneny ny Fiangonana. Matetika ahazoany fankasitrahana na fanakianana izany.

== Boky sy loharano azo anovozan-kevitra ==
'''Boky'''
* Ratongavao Charles Raymond, ''Abidi-n' ny Ekiomenisma'', Edition Ivonea Fianarantsoa, Imprimerie Sait-Paul Fianarantsoa, 2017, 64 p.
*Raminosoa Marcel (Mpandrindra), ''Inona moa ny FFPM ?'', Antananarivo, 2003, 44 p.
*Razafintsalama A., ''Tari-dalana ho an' ny Katôlika momba ny ekiomenisma'', Imprimerie Saint Paul Fianarantsoa, 1990.
*Sophie Blanchy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Philippe Beaujar, Chantal Radimilahy (dir.), ''[https://www.karthala.com/accueil/1637-les-dieux-au-service-du-peuple-itineraires-religieux-mediations-syncretisme-a-madagascar-9782845867390.html Les dieux au service du peuple] {{Wayback|url=https://www.karthala.com/accueil/1637-les-dieux-au-service-du-peuple-itineraires-religieux-mediations-syncretisme-a-madagascar-9782845867390.html |date=20240907151728 }}'', Paris, Éditions Karthala, coll. « Religions contemporaines », 2006, 536 p.
'''Rohy ivelany'''
*&quot;[https://www.fjkm.mg/index.php/2020/11/30/ffkm-40-taona/ FFKM 40 Taona]&quot;, ''www.fjkm.mg''
*&quot;[https://www.persee.fr/doc/polaf_0244-7827_1993_num_52_1_5710 Quand les Eglises entrent en politique ...]&quot;, ''www.persee.fr''
*&quot;[https://journals.openedition.org/chretienssocietes/3539 L’imbrication du politique et du spirituel à Madagascar : un défi pour la laïcité]&quot;, ''journals.openedition.org''

== Jereo koa ==

* [[Kristianisma eto Madagasikara]]
*[[Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara]]
*[[Fiangonana zokiny]]
*[[Fiangonana zandriny]]
*[[Sekiolarisma]]

== Loharano ==
[[Sokajy:Fiangonana]]
[[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]]</text>
      <sha1>s6xemid9xtxc8ysrkkcj4rf0r52nfza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ninoslav Marina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244516</id>
    <revision>
      <id>1150571</id>
      <parentid>999627</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fakhey</username>
        <id>40996</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1150571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="8kmfjvt4u5f7oub2h5255n1i92tyc4h" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Ninoslav Marina
|teraka=25 Septambra 1974
|maty= 
|firenena=Masedônia Avaratra
|mpiaraka=
|asa=
|taona niasàna=
}}
'''Ninoslav Marina''' (Masedoniana: Нинослав Марина, teraka 25 septambra [[1974]]) dia mpandraikitra ambony (rektora) ao amin'ny Oniversite momba ny siansa sy ny teknolojia momba ny fampahalalam-baovao &quot;Saint Paul the Apostle&quot; ao Ohrid, Masedonia sady Filohan'ny Kaonferansan'ny Rektora ao amin'ny anjerimanontolom-panjakana ao amin'ny Repoblikan'i Masedonia. Eo ambany fitarihan'ny Rector Marina, ny UIST dia laharana fahatelo any Masedonia. Ny fanakilasiana dia nataon'ny Oniversiten'i Shanghai Jiao Tong University ary ny mari-pahaizana dia nihatsara avy amin'ny 44.1 points amin'ny taona 2012 ka hatramin'ny 94.5 amin'ny 100 amin'ny 2016.

== Tantaram-piainany ==
Taorian'ny nahavitan'ny fianarana ambaratonga faharoa tao amin'ny Fakiolten'ny Fampiasam-pahefana Elektroteknika ao amin'ny Oniversiten'i Saint Cyril sy Methodius ao Skopje dia nahazo ny mari-pahaizan'ny doktora tao amin'ny École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) tamin'ny taona 2004. Niara-niasa tamin'ny Nokia Research Center tao Helsinki ny vokatry ny asa fikarohany dia moma ' teorinn'ny fampahalalam-baovao sy ny fifandraisana tsy misy tamriby Ny Ninoslav Marina dia talen'ny R &amp; D tao amin'ny Samowoon Technologies nanomboka tamin'ny taona 2005 ka hatramin'ny 2007, izay nitarika ny fampiroboroboana lohan-danja iray mba handrefesana ny harerahana, ny adin-tsaina sy ny torimaso ho an'ny mpanamory sambondanitra, kosmonaota, mpamily ary mpitandro filaminana. Nanomboka tamin'ny 2007 ka hatramin'ny 2008, Dr. Marina dia mpikaroka nasaina tao amin'ny Oniversiten'i Hawaii tao Manoa, noho ny fisian'ny vatsim-pianarana tao amin'ny Fondation Swiss National Science. Hatramin'ny 2008 ka hatramin'ny 2009, niasa ho mpikaroka aorian'ny diploma doktorà tao amin'ny oniversiten'ny UNIK Graduate Center ao amin'ny Oniversiten'i Oslo miasa amin'ny tetikasan'ny Vaomieran'ny Fikarohana any [[Nôrvezy|Norvezy]]. Nandritra ny vanim-potoana 2009-2012, ny Prof. Marina dia mpikaroka ao amin'ny Postdoctoral Research tao amin'ny Oniversiten'i Princeton momba ny fikambanam-piraisam-pirenena malaza Marie Curie Iraisam-pirenena eo ambany fandaharan'asan'ny Seven Framework (FP7). Tamin'ny taona 2014, ny Dr. Marina dia nahazo famatsiam-bola avy amin'ny fandaharan-draharahan'ny Federasiona [[Soisa]] sy Soisa ary nanana tetikasa momba ny fametrahana tahirin-kevitra miaraka amin'ny Oniversiten'i  Campinas ao amin'ny fanjakan'i São Paulo.

== Zava-bita ara-tsiansa ==
Prof. Marina dia nanoratra lahatsoratra ara-tsiansa maherin'ny 100 sy boky ary lahatsoratra malaza. Mpampianatra vahiny izy tao amin'ny oniversite mihoatra ny efapolo tany amin'ireto firenena ireto: [[Etazonia]], Rosia, Shina, Angletera, Japana, Frantsa, Alemaina, Soisa, Holandy, Brezila, Norvezy, Finlandy, Belzika, Aotrisy, Hong Kong, Malezia, Isiraely, Repoblika Tseky, Maroka, Polonina, Romania, Gresy, Egypta, Kroasia, Boligaria, Serbia, Azerbaijana, ary Moldavia. Nanangona vola be izy tamin'ny alalan'ny fitaovana isan-karazany na tao amin'ny akademia na tao aminn'ny indostria, anisan'izany ny CTI Swiss, ny NSF, ny Vaomieran'ny Fikarohana Norveziana, ny Vaomiera Eoropeana ary ny Masoivohon'ny ana habak'i Eoropa. Izy dia manam-pahaizana amin'ny Programa lasitry ny Vaomiera Eoropeana. I Marina dia mpikambana ao amin'ny Ivon-toeran'ny  Injeniora  Elektrisiana sy Elektronisiana (IEEE) sy filohan'ny ny Komitin'ny Fandaharan'asa Teknika ho an'ny Kongresy Iraisam-pirenena momba ny Lamin'ny Fifandraisan-davitra sy ny Fanaraha-maso (ICUMT). Izy no mpikambana mpanorina ary filohan'ny sehatry ny fikambanana IEEE momba ny fampahalalam-baovao IEEE tamin'ny 2016 sy 2017. Tamin'ny Jolay 2015, Dr. Marina dia nasain'ny Filohan'ny vivoriana faha-69-n'ny Fivoriamben'ny Firenena Mikambana, H.E. Andriamatoa Sam Kutesa eo amin'ny Vondron'ny manam-pahaizana manokana eo amin'ny sehatra fiadian-kevitra amin'ny fifanakalozan-kevitra tsy ara-potoana momba ny Fihaonambe Iraisam-pirenena momba ny fiarahamonin'ny fampitam-baovao.

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1974]]</text>
      <sha1>8kmfjvt4u5f7oub2h5255n1i92tyc4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248642</id>
    <revision>
      <id>1150561</id>
      <parentid>1141253</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T23:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1150561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17387" sha1="jabps796dx4cemsybfpiqb8fgnumm0j" xml:space="preserve">[[Sary:Randrianantoandro Jean Joseph.jpg|vignette|305x305px|Ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] ]]
Ny '''Fiangonana''' '''Protestanta''' '''Vaovao''' '''eto''' '''Madagasikara''' izay hafohezina amin' ny hoe FPVM dia fiangonana [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] niforona teto [[Madagasikara]] vokatry ny tsy fifanarahan-kevitra nisy teo anivon' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM). Tamin' ny taona 2002 no niforonany ary ao Antaninanandrano (na Taninanandrano) Ampandrana Besarety II V 15 ter Tana firaisana fahatelo [[Antananarivo]] renivohitra ny trano fiangonana voalohany naorin' ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]]. Ny mpitandrina RANDRIANANTOANDRO Jean Joseph moa dia teraka tamin'ny Alakamisy 14 Janoary 1943 izay tao Andaingo GARA (Alaotra mangoro) no niantsoan'ny Tompo azy. Manambady aman-janaka izy. Zanany telolahy Rivo, Lanto, Hary. Nakaton'ny fitondram-panjakana malagasy, tamin'ny taona 2005 ary tsy nisokatra indray raha tsy tamin' ny taona 2009. Andron' ny [[Fahefana Avon' ny Tetezamita|Tetezamita]].  Efa miely eran' i Madagasikara sy hatrany an-dafy ilay fiangonana, indrindra any [[Eorôpa]]. Efa nahazo ny Statut d'eglise ihany koa ny taona

== Tantara ==

=== Ny fifohazana tao amin' ny FJKM Andravoangy Fivavahana ===
Ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] (izay efa feno 80 taona tamin' ny taona 2023) no nanorina ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|asam-pifohazana]] tao amin' ny FJKM Andravoahangy Fivavahana ao Antananarivo tamin' ny taona 1975, izay nandroso tokoa. Izy no nitondra ny fiangonana tao tamin' izany fotoana izany. 

Nisy ny fanafahana ny olona amin' ny aretina sy ny fahazaran-dratsy maro. Nitombo izaitsizy ny isan' ny mpivavaka. Hatramin' ny inefatra ha hatramin' ny indimy isan' andro ny fidirana tao am-piangonana, izay nahitana [[Fandroahana fanahy ratsy|fandroahana demonia]] sy [[fametrahan-tanana]].

Niorina ny Sampana Fifohazana tao Andravoahangy Fivavahana tamin' ny 25 Avrily 1982. Rehefa nifanatona tamin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] ny mpitadrina Randrianantoandro Jean Joseph dia lasa  zanak' i Manolotrony ny fifohazana tao Andravoahangy. Tamin' izany fotoana izany dia tsy mbola nisy sampana fifohazana ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]] raha tsy tamin' ny taona 1984. Nanokana mpiandry voalohany tao Andravoahangy Fivavahana ny [[Tobilehibe Manolotrony]] tamin' ny taona 1988. Taty aoriana dia nanomboka ny tsy fifanarahan-kevitra teo amin-dRandrianantoandro Joseph sy ny foibe FJKM ny amin' ny fomba fiasa tao Andravoahangy Fivavahana.

=== Fisarahana avy tamin' ny FJKM ===
Maro ny fomba sy fanao tsy nety tamin’ny FJKM foibe izay nataon'ny ny fiangonana tao Andravoahangy Ambony.

==== Ny fanomezan-danja ny nofy ====
Nisy ny fananarana sy ny &quot;fizahàn-toetra&quot; natao tamin' ny tobin' Andravoahangy nandritra ny roa taona, ka taty aoriana dia nekena ho zana-toby miankina amin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] io toby FJKM io ary afaka nanokana mpiandry tamin' ny taona 1988 taorian' ny fisalasalan' ny FJKM foibe sy ny [[tobilehibe]] efatra ([[Tobilehibe Soatanàna|Soatanàna]], [[Tobilehibe Manolotrony|Manolotrony]], [[Tobilehibe Ankaramalaza|Ankaramalaza]] ary [[Tobilehibe Farihimena|Farihimena]])&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabehatonina James, ''Tantaran' ny fifohazana eto Madagascar 1894-1990'', p.61.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsy nankasitrahin' ny tobilehibe efatra anefa ny fanankinan' ilay mpitandrina ny asa maha mpiandry azy amin' izay heveriny ho [[Fanomezam-pahasoavan'ny Fanahy Masina|fanomezam-pahasoavana]], dia ny fanambaràn' ny mpitandrina ny hevitry ny [[Nofy|nofi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny olona manatona azy hovahana olana na hiomana ho mpiandry.

Tsy nety tamin’ny ny FJKM koa ny [[Toriteny|fitorian-teny]] sy ny fampianarana amin' ny alalan' ny nofy, toy izao: rehefa mitory teny ao am-piangonana ilay mpitandrina dia misy olona manatona eny aloha mitantara nofy, dia milaza ny hevitr' izany nofy izany ny mpitandrina, ary misy filazana [[faminaniana]] aorian' izany fanambaràna ny hevitry ny nofy izany. Mahita [[Fahitana (finoana)|fahitana]] amin' ny alalan' ny nofiny koa ilay mpitandrina.

==== Ny fahafolon-karena ====
Tsy nety tamin’ny FJKM koa ny fanaovana [[fahafolon-karena]] izay heverin' ny mpitandrina fa adidin' ny Kristiana eo anatrehan' ny fiangonana. Ny mpiandry tao dia tsy natolotra ny fiangonana FJKM reniny fa tao ihany no notokanana.

==== Ny tsy fahafehezana ny tanora ====
Niroborobo ny Sampana Tanora Kristiana (STK). Isan-karazany ny fisehon' ny STK, nisy ny fanaovana rindran-kira ara-pilazantsara, nandroso ny Feon' ny Fifohazana (FEFI) izay notarihin' i Pasteur Sacha izay mpamoron-kira, tao koa ny Antoko Mpihira Andravoahangy Fivavahana (AMAF) sy ny maro hafa izay mandeha mitety faritra. Nisy ny ray aman-dreny nitaraina momba ny toetran' ny zanany izay lasa nanana fitondran-tena tsy mifanaraka amin' ny maha kristiana, na dia efa notezaina tao amin' ny Filazantsara aza fa resin' ny fakam-panahin' ny rehak' izao fiainana izao.

==== Fiahiahiana ho sekta ====
Nampiahiahy ny maro ny nahita fa betsaka loatra ny olona namonjy an' Andravoahangy Fivavahana. Nitobaka loatra koa ny vola miditra ao. Nanambara araka izany ny mpitondra FJKM fa milaza tena ho hany fiangonana mahatanteraka [[fahagagana]] ny ao Andravoahangy Fivavahana ka nahatonga ny mpino ao amin' ny fiangonana FJKM maro hafa handao ny fiangonany ho any amin' ny fifohazana. Nolazaina ho manao [[Sekta|fomban-tsekta]] noho izany ny FJKM Andravoahangy Fivavahana.

Amin' ny FJKM foibe, raha fintinina, dia ny tsy fanajana rafitra amin' ny ankapobeny sy isaky ny sampana no olana. Nanapa-kevitra ny fitondram-panjakana ka nanakatona ny fiangonana FJKM Andravoahangy Fivavahana. Niafara tamin' ny fanalana sy ny fialàn-dRandrianantoandro Joseph tamin' ny FJKM tamin' ny taona 2002, ka namoronany ny FPVM Antaninanandrano, izany rehetra izany.

=== Ny fahaterahan' ny Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara ===

==== Nanangana vondrom-bavaka sy nanangana ny FPVM ====
Taorian' ny fialàn' ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] avy tamin' ny FJKM dia nanao vondrom-bavaka an-trano ny mpino nanaraka azy, ary niparitaka isam-paritra izany fivavahana izany.

Nanangana ny FPVM ny Pasteur Randrianatoandro tamin' ny taona 2002. Voatsangana ny trano fiangonana Taninanandrano roa taona taorian' izany ny 2004, izay trano fiangonana lehibe mirefy 50m x 40m, misy rihina efatra. Nosokajin' ny &quot;fiangonana zokiny&quot; ho [[sekta]] izany fiangonana izany. Ny fombam-pivavahana efa nisy fiovana tao Andravoahangy no nohateveniny ka tsy nitovy intsony amin' ny an' ny FJKM.

Maro ny mpivavaka sy ny mpiandry ary ny mpiomana niala tao amin' ny FJKM Andravoahangy Fivavahana. Nisy kosa mpivavaka sy ny mpiandry nijanona, dia ny mpiandry notokanana tany amin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] sy tany amin' ny zana-toby miaraka aminy. Maro ihany koa pastora nanaraka an-dRandrianantoandro.

=== Fanakatonana sy fisokafan' ny FPVM indray ===
Araka ny hevitr' ireo tsy mpankasitraka an' ilay fiangonana dia niteraka fanakorontanana ny fiarahamonina ny FPVM, ka anisan' izany ireto: nisy izay heverin' ny mpanenjika azy ho fanodikodinana saim-bahoaka niteraka fahavoazana ara-pitondran-tena, nisy koa ny fiheveran' ny mpanenjika azy ireo fa nihoa-papana ny fitakiana adidy tamin' ny mpikambana, noheverina ho misy lainga sy fitaka koa ny filazana ny hevitry ny [[nofy]]. Voalaza koa fa tsy voahaja ny elanelana amin' ny fanangana tranom-pivavahana. Nisy koa ny fiampangana amin' ny fampiasana fanamafisam-peo mafy loatra manakorontana fiarahamonina.

Lasan' ny FPVM ny mpino sy ny trano fiangonana sivy an' ny FJKM tany amin' ny [[faritra Vatovavy-Fitovinany]] (tao amin' ny  [[Distrikan' i Manakara-Atsimo|distrikan' i Manakara]] sy [[Distrikan' Ikongo|Ikongo]]). Nisy koa ny fitoriana hafa nataon' ny FJKM momba ny fiangonana tany amin' ny [[faritra Alaotra-Mangoro]] (tao amin' ny [[distrikan' Ambatondrazaka]] sy ny [[distrikan' Amparafaravola]]) sy tao amin' ny [[faritra Analamanga]].  Izany dia noheverin' ny fitondram-panjakana ho fihantsiana manakorontana ny filaminam-bahoaka, ka nahatonga ny fanakatonana azy tamin' ny 5 Ôktôbra 2005, satria nosokajina araka ny lalàm-panjakana ho sekta&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.justice.mg/wp-content/uploads/textes/1TEXTES%20NATIONAUX/DROIT%20PUBLIC/Libertes%20publiques/Culte%20et%20reunions/ordonnance%2062-117.pdf Ordonnance N° 62-117 du 1er Octobre 1962 relative au régime des cultes] {{Wayback|url=http://www.justice.mg/wp-content/uploads/textes/1TEXTES%20NATIONAUX/DROIT%20PUBLIC/Libertes%20publiques/Culte%20et%20reunions/ordonnance%2062-117.pdf |date=20221129204906 }}&quot;, in http://www.justice.mg/ {{Wayback|url=http://www.justice.mg/ |date=20211107142112 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Na dia nakatona aza ny trano fiangonan' ny FPVM dia nohamafisin' ny mpikambana ao aminy ny vondrom-bavaka isan-tanàna any an-tokantrano na eny amin' ny sekoly isankarazany, izay nahitana fotoam-pifohazana araka ny an' ny [[fifohazana Manolotrony]]. Nametra-pitoriana teny amin' ny fitsaràna ny FPVM tamin' ny 4 Nôvambra 2005 mba hisokafan' ny trano fiangonany indray.  Nisy koa ny fifampiraharaha tamin' ny Ministeran' ny Atitany sy tamin' ny tomponandraikitry ny FJKM fa tsy nahitam-bokany izany.

Tsy nisokatra ny FPVM raha tsy tamin' ny taona 2009, tamin' ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|fanonganana an-dRavalomanana Marc]] teo amin' ny fitondrana&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.lagazette-dgi.com/?p=22706 Fiangonana sy pôlitika : Ravalomanana irery no sahy nanakatona fiangonana] {{Wayback|url=http://www.lagazette-dgi.com/?p=22706 |date=20211109122336 }}&quot;, [http://www.lagazette-dgi.com/ ''lagazette-dgi.com''] {{Wayback|url=http://www.lagazette-dgi.com/ |date=20211109122335 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny FPVM ankehitriny ==

=== Ny fitondram-piangonana amin' ny FPVM ===
Toy izao ny fandaminana ny fitondram-piangonana ao amin' ny FPVM:

Misy ny filankevi-pitantanana izay ahitana mpikambana miisa sivy, fidin' ny mpino rehetra (ny fiangonana manontolo). Izany filankevitra izany dia tarihin' ny filohany sy ny sekretera jeneraliny, izay miandraikitra ny fanadaminana sy ny fitantanana ary ny fampandehanan-draharaha ao amin' ny FPVM.

Nohavaozina ny volana Jolay 2024 ny BFR vaovao ka natolotra teny amin'ny Toby Ambatomirahavavy Antananarivo tamin' ny 14 Jolay teo ny Birao ahitana ny filoha lefitra Pastora Romain.

Ao koa ny Biraon' ny Sinôda izay sehatra mpanatanteraka manerana ny firenana, izay ahitana ireto mpikambana ireto: birao mpanatanteraka (miandraikitra ny fampandehanan-draharaha amin' ny faritra, ahitana sekretera jeneraly iray sy ny lefiny, mpitahiry vola iray, mpanaramaso iray sy mpitan-tsoratra iray. Ao koa ny departemanta efatra manampy ny birao mpanatanteraka amin' ny asany, izay misahana ny fanompoam-pivavahana, ny fanabeazana, ny fitantanam-bola, ary ny fifandraisana amin' ny any ivelany, izay samy ahitana vaomiera sy filoha ary filoha lefitra ary mpitan-tsoratra avy.

Izay rehetra hampandrosoana ny FPVM dia eo ambany fanapahan'ny filoha mpanorina [[Randrianantoandro Jean Joseph|Dada Randrianatoandro Jean Joseph]] hatrany indrindra ny fanapaha-kevitra lehibe mahakasika ny fiainam-piangonana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Ny sampana ao amin' ny fiangonana ===
Misy fikambanana, izay atao hoe &quot;sampana&quot; efa ho 20 no mandrafitra ny fiangonana FPVM firandremana iray, izay ahitana ny sokajin' olona mpino ao amin' io fiangonana io, dia ireto izany: ny sampan' ny [[Diakra|diakona]], ny vondron' ny mpampianatra, ny an' ny mpampianatra miofana, ny antoko mpihira izay manakanto hira ara-pilazantsara: ny Antoko mpihira Taninanadrano Ampandrana (na AMPITA) izay antsoina hoe CFF ankehitriny, ny Antoko mpihira Fanasin' ny Fifohazana (na AFAFI), ny Feon'ny Fifohazana (na FEFI) anisan'ny be mpikambana satria dia efa ho 2&amp;nbsp;000 ny isan'ny mpikambana, misy ankizy 700 isa izay notarihin'ny pastora Sacha Francois Ratianarivoson (efa lasa nonina any [[La Réunion]] nanomboka tamin'ny taona 2003 hatramin' ny 26 Jona 2024), ary niverima nonina any ihany, nandritry ny fotoana naha teto [[Magadasikara]] azy. I Pastera Sacha  moa sady mpamoron-kira no mpitendry klavien' ny Chorale FEFI rahateo, ny FEFI moa dia efa manana zanaka kely eran'ny Fiangonana FPVM izay efa miisa 76 hatramin'ny mars 2026 ny sampana rehetra ihany koa dia manana toy izay izany hoe GAE na SLK sns any amin'ny fitandremana hafa manerana ny FPVM eto Madagasikara, GAETAM na Groupe Artistika Laika, ny an' ny fikambanan-dehilahy SLKAT lasa SMK tamin'ny taona 2023 aveo niverina SLKAT ihany, ny fikambanan' ny renim-pianakaviana, ny Dorkasy, ny fikambanan' ny tanora Zandriny KTZa, ny fikambanan' ny tanora zokiny KTZo, ny fikambanan' ny [[Skotisma|skoto]], zazalahy, zazavavy (MIM), ny [[Sekoly Alahady]], ny Fifohazana izay mamoaka promotion mpiandry aman-jatony satria ao anatin'ny taona dia misy fanokanana mpiandry efa ho folo manerana ny toby fpvm eto madagasikara, misy roanjato mihitsy aza indraindray ireo isan'ny mpiandry tokanana amin'ireo toerana sasany ka ireo promotion mpiandry ireo no manao asam-pifohazana sy fitoriana filazantsara manerana ny FPVM, eny manao ny asan'ny sampana mpihira manao fiderana koa aza ho fanohanana ny fiangonana FPVM vao miorina marobe eran'i Madagasikara. Mbola ao koa &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ny Sampana Fanantenana, Vokovoko Manga, miady amin'ny fifohana sy fisotroana [[zava-mahadomelina]]. Ny anisan'ny zandriny indrindra dia ny Tabita Nehemia (zanaka Tabita)

Mbola ao koa ny Mpiantsa Fiderana izay mpamelona ny ai-mpanahin' ny mpiara-mivavaka. Ankizy solontena isan-tsampana navondrona ho mpihira manao fiderana misy mozika sy haingon-tsehatra maro, arahina fanentanana sy dihy mirindra, hira ara-pilazantsara malaza mifangaro, natao hakana hery isaky ny Zoma alohan' ny fandraisana.  Maka artista evanjelika malaza mihitsy aza indraindray ho fanafanana io fotoana Zoma io. Ireo fikambanana na sampana ireo dia samy manana ny sata mifehy azy ary samy mirafitra amin'ny fiangonana.

=== Fielezan' ilay fiangonana ===
Efa ahitana ny fiangonana FPVM manerana ny faritra eto [[Madagasikara]] ary ahitana azy koa ny any andafy, toa ny any [[Alemaina]], ny any [[Belzika]], ny any [[Kanadà]], ny atsy [[La Réunion]], ny ao [[Maorisy]] koa, sns. Efa nahatratra 1&amp;nbsp;200&amp;nbsp;000 any ho any ny mpino ao amin' ny FPVM tamin' ny taona 2025&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2020/12/21/fiangonana-fpvm-50-taona-nitandremana-ny-pasitera-randrianantoandro/ Fiangonana FPVM: 50 taona nitandremana ny pasitera Randrianantoandro] {{Wayback|url=https://newsmada.com/2020/12/21/fiangonana-fpvm-50-taona-nitandremana-ny-pasitera-randrianantoandro/ |date=20211109122335 }}&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Heverina ho miisa 1&amp;nbsp;050 ny fiangonana sy vondrom-bavaka FPVM eran'i Madagasikara sy any ivelany ary manana mpitandrina miisa 950. Hatramin’ny taona 2025. Mbola andalam-pananganana ny maro amin'izany fiangonana izany, misy vao mihady fototra. Misy efa manangana rindrina, misy eo ampanaovana tafo, misy kosa ireo efa vita hatrany amin'ny tilikambo. Mirefy 12m x 24m ny ankamaroany, tamin' ny taona 2026. 

Tamin' ny Zoma faha-8 Septambra 2023 no lany tamin' ny filankevitry ny minisitra fa nahazo ny satan' ny fiangonana ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''statut d'eglise'') tamin' ny fanjakana malagasy ny FPVM. Nambara tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny 13 Ôktôbra 2023 teny amin' ny CCI Ivato izany didim-panjakana izany ary nanaovana fety fiaraha-misakafo fankalazana isam-pitandremana manerana ny Nosy tamin' ny 29 Ôktôbra. Nomarihina tamin' ny laoka [[anandrano]].  Manana synoda roapolo mahery sy fitandremana 800 manerana an' i Madagasikara ity fiangonana ity.

== Ny sekoly biblika FPVM ==
Misy koa ny [[sekoly biblika]] izay efa namoaka mpitandrina mihoatra ny 800. Mamoaka mpianatra mpitandrina miisa 50 na 60 isan-taona izay mianatra mandritry ny enim-bolana amin'ny dingana voalohany, ary manao recyclage pastoral ireo mpianatra ireo rehefa avy mivoaka ho mpitandrina mandritry ny enim-bolana manaraka. Dia misy recyclage hatrany arakaraky ny fotoana.

Rehefa mitandrina amin'ny fitandremana iray kosa ny mpitandrina ka nahavita fotodrafitr'asa dia atokana ho Mpitandrina mandrakizay. (Concecration pastorale). Ny ankamaroany dia ireo efa nahatsangana trano fiangonana no nanatanteraka izany. I Pasteur Remi no talean'ny Sekoly ankehitriny (2025).

== Jereo koa ==

* [[Fiangonana zandriny]]
*[[Kristianisma ao Madagasikara|Kristianisma eto Madagasikara]]
* [[Prôtestantisma]]
*[[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]]

== Boky azo anovozan-kevitra ==

* Hubsch (B), ''[https://www.karthala.com/accueil/944-madagascar-et-le-christianisme-9782865374458.html Madagascar et le christianisme] {{Wayback|url=https://www.karthala.com/accueil/944-madagascar-et-le-christianisme-9782865374458.html |date=20240228115414 }}'', Introduction du Pasteur Daniel Ralibera, Postface du Doyen Siméon Rajaona, Ed Ambozontany et Karthala, 1993.
* Rabehatonina (J), ''Tantaran' ny fifohazana eto Madagasikara'', Trano Printy Imarivolanitra, Foibe Fifohazana FJKM, Mai 1991.
* Razafimandimby (R), ''Contribution à l'étude de la scission de la FJKM Andravoahangy Fivavahana'', mémoire de maîtrise en Sociologie, Antananarivo, Mai 2004.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]]</text>
      <sha1>jabps796dx4cemsybfpiqb8fgnumm0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naruhito</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263693</id>
    <revision>
      <id>1150585</id>
      <parentid>970939</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="fxdb5tstcc0l00axjijf8o48a62wqur" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary     = [[File:Crown Prince Naruhito (2018).jpg]] 
|anarana  = Naruhito {{lang|ja|徳仁}}
|teraka   = 23 Febroary 1960
|maty     = 
|firenena = {{Japana}}
|mpiaraka =
|asa=


* 126th Mpanjaka Japana
|taona niasàna=
}}

'''Naruhito''' dia Mpanjaka ny [[Japana]] avy amin'ny [[1 Mey]] [[2019]].

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Mpanjakan'i Japana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1960]]</text>
      <sha1>fxdb5tstcc0l00axjijf8o48a62wqur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rivoekembahoaka II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281696</id>
    <revision>
      <id>1150553</id>
      <parentid>1057603</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1150553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6106" sha1="gfxwrl14s5p709k3mcjg9oi1csk2qm4" xml:space="preserve">I '''Rivoekembahoaka II''' (1745 - 1808 eo ho eo) no mpanjaka [[betsileo]] farany nanjaka tao  [[Fanjakan' i Fisakàna|Fisakàna]] nanomboka tamin' ny taona 1796 ka hatramin' ny fianjeran' izany fanjakana izany, tamin' ny taona 1808. I Fisakàna dia mifanandrify amin' ny [[Distrikan'i Fandriana|Distrikan' i Fandriana]] ankehitriny ao amin' ny [[Faritra Amoron'i Mania|Faritra Amoron' i Mania]].

== Fiaviany ==
Araka ny lovantsofna, i Rivoekembahoaka II dia avy amin' ny tarana-mpanjaka [[zafirambo]] ao amin' ny [[Zafindratrimo]] izay avy amin' ny tarana-mpanjaka [[antemoro]] ao amin' ny [[Anteony]]. Zafikelin' i [[Rivoekembahoaka I]], izay nomen' [[Andrianandrianina]], zanaka nandimby an' ity farany, araka ny fanao, dia nafindrany ny renivohitry ny fanjakany avy any Miarinkanjaka ho any Kirioka, tanàna misy manda voajanahary sarotra idirana, mijoro avaratra-atsinanan' ny tanànan' i [[Fandriana]].

== Fitantanana ==
Niavaka noho ny fametrahana [[fahefam-panjakana ifotony]] ny fanjakany izay naharitra 12 taona, sady nohamafisin' ny fananganana mpitsara, notarihin' Andriambava avy any Vohitrambo, misolo tena azy, ary koa ny mpamory hetra, notarihin' Andriaminahy, izay mitsikilo manokana ny fanararaotana sy ny mety ho kileman' ny andriana tompon-tany. Nanendry an-dRatsimihety ho mpitantan-draharaha ao amin' ny fanjakana izy. Nozaraina mitovy ny mpitsara teo amin' ny andaniny roa amin' ny reniranon' i [[Fisakàna (renirano)|Fisakàna]], ka folo ny an' Avaradrano ary folo hafa an' Atsimondrano, ary ny mpanangona hetra dia dimy an' Avaradrano ary dimy ny an' Atsimondrano. Izany fizaràna izany no fototry ny fizaràna ho boriborintany roa lehibe ao amin' ilay fanjakana, nosantarin' i Rivoekembahoaka II, dia Avaradrano izay mamondrona indrindraindrindra ny andrianan' i Miarinavaratra, i Tsarazaza, i Sahatorendrika, Ambohipo ary Iharana, avy eo  Atsimondrano mampitambatra an' i Tsiakarandambo, Imito, Imady, i Mahazoarivo ary i Sandrandahy.

== Ny fianjeran' ilay fanjakana ==
Tokony ho tamin' ny taona 1806 tany ho any no nandrenesan' ny mpanjaka Rivoekembahoaka II ny fandresen' [[Andrianampoinimerina]] namakivaky ny tanin' ny [[Betsileo]]. Namadika azy ny mpanjaka [[sakalava]] [[Ramasoandro]], ka tsy afa-nanoatra tamin' ny fahatongavan' ny mpanjaka merina i Rivoekembahoaka II.

Nangataka am-pilaminana tamin' ny mpanjakan' i Fisakàna mba hanao an-tsitrapo ny tenany ho &quot;zanany&quot; ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Nandà mafy i Rivoekembahoaka II satria mitovy aminy fa tsy zanany. Nanapa-kevitra ny handray fiadiana Andrianampoinimerina.

Lehibe sy sarotra idirana ny mandan' i Kiririoka, ka dia nanohitra ny fanafihana rehetra nandritra ny volana maro nanaovana fahirano azy izay izay tao anatiny. Nivadika anefa Ramboay zanak' i Rivoekembahoaka II (na zanak' olo-mpiray tampo aminy, araka ny fitantarana sasany) ka nanoro an' Andrianampoinimerina ny fomba hanovana ny toe-draharaha, tamin' ny alalan' ny fanotana fady. Raiki-tahotra ny mponina tao amin' ny trano mimanda noho ny fanazimbana ny zava-masina, ka naleon' ny ankamaroany nianjera tamin' ny vatolampy. Nanapa-kevitra ny mpanjakan' Imerina fa tsy hisambotra intsony ny havana akaikin' ny mpanjaka, ka niverina tany Imerina, nitondra ho babo an' ady ny mpanompon' i Rivoekembahoaka II teo aloha, izay nantsoina hoe [[Tsiarondahy]] tatỳ aoriana.

Fotoana fohy taorian' izay dia nipoitra i Rivoekembahoaka II ka nanapa-kevitra ny hanaiky an' Andrianampoinimerina amin' ny fanantenana ny hamerina ny fanjakany aminy. Nizaha toetra azy Andrianampoinimerina ka naniraka azy haka am-pilaminana ny fanjakan' Ilaka. Novonoin' i Rivoekembahoaka II ny andrianan' Ilaka sady naratra nandritra ny fifandonana ny tenany. Nozarainy araka izay sitraky ny fony ny babo an' ady, ka nahatezitra an' Andrianampoinimerina izany, ka raikitra ny fanafihana tamin' ny indray Alarobian' ny taona 1808. Resy i Fisakàna, naratra mafy i Rivoekembahoaka II ary maty an' ady avokoa ny zanany, ka nahafoana ny taranaka mivantana avy amin' ny mpanjaka izany. Nanjavona ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], izay nampidirina tao amin' ny tany fehezin' Imerina, niditra tao amin' Imerina enin-toko, izay faritanin' i Vakinankaratra nanomboka teo.

Raha vantany vao tafaverina ny filaminana dia nataon' Andrianampoinimerina ho [[Menabe (fizaran-tany)|menabe]] Atsimondrano, izany hoe nampidirina tao amin' ny tany tapahin' ny mpanjaka mivantana, fa Avaradrano kosa dia lasa [[Menakely (fizaran-tany)|menakely]] ho fankasitrahany ny komandin' ny tafika izay tena atidoha nikotrika ny fandresena.

== Ny zanany ==
Mizara ny [[lovantsofina]] momba ny tena isan' ny zanak' i Rivoekembahoaka II: roa lahy hoy ny sasany, dia Ramboay sy Andriamananifisaka, zanakavavy tokana hoy ny hafa, dia Rabodofotsy izay nonina tao Ambatomanjaka avaratr' i Tsarazaza. Voalazan' ny tantara fa maty avokoa izy rehetra nandritra ny fanafihan' Andrianampoinimerina.

== Azo anovozan-kevitra ==

* Callet, Rév. P., ''Tantara ny Andriana eto Madagascar'', Imprimerie officielle, 1908, 1243 p. (Tome I, II et III)
* Fontoynont et Raomandahy, ''Les Andriana du Vakinankaratra'', Imprimerie officielle, Antananarivo, 1941
* Handfest, Charles, ''Histoire du Fisakàna (Betsileo du Nord)'', Antananarivo, 1950, 12 p.
* Rainihifina, Jessé, ''Tantara Betsileo'', Librairie Ambozontany, Fianarantsoa, 1975, 240 p.
* Rajohanesa, Rina, ''Tantaran-dRainivelo Rainimboafiringa (1844-1934) sy Ambohimanandriana'', Ambohimanandriana – Sahamadio, Édition juillet 2002, 33 p.
* Ralaimihoatra, Edouard, ''Histoire de Madagascar'', quatrième édition, Éditions de la Librairie de Madagascar, Antananarivo, 1982, 340 p.
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantanran’ i Madagasikara isam-paritra'', Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy, Antananarivo, 2006, 587 p.
* Randrianarisoa, Pierre-Marie Ny Maraina, ''Histoire de la Lignée royale du Fisakàna, des origines à la postérité'', Antananarivo, 2009, 46 p.
* Randriamihajanirina, Daniel, ''Fisakàna tsa hanim-boay!...'', Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy, Antananarivo, 2000, 130 p.

== Jereo koa ==

* [[Rivoekembahoaka I]]</text>
      <sha1>gfxwrl14s5p709k3mcjg9oi1csk2qm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150554</id>
      <parentid>1150553</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1150554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6159" sha1="ohicnvw7k1ickrfmmidb0rnm2xwbhqb" xml:space="preserve">I '''Rivoekembahoaka II''' (1745 - 1808 eo ho eo) no mpanjaka [[betsileo]] farany nanjaka tao  [[Fanjakan' i Fisakàna|Fisakàna]] nanomboka tamin' ny taona 1796 ka hatramin' ny fianjeran' izany fanjakana izany, tamin' ny taona 1808. I Fisakàna dia mifanandrify amin' ny [[Distrikan'i Fandriana|Distrikan' i Fandriana]] ankehitriny ao amin' ny [[Faritra Amoron'i Mania|Faritra Amoron' i Mania]].

== Fiaviany ==
Araka ny lovantsofna, i Rivoekembahoaka II dia avy amin' ny tarana-mpanjaka [[zafirambo]] ao amin' ny [[Zafindratrimo]] izay avy amin' ny tarana-mpanjaka [[antemoro]] ao amin' ny [[Anteony]]. Zafikelin' i [[Rivoekembahoaka I]], izay nomen' [[Andrianandrianina]], zanaka nandimby an' ity farany, araka ny fanao, dia nafindrany ny renivohitry ny fanjakany avy any Miarinkanjaka ho any Kirioka, tanàna misy manda voajanahary sarotra idirana, mijoro avaratra-atsinanan' ny tanànan' i [[Fandriana]].

== Fitantanana ==
Niavaka noho ny fametrahana [[fahefam-panjakana ifotony]] ny fanjakany izay naharitra 12 taona, sady nohamafisin' ny fananganana mpitsara, notarihin' Andriambava avy any Vohitrambo, misolo tena azy, ary koa ny mpamory hetra, notarihin' Andriaminahy, izay mitsikilo manokana ny fanararaotana sy ny mety ho kileman' ny andriana tompon-tany. Nanendry an-dRatsimihety ho mpitantan-draharaha ao amin' ny fanjakana izy. Nozaraina mitovy ny mpitsara teo amin' ny andaniny roa amin' ny reniranon' i [[Fisakàna (renirano)|Fisakàna]], ka folo ny an' Avaradrano ary folo hafa an' Atsimondrano, ary ny mpanangona hetra dia dimy an' Avaradrano ary dimy ny an' Atsimondrano. Izany fizaràna izany no fototry ny fizaràna ho boriborintany roa lehibe ao amin' ilay fanjakana, nosantarin' i Rivoekembahoaka II, dia Avaradrano izay mamondrona indrindraindrindra ny andrianan' i Miarinavaratra, i Tsarazaza, i Sahatorendrika, Ambohipo ary Iharana, avy eo  Atsimondrano mampitambatra an' i Tsiakarandambo, Imito, Imady, i Mahazoarivo ary i Sandrandahy.

== Ny fianjeran' ilay fanjakana ==
Tokony ho tamin' ny taona 1806 tany ho any no nandrenesan' ny mpanjaka Rivoekembahoaka II ny fandresen' [[Andrianampoinimerina]] namakivaky ny tanin' ny [[Betsileo]]. Namadika azy ny mpanjaka [[sakalava]] [[Ramasoandro]], ka tsy afa-nanoatra tamin' ny fahatongavan' ny mpanjaka merina i Rivoekembahoaka II.

Nangataka am-pilaminana tamin' ny mpanjakan' i Fisakàna mba hanao an-tsitrapo ny tenany ho &quot;zanany&quot; ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Nandà mafy i Rivoekembahoaka II satria mitovy aminy fa tsy zanany. Nanapa-kevitra ny handray fiadiana Andrianampoinimerina.

Lehibe sy sarotra idirana ny mandan' i Kiririoka, ka dia nanohitra ny fanafihana rehetra nandritra ny volana maro nanaovana fahirano azy izay izay tao anatiny. Nivadika anefa Ramboay zanak' i Rivoekembahoaka II (na zanak' olo-mpiray tampo aminy, araka ny fitantarana sasany) ka nanoro an' Andrianampoinimerina ny fomba hanovana ny toe-draharaha, tamin' ny alalan' ny fanotana fady. Raiki-tahotra ny mponina tao amin' ny trano mimanda noho ny fanazimbana ny zava-masina, ka naleon' ny ankamaroany nianjera tamin' ny vatolampy. Nanapa-kevitra ny mpanjakan' Imerina fa tsy hisambotra intsony ny havana akaikin' ny mpanjaka, ka niverina tany Imerina, nitondra ho babo an' ady ny mpanompon' i Rivoekembahoaka II teo aloha, izay nantsoina hoe [[Tsiarondahy]] tatỳ aoriana.

Fotoana fohy taorian' izay dia nipoitra i Rivoekembahoaka II ka nanapa-kevitra ny hanaiky an' Andrianampoinimerina amin' ny fanantenana ny hamerina ny fanjakany aminy. Nizaha toetra azy Andrianampoinimerina ka naniraka azy haka am-pilaminana ny fanjakan' Ilaka. Novonoin' i Rivoekembahoaka II ny andrianan' Ilaka sady naratra nandritra ny fifandonana ny tenany. Nozarainy araka izay sitraky ny fony ny babo an' ady, ka nahatezitra an' Andrianampoinimerina izany, ka raikitra ny fanafihana tamin' ny indray Alarobian' ny taona 1808. Resy i Fisakàna, naratra mafy i Rivoekembahoaka II ary maty an' ady avokoa ny zanany, ka nahafoana ny taranaka mivantana avy amin' ny mpanjaka izany. Nanjavona ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], izay nampidirina tao amin' ny tany fehezin' Imerina, niditra tao amin' Imerina enin-toko, izay faritanin' i Vakinankaratra nanomboka teo.

Raha vantany vao tafaverina ny filaminana dia nataon' Andrianampoinimerina ho [[Menabe (fizaran-tany)|menabe]] Atsimondrano, izany hoe nampidirina tao amin' ny tany tapahin' ny mpanjaka mivantana, fa Avaradrano kosa dia lasa [[Menakely (fizaran-tany)|menakely]] ho fankasitrahany ny komandin' ny tafika izay tena atidoha nikotrika ny fandresena.

== Ny zanany ==
Mizara ny [[lovantsofina]] momba ny tena isan' ny zanak' i Rivoekembahoaka II: roa lahy hoy ny sasany, dia Ramboay sy Andriamananifisaka, zanakavavy tokana hoy ny hafa, dia Rabodofotsy izay nonina tao Ambatomanjaka avaratr' i Tsarazaza. Voalazan' ny tantara fa maty avokoa izy rehetra nandritra ny fanafihan' Andrianampoinimerina.

== Azo anovozan-kevitra ==

* Callet, Rév. P., ''Tantara ny Andriana eto Madagascar'', Imprimerie officielle, 1908, 1243 p. (Tome I, II et III)
* Fontoynont et Raomandahy, ''Les Andriana du Vakinankaratra'', Imprimerie officielle, Antananarivo, 1941
* Handfest, Charles, ''Histoire du Fisakàna (Betsileo du Nord)'', Antananarivo, 1950, 12 p.
* Rainihifina, Jessé, ''Tantara Betsileo'', Librairie Ambozontany, Fianarantsoa, 1975, 240 p.
* Rajohanesa, Rina, ''Tantaran-dRainivelo Rainimboafiringa (1844-1934) sy Ambohimanandriana'', Ambohimanandriana – Sahamadio, Édition juillet 2002, 33 p.
* Ralaimihoatra, Edouard, ''Histoire de Madagascar'', quatrième édition, Éditions de la Librairie de Madagascar, Antananarivo, 1982, 340 p.
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantanran’ i Madagasikara isam-paritra'', Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy, Antananarivo, 2006, 587 p.
* Randrianarisoa, Pierre-Marie Ny Maraina, ''Histoire de la Lignée royale du Fisakàna, des origines à la postérité'', Antananarivo, 2009, 46 p.
* Randriamihajanirina, Daniel, ''Fisakàna tsa hanim-boay!...'', Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy, Antananarivo, 2000, 130 p.

== Jereo koa ==

* [[Rivoekembahoaka I]]
* [[Fanjakan' i Fisakàna]]
* [[Fanjakana betsileo]]</text>
      <sha1>ohicnvw7k1ickrfmmidb0rnm2xwbhqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andevohova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281698</id>
    <revision>
      <id>1150556</id>
      <parentid>1043673</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1150556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="jvbf2la5yf8a0nnuzzo1i2mo9njkml5" xml:space="preserve">Ny '''Andevohova''', tao amin' ny fiarahamonina [[betsileo]], dia ireo andevo lasa olona afaka, satria nandray soa avy amin' ny satan' ny maha mpanompon' ny [[Hova (betsileo)|Hova]]. Iray amin' ireo saranga efatra tao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana betsileo ny Andevohova, ka ny telo hafa dia ny [[Hova (betsileo)|Hova]] ([[andriana]]), ny [[Olom-potsy]], ary ny [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]].

== Jereo koa ==
'''Saranga tao amin' ny fiarahamonina betsileo:'''

* [[Hova (betsileo)|Hova]]

* [[Andevohova]]

* [[Olom-potsy]]

* [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]]</text>
      <sha1>jvbf2la5yf8a0nnuzzo1i2mo9njkml5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olom-potsy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281699</id>
    <revision>
      <id>1150557</id>
      <parentid>1043671</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanatsara rafi-pehezanteny</comment>
      <origin>1150557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="8bx276mcelrij4dapi1bz3egs713ygv" xml:space="preserve">Ny '''Olom-potsy''' dia sarangam-piarahamonina [[betsileo]]. Voalaza fa misy fokon' Olom-potsy miisa 78 ny Betsileo. Mifindra amin' ny alalan' ny fianahana ny maha isan' ny foko iray sady mamaritra ny lalàn' ny fanambadiana izay tsy azo atao afa-tsy eo amin' ny fianakaviana iray foko ihany. Samy manana ny [[Fady|fadiny]] ny foko tsirairay, sady manana ny fitsipika mifehy azy. Iray amin' ireo saranga efatra tao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana betsileo ny Olom-potsy, ka ny telo hafa dia ny [[Hova (betsileo)|Hova]] ([[andriana]]), ny [[Andevohova]] ary ny [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]].

== Jereo koa ==
'''Saranga tao amin' ny fiarahamonina betsileo:'''

* [[Hova (betsileo)|Hova]]

* [[Andevohova]]

* [[Olom-potsy]]

* [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]]</text>
      <sha1>8bx276mcelrij4dapi1bz3egs713ygv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsiampondy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281780</id>
    <revision>
      <id>1150579</id>
      <parentid>1044136</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitatra votoatiny</comment>
      <origin>1150579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="4wbyo04zmy01cvwjkymfmpyz9jkoj6t" xml:space="preserve">I '''Tsiampondy''' no mpanjaka [[mahafaly]] farany tao amin' ny [[fanjakana mahafaly]], tao amin' ny [[Fanjakan' i Menarandra]]. Nanomboka nanapaka izy tamin' ny manodidina ny taona 1890. Nifarana tamin' ny taona 1907 ny fanapahany, taorian' ny fidiran' ny tafika frantsay tamin' ny 1907. I [[Bahary]] no nanjaka teo alohany.

== Jereo koa ==

* [[Andriamandembarivo]]
* [[Tsimamandy]] 
* [[Itrimo]] 
* [[Bahary]]
* [[Maroserana]]</text>
      <sha1>4wbyo04zmy01cvwjkymfmpyz9jkoj6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150580</id>
      <parentid>1150579</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana hafa</comment>
      <origin>1150580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533" sha1="rub2nlwrjbal74jn7g32ixfzjj0rdz9" xml:space="preserve">I '''Tsiampondy''', izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe '''Tsiampody''', '''Tsiamponde''', na '''Etsiamponde''', no mpanjaka [[mahafaly]] farany tao amin' ny [[fanjakana mahafaly]], tao amin' ny [[Fanjakan' i Menarandra]]. Nanomboka nanapaka izy tamin' ny manodidina ny taona 1890. Nifarana tamin' ny taona 1907 ny fanapahany, taorian' ny fidiran' ny tafika frantsay tamin' ny 1907. I [[Bahary]] no nanjaka teo alohany.

== Jereo koa ==

* [[Andriamandembarivo]]
* [[Tsimamandy]] 
* [[Itrimo]] 
* [[Bahary]]
* [[Maroserana]]</text>
      <sha1>rub2nlwrjbal74jn7g32ixfzjj0rdz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsiarondahy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283375</id>
    <revision>
      <id>1150552</id>
      <parentid>1054549</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1150552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="q970g6a987n0vuli0m0i0laq8onft6k" xml:space="preserve">Ny '''Tsiarondahy''' dia iray amin' ireo foko telo ao amin' ny sarangam-poko fahatelo amin' ny efatra, atao hoe [[Mainty]], teo amin' ny [[Fanjakana Merina]], taranaka andevo nefa efa nafahana noho ny fanompoana nataony, ka ny foko roa hafa ao amin' ny Mainty dia ny [[Manisotra]] sy ny [[Manendy]], fa ny sarangam-poko telo hafa ivelan' ny Mainty dia ny [[Andriana]] sy ny [[Hova]] ary ny [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]].

Ny Tsiarondahy, na &quot;'''Mainty telo reny'''&quot;, dia andevo nafahana tamin' ny andron' [[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan' ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova lasa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

== Jereo koa ==

* [[Manisotra]]

* [[Manendy]]

* [[Sarangam-poko merina]]
* [[Rivoekembahoaka II]]

== Fanovozan-kevitra ==

* [https://tanikomadagascar.wordpress.com/sommaire/mainty/ &quot;Ny Maity&quot;], ''tanikomadagasikara.wordpress.com''</text>
      <sha1>q970g6a987n0vuli0m0i0laq8onft6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao politika Serba</title>
    <ns>14</ns>
    <id>290744</id>
    <revision>
      <id>1150593</id>
      <parentid>1095322</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="53hnddyybnedm8vvchkwwlcwczfaiq2" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao serba]]</text>
      <sha1>53hnddyybnedm8vvchkwwlcwczfaiq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanjakan' i Menarandra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290870</id>
    <revision>
      <id>1150573</id>
      <parentid>1148394</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namerina nanoratra ny teny fampidirana</comment>
      <origin>1150573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9858" sha1="qw5g2rn09ekx5h36846nvuveu0kruy3" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra [[Mahafaly]], teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Miankina amin' ny fitambaran' ny lovantsofina, ny tetiarana, ny fitantarana sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana arkeôlôjika, ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]] izay mamakivaky ny faritaniny ny Fanjakan' i Menarandra sady mivarina any amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==
Ny Fanjakan' i Menarandra naorin' ny mpifindra monina avy any [[Afrika Atsinanana]] tamin' ny taonjato faha-16 izy io. I [[Andriamandembarivo]], araka ny lovantsofina, angamba tamin' ny taonjato faha-17, no mpanjaka nanorina azy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]&quot;, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Iray amin' ny fanjakana dimy lehibe tao amin' ny faritra mahafaly izy io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]], [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] ary [[Fanjakan' i Falonaombe|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Falonaombe|i Falonaombe]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny renivohitr' ity fanjakana ity dia i Firanga&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Toy ny fanjakana tatsimo hafa, i Menarandra dia tsy maintsy niatrika fandrahonana maro: tao ny fanafihan' ny [[Sakalava]], izay nitady hanitarana ny fahefany, ny disadisa amin’ ny fanjakana hafa manodidina, toa ny an' ny [[Antanosy]] sy ny an' ny [[Bara]], ny fanoherana ny fananiham-bohitry ny [[Merina]] tamin' ny taonjato faha-19, izay nikatsaka ny hampiray an' i Madagasikara ho eo ambany fanapahany nandritra ny fitondran-d[[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny mpandimby azy

Tamin' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan']] [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|ny Frantsay]] tamin' ny taona 1896, ny Fanjakan' i Menarandra, tahaka ny fanjakana malagasy hafa rehetra, dia tafiditra tao anatin' ny fitondrana mpanjanaka. Matetika no notazonina ho mpanelanelana ny lehibem-poko sy ny tarana-mpanjaka saingy nihena tsikelikely ny fahefan' izy ireo teo anatrehan’ ny fitondrana frantsay.

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (1700-1760 )
* [[Itrimo]] (1760-1800)
* [[Bahary]] (1800-1830)
* [[Tsiampody]] (1830-1860)

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==
Nifototra tamin’ ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[varotra]] ny toekaren’ ny MenarandraNifanakalozana tamin’ ny vahoaka hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin’ ny mpivarotra vahiny ([[Arabo (vahoaka)|Arabo]], Eorôpeana), indrindra ny fanondranana biby fiompy sy vokatry ny asa tanana. Ny [[omby]] dia fananana tena ilaina sy famantarana ara-piarahamonina. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Nandroso ity fanjakana ity noho ny varotra nifanaovany tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra arabo sy eorôpeana. Ny biby fiompy ([[omby]] sns) sy ny [[katsaka]] no tena naondrana.

== Lova ==
Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qw5g2rn09ekx5h36846nvuveu0kruy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150574</id>
      <parentid>1150573</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina</comment>
      <origin>1150574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9878" sha1="3c43e314b7xgdmr88y7ewj3taqyigju" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]] izay mamakivaky ny faritaniny ny Fanjakan' i Menarandra sady mivarina any amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==
Ny Fanjakan' i Menarandra naorin' ny mpifindra monina avy any [[Afrika Atsinanana]] tamin' ny taonjato faha-16 izy io. I [[Andriamandembarivo]], araka ny lovantsofina, angamba tamin' ny taonjato faha-17, no mpanjaka nanorina azy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]&quot;, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Iray amin' ny fanjakana dimy lehibe tao amin' ny faritra mahafaly izy io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]], [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] ary [[Fanjakan' i Falonaombe|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Falonaombe|i Falonaombe]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny renivohitr' ity fanjakana ity dia i Firanga&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Toy ny fanjakana tatsimo hafa, i Menarandra dia tsy maintsy niatrika fandrahonana maro: tao ny fanafihan' ny [[Sakalava]], izay nitady hanitarana ny fahefany, ny disadisa amin’ ny fanjakana hafa manodidina, toa ny an' ny [[Antanosy]] sy ny an' ny [[Bara]], ny fanoherana ny fananiham-bohitry ny [[Merina]] tamin' ny taonjato faha-19, izay nikatsaka ny hampiray an' i Madagasikara ho eo ambany fanapahany nandritra ny fitondran-d[[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny mpandimby azy

Tamin' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan']] [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|ny Frantsay]] tamin' ny taona 1896, ny Fanjakan' i Menarandra, tahaka ny fanjakana malagasy hafa rehetra, dia tafiditra tao anatin' ny fitondrana mpanjanaka. Matetika no notazonina ho mpanelanelana ny lehibem-poko sy ny tarana-mpanjaka saingy nihena tsikelikely ny fahefan' izy ireo teo anatrehan’ ny fitondrana frantsay.

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (1700-1760 )
* [[Itrimo]] (1760-1800)
* [[Bahary]] (1800-1830)
* [[Tsiampody]] (1830-1860)

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==
Nifototra tamin’ ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[varotra]] ny toekaren’ ny MenarandraNifanakalozana tamin’ ny vahoaka hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin’ ny mpivarotra vahiny ([[Arabo (vahoaka)|Arabo]], Eorôpeana), indrindra ny fanondranana biby fiompy sy vokatry ny asa tanana. Ny [[omby]] dia fananana tena ilaina sy famantarana ara-piarahamonina. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Nandroso ity fanjakana ity noho ny varotra nifanaovany tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra arabo sy eorôpeana. Ny biby fiompy ([[omby]] sns) sy ny [[katsaka]] no tena naondrana.

== Lova ==
Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3c43e314b7xgdmr88y7ewj3taqyigju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150581</id>
      <parentid>1150574</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Tantara</comment>
      <origin>1150581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12834" sha1="88kpvbsu1c9qrxh7jvocqdhkl00gqsq" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (nitondra manodidina ny taona 1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (nitondra manodidina ny taona 1700-1760 )
* [[Itrimo]] (nitondra manodidina ny taona 1760-1800)
* [[Bahary]] (nitondra manodidina ny taona 1800-1830)
* [[Tsiampody]] (nitondra manodidina ny taona 1830-1860)
Ireo daty ireo tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]], izay mivarina mianantsimo-andrefana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], sy mamakivaky ny faritaniny, ny Fanjakan' i Menarandra. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==

=== Fiforonan' ilay fanjakana ===
Ny fiforonan' ny Fanjakan' i Menarandra dia ao anatin' ny tantaran' ny fanitaram-pahefana nataon' i [[Maroserana]] tany atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Io fanitarana io dia niteraka fikambanana syfahefana ara-pôlitika sy taranaka mpanjaka maromaro tao amin' ny tanin' ny Mahafaly, izay nahitana ny [[Fanjakan' i Linta]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] sy ny faritanin' ny [[Fanjakan' i Falonaombe|Falonaombe]] koa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;.

Misy koa ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny lovantsofina momba ny mpanorina an' i Menarandra. Lahatsoratra maro no manondro an' Andriamandembarivo ho mpanorina ilay fanjakana, olona izay matetika apetraky ny lovantsofina ao amin' ny taonjato faha-17. Etsy ankilany, misy lovantsofina hafa manondro an' [[Andriamañontsarivo]], niaraka tamin' ny zanany lahy [[Tsimamandy]], ho loharanon' ilay taranaka nanjaka [[Befira]] na [[Tebefira]].

Araka ny lovantsofina maro voarakitra an-tsoratra dia nisy fifandirana momba io faritra io teo amin' ny vondrona nipoitra avy amin' ny fanitaran-tanin' ny Maroserana sy ny [[Karimbola]], vahoaka mifamatotra akaiky amin' ny [[Antandroy]]. Ny mpanaka atao hoe Tsimamandy dia fantatra manokana fa anisan' ny nandray anjara amin' ny fanamafisana ny faritry ny fanjakana, izay nahatonga ny Karimbola ho voatosika niverina tany atsimon' ny ony [[Menarandra]].

Taorian' izay dia nandalo dingan' ny fizarazaràna sy ny fandaminana indray ny fahefan' ny Maroserana tany amin' ny faritra Atsimo-Andrefana ny Fanjakan' i Menarandra. Marihin' ny firaketana ara-tantara manokana ny fisian' ny fifandraisany tamin' ny fanjakana nanodidina an' i [[Linta]] sy i [[Onilahy (ony)|Onilahy]], na dia miovaova aza ny daty sy ny rohy ara-tetiarana voalaza, arakaraka ny loharanom-baovao.

=== Ny mpanjaka nifandimby ===
Ny tetiarana maro sy ny lovantsofina ara-tantara dia manonona mpanaka maro mifandray amin' ny Fanjakan' i Menarandra, anisan' izany i [[Andriamandembarivo]], i [[Tsimamandy]], [[Itrimo]], i [[Bahary]], ary i [[Tsiampondy]]. Na izany aza dia mbola tsy azo antoka ny daty mifandraika amin' ny vanim-potoana nanapahan' ireo mpanjaka voalohany. Misy ny famintinana manolotra tombana daty toy izao: eo amin' ny taona 1680–1700 eo ho eo ho an' i Andriamandembarivo, 1700–1760 ho an' i Tsimamandy, 1760–1800 ho an' i Itrimo, ary 1800–1830 ho an' i Bahary. Ireo daty ireo dia tokony hoheverina ho fanarenana ara-potoana aroson' ny mpanoratra sasany, fa tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

=== Tsiampondy ===
I [[Tsiampondy]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Tsiampody, Tsiamponde, na Etsiamponde, dia iray amin' ny mpanjakan' i Menarandra voarakitra an-tsoratra tsara indrindra tamin' ny vanim-potoana farany. Na izany aza, ny fizotran' ny fotoana nanjakany dia iray amin' ny olana ara-tantara lehibe indrindra. Mifanohitra ny fanazavana omen' ny loharano misy: misy lovantsofina milaza fa tamin' ny taona 1830 na 1860 no nanombohany nanjaka, ny hafa kosa milaza fa tamin' ny taona 1871 ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, raha toa kosa ny topimaso ara-tantara sasany milaza fa tamin' ny vanim-potoana taty aoriana kokoa izany, izay niitatra hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Tsara homarihina fa ny famintinana nataon' ny [[UNESCO]] dia manonona vanim-potoana marikitra nanomboka amin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1911, raha toa kosa ny lovantsofina hafa mampifandray ny fiafaran' ny fanjakany amin' ny fidirana an-tsehatry ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|mpanjanaka frantsay]] tamin' ny taona 1907.

Anisan' ny taranaky ny Maroserana i Tsiampody sady nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina. Ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany diai nihevitra azy ho olona havanana amin' ny fifampiresahana ara-pôlitika manan-danja, ary nanaiky ny heriny ny ampahany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]].

Voalaza ho mpanjaka sady mpiady mahery ihany koa izy, izay nitarika fanafihana nanohitra ny vahoaka teo amin' ny manodidina, indrindra fa ny [[Bara]]. Misy loharanom-baovao tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany na tranainy kokoa mamaritra azy ho olona &quot;tia ady&quot; na &quot;mpandroba&quot;. Na izany aza, ireo teny ireo dia tokony hohazavaina araka ny fomba fijerin' ny mpanoratra nampiasa izany; tsy azo raisina ho famaritana ara-tantara tsy miangatra momba io mpanjaka io izany.

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==
Nifototra tamin’ ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[varotra]] ny toekaren’ ny MenarandraNifanakalozana tamin’ ny vahoaka hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin’ ny mpivarotra vahiny ([[Arabo (vahoaka)|Arabo]], Eorôpeana), indrindra ny fanondranana biby fiompy sy vokatry ny asa tanana. Ny [[omby]] dia fananana tena ilaina sy famantarana ara-piarahamonina. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Nandroso ity fanjakana ity noho ny varotra nifanaovany tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra arabo sy eorôpeana. Ny biby fiompy ([[omby]] sns) sy ny [[katsaka]] no tena naondrana.

== Lova ==
Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>88kpvbsu1c9qrxh7jvocqdhkl00gqsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150601</id>
      <parentid>1150581</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy</comment>
      <origin>1150601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16135" sha1="fo9oimiple6qvgarirpd3uzelrbpoq5" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (nitondra manodidina ny taona 1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (nitondra manodidina ny taona 1700-1760 )
* [[Itrimo]] (nitondra manodidina ny taona 1760-1800)
* [[Bahary]] (nitondra manodidina ny taona 1800-1830)
* [[Tsiampody]] (nitondra manodidina ny taona 1830-1860)
Ireo daty ireo tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]], izay mivarina mianantsimo-andrefana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], sy mamakivaky ny faritaniny, ny Fanjakan' i Menarandra. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==

=== Fiforonan' ilay fanjakana ===
Ny fiforonan' ny Fanjakan' i Menarandra dia ao anatin' ny tantaran' ny fanitaram-pahefana nataon' i [[Maroserana]] tany atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Io fanitarana io dia niteraka fikambanana syfahefana ara-pôlitika sy taranaka mpanjaka maromaro tao amin' ny tanin' ny Mahafaly, izay nahitana ny [[Fanjakan' i Linta]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] sy ny faritanin' ny [[Fanjakan' i Falonaombe|Falonaombe]] koa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;.

Misy koa ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny lovantsofina momba ny mpanorina an' i Menarandra. Lahatsoratra maro no manondro an' Andriamandembarivo ho mpanorina ilay fanjakana, olona izay matetika apetraky ny lovantsofina ao amin' ny taonjato faha-17. Etsy ankilany, misy lovantsofina hafa manondro an' [[Andriamañontsarivo]], niaraka tamin' ny zanany lahy [[Tsimamandy]], ho loharanon' ilay taranaka nanjaka [[Befira]] na [[Tebefira]].

Araka ny lovantsofina maro voarakitra an-tsoratra dia nisy fifandirana momba io faritra io teo amin' ny vondrona nipoitra avy amin' ny fanitaran-tanin' ny Maroserana sy ny [[Karimbola]], vahoaka mifamatotra akaiky amin' ny [[Antandroy]]. Ny mpanaka atao hoe Tsimamandy dia fantatra manokana fa anisan' ny nandray anjara amin' ny fanamafisana ny faritry ny fanjakana, izay nahatonga ny Karimbola ho voatosika niverina tany atsimon' ny ony [[Menarandra]].

Taorian' izay dia nandalo dingan' ny fizarazaràna sy ny fandaminana indray ny fahefan' ny Maroserana tany amin' ny faritra Atsimo-Andrefana ny Fanjakan' i Menarandra. Marihin' ny firaketana ara-tantara manokana ny fisian' ny fifandraisany tamin' ny fanjakana nanodidina an' i [[Linta]] sy i [[Onilahy (ony)|Onilahy]], na dia miovaova aza ny daty sy ny rohy ara-tetiarana voalaza, arakaraka ny loharanom-baovao.

=== Ny mpanjaka nifandimby ===
Ny tetiarana maro sy ny lovantsofina ara-tantara dia manonona mpanaka maro mifandray amin' ny Fanjakan' i Menarandra, anisan' izany i [[Andriamandembarivo]], i [[Tsimamandy]], [[Itrimo]], i [[Bahary]], ary i [[Tsiampondy]]. Na izany aza dia mbola tsy azo antoka ny daty mifandraika amin' ny vanim-potoana nanapahan' ireo mpanjaka voalohany. Misy ny famintinana manolotra tombana daty toy izao: eo amin' ny taona 1680–1700 eo ho eo ho an' i Andriamandembarivo, 1700–1760 ho an' i Tsimamandy, 1760–1800 ho an' i Itrimo, ary 1800–1830 ho an' i Bahary. Ireo daty ireo dia tokony hoheverina ho fanarenana ara-potoana aroson' ny mpanoratra sasany, fa tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

=== Tsiampondy ===
I [[Tsiampondy]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Tsiampody, Tsiamponde, na Etsiamponde, dia iray amin' ny mpanjakan' i Menarandra voarakitra an-tsoratra tsara indrindra tamin' ny vanim-potoana farany. Na izany aza, ny fizotran' ny fotoana nanjakany dia iray amin' ny olana ara-tantara lehibe indrindra. Mifanohitra ny fanazavana omen' ny loharano misy: misy lovantsofina milaza fa tamin' ny taona 1830 na 1860 no nanombohany nanjaka, ny hafa kosa milaza fa tamin' ny taona 1871 ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, raha toa kosa ny topimaso ara-tantara sasany milaza fa tamin' ny vanim-potoana taty aoriana kokoa izany, izay niitatra hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Tsara homarihina fa ny famintinana nataon' ny [[UNESCO]] dia manonona vanim-potoana marikitra nanomboka amin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1911, raha toa kosa ny lovantsofina hafa mampifandray ny fiafaran' ny fanjakany amin' ny fidirana an-tsehatry ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|mpanjanaka frantsay]] tamin' ny taona 1907.

Anisan' ny taranaky ny Maroserana i Tsiampody sady nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina. Ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany diai nihevitra azy ho olona havanana amin' ny fifampiresahana ara-pôlitika manan-danja, ary nanaiky ny heriny ny ampahany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]].

Voalaza ho mpanjaka sady mpiady mahery ihany koa izy, izay nitarika fanafihana nanohitra ny vahoaka teo amin' ny manodidina, indrindra fa ny [[Bara]]. Misy loharanom-baovao tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany na tranainy kokoa mamaritra azy ho olona &quot;tia ady&quot; na &quot;mpandroba&quot;. Na izany aza, ireo teny ireo dia tokony hohazavaina araka ny fomba fijerin' ny mpanoratra nampiasa izany; tsy azo raisina ho famaritana ara-tantara tsy miangatra momba io mpanjaka io izany.

== Fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ==

=== Fanjakana maroserana mitsinjara fahefana ===
Tsy fanjakana manana rafi-pitantanana mampivangongo fahefana ny Fanjakan' i Menarandra. Nifototra tamin' ny tariha na raza (taranaka) izay nanana [[fizakan-tena]] lehibe ny fandaminana ara-pôlitika tao aminy, izay teo ambany fahefan' ny tarana-mpanjaka Maroserana sy ny taranaka nifandray akaiky taminy. Noho izany dia tsy niankina tamin' ny fanerena ara-pizaràn-tany fotsiny ny fahefan' ny mpanjaka. Nifandray tamin' ny fahefana ara-pivavahana, tamin' ny fifandraisana amin' ny tariha na raza samihafa, tamin' ny fiarahan-dia, tamin' ny harena avy amin' ny fiompiana, ary tamin' ny fahaizana mifehy ny zavatra sy fomba fanao ara-pombafomba masina mifandraika amin' ny maha mpanjaka ihany koa ny fiandrianany. Nandray anjara tamin' ny fiasan' ity rafitra ara-pôlitika ity ny [[roandria]] (lehibe mpitarika) isan-toerana sy ny manampahefana misahana ny fombafomba masina, indrindra fa ny [[mpisoro]], araka ny voalazan' ny loharanom-baovao sasany.

=== Ny Befira na Tebefira ===
Lahatsoratra maromaro no mamaritra ny Befira, izay antsoina koa hoe Tebefira, ho tarana-mpanjaka nanana fahefana lehibe avy amin' ny sampan' ny [[Maroserana]] niorina tao amin' ny faritr' i Menarandra. Misy loharanom-baovao sasany koa miresaka momba ny [[Andrianjoho]], izay faritan' ny lovantsofina iray ho mponina teratany nampanekena nandritra ny fanitarana ny fahefan' io taranaka nanjakazaka io, ary ao koa ny [[Valohazomanga]] sy ny [[Folohazomanga]], izay nisahana ny fiarovana ny mpanjaka na niankina aminy. Ilaina ireo ny hahafantarana ireo sokajin' olona ireo mba hahatakarana ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny firafitry ny sarangam-pirahamonina sy ara-pôlitika teo amin' ny vahoakan' i Menarandra. Na izany aza, ny tahirin-kevitra misy dia tsy ahafaha-milaza amin' ny fomba azo antoka fa rafitra ara-tsôsialy ranoray sy tsy miovaova izy ireo nandritra ny tantaran' ilay fanjakana. 

=== Ny mpisoro sy ny fahefan' ny mpanjaka ===
Nanatanteraka andraikitra ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina ny mpanjaka. Misy loharanom-baovao mamaritra azy ho mpisoro, izany hoe olona mitana andraikitra ara-[[Fisoronana|pisoronana]] na ara-pombafomba masina, sady mpanelanelana eo amin' ny vahoaka sy ny razana ary ny hery ara-panahy izay anaovana ireo fombafomba ireo. Singa fototra ao amin' ny fahefana ara-pombafomba masina ny [[hazomanga lava]] sy ny vakoky ny mpanjaka, izay antsoina hoe &quot;&lt;u&gt;jiny&lt;/u&gt;&quot; ao amin' ny lahatsoratra maro. Araka ny famariparitana natao momba azy ireo, ny fananana sy ny fitahirizana ireo zavatra ireo dia nandray anjara tamin' ny fanamafisana ny hery ara-pivavahan' ny mpanjaka sy ny maha ara-dalàna ny fahefany.

Nanatanteraka andraikitra mifandraika amin' ny fanelanelanana ny disadisa sy amin' ny fitarihana ny tafika ihany koa ny mpanjaka. Araka ny voalazan' ny lovantsofina dia nanana fahafahana hampiravina fifandirana sasany teo amin' ny vondrona samihafa sy nikarakara ny fiarovana ny faritany ary nanetsika ny mponina teo ambany fahefany ny mpanjaka. Na izany aza, ny famaritana mazava tsara ny sehatra ampiharana ireo anjara asa ireo sy ny fivoarany rehefa mandeha ny fotoana dia mitaky fampitahana mirindra kokoa eo amin' ny loharanom-baovao ara-poko sy ara-tantara.

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==
Nifototra tamin’ ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[varotra]] ny toekaren’ ny MenarandraNifanakalozana tamin’ ny vahoaka hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin’ ny mpivarotra vahiny ([[Arabo (vahoaka)|Arabo]], Eorôpeana), indrindra ny fanondranana biby fiompy sy vokatry ny asa tanana. Ny [[omby]] dia fananana tena ilaina sy famantarana ara-piarahamonina. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Nandroso ity fanjakana ity noho ny varotra nifanaovany tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra arabo sy eorôpeana. Ny biby fiompy ([[omby]] sns) sy ny [[katsaka]] no tena naondrana.

== Lova ==
Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fo9oimiple6qvgarirpd3uzelrbpoq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150602</id>
      <parentid>1150601</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Toekarena</comment>
      <origin>1150602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17348" sha1="1ivw0hl0c06y014a9ka5qre2zokt479" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (nitondra manodidina ny taona 1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (nitondra manodidina ny taona 1700-1760 )
* [[Itrimo]] (nitondra manodidina ny taona 1760-1800)
* [[Bahary]] (nitondra manodidina ny taona 1800-1830)
* [[Tsiampody]] (nitondra manodidina ny taona 1830-1860)
Ireo daty ireo tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]], izay mivarina mianantsimo-andrefana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], sy mamakivaky ny faritaniny, ny Fanjakan' i Menarandra. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==

=== Fiforonan' ilay fanjakana ===
Ny fiforonan' ny Fanjakan' i Menarandra dia ao anatin' ny tantaran' ny fanitaram-pahefana nataon' i [[Maroserana]] tany atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Io fanitarana io dia niteraka fikambanana syfahefana ara-pôlitika sy taranaka mpanjaka maromaro tao amin' ny tanin' ny Mahafaly, izay nahitana ny [[Fanjakan' i Linta]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] sy ny faritanin' ny [[Fanjakan' i Falonaombe|Falonaombe]] koa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;.

Misy koa ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny lovantsofina momba ny mpanorina an' i Menarandra. Lahatsoratra maro no manondro an' Andriamandembarivo ho mpanorina ilay fanjakana, olona izay matetika apetraky ny lovantsofina ao amin' ny taonjato faha-17. Etsy ankilany, misy lovantsofina hafa manondro an' [[Andriamañontsarivo]], niaraka tamin' ny zanany lahy [[Tsimamandy]], ho loharanon' ilay taranaka nanjaka [[Befira]] na [[Tebefira]].

Araka ny lovantsofina maro voarakitra an-tsoratra dia nisy fifandirana momba io faritra io teo amin' ny vondrona nipoitra avy amin' ny fanitaran-tanin' ny Maroserana sy ny [[Karimbola]], vahoaka mifamatotra akaiky amin' ny [[Antandroy]]. Ny mpanaka atao hoe Tsimamandy dia fantatra manokana fa anisan' ny nandray anjara amin' ny fanamafisana ny faritry ny fanjakana, izay nahatonga ny Karimbola ho voatosika niverina tany atsimon' ny ony [[Menarandra]].

Taorian' izay dia nandalo dingan' ny fizarazaràna sy ny fandaminana indray ny fahefan' ny Maroserana tany amin' ny faritra Atsimo-Andrefana ny Fanjakan' i Menarandra. Marihin' ny firaketana ara-tantara manokana ny fisian' ny fifandraisany tamin' ny fanjakana nanodidina an' i [[Linta]] sy i [[Onilahy (ony)|Onilahy]], na dia miovaova aza ny daty sy ny rohy ara-tetiarana voalaza, arakaraka ny loharanom-baovao.

=== Ny mpanjaka nifandimby ===
Ny tetiarana maro sy ny lovantsofina ara-tantara dia manonona mpanaka maro mifandray amin' ny Fanjakan' i Menarandra, anisan' izany i [[Andriamandembarivo]], i [[Tsimamandy]], [[Itrimo]], i [[Bahary]], ary i [[Tsiampondy]]. Na izany aza dia mbola tsy azo antoka ny daty mifandraika amin' ny vanim-potoana nanapahan' ireo mpanjaka voalohany. Misy ny famintinana manolotra tombana daty toy izao: eo amin' ny taona 1680–1700 eo ho eo ho an' i Andriamandembarivo, 1700–1760 ho an' i Tsimamandy, 1760–1800 ho an' i Itrimo, ary 1800–1830 ho an' i Bahary. Ireo daty ireo dia tokony hoheverina ho fanarenana ara-potoana aroson' ny mpanoratra sasany, fa tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

=== Tsiampondy ===
I [[Tsiampondy]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Tsiampody, Tsiamponde, na Etsiamponde, dia iray amin' ny mpanjakan' i Menarandra voarakitra an-tsoratra tsara indrindra tamin' ny vanim-potoana farany. Na izany aza, ny fizotran' ny fotoana nanjakany dia iray amin' ny olana ara-tantara lehibe indrindra. Mifanohitra ny fanazavana omen' ny loharano misy: misy lovantsofina milaza fa tamin' ny taona 1830 na 1860 no nanombohany nanjaka, ny hafa kosa milaza fa tamin' ny taona 1871 ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, raha toa kosa ny topimaso ara-tantara sasany milaza fa tamin' ny vanim-potoana taty aoriana kokoa izany, izay niitatra hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Tsara homarihina fa ny famintinana nataon' ny [[UNESCO]] dia manonona vanim-potoana marikitra nanomboka amin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1911, raha toa kosa ny lovantsofina hafa mampifandray ny fiafaran' ny fanjakany amin' ny fidirana an-tsehatry ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|mpanjanaka frantsay]] tamin' ny taona 1907.

Anisan' ny taranaky ny Maroserana i Tsiampody sady nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina. Ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany diai nihevitra azy ho olona havanana amin' ny fifampiresahana ara-pôlitika manan-danja, ary nanaiky ny heriny ny ampahany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]].

Voalaza ho mpanjaka sady mpiady mahery ihany koa izy, izay nitarika fanafihana nanohitra ny vahoaka teo amin' ny manodidina, indrindra fa ny [[Bara]]. Misy loharanom-baovao tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany na tranainy kokoa mamaritra azy ho olona &quot;tia ady&quot; na &quot;mpandroba&quot;. Na izany aza, ireo teny ireo dia tokony hohazavaina araka ny fomba fijerin' ny mpanoratra nampiasa izany; tsy azo raisina ho famaritana ara-tantara tsy miangatra momba io mpanjaka io izany.

== Fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ==

=== Fanjakana maroserana mitsinjara fahefana ===
Tsy fanjakana manana rafi-pitantanana mampivangongo fahefana ny Fanjakan' i Menarandra. Nifototra tamin' ny tariha na raza (taranaka) izay nanana [[fizakan-tena]] lehibe ny fandaminana ara-pôlitika tao aminy, izay teo ambany fahefan' ny tarana-mpanjaka Maroserana sy ny taranaka nifandray akaiky taminy. Noho izany dia tsy niankina tamin' ny fanerena ara-pizaràn-tany fotsiny ny fahefan' ny mpanjaka. Nifandray tamin' ny fahefana ara-pivavahana, tamin' ny fifandraisana amin' ny tariha na raza samihafa, tamin' ny fiarahan-dia, tamin' ny harena avy amin' ny fiompiana, ary tamin' ny fahaizana mifehy ny zavatra sy fomba fanao ara-pombafomba masina mifandraika amin' ny maha mpanjaka ihany koa ny fiandrianany. Nandray anjara tamin' ny fiasan' ity rafitra ara-pôlitika ity ny [[roandria]] (lehibe mpitarika) isan-toerana sy ny manampahefana misahana ny fombafomba masina, indrindra fa ny [[mpisoro]], araka ny voalazan' ny loharanom-baovao sasany.

=== Ny Befira na Tebefira ===
Lahatsoratra maromaro no mamaritra ny Befira, izay antsoina koa hoe Tebefira, ho tarana-mpanjaka nanana fahefana lehibe avy amin' ny sampan' ny [[Maroserana]] niorina tao amin' ny faritr' i Menarandra. Misy loharanom-baovao sasany koa miresaka momba ny [[Andrianjoho]], izay faritan' ny lovantsofina iray ho mponina teratany nampanekena nandritra ny fanitarana ny fahefan' io taranaka nanjakazaka io, ary ao koa ny [[Valohazomanga]] sy ny [[Folohazomanga]], izay nisahana ny fiarovana ny mpanjaka na niankina aminy. Ilaina ireo ny hahafantarana ireo sokajin' olona ireo mba hahatakarana ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny firafitry ny sarangam-pirahamonina sy ara-pôlitika teo amin' ny vahoakan' i Menarandra. Na izany aza, ny tahirin-kevitra misy dia tsy ahafaha-milaza amin' ny fomba azo antoka fa rafitra ara-tsôsialy ranoray sy tsy miovaova izy ireo nandritra ny tantaran' ilay fanjakana. 

=== Ny mpisoro sy ny fahefan' ny mpanjaka ===
Nanatanteraka andraikitra ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina ny mpanjaka. Misy loharanom-baovao mamaritra azy ho mpisoro, izany hoe olona mitana andraikitra ara-[[Fisoronana|pisoronana]] na ara-pombafomba masina, sady mpanelanelana eo amin' ny vahoaka sy ny razana ary ny hery ara-panahy izay anaovana ireo fombafomba ireo. Singa fototra ao amin' ny fahefana ara-pombafomba masina ny [[hazomanga lava]] sy ny vakoky ny mpanjaka, izay antsoina hoe &quot;&lt;u&gt;jiny&lt;/u&gt;&quot; ao amin' ny lahatsoratra maro. Araka ny famariparitana natao momba azy ireo, ny fananana sy ny fitahirizana ireo zavatra ireo dia nandray anjara tamin' ny fanamafisana ny hery ara-pivavahan' ny mpanjaka sy ny maha ara-dalàna ny fahefany.

Nanatanteraka andraikitra mifandraika amin' ny fanelanelanana ny disadisa sy amin' ny fitarihana ny tafika ihany koa ny mpanjaka. Araka ny voalazan' ny lovantsofina dia nanana fahafahana hampiravina fifandirana sasany teo amin' ny vondrona samihafa sy nikarakara ny fiarovana ny faritany ary nanetsika ny mponina teo ambany fahefany ny mpanjaka. Na izany aza, ny famaritana mazava tsara ny sehatra ampiharana ireo anjara asa ireo sy ny fivoarany rehefa mandeha ny fotoana dia mitaky fampitahana mirindra kokoa eo amin' ny loharanom-baovao ara-poko sy ara-tantara.

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==

=== Fiompiana sy fambolena ===
Ny [[Toekarena|toekaren]]' ny faritr' i Menarandra dia niantehitra indrindra tamin' ny [[fiompiana omby]], ny [[fambolena]] ary ny fifanakalozana. Ho an' ny vahoaka mpiompy any amin' ny faritra Atsimo-Andrefana, dia tsy vitan' ny hoe [[harena]] azo tsapain-tanana fotsiny ny [[omby]], fa loharanon-karena azo ampiasaina ihany koa amin' ny fifandraisana sy fiarahan-dia, sy amin' ny fanatanterahana adidy ara-piarahamonina, ary amin' ny fanaovana lanonana sy fombafomba masina mifandraika amin' ny fandevenana. Porofo mivaingana manamarina izany lafiny izany ny fisian' izy ireny ao amin' ny fasan' ny mpanjaka.

Nanampy betsaka ny loharanon-karena momba ny fiompiana koa ny fambolena, indrindra fa tany amin' ny faritra akaikin' ny [[ony]] sy [[renirano]] izay nahazo tombony tamin' ny fisian' ny [[rano]] tsara kokoa. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Miresaka momba ny fivezivezen' ny andian' omby teo amin' ny toerana fiandrasana omby samihafa ihany koa ny lahatsoratra maro. Na izany aza, ny loharanom-baovao misy dia tsy ahafaha-mamaritra mazava tsara ny habeny, ny fizaran-taona isehoany, na ny fandaminana an' ireo fifindran-toerana ireo manerana ny fanjakana manontolo sy nandritra ny vanim-potoana rehetra.

=== Fifanakalozana ===
Nandray anjara tamin' ny tambajotram-pifanakalozana nampifandray ny faritra anatiny ao Atsimo-Andrefana amin' ny faritra amorontsiraka sy ny faritra manodidina ny faritr' i Menarandra. Ny fifandraisana tamin' ny [[Vezo]] sy ny vondrona samihafa manodidina dia mety nahitana, indrindraindrindra, fifanakalozana entam-barotra sy fifandraisana ara-panambadiana ary fifanaraham-piarahan-dia. Tsy ahafahana manavaka ny fifanakalozana hita manerana ny faritra Mahafaly sy ny asa azo lazaina fa an' ny Fanjakan' i Menarandra manokana anefa ny antontan-kevitra misy.

== Lova ==
Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1ivw0hl0c06y014a9ka5qre2zokt479</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150603</id>
      <parentid>1150602</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lova sy fahatsiarovana</comment>
      <origin>1150603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18304" sha1="1ktxmaklk54i5y8wlh6tuwnx6y5kvhj" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (nitondra manodidina ny taona 1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (nitondra manodidina ny taona 1700-1760 )
* [[Itrimo]] (nitondra manodidina ny taona 1760-1800)
* [[Bahary]] (nitondra manodidina ny taona 1800-1830)
* [[Tsiampody]] (nitondra manodidina ny taona 1830-1860)
Ireo daty ireo tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]], izay mivarina mianantsimo-andrefana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], sy mamakivaky ny faritaniny, ny Fanjakan' i Menarandra. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==

=== Fiforonan' ilay fanjakana ===
Ny fiforonan' ny Fanjakan' i Menarandra dia ao anatin' ny tantaran' ny fanitaram-pahefana nataon' i [[Maroserana]] tany atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Io fanitarana io dia niteraka fikambanana syfahefana ara-pôlitika sy taranaka mpanjaka maromaro tao amin' ny tanin' ny Mahafaly, izay nahitana ny [[Fanjakan' i Linta]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] sy ny faritanin' ny [[Fanjakan' i Falonaombe|Falonaombe]] koa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;.

Misy koa ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny lovantsofina momba ny mpanorina an' i Menarandra. Lahatsoratra maro no manondro an' Andriamandembarivo ho mpanorina ilay fanjakana, olona izay matetika apetraky ny lovantsofina ao amin' ny taonjato faha-17. Etsy ankilany, misy lovantsofina hafa manondro an' [[Andriamañontsarivo]], niaraka tamin' ny zanany lahy [[Tsimamandy]], ho loharanon' ilay taranaka nanjaka [[Befira]] na [[Tebefira]].

Araka ny lovantsofina maro voarakitra an-tsoratra dia nisy fifandirana momba io faritra io teo amin' ny vondrona nipoitra avy amin' ny fanitaran-tanin' ny Maroserana sy ny [[Karimbola]], vahoaka mifamatotra akaiky amin' ny [[Antandroy]]. Ny mpanaka atao hoe Tsimamandy dia fantatra manokana fa anisan' ny nandray anjara amin' ny fanamafisana ny faritry ny fanjakana, izay nahatonga ny Karimbola ho voatosika niverina tany atsimon' ny ony [[Menarandra]].

Taorian' izay dia nandalo dingan' ny fizarazaràna sy ny fandaminana indray ny fahefan' ny Maroserana tany amin' ny faritra Atsimo-Andrefana ny Fanjakan' i Menarandra. Marihin' ny firaketana ara-tantara manokana ny fisian' ny fifandraisany tamin' ny fanjakana nanodidina an' i [[Linta]] sy i [[Onilahy (ony)|Onilahy]], na dia miovaova aza ny daty sy ny rohy ara-tetiarana voalaza, arakaraka ny loharanom-baovao.

=== Ny mpanjaka nifandimby ===
Ny tetiarana maro sy ny lovantsofina ara-tantara dia manonona mpanaka maro mifandray amin' ny Fanjakan' i Menarandra, anisan' izany i [[Andriamandembarivo]], i [[Tsimamandy]], [[Itrimo]], i [[Bahary]], ary i [[Tsiampondy]]. Na izany aza dia mbola tsy azo antoka ny daty mifandraika amin' ny vanim-potoana nanapahan' ireo mpanjaka voalohany. Misy ny famintinana manolotra tombana daty toy izao: eo amin' ny taona 1680–1700 eo ho eo ho an' i Andriamandembarivo, 1700–1760 ho an' i Tsimamandy, 1760–1800 ho an' i Itrimo, ary 1800–1830 ho an' i Bahary. Ireo daty ireo dia tokony hoheverina ho fanarenana ara-potoana aroson' ny mpanoratra sasany, fa tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

=== Tsiampondy ===
I [[Tsiampondy]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Tsiampody, Tsiamponde, na Etsiamponde, dia iray amin' ny mpanjakan' i Menarandra voarakitra an-tsoratra tsara indrindra tamin' ny vanim-potoana farany. Na izany aza, ny fizotran' ny fotoana nanjakany dia iray amin' ny olana ara-tantara lehibe indrindra. Mifanohitra ny fanazavana omen' ny loharano misy: misy lovantsofina milaza fa tamin' ny taona 1830 na 1860 no nanombohany nanjaka, ny hafa kosa milaza fa tamin' ny taona 1871 ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, raha toa kosa ny topimaso ara-tantara sasany milaza fa tamin' ny vanim-potoana taty aoriana kokoa izany, izay niitatra hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Tsara homarihina fa ny famintinana nataon' ny [[UNESCO]] dia manonona vanim-potoana marikitra nanomboka amin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1911, raha toa kosa ny lovantsofina hafa mampifandray ny fiafaran' ny fanjakany amin' ny fidirana an-tsehatry ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|mpanjanaka frantsay]] tamin' ny taona 1907.

Anisan' ny taranaky ny Maroserana i Tsiampody sady nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina. Ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany diai nihevitra azy ho olona havanana amin' ny fifampiresahana ara-pôlitika manan-danja, ary nanaiky ny heriny ny ampahany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]].

Voalaza ho mpanjaka sady mpiady mahery ihany koa izy, izay nitarika fanafihana nanohitra ny vahoaka teo amin' ny manodidina, indrindra fa ny [[Bara]]. Misy loharanom-baovao tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany na tranainy kokoa mamaritra azy ho olona &quot;tia ady&quot; na &quot;mpandroba&quot;. Na izany aza, ireo teny ireo dia tokony hohazavaina araka ny fomba fijerin' ny mpanoratra nampiasa izany; tsy azo raisina ho famaritana ara-tantara tsy miangatra momba io mpanjaka io izany.

== Fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ==

=== Fanjakana maroserana mitsinjara fahefana ===
Tsy fanjakana manana rafi-pitantanana mampivangongo fahefana ny Fanjakan' i Menarandra. Nifototra tamin' ny tariha na raza (taranaka) izay nanana [[fizakan-tena]] lehibe ny fandaminana ara-pôlitika tao aminy, izay teo ambany fahefan' ny tarana-mpanjaka Maroserana sy ny taranaka nifandray akaiky taminy. Noho izany dia tsy niankina tamin' ny fanerena ara-pizaràn-tany fotsiny ny fahefan' ny mpanjaka. Nifandray tamin' ny fahefana ara-pivavahana, tamin' ny fifandraisana amin' ny tariha na raza samihafa, tamin' ny fiarahan-dia, tamin' ny harena avy amin' ny fiompiana, ary tamin' ny fahaizana mifehy ny zavatra sy fomba fanao ara-pombafomba masina mifandraika amin' ny maha mpanjaka ihany koa ny fiandrianany. Nandray anjara tamin' ny fiasan' ity rafitra ara-pôlitika ity ny [[roandria]] (lehibe mpitarika) isan-toerana sy ny manampahefana misahana ny fombafomba masina, indrindra fa ny [[mpisoro]], araka ny voalazan' ny loharanom-baovao sasany.

=== Ny Befira na Tebefira ===
Lahatsoratra maromaro no mamaritra ny Befira, izay antsoina koa hoe Tebefira, ho tarana-mpanjaka nanana fahefana lehibe avy amin' ny sampan' ny [[Maroserana]] niorina tao amin' ny faritr' i Menarandra. Misy loharanom-baovao sasany koa miresaka momba ny [[Andrianjoho]], izay faritan' ny lovantsofina iray ho mponina teratany nampanekena nandritra ny fanitarana ny fahefan' io taranaka nanjakazaka io, ary ao koa ny [[Valohazomanga]] sy ny [[Folohazomanga]], izay nisahana ny fiarovana ny mpanjaka na niankina aminy. Ilaina ireo ny hahafantarana ireo sokajin' olona ireo mba hahatakarana ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny firafitry ny sarangam-pirahamonina sy ara-pôlitika teo amin' ny vahoakan' i Menarandra. Na izany aza, ny tahirin-kevitra misy dia tsy ahafaha-milaza amin' ny fomba azo antoka fa rafitra ara-tsôsialy ranoray sy tsy miovaova izy ireo nandritra ny tantaran' ilay fanjakana. 

=== Ny mpisoro sy ny fahefan' ny mpanjaka ===
Nanatanteraka andraikitra ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina ny mpanjaka. Misy loharanom-baovao mamaritra azy ho mpisoro, izany hoe olona mitana andraikitra ara-[[Fisoronana|pisoronana]] na ara-pombafomba masina, sady mpanelanelana eo amin' ny vahoaka sy ny razana ary ny hery ara-panahy izay anaovana ireo fombafomba ireo. Singa fototra ao amin' ny fahefana ara-pombafomba masina ny [[hazomanga lava]] sy ny vakoky ny mpanjaka, izay antsoina hoe &quot;&lt;u&gt;jiny&lt;/u&gt;&quot; ao amin' ny lahatsoratra maro. Araka ny famariparitana natao momba azy ireo, ny fananana sy ny fitahirizana ireo zavatra ireo dia nandray anjara tamin' ny fanamafisana ny hery ara-pivavahan' ny mpanjaka sy ny maha ara-dalàna ny fahefany.

Nanatanteraka andraikitra mifandraika amin' ny fanelanelanana ny disadisa sy amin' ny fitarihana ny tafika ihany koa ny mpanjaka. Araka ny voalazan' ny lovantsofina dia nanana fahafahana hampiravina fifandirana sasany teo amin' ny vondrona samihafa sy nikarakara ny fiarovana ny faritany ary nanetsika ny mponina teo ambany fahefany ny mpanjaka. Na izany aza, ny famaritana mazava tsara ny sehatra ampiharana ireo anjara asa ireo sy ny fivoarany rehefa mandeha ny fotoana dia mitaky fampitahana mirindra kokoa eo amin' ny loharanom-baovao ara-poko sy ara-tantara.

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==

=== Fiompiana sy fambolena ===
Ny [[Toekarena|toekaren]]' ny faritr' i Menarandra dia niantehitra indrindra tamin' ny [[fiompiana omby]], ny [[fambolena]] ary ny fifanakalozana. Ho an' ny vahoaka mpiompy any amin' ny faritra Atsimo-Andrefana, dia tsy vitan' ny hoe [[harena]] azo tsapain-tanana fotsiny ny [[omby]], fa loharanon-karena azo ampiasaina ihany koa amin' ny fifandraisana sy fiarahan-dia, sy amin' ny fanatanterahana adidy ara-piarahamonina, ary amin' ny fanaovana lanonana sy fombafomba masina mifandraika amin' ny fandevenana. Porofo mivaingana manamarina izany lafiny izany ny fisian' izy ireny ao amin' ny fasan' ny mpanjaka.

Nanampy betsaka ny loharanon-karena momba ny fiompiana koa ny fambolena, indrindra fa tany amin' ny faritra akaikin' ny [[ony]] sy [[renirano]] izay nahazo tombony tamin' ny fisian' ny [[rano]] tsara kokoa. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Miresaka momba ny fivezivezen' ny andian' omby teo amin' ny toerana fiandrasana omby samihafa ihany koa ny lahatsoratra maro. Na izany aza, ny loharanom-baovao misy dia tsy ahafaha-mamaritra mazava tsara ny habeny, ny fizaran-taona isehoany, na ny fandaminana an' ireo fifindran-toerana ireo manerana ny fanjakana manontolo sy nandritra ny vanim-potoana rehetra.

=== Fifanakalozana ===
Nandray anjara tamin' ny tambajotram-pifanakalozana nampifandray ny faritra anatiny ao Atsimo-Andrefana amin' ny faritra amorontsiraka sy ny faritra manodidina ny faritr' i Menarandra. Ny fifandraisana tamin' ny [[Vezo]] sy ny vondrona samihafa manodidina dia mety nahitana, indrindraindrindra, fifanakalozana entam-barotra sy fifandraisana ara-panambadiana ary fifanaraham-piarahan-dia. Tsy ahafahana manavaka ny fifanakalozana hita manerana ny faritra Mahafaly sy ny asa azo lazaina fa an' ny Fanjakan' i Menarandra manokana anefa ny antontan-kevitra misy.

== Lova sy fahatsiarovana ==
Ny fanjavonan' ny fahefan' ny mpanjaka amin' ny maha rafitra ara-pôlitika azy dia tsy midika hoe nanjavona koa ny fahatsiarovana azy. Mbola hita taratra izany indrindra eo amin' ny [[lovantsofina am-bava]], ny taranaka mifamatotra amin' ny [[Maroserana]] Befira, ny fasan' ny mpanjaka, ny [[sary sokitra]] amin' ny [[aloalo]], ary ny anaran-toerana ao amin' ny Lohasahan' i Menarandra.

Loharano ara-tantara manan-danja manokana io fahatsiarovana io, kanefa tsy maintsy avahana amin' ny ezaka famerenana amin' ny fanoratana ny tantara ataon' ny mpikaroka. Mety hitahiry vaovao momba ny [[tetiarana]], ny toerana, ny fifandraisana eo amin' ny vondrona samihafa ary ny zava-nitranga tamin' ny lasa ireo lovantsofina nampitaina ireo; kanefa miaraka amin' izany koa, dia efa niova izy ireny vokatry ny fampitana nifanesy sy ny fandikana azy indray araka ny fomba fijery arakaraka ny toerana.

Noho izany, lohahevitra manan-danja amin' ny fandalinana ny tantara ara-pôlitikan' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara sy ny fiarahamonina mahafaly ary ny endri-pitondrana samihafa nampiharin' ny tarana-mpanjaka Maroserana ny Fanjakan' i Menarandra. Ny fikarohana arkeôlôjika natao tao amin' ny Lohasahan' i Menarandra, indrindra fa manodidina an' [[Ampasimahanoro]], dia mameno ny lovantsofina maro sy ny loharanom-baovao ara-tantara voasoratra samihafa, ka manome fahafahana hampitaha sy hanamarina ny fitantarana momba ny taranaka sy ny tantara amin' ny alalan' ny porofo azo tsapain-tanana.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1ktxmaklk54i5y8wlh6tuwnx6y5kvhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150604</id>
      <parentid>1150603</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lova sy fahatsiarovana (tohiny)</comment>
      <origin>1150604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19901" sha1="0kgwcym5msybzl0yvu8b4cg592tcby9" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan'''' '''i Menarandra''' dia fanakana iray nisy taloha tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], tao anatin' ny faritra Mahafaly, teo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], indrindra nanodidina ny moron' ny ony Menarandra izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Esoavelomandroso Manassé, &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}&quot;, ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Matetika izy io no ampifamatorina amin' ny fanjakana nipoitra vokatry ny fanitarana ny fahefan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tany amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny Nosy, indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Ny loharanom-baovao misy dia mirakitra indrindra ny tantarany nandritra ny vanim-potoana tsy dia ela akory izay, dia ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]].

Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao:

* [[Andriamandembarivo]] (nitondra manodidina ny taona 1680-1700)
* [[Tsimamandy]] (nitondra manodidina ny taona 1700-1760 )
* [[Itrimo]] (nitondra manodidina ny taona 1760-1800)
* [[Bahary]] (nitondra manodidina ny taona 1800-1830)
* [[Tsiampody]] (nitondra manodidina ny taona 1830-1860)
Ireo daty ireo tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

Miankina amin' ny fitambaran' ny [[lovantsofina]], ny [[tetiarana]], ny [[fitantarana]] sy fanamarihan' ny mpanoratra eorôpeanina, ny tahirin-kevitra tamin' ny vanim-potoan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], ary ny fandinihana ny zavatra naorina momba ny fandevenana (indrindra ny fasana) ny antontan-kevitra momba io fanjakana io. Na izany aza dia samy hafa ny lanjan' ireo loharanom-baovao ireo ara-tantara. Misy tsy fitoviana lehibe hita ao amin' ny lovantsofina momba ny mpanjaka maromaro voalohany, sy ny niforonan' ilay fanjakana ary ny fifandimbiasana teo amin' ny taranak' andriana sasany. Noho izany dia tokony hoheverina ho toy ny lovantsofina ara-tantara noraketin' ny mpanoratra ireo fa tsy toy ny filaharan' ny zava-nitranga ara-potoana voamarina sy raikitra tanteraka.

== Fiavian' ilay anarana ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]], izay mivarina mianantsimo-andrefana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], sy mamakivaky ny faritaniny, ny Fanjakan' i Menarandra. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina.

== Tantara ==

=== Fiforonan' ilay fanjakana ===
Ny fiforonan' ny Fanjakan' i Menarandra dia ao anatin' ny tantaran' ny fanitaram-pahefana nataon' i [[Maroserana]] tany atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Io fanitarana io dia niteraka fikambanana syfahefana ara-pôlitika sy taranaka mpanjaka maromaro tao amin' ny tanin' ny Mahafaly, izay nahitana ny [[Fanjakan' i Linta]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] sy ny faritanin' ny [[Fanjakan' i Falonaombe|Falonaombe]] koa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''&lt;/ref&gt;.

Misy koa ny tsy fitovian-kevitra eo amin' ny lovantsofina momba ny mpanorina an' i Menarandra. Lahatsoratra maro no manondro an' Andriamandembarivo ho mpanorina ilay fanjakana, olona izay matetika apetraky ny lovantsofina ao amin' ny taonjato faha-17. Etsy ankilany, misy lovantsofina hafa manondro an' [[Andriamañontsarivo]], niaraka tamin' ny zanany lahy [[Tsimamandy]], ho loharanon' ilay taranaka nanjaka [[Befira]] na [[Tebefira]].

Araka ny lovantsofina maro voarakitra an-tsoratra dia nisy fifandirana momba io faritra io teo amin' ny vondrona nipoitra avy amin' ny fanitaran-tanin' ny Maroserana sy ny [[Karimbola]], vahoaka mifamatotra akaiky amin' ny [[Antandroy]]. Ny mpanaka atao hoe Tsimamandy dia fantatra manokana fa anisan' ny nandray anjara amin' ny fanamafisana ny faritry ny fanjakana, izay nahatonga ny Karimbola ho voatosika niverina tany atsimon' ny ony [[Menarandra]].

Taorian' izay dia nandalo dingan' ny fizarazaràna sy ny fandaminana indray ny fahefan' ny Maroserana tany amin' ny faritra Atsimo-Andrefana ny Fanjakan' i Menarandra. Marihin' ny firaketana ara-tantara manokana ny fisian' ny fifandraisany tamin' ny fanjakana nanodidina an' i [[Linta]] sy i [[Onilahy (ony)|Onilahy]], na dia miovaova aza ny daty sy ny rohy ara-tetiarana voalaza, arakaraka ny loharanom-baovao.

=== Ny mpanjaka nifandimby ===
Ny tetiarana maro sy ny lovantsofina ara-tantara dia manonona mpanaka maro mifandray amin' ny Fanjakan' i Menarandra, anisan' izany i [[Andriamandembarivo]], i [[Tsimamandy]], [[Itrimo]], i [[Bahary]], ary i [[Tsiampondy]]. Na izany aza dia mbola tsy azo antoka ny daty mifandraika amin' ny vanim-potoana nanapahan' ireo mpanjaka voalohany. Misy ny famintinana manolotra tombana daty toy izao: eo amin' ny taona 1680–1700 eo ho eo ho an' i Andriamandembarivo, 1700–1760 ho an' i Tsimamandy, 1760–1800 ho an' i Itrimo, ary 1800–1830 ho an' i Bahary. Ireo daty ireo dia tokony hoheverina ho fanarenana ara-potoana aroson' ny mpanoratra sasany, fa tsy filaharam-potoana voamarina tsara ara-tantara.

=== Tsiampondy ===
I [[Tsiampondy]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe Tsiampody, Tsiamponde, na Etsiamponde, dia iray amin' ny mpanjakan' i Menarandra voarakitra an-tsoratra tsara indrindra tamin' ny vanim-potoana farany. Na izany aza, ny fizotran' ny fotoana nanjakany dia iray amin' ny olana ara-tantara lehibe indrindra. Mifanohitra ny fanazavana omen' ny loharano misy: misy lovantsofina milaza fa tamin' ny taona 1830 na 1860 no nanombohany nanjaka, ny hafa kosa milaza fa tamin' ny taona 1871 ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, raha toa kosa ny topimaso ara-tantara sasany milaza fa tamin' ny vanim-potoana taty aoriana kokoa izany, izay niitatra hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-20.

Tsara homarihina fa ny famintinana nataon' ny [[UNESCO]] dia manonona vanim-potoana marikitra nanomboka amin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1911, raha toa kosa ny lovantsofina hafa mampifandray ny fiafaran' ny fanjakany amin' ny fidirana an-tsehatry ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|mpanjanaka frantsay]] tamin' ny taona 1907.

Anisan' ny taranaky ny Maroserana i Tsiampody sady nanana fahefana ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina. Ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany diai nihevitra azy ho olona havanana amin' ny fifampiresahana ara-pôlitika manan-danja, ary nanaiky ny heriny ny ampahany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]].

Voalaza ho mpanjaka sady mpiady mahery ihany koa izy, izay nitarika fanafihana nanohitra ny vahoaka teo amin' ny manodidina, indrindra fa ny [[Bara]]. Misy loharanom-baovao tamin' ny vanim-potoan' ny fanjanahantany na tranainy kokoa mamaritra azy ho olona &quot;tia ady&quot; na &quot;mpandroba&quot;. Na izany aza, ireo teny ireo dia tokony hohazavaina araka ny fomba fijerin' ny mpanoratra nampiasa izany; tsy azo raisina ho famaritana ara-tantara tsy miangatra momba io mpanjaka io izany.

== Fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ==

=== Fanjakana maroserana mitsinjara fahefana ===
Tsy fanjakana manana rafi-pitantanana mampivangongo fahefana ny Fanjakan' i Menarandra. Nifototra tamin' ny tariha na raza (taranaka) izay nanana [[fizakan-tena]] lehibe ny fandaminana ara-pôlitika tao aminy, izay teo ambany fahefan' ny tarana-mpanjaka Maroserana sy ny taranaka nifandray akaiky taminy. Noho izany dia tsy niankina tamin' ny fanerena ara-pizaràn-tany fotsiny ny fahefan' ny mpanjaka. Nifandray tamin' ny fahefana ara-pivavahana, tamin' ny fifandraisana amin' ny tariha na raza samihafa, tamin' ny fiarahan-dia, tamin' ny harena avy amin' ny fiompiana, ary tamin' ny fahaizana mifehy ny zavatra sy fomba fanao ara-pombafomba masina mifandraika amin' ny maha mpanjaka ihany koa ny fiandrianany. Nandray anjara tamin' ny fiasan' ity rafitra ara-pôlitika ity ny [[roandria]] (lehibe mpitarika) isan-toerana sy ny manampahefana misahana ny fombafomba masina, indrindra fa ny [[mpisoro]], araka ny voalazan' ny loharanom-baovao sasany.

=== Ny Befira na Tebefira ===
Lahatsoratra maromaro no mamaritra ny Befira, izay antsoina koa hoe Tebefira, ho tarana-mpanjaka nanana fahefana lehibe avy amin' ny sampan' ny [[Maroserana]] niorina tao amin' ny faritr' i Menarandra. Misy loharanom-baovao sasany koa miresaka momba ny [[Andrianjoho]], izay faritan' ny lovantsofina iray ho mponina teratany nampanekena nandritra ny fanitarana ny fahefan' io taranaka nanjakazaka io, ary ao koa ny [[Valohazomanga]] sy ny [[Folohazomanga]], izay nisahana ny fiarovana ny mpanjaka na niankina aminy. Ilaina ireo ny hahafantarana ireo sokajin' olona ireo mba hahatakarana ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny firafitry ny sarangam-pirahamonina sy ara-pôlitika teo amin' ny vahoakan' i Menarandra. Na izany aza, ny tahirin-kevitra misy dia tsy ahafaha-milaza amin' ny fomba azo antoka fa rafitra ara-tsôsialy ranoray sy tsy miovaova izy ireo nandritra ny tantaran' ilay fanjakana. 

=== Ny mpisoro sy ny fahefan' ny mpanjaka ===
Nanatanteraka andraikitra ara-pôlitika sy ara-pombafomba masina ny mpanjaka. Misy loharanom-baovao mamaritra azy ho mpisoro, izany hoe olona mitana andraikitra ara-[[Fisoronana|pisoronana]] na ara-pombafomba masina, sady mpanelanelana eo amin' ny vahoaka sy ny razana ary ny hery ara-panahy izay anaovana ireo fombafomba ireo. Singa fototra ao amin' ny fahefana ara-pombafomba masina ny [[hazomanga lava]] sy ny vakoky ny mpanjaka, izay antsoina hoe &quot;&lt;u&gt;jiny&lt;/u&gt;&quot; ao amin' ny lahatsoratra maro. Araka ny famariparitana natao momba azy ireo, ny fananana sy ny fitahirizana ireo zavatra ireo dia nandray anjara tamin' ny fanamafisana ny hery ara-pivavahan' ny mpanjaka sy ny maha ara-dalàna ny fahefany.

Nanatanteraka andraikitra mifandraika amin' ny fanelanelanana ny disadisa sy amin' ny fitarihana ny tafika ihany koa ny mpanjaka. Araka ny voalazan' ny lovantsofina dia nanana fahafahana hampiravina fifandirana sasany teo amin' ny vondrona samihafa sy nikarakara ny fiarovana ny faritany ary nanetsika ny mponina teo ambany fahefany ny mpanjaka. Na izany aza, ny famaritana mazava tsara ny sehatra ampiharana ireo anjara asa ireo sy ny fivoarany rehefa mandeha ny fotoana dia mitaky fampitahana mirindra kokoa eo amin' ny loharanom-baovao ara-poko sy ara-tantara.

== Kolontsaina ==
[[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. 

Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. 

== Toekarena ==

=== Fiompiana sy fambolena ===
Ny [[Toekarena|toekaren]]' ny faritr' i Menarandra dia niantehitra indrindra tamin' ny [[fiompiana omby]], ny [[fambolena]] ary ny fifanakalozana. Ho an' ny vahoaka mpiompy any amin' ny faritra Atsimo-Andrefana, dia tsy vitan' ny hoe [[harena]] azo tsapain-tanana fotsiny ny [[omby]], fa loharanon-karena azo ampiasaina ihany koa amin' ny fifandraisana sy fiarahan-dia, sy amin' ny fanatanterahana adidy ara-piarahamonina, ary amin' ny fanaovana lanonana sy fombafomba masina mifandraika amin' ny fandevenana. Porofo mivaingana manamarina izany lafiny izany ny fisian' izy ireny ao amin' ny fasan' ny mpanjaka.

Nanampy betsaka ny loharanon-karena momba ny fiompiana koa ny fambolena, indrindra fa tany amin' ny faritra akaikin' ny [[ony]] sy [[renirano]] izay nahazo tombony tamin' ny fisian' ny [[rano]] tsara kokoa. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Miresaka momba ny fivezivezen' ny andian' omby teo amin' ny toerana fiandrasana omby samihafa ihany koa ny lahatsoratra maro. Na izany aza, ny loharanom-baovao misy dia tsy ahafaha-mamaritra mazava tsara ny habeny, ny fizaran-taona isehoany, na ny fandaminana an' ireo fifindran-toerana ireo manerana ny fanjakana manontolo sy nandritra ny vanim-potoana rehetra.

=== Fifanakalozana ===
Nandray anjara tamin' ny tambajotram-pifanakalozana nampifandray ny faritra anatiny ao Atsimo-Andrefana amin' ny faritra amorontsiraka sy ny faritra manodidina ny faritr' i Menarandra. Ny fifandraisana tamin' ny [[Vezo]] sy ny vondrona samihafa manodidina dia mety nahitana, indrindraindrindra, fifanakalozana entam-barotra sy fifandraisana ara-panambadiana ary fifanaraham-piarahan-dia. Tsy ahafahana manavaka ny fifanakalozana hita manerana ny faritra Mahafaly sy ny asa azo lazaina fa an' ny Fanjakan' i Menarandra manokana anefa ny antontan-kevitra misy.

== Lova sy fahatsiarovana ==

=== Ny fasan' ny mpanjaka ===
Iray amin' ny loharanom-pahalalana azo tsapain-tanana azo trandrahina amin' ny fandalinana ny rafi-pitondra-mpanjaka tao Menarandrian ny zava-boaorina momba ny fandevenana. Ny faritra [[Antirikiriky]] dia fantatra manokana amin' ny fisian' ny fasan' ny mpanjaka avy amin' ny tarana-mpanjakan' i Menarandra. Araka ny voalazan' i G. Speyer, ny foko Antehisatra no niandraikitra ny fiambenana ireo fasana ireo, sady voalaza ihany koa fa izy ireo no niambina ny vakoka masin' ny mpanjaka sasany. 

Ny fasan' i [[Tsiampondy]] dia maneho ny maha zava-dehibe ny [[omby]] atao sorona eo amin' ny lafiny sôsialy sy pôlitika, ao anatin' ny fombafomba fandevenana ny mpanjaka mahafaly. Araka ny tatitr' i Speyer dia omby manodidina ny 1&amp;nbsp;600 no novonoina nandritra ny fandevenana an' ilay mpanjaka, ankoatra ny [[osy]] sy [[ondry]] maro be. Na izany aza, io isa io dia tsy maintsy aseho ho tombana na fanazavana avy amin' i Speyer, fa tsy angona ara-antontanisa mahaleo tena sy voamarina tanteraka. Ny lanjan'io isa io eo amin'ny lafiny antontan-taratasy dia tsy maintsy dinihina mifanaraka amin'ny toe-javatra nahafahan'ny mpanoratra nahazo azy.

Ny [[aloalo]] sy ny fasana lehibe dia lehibe ary ny singa maro hafa mifandraika amin' ny fandevenana dia samy maneho ny voninahitry ny tarana-mpanjaka sady loharanom-baovao arkeôlôjika enti-mandalina ny rafitr' ilay fanjakana, ny fanao mifandraika amin' ny fombafomba masina, ary ny fifandraisana ara-piarahamonina any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]].

=== Ny fahatsiarovana ilay fanjakana ===
Ny fanjavonan' ny fahefan' ny mpanjaka amin' ny maha rafitra ara-pôlitika azy dia tsy midika hoe nanjavona koa ny fahatsiarovana azy. Mbola hita taratra izany indrindra eo amin' ny [[lovantsofina am-bava]], ny taranaka mifamatotra amin' ny [[Maroserana]] Befira, ny fasan' ny mpanjaka, ny [[sary sokitra]] amin' ny [[aloalo]], ary ny anaran-toerana ao amin' ny Lohasahan' i Menarandra.

Loharano ara-tantara manan-danja manokana io fahatsiarovana io, kanefa tsy maintsy avahana amin' ny ezaka famerenana amin' ny fanoratana ny tantara ataon' ny mpikaroka. Mety hitahiry vaovao momba ny [[tetiarana]], ny toerana, ny fifandraisana eo amin' ny vondrona samihafa ary ny zava-nitranga tamin' ny lasa ireo lovantsofina nampitaina ireo; kanefa miaraka amin' izany koa, dia efa niova izy ireny vokatry ny fampitana nifanesy sy ny fandikana azy indray araka ny fomba fijery arakaraka ny toerana.

Noho izany, lohahevitra manan-danja amin' ny fandalinana ny tantara ara-pôlitikan' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara sy ny fiarahamonina mahafaly ary ny endri-pitondrana samihafa nampiharin' ny tarana-mpanjaka Maroserana ny Fanjakan' i Menarandra. Ny fikarohana arkeôlôjika natao tao amin' ny Lohasahan' i Menarandra, indrindra fa manodidina an' [[Ampasimahanoro]], dia mameno ny lovantsofina maro sy ny loharanom-baovao ara-tantara voasoratra samihafa, ka manome fahafahana hampitaha sy hanamarina ny fitantarana momba ny taranaka sy ny tantara amin' ny alalan' ny porofo azo tsapain-tanana.

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Onilahy]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0kgwcym5msybzl0yvu8b4cg592tcby9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Partido Liberal</title>
    <ns>14</ns>
    <id>292967</id>
    <revision>
      <id>1150547</id>
      <parentid>1129987</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="pymttqbjzivfgxpnn49dgouwssgyea4" xml:space="preserve">[[fr:Parti libéral (Brésil, 2006)]]
[[Sokajy:Antoko politika breziliana]]
[[Sokajy:Antoko liberaly]]
[[de:Partido Liberal (2006)]]</text>
      <sha1>pymttqbjzivfgxpnn49dgouwssgyea4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fivarotan-tena eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293162</id>
    <revision>
      <id>1150563</id>
      <parentid>1145232</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T23:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1150563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32126" sha1="ntdza4egth9a4r5pdbk25liis9h6a8c" xml:space="preserve">Ny '''fivarotan-tena eto Madagasikara''' dia vokatry ny zava-misy ara-[[toekarena]], ara-[[Fiarahamonina|piarahamonina]], ara-[[Lalàna|dalàna]] ary ara-[[kolontsaina]]. Toe-javatra mampanahy ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]], indrindra ny resaka [[fanararaotana ara-nofo]] atao amin' ny [[zaza tsy ampy taona]]. Tatitra maro avy amin' ny fikambanana iraisam-pirenena sy fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana no manasongadina ny halehiben' ity olana ity. Miaina ao anatin' ny toe-javatra sarotra ny ankamaroan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara. Matetika izy ireo no iharan' ny [[herisetra]] sy ny fanararaotana ary ny fanilikilihan' ny fiarahamonina. Mampitohy ny tsingerin' ny [[fahantrana]], izay sarotra tapahina, ny tsy fahampian' ny fahafaha-mahazo tolotra ara-[[Fahasalamana|pahasalamana]] sy ara-[[Fanabeazana|panabeazana]], ary ny tsy fahafaha-misitraka tombontsoa ara-toekarena hafa. Maro amin' ny mpivaro-tena no milaza fa tsy safidy mahafinaritra ho azy ireo ny fivarotan-tena, fa zavatra tsy maintsy atao noho ny fahaverezan-kevitra vokatry ny [[fahantrana lalina]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix de plaisir»: les voix des travailleuses du sexe à Madagascar s’élèvent] {{Wayback|url=https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar |date=20250908031238 }}&quot;, ''www.madagascar-voyage.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix par plaisir : les travailleuses du sexe de Madagascar revendiquent leur réalité] {{Wayback|url=https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar |date=20250908031238 }}&quot;, ''www.madagascar-voyage.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}&quot;, AFD - Agence Française de Développement&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
== Tantara ==

=== Faha mpanjaka ===
Niseho tamin' ny fomba hafa vokatry ny rafi-piarahamonina sy ny varotra ary ny fifaneraserana amin' ny vahiny ny fivarotan-tena teto [[Madagasikara]] tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka (talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]]).

==== Fivarotan-tena tany amorontsiraka ====
Nifandray akaiky amin' ny asa aman-draharaha eny an-dranomasina sy momba ny raharaham-barotra ny fivarotan-tena tany amin' ny tanàna misy [[seranan-tsambo]] any amin' ny morontsiraka, toa an' i [[Toamasina]] sy i [[Hell-Ville]] ([[Nosy Be]]).  Nanam-pifandraisana amin' ny vehivavy teo an-toerana ny tantsambo sy mpivarotra vahiny, indrindra fa ny Eorôpeana, matetika tamin' ny endrika vadikely ([[vaditsindrano]]). Noleferin' ny mpitondra teo an-toerana izany firaisan-trano izany, izay indraindray tsy maharitra, ary nandray anjara amin' ny fananganana aristôkrasia safiotra nanan-kery tany amin' ireo faritra ireo&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/123699305/Fraternit%C3%A9_de_sang_et_mariages_Les_traitants_europ%C3%A9ens_et_les_soci%C3%A9t%C3%A9s_malgaches_au_XIXe_si%C3%A8cle? Fraternité de sang et mariages. Les traitants européens et les sociétés malgaches au XIXe siècle]&quot;, ''www.academia.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Anjara asa ara-tsôsialy sy kolontsaina ====
Nalaza tamin' ny fandraisany anjara amin' ny fitsenana sy fanotronana ôfisialy sady nilain' ny tantsambo eorôpeana amin' ny [[firaisana ara-nofo]] ny vehivavy sasany izay antsoina hoe &quot;tsimihorirana&quot; na &quot;tsimanetsa&quot;. Samihafa ny fiheverana izany fanao izany arakaraka ny kolontsaina sy ny fivavahana nisy tamin' izany fotoana izany. Tamin' ny fahatongavan' ny &quot;[[kristianisma]], indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, dia nitombo ny fanilikilika ny fitondran-tena toy izany, ary nanameloka ny &quot;faharavan' ny fitondran-tena&quot; tany amin' ireo faritra misy seranan-tsambo ireo ny misiônera&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.scribd.com/document/509250569/La-Prostitution-Des-Enfants-a-Antananarivo-2 La prostitution des enfants à Antananarivo 2]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Nivoatra ny fomba fijery ====
Talohan' ny fitaoman' ny kristianisma dia somary nalalaka ihany ny fiainana ara-pananahana teto Madagasikara, ary tsy voatery ho noheverina ho fitondran-tena maloto ny fivarotan-tena. Na izany aza, ny fidiran' ny soatoavina kristiana dia nanova tsikelikely io fomba fijery io, ka nampifandray ny fivarotan-tena amin' ny filiban-dratsy sy ny tsy fivavahana. Nalahelo, ohatra, ny misiônera katôlika raha nahita ny [[tokantranomaso]] teo amin' ny Eorôpeanina sy ny Malagasy, satria amin' izy ireo dia tsy ara-dalàna sady fitiavana fahafinaretan' ny nofo ny fiainana toy izany&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Tamin' ny fanjanahan-tany ===
Nivoatra noho ny pôlitikam-panjanahana sy ny rafitra ara-miaramila ary ny fivoaran' ny fiarahamonina araka ny faneren' ny fitondrana mpanjanaka ny [[fivarotan-tena]] teto [[Madagasikara]] nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany frantsay]] (1896–1960).

==== Fampidirana ny fivarotan-tena ao anaty lamina ====
Tamin' ny fametrahana toby miaramila frantsay, indrindra tany [[Antsiranana|Diego-Suarez]] (na [[Antsiranana]]) sy [[Toamasina|Tamatave]] (na [[Toamasina]]), dia noleferina ny fisian' ny trano fivarotan-tena ho an' ny filan' ny miaramila&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Matetika ny vehivavy malagasy no nivezivezy tao amin' ireny toerana ireny, ary matetika koa ny vehivavy avy any amin' ny nosy [[La Réunion]] izay voasariky ny fiheverana ara-toekarena. Lasa zava-dehibe ho an' ny fitantanan-draharaha mpanjanaka ny fivarotan-tena mba hanohanana ny toe-tsain' ny miaramila sy hanaraha-maso sy hifehezana ny fifandraisan' ny [[Voanjo (olona)|voanjo]] sy ny teratany&quot;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.scribd.com/document/509250645/La-prostitution-a-Mahajanga-et-Nosy-Be-2 La prostitution à Mahajanga et Nosy-Be 2]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fifehezana sy fanaraha-maso ara-pahasalamana ====
Nametraka fepetra hentitra momba ny [[fahasalamana]] ny fitantanana mpanjanaka, izay nanahy momba ny fiparitahan' ny [[aretina vokatry ny firaisana ara-nofo]] amin' ny [[miaramila]] sy ny [[Voanjo (olona)|voanjo]]. Nanaovana fitsiriham-pahasalamana tsy tapaka ny mpivaro-tena, ary matetika no napetraka any amin' ny toeram-pitsaboana manokana ny vehivavy voan’ ireo aretina ireo. Natao voalohany indrindra hiarovana ny mponina eorôpeana ity fomba fiasa ity, izay maneho ny fanavakavahana sarangam-pirazanana (eorôpeana sy malagasy) sy ny finiavana hifehy ny vatan' ny vehivavy teratany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ehne.fr/fr/encyclopedie/th%C3%A9matiques/genre-et-europe/la-prostitution-de-1800-a-nos-jours/la-prostitution-en-situation-coloniale La prostitution en situation coloniale]&quot;, ''ehne.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Famoretana sy fanilikilihana ====
Nenjehina ny fivarotan-tena tsy voafehin' ny fitondrana. Nosamborina, nogadraina, na nandoa lamandy ny vehivavy tsy voasoratra anarana na miasa ivelan' ny faritra voatondro. Anisan' ny finiavana lehibe kokoa hifehy ny fitondran-tenan' ny vahoaka voazanaka sy hitandroana ny filaminana ity famoretana ity&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Fivarotan-tena ankehitriny ==
Amin' izao fotoana izao, ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]] dia mijanona ho tranga saro-drafitra, miorim-paka amin' ny zava-misy ara-piarahamonina sy ara-toekarena anaty fahasarotana. Hita indrindra izany any amin' ny faritra an-tanàn-dehibe sy faritra mampirorobo ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]].

=== Anton' ny fivarotan-tena ===
Miombon-kevitra ny loharanom-baovao fa ny fivarotan-tena eto Madagasikara dia atao mba hahafahana mivelona voalohany indrindra, izany hoe vokatry ny fahantrana lalina ('''''[[:fr:Extrême_pauvreté|fr]]''''') sy ny tsy fahampian' ny fahafahana ara-toekarena. Na izany aza, manana ny anjara toerany lehibe koa ny lafin-javatra ara-piarahamonina sasany sy ny maro hafa.

==== Fahantrana tsy maha azo antoka ny hoavy ====
Maherin' ny telo ampahefan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no mivelona [[Fahantrana eto Madagasikara|latsaky ny 1 dôlara isan' andro]], ka voatery maro ny vehivavy sy tovovavy mivaro-tena mba ho velona&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fides.org/en/news/32578-AFRICA_MADAGASCAR_One_out_of_7_women_is_sexually_exploited_poverty_allows_prostitution_to_spread AFRICA/MADAGASCAR - One out of 7 women is sexually exploited: poverty allows prostitution to spread]&quot;,  ''fides.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny tambajotran' ny mpanao ratsy dia mitaona tovovavy avy any ambanivohitra hankany an-tanàn-dehibe mba hanararaotana ny vola azon' izy ireo amin' ny fivarotan-tena, matetika amin' ny alalan' ny fampanantenana poaka azy momba ny fahazoana asa na ny fandrantoana fianarana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
Tanora an' arivony, anisan' izany ny zaza tsy ampy taona sy ny zazahy, no voatery mivaro-tena mba hahazoany izay ilainy sy ny an' ny fianakaviany. Ny ECPAT France sy ny tatitry ny TV5Monde dia manasongadina fa ny vantojaza dia afaka mampiditra vola avo telo heny ho an' ny tokantrano amin' ny alalan' ny fivarotan-tena noho ny amin' ny fomba hafa&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ecpat-france.fr/www.ecpat-france/wp-content/uploads/2018/10/rapport-global-de-suivi-2015-madagascar-ilovepdf-compressed.pdf Madagascar]&quot;, ECPAT France&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]&quot;, TV5MONDE&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fides.org/fr/news/34132-AFRIQUE_MADAGASCAR_Une_femme_sur_sept_exploitee_sexuellement_augmentation_vertigineuse_de_la_prostitution_du_fait_de_la_pauvrete AFRIQUE/MADAGASCAR - Une femme sur sept exploitée sexuellement - augmentation vertigineuse de la prostitution du fait de la pauvreté]&quot;, ''fides.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny sehatr' asa tsy manaraka ny lalàna no mibahan-toerana (96&amp;nbsp;% amin' ny mpiasa), ary tena sarotra ny fahazoana asa mendrika: matetika ny fivarotan-tena dia heverina ho fomba mora na haingana hahazoana vola raha oharina amin' ny asa hafa mandreraka vatana sy ambany karama&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.heard.org.za/wp-content/uploads/2018/03/Remise-en-cause-frontie%CC%80res-entre-travail-du-sexe-et-sexe-transactionnel-a%CC%80-Nosy-Be-1.pdf Remise en cause des frontières supposées entre travail du sexe et sexe transactionnel à Madagascar - Cas de Nosy Be] {{Wayback|url=https://www.heard.org.za/wp-content/uploads/2018/03/Remise-en-cause-frontie%CC%80res-entre-travail-du-sexe-et-sexe-transactionnel-a%CC%80-Nosy-Be-1.pdf |date=20240715044645 }}&quot;, ''www.heard.org.za''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
Ny vanim-potoanan' ny krizy, toy ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|tamin']] [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|ny taona 2009]], dia nitarika ny fihenan' ny famatsiam-bola ho an' ny [[fahasalamana]] sy ny [[fanabeazana]] ary ny raharaham-piarahamonina hafa, ka nampitombo ny fahasahiranana sy ny faharefoan' ny mponina, indrindra ny [[ankizy]] sy nampironhatra ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

==== Herefoan' ny tanora sy ny zaza ====
Tena tanora tokoa ny ankamaroan' ny mponin' i Madagasikara (eo amin' ny roa ampahatelony latsaka no latsaky ny 25 taona); izany dia mametraka tsindry ara-demôgrafia amin' ny tolotra avy amin' ny fanjakana (fanabeazana, fahasalamana, asa) ary mamela ny ampahany betsaka amin' ny mponina amin' ny fahasahiranana&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.

Ny tsy fahampian' ny fitaovam-panabeazana sy ny filàn' ny ankizy hiasa dia mampitombo ny tsy fahombiazan' ny fianarana sy ny fialana fianarana, ary ireo ankizy tsy mianatra ireo no tena iharan' ny fanararaotana ara-nofo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rakotomamonjy Henintsoa Marinah Emeline, ''[https://www.ceja.ch/images/CEJA/DOCS/Bib/Pays/Madagascar/BD.pdf La protection des enfants contre l'exploitation sexuelle à des fins commerciales à Madagascar : entre textes et réalités]'', Mémoire Master II, Droit Privé Appliqué, 18 Mars 2015,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

Amin' ny tranga sasany, ny ray aman-dreny na ny mpitaiza dia mandao ilay zaza na mandefa azy hiasa any amin' ny toerana na toe-javatra mahatonga azy hivaro-tena. Milaza ny tatitra sasany fa mety handefitra na hampirisika ny fivarotan-tenan' ny zanany ny ray aman-dreny na ny havany sasany, noho ny tombontsoa ara-bola ho azon' ny fianakaviana&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://webapps.ilo.org/ipecinfo/product/download.do?type=document&amp;id=2609 Madagascar Les Enfants Victimes de l'Exploitation Sexuelle à Antsiranana, Toliary, et Antananarivo]&quot; - OIT&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Antony ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ====
Any amin' ny faritra sasany, ny fivarotan-tena, indrindra fa ny an' ny zaza tsy ampy taona, dia tsy heverina ho herisetra ara-nofo, ary ny sasany mihevitra fa ny faneken' ilay zaza tsy ampy taona dia manafaka ny maha herisetra izany&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.
Mety hanosika ny tanora avy any ambanivohitra hifindra monina ny fisintoman' ny tanàn-dehibe sy ny toerana fizahan-tany, ka mamela azy ireo amin' ny tontolo isian' ny fivarotan-tena matanjaka izay mahamora ny fanararaotana azy ireo&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.

Ny fandehanana matetika any amin' ny toerana sasany (trano fandihizana, trano fisotroana) sy ny fahitana ny fomba fiainan' ny mpivaro-tena, izay heverina ho manana fahombiazana ara-bola indraindray, dia mety hitarika ny tanora hivaro-tena koa&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

==== Fizahan-tany mamoafady ====
Na dia ny fahantrana aza no antony lehibe amin' ny  fivarotan-tena, ny fisian' ny tinady lehibe, indrindra avy amin' ny vahiny (ary koa ny teratany malagasy), any amin' ny faritra fizahan-tany, dia mahatonha ny fivarotan-tena hiroborobo. Matetika ny mpanjifa dia voasarika amin' ny vidiny mora kokoa sy ny fiheverana ny fanjifana izany ho tsy misy fanenjehana kokoa&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]&quot;, ''shs.cairn.info''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/tourisme-sexuel-les-attractions-touristiques-majeures-de-madagascar-sont-confrontees-au-tourisme TOURISME SEXUEL. Les attractions touristiques majeures de Madagascar sont confrontées au tourisme sexuel impliquant des enfants]&quot;, ''www.jacaranda.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny toerana fizahan-tany toa an' i [[Nosy Be]] sy i [[Toamasina]], i [[Mahajanga]] ary [[Antsiranana]] dia toerana mafana amin' ny [[fizahan-tany mamoafady]], anisan' izany ny ankizy tsy ampy taona&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}&quot;, ''www.afd.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lasa toerana fanaovana fizahan-tany mamoafady ny faritra [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]] toa an' i [[Nosy Be]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;, ka mahasarika mpitsidika vahiny mitady [[firaisana ara-nofo]] aloa vola. Nitarika ho amin' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny vehivavy sy ny tovovavy maro izany toe-javatra izany, ary ny sasany amin' izy ireo dia 12 taona. Tambajotra voalamina tsara, indraindray ahitana mpanera  sy ny firaisana tsikombakomba amin' ny toeram-pandraisam-bahiny sasany, no manamora izany fanao izany&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 Madagascar : le Comité des droits de l'enfant préoccupé par la persistance du tourisme sexuel impliquant les mineurs] {{Wayback|url=https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 |date=20250819163535 }}&quot;, ''news.un.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ecpat.org/wp-content/uploads/2021/08/Ex_Summary_Madagascar_v2017.pdf RÉSUMÉ - Madagascar]&quot;, ''ECPAT''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara ===
Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto [[Madagasikara]] amin' ny ankapobeny dia anjakan' ny fahasahiranana tafahoatra sy ny herisetra matetika ary ny fanilikilihana lalina avy amin' ny fiarahamonina. Na dia tsy raran' ny lalàna tanteraka aza ny fivarotan-tena eto amin' ny firenena, ny mpivaro-tena dia miasa ao anatin' ny tontolo feno fankahalana sy tsy misy fiarovan' ny lalàna.

==== Antontanisa ====
Mampanahy ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona: any [[Nosy Be]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/Exploitation-sexuelle-une-realite-inquietante-en-pleine-expansion.html Nosy Be : une réalité inquiétante en pleine expansion]&quot;, 31 Jolay 2024,  ''www.madagascar-tribune.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, manodidina ny 40&amp;nbsp;% amin' ny tovovavy no nanao firaisana ara-nofo voalohany amin' ny alalan' ny fivarotan-tena, matetika manomboka amin' ny 14 taona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar La prostitution des mineures à Madagascar] {{Wayback|url=https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar |date=20150201070921 }}&quot;, 7 Janoary 2015, ''www.humanium.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Any [[Morondava]], ny 50 % amin' ny mpivaro-tena dia tsy ampy taona. Nitombo ny isan' ny mpivaro-tena: tany [[Toamasina]], nitombo ny isan' ny mpivaro-tena raha 17&amp;nbsp;000 tamin' ny taona 1993 ka lasa 29&amp;nbsp;000 ny tamin' taona 2012&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ny zaza tsy ampy taona mpivarotan-tena teto [[Antananarivo]], tamin' ny taona 2013, dia 1.&amp;nbsp;132 no latsaky ny 18 taona amin' nnivaro-tena 1&amp;nbsp;237&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ilo.org/fr/resource/article/combattre-lexploitation-sexuelle-commerciale-des-enfants-madagascar Combattre l’exploitation sexuelle commerciale des enfants à Madagascar]&quot;,  30 Avrily 2014, ''www.ilo.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Herisetra ====
Matetika mitranga ny herisetra: ny vehivavy sasany dia mitatitra fa nodarohan' ny mpanjifa tsy mety mandoa vola, ary ny pôlisy, izay tokony hiaro azy ireo, indraindray dia tafiditra amin' ireny fanararaotana ireny&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://loeildusahara.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-une-question-de-survie/ Madagascar : Quand la prostitution devient une question de survie]&quot;, ''loeildusahara.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny vola azo ====
Tena ambany dia ambany ny vola miditra, indrindra amin' ny mpanjifa eto an-toerana. Ohatra, any [[Nosy Be]], ny firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy malagasy iray dia ahazoana 5&amp;nbsp;000 Ariary hatramin' ny 10&amp;nbsp;000 Ariary (manodidina ny 1 ka hatramin' ny 2 [[euro]]), ny vahiny kosa dia ahazoana hatramin' ny 60&amp;nbsp;000 Ariary (12 euro eo ho eo)&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://labalisemadagascar.wordpress.com/2022/09/27/tourisme-sexuel-une-pratique-devenue-un-peu-trop-courante-a-madagascar/ Tourisme sexuel : Une pratique devenue un peu trop courante à Madagascar]&quot;, ''labalisemadagascar.wordpress.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/09/14/je-n-ai-pas-vraiment-le-choix-a-madagascar-le-covid-19-entraine-une-hausse-de-la-prostitution_6052166_3212.html? « Je n’ai pas vraiment le choix » : à Madagascar, le Covid-19 entraîne une hausse de la prostitution]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Aretina ====
Ny fihanaky ny aretina azo avy amin' ny firaisana ara-nofo dia ambony ao amin' ny mpivaro-tena. Ohatra, ny 12&amp;nbsp;% amin' izy ireo dia voan' ny tety (na sifilisy). Voafetra anefa ny fahazoana fitsaboana, ary matetika tsy ampy ny hetsika fisorohana&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.thenewhumanitarian.org/fr/report/96195/madagascar-du-sexe-pour-survivre Du sexe pour survivre]&quot;, ''www.thenewhumanitarian.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Hetsika fisorohana ====
Nanatanteraka fandaharan' asa hiadiana amin' ny fanararaotana ara-nofo tao amin' ny ankizy, indrindra eo amin' ny sehatry ny fizahan-tany, ny fitondram-panjakana malagasy miaraka amin' ny fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana toa ny ''End Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for Sexual Purposes'' (''End Child Prostitution in Asian Tourism'' na ECPAT teo aloha)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]&quot;, ''information.tv5monde.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nandray fitsipi-pitondran-tena ny mpisehatra amin' ny fizahan-tany mba hisorohana ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/687972-exploitation-sexuelle-des-enfants-un-phenomene-inquietant-a-madagascar Exploitation sexuelle des enfants : un phénomène inquiétant à Madagascar]&quot;, ''www.linfo.re''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany hetsika izany dia mikendry ny hampiditra indray ny tovovavy iharan' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny fianarana sy hanome azy ireo fiofanana amin' ny asa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

==== Fanampiana ====
Ny hetsika toy ny fandaharana &quot;Espoir 2.0 Bootcamp&quot; natomboky ny ''Alternatives Madagascar'' dia mikendry ny hanolotra safidy ara-toekarena ho an' ny mpivaro-tena amin' ny alalan' ny fanomezana azy ireo fiofanana amin' ny fitantanana orinasa bitika sy amin' ny fahasalaman' ny fananahana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny fikambanana toa ny FIVEMITO sy ny AFSA dia miasa ho fankatoavana sy fiarovana ny mpivaro-tena. Manao hetsika fanentanana izy ireo sady mizara kapaoty ary manolotra fiofanana amin' ny asa hanampiana ireo vehivavy ireo hiala amin' ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://educationsante.be/madagascar-les-prostituees-font-de-la-prevention/ Madagascar, les prostituées font de la prévention]&quot;, ''educationsante.be''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;.

Any amin' ny faritra sasany dia misy ny karatra manokana natao mba hanamora ny fidirana amin' ny fikarakarana ara-pahasalamana sy hanomezana fiarovan' ny lalàna. Voafetra ihany anefa ny fahombiazan’ izy ireny, ary mety hampiasain' ny manam-pahefana indraindray mba hanorisorenany ny mpivaro-tena&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;.

=== Karazam-pivarotan-tena ===

==== Fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ====
Lafiny iray mampanahy indrindra ny fidiran' ny zaza tsy ampy taona amin' ny [[fivarotan-tena]]. Araka ny fanadihadiana nataon' ny fikambanana ''Alternatives Madagascar'' dia zaza tsy ampy taona ny 50 % amin' ny mpivaro-tena. Vao mainka miharatsy izany toe-javatra izany noho ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana lalina]] sy ny tsy fahampian' ny [[fanabeazana]], izay mahatonga ireto tovovavy ireto tsy hanan-tsafidy firy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny toe-javatra sasany, ny fianakaviana na ny fiarahamonina dia mamporisika na farafaharatsiny mandefitra amin' ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy noho ny tombony ara-bola azon' ny tokantrano mahantra&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://upr-info.org/sites/default/files/documents/2019-10/ecpat_international_upr34_mdg_f_main.pdf L'exploitation sexuelle des enfants à Madagascar » pour l'Examen Périodique Universel de la situation des droits de l'homme au Madagascar]&quot; (PDF), ''upr-info.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fivarotan-tenan' ny lehilahy ====
Amin' ny ankapobeny dia tsy dia hita fa miafina ny fivarotan-tenan' ny lehilahy izay ailikiliky ny fiarahamonina malagasy kokoa&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.medecinsdumonde.org/app/uploads/2024/05/Etude-Resume-VLG-TDS-Madagascar-FR.pdf Violence basée sur le genre envers les professionnel.les du sexte à Madagascar]&quot;, ''www .medecinsdumonde .org''&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Manao izany indrindra ireo lehilahy ireo noho ny fahantrana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://afriquinfos.com/madagascar-proliferation-prostitution-mineurs-220617/ Madagascar : Prolifération de la prostitution des mineurs]&quot;, ''afriquinfos.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny tanàn-dehibe tena ahitana fivarotanan' ny lehilahy dia [[Antananarivo]] (ao amin' ny vakin-tanàna sasany toa an' [[Analakely]], Ampefiloha, Isoraka)&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/719262-madagascar-les-lyceens-plongent-dans-la-prostitution Madagascar : les lycéens plongent dans la prostitution]&quot;, ''www.linfo.re''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, i [[Toamasina]], i [[Nosy Be]], i [[Mahajanga]], i [[Toliara]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/345286378_ECPAT_-_Etude_sur_les_violences_sexuelles_dans_les_6_villes_Nosy_Be_Antsiranana_Mahajanga_Antananarivo_Fianarantsoa_Toliara Etude sur les violences sexuelles dans les 6 villes: Nosy Be, Antsiranana, Mahajanga, Antananarivo, Fianarantsoa, Toliara]&quot; (PDF), ''www.researchgate.net''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;: ireo dia toerana misy fizahan-tany izay anaovan' ny tovolahy fivarotan-tena amin' ny mpanjifa vahiny, na lahy na vavy. Ambatoloaka (any Nosy Be) dia toerana iray ivarotan' ny &quot;beach boys&quot; (na &quot;gasy gigolos&quot;) ny tenany amin' ny vehivavy eorôpeana (indrindra ny frantsay sy ny italiana).

Amin' ny ankapobeny dia eo anelanelan' ny 15 sy 30 taona ny lehilahy mpivaro-tena ary avy amin' ny fianakaviana mahantra sady manana olana ara-pianakaviana indraindray, ary tsy nahita fianarana firy&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Ny sasany dia milaza fa manao firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy mba hahazoana karama fa tsy safidy, ny sasany misafidy izany (LGBT)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;''[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186425.pdf 2011 Country Reports on Human Rights Practices: Madagascar]'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, p 26,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;, ny hafa dia tsy manao afa-tsy amin' ny vehivavy. Ny tanjona amin' izany rehetra izany moa dia ny mba hahazo vola haingana na ny hanambady vahiny.

==== Fivarotan-tena an-tserasera ====
Noho ny fahatongavan' ny teknôlôjia nomerika dia nifindra an-tserasera ihany koa ny [[fivarotan-tena]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook]&quot;, ''midi-madagasikara.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/24/fivarotan-tena-ana-habaka-vehivavy-telo-nalefa-eny-am-ponja/ Fivarotan-tena ana habaka: vehivavy telo nalefa eny am-ponja]&quot;, , ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.freenews.mg/fivarotan-tena-anaty-tambazotra-sarona-ny-vehivavy-iray-tomponantoka/ Fivarotan-tena anaty tambazotra: sarina ny vehivavy iray tompon' antoka]&quot;, ''www.freenews.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mampiasa tambajotran-tserasera ny tambajotran' ny fivarotan-tena mba hanome tolotra firisana ara-nofo, ka mahatonga ny fisavana sy ny fanasaziana ho sarotra tanterahina kokoa. Tamin' ny taona 2023 dia ravan' ny pôlisy ny tambajotram-pivarotan-tena an-tserasera tao Mahajanga, izany dia mampiseho ny fampifanarahana ny fivarotan-tena amin' ny teknôlôjia vaovao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-coup-de-filet-contre-la-prostitution-en-ligne-1369498.html Madagascar : Coup de filet contre la prostitution en ligne]&quot;, ''la1ere.franceinfo.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Lalàna ==

=== Fifehezan' ny lalàna ===

==== Ara-dalàna amin' ny fepetra sasany ====
Tsy voarara ny fivarotan-tena amin' ny maha fivarotan-tena azy eto [[Madagasikara]] dia ara-dalàna, fa ny fivelomana amin' ny fampivarotan-tena ny hafa sy ny fanondranana olona an-tsokosoko ary ny fivarotan-tenan' ny zaza dia tsy ara-dalàna&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}&quot;, ''www.dcn-pac.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Heloka amin' ny tranga sasany ====
Ny fehezan-dalàna famaizana malagasy dia manome sazy henjana ny fivarotan-tena, indrindra fa raha ao anatin' izany ny zaza tsy ampy taona. Manasazy higadra hatramin' ny 10 taona an-tranomaizina sy handoa onitra vokatry ny fandikan-dalàna mifandray amin' ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ny lalàna famaizana malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.ambafrance.org/Avertissement-contre-le-tourisme Avertissement contre le tourisme sexuel]&quot;, ''mg.ambafrance.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia misy aza ny lalàna dia voafetra ihany ny fampiharana azy noho ny [[Kolikoly eto Madagasikara|kolikoly]], ny tsy fahampian' ny olona sy ny fitaovana ho enti-miasy amin' izany ary ny fandeferan' ny fiarahamonina amin' ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.humanium.org/fr/madagascar Enfants de Madagascar]&quot;, ''www.humanium.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Mankany amin' ny fankatoavana sy fiarovana bebe kokoa ====
Misy ny mampaka-peo hitakiana ny fiarovana tsara kokoa sy fankatoavana ny zon' ny mpivaro-tena, izay lasa nantsoina hoe &quot;mpampanofa tena&quot;. Mitaky lalàna hiaro azy ireo sy fahazoana tolotra ara-pahasalamana ary fampihenana ny fanilikilihan' ny fiarahamonina izy ireo. Manana anjara toerana lehibe amin' ity ady ity ny fikambanana mpiaro ny zon' olombelona sy ny feminista, izay manaitra ny sain' ny daholobe sy ny mpanao pôlitika momba ny tsy rariny iainan' ireo vehivavy ireo&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://africapresse.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-un-dernier-recours-pour-des-femmes-en-souffrance Madagascar : quand la prostitution devient un dernier recours pour des femmes en souffrance]&quot;, ''africapresse.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Rohy ivelany ==

* Tisseau, ''[https://www.karthala.com/accueil/3155-etre-metis-en-imerina-madagascar-aux-xixe-xxe-siecles-9782811118556.html Être métis en Imerina (Madagascar) aux XIXe-XXe siècles] {{Wayback|url=https://www.karthala.com/accueil/3155-etre-metis-en-imerina-madagascar-aux-xixe-xxe-siecles-9782811118556.html |date=20250324122609 }}'', Karthala, 2017
* Fabien Brial, &quot;[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]&quot;, ''shs.cairn.info''
* &quot;[https://popups.uliege.be/1370-2262/index.php?id=625 De la caserne aux maisons closes : la réglementation de la prostitution au profit de l’institution militaire (1900-1939)]&quot;, ''popups.uliege.be''
* &quot;[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}&quot;, ''www.dcn-pac.mg''
* &quot;[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ Loi modifiant et complétant certaines dispositions du Code Pénal sur la lutte contre la traite des personnes et le tourisme sexuel] [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ - Droit malgachel]&quot;, ''textes.lexxika.com''
* &quot;[https://www.matin.mg/?p=22833 Mpivarotena !]&quot;, ''www.matin.mg''
* &quot;[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ |date=20250129071802 }}&quot;, ''midi-madagasikara.mg''
* &quot;[https://www.moov.mg/article/79222-terre-rouge-maorisy-vehivavy-malagasy-roa-tratra-teo-am-pivarotan-tena Terre-Rouge Maorisy : Vehivavy malagasy roa tratra teo am-pivarotan-tena]&quot;, ''www.moov.mg''

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ntdza4egth9a4r5pdbk25liis9h6a8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japôney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297007</id>
    <revision>
      <id>1150587</id>
      <parentid>1125736</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="avpqfsig6962ly5j1gmhfu176gzxvwz" xml:space="preserve">[[Sary:Japanese traditional dancer.jpg|vignette|Dihy nentim-paharazana japôney]]
Ny '''Japôney''' dia vahoaka [[aziatika]] tatsinanana teratany any amin' ny [[Vondronosy Japôney]]. 97,1&amp;nbsp;% amin' ny mponina ao [[Japàna]] ny Japôney. Olona 125 tapitrisa eo ho eo maneran-tany no taranaka japôney, ka mahatonga azy ireo ho anisan' ny vondrom-poko lehibe indrindra. Japôney miisa 119,9 tapitrisa eo ho eo no monina ao Japàna, ary 5 tapitrisa eo ho eo ny zanaka am-pielezana japôney.

Amin' ny toe-javatra sasany, ny teny hoe &quot;Japôney&quot; dia azo ampiasaina hilazana manokana ny Iamatô (''Yamato''), izay avy amin' ny nosy mnan-danja indrindra ara-tantara ao Honshu sy ao [[Kyushu]] ary ao [[Shikoku]] ary mandrafitra ny vondrona lehibe indrindra. Amin' ny toe-javatra hafa dia mampiditra vondrona hafa teratany ao amin' ny Vondronosy Japôney io teny io, anisan' izany ny Riokioana, izay mifandray amin' ny Iamatô saingy matetika heverina ho miavaka, ary ny [[Aino (vahoaka)|Aino]] (''Ainu''). Tao anatin' ny folo taona farany dia nitombo ihany koa ny isan' ny olona mananam-piaviana japôney sy tsy japôney, anisan' izany ny Japôney safiotra.

== Jereo koa ==

* [[Japàna]]

* [[Fiteny japoney]]


[[Sokajy:Fiteny japoney]]</text>
      <sha1>avpqfsig6962ly5j1gmhfu176gzxvwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/12 Septambra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298679</id>
    <revision>
      <id>1150566</id>
      <parentid>1133920</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1150566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="t43vj23dkmty2n9ghiyptlscwda4ttt" xml:space="preserve">'''Androany [[12 Septambra|12 septambra]]''':

* '''[[1915]]''' - Voavonjin'ny tafika frantsay ireo Armeniana 4000 nifahatra tao an-tendrombohitr'i Mosesy (Musa Dagh) tsy ho tratran'ny fandripahana nataon'ny Ottoman. 

* '''[[1940]]''' - Nahitana ireo [[hosodoko]] an-drindrina tena tranainy tao amin'ny zohin'i Lascaux ao [[Frantsa]]. 

* '''[[1961]]''' - Nananganana teto Antananarivo ny UAM na ny Vondrona Afrikana sy Malagasy razamben'ny Vondrona Afrikana. 

* '''[[1974]]''' - Naongan'ny miaramila ny Emperora [[Etiôpiana (vahoaka)|Etiôpiana]] [[Haile Selassie I|Haile Selassie]] 

* '''[[1980]]''' - Fanonganam-panjakana tao [[Torkia]].</text>
      <sha1>t43vj23dkmty2n9ghiyptlscwda4ttt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/13 Septambra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298680</id>
    <revision>
      <id>1150567</id>
      <parentid>1133921</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1150567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="hmp9kgi26h8ioja9oq5cxhj0hgn4xlq" xml:space="preserve">'''Androany [[13 Septambra|13 septambra]]''':

* '''[[1968]]''' - Niala tamin'ny [[Dinan' i Varsovia|Dinan'i Varsovia]] i [[Albania]].

* '''[[1989]]''' – Diabe fanoherana ny [[Apartheid]] ao [[Afrika Atsimo]] lehibe indrindra notarihin'i [[Desmond Tutu]].

* '''[[1993]]''' - Nosoniavin'ny Praiminisitra [[Israelianina|Israeliana]] [[Yitzhak Rabin]] sy ny Filohan'ny Fikambanana ho Fanafahana an'i Palestina (OLP), [[Yasser Arafat]], tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Trano Fotsy ny Fifanarahana tao Oslo, teo imason'ny Filohan'i Etazonia [[Bill Clinton]]; araka io fifanarahana io, dia nahazo zo hitantana ny raharahany manokana saingy voafetra ihany i [[Palestina]].

* '''[[2007]]''' - Nankatoavan'ny [[Firenena Mikambana]] ny zon'ny vahoaka indizeny.</text>
      <sha1>hmp9kgi26h8ioja9oq5cxhj0hgn4xlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/14 Septambra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298681</id>
    <revision>
      <id>1150569</id>
      <parentid>1133922</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1150569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="hrofdemwhdb6ks3w7dg78wigyyiqqc4" xml:space="preserve">'''Androany [[14 Septambra|14 septambra]]''':

* '''[[1812]]''' - Azon'i [[Napoléon I|Napoleon I]] i [[Moskoa]].

* '''[[1960]]''' - Tapaka ny hevitra hananganana ny [[OPEP]].

* '''[[1999]]''' – Nanatevin-daharana ny [[Firenena Mikambana]] i [[Kiribaty|Kiribati]], Nauru ary Tonga.</text>
      <sha1>hrofdemwhdb6ks3w7dg78wigyyiqqc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dally Randriantefy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299691</id>
    <revision>
      <id>1150598</id>
      <parentid>1139738</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3165" sha1="5ekos3hdgzr4xxl1uzlyqapaiw82zm8" xml:space="preserve">{{Infobox Joueur de tennis|nom=Dally Randriantefy|premier match pro=1994|dernier match pro=2006|pays={{Madagascar}}|date de naissance=23/2/1977|lieu de naissance=[[Antananarivo]]|taille={{taille|m=1.65}}|prise de raquette=Droitière &lt;br&gt;Revers à deux mains|gains en tournois={{unité|663958|[[Dollar américain|$]]}}|titres simple=0|finales perdues simple=0|meilleur classement simple={{44e}} (11/04/2005)|titres double=0|finales perdues double=0|meilleur classement double={{193e}} (06/05/2002)|Open d'Australie simple=1/16|Roland-Garros simple=1/16|Wimbledon simple=1/64|US Open simple=1/16|Open d'Australie double=1/32|Roland-Garros double=1/32|Wimbledon double=1/32|US Open double=1/16|Open d'Australie mixte=|Roland-Garros mixte=|Wimbledon mixte=|US Open mixte=}}

{{Infobox olona|anarana=Dally Randriantefy|teraka=23 Febroary 1977|toerana=Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpilalao tennis|asa hafa=Tale Teknika Nasionaly|seha-pitiavana=Manambady}}

Dally Randriantefy, teraka ny 23 Febroary 1977 tao [[Antananarivo Renivohitra|Antananarivo]] dia mpilalao [[tenisy]] matihanina nanomboka ny taona 1994 ka hatramin'ny taona 2006. Mizaka ny zom-pirenena [[Madagasikara|Malagasy]] izy. 

Laharana faha 44 maneran-tany tamin'ny Aprily [[2005]]. Solontenan'ny fireneny tsara indrindra teo amin'ny sehatra iraisam-pirenena izy ary mpilalao Afrikana Atsimon'i Sahara anisan'ny tsara toerana indrindra tamin'ny vanim-potoanan'ny Open.

== Tantaram-piainany ==
Fony izy teo amin'ny sokajy zandriny indrindra, dia tafiditra ho isan'ny finalista tao amin'ny Les Petits As tamin'ny 1991, rehefa resin'i [[Martina Hingis]], izay ho laharana voalohany maneran-tany tato aoriana.

Intelo izy no nahatratra ny dingana fahatelo tamin'ny [[Fifaninanana|fifaninana]] ho an'ny olon-tokana tamin'ny Grand Slam  . Ny zava-bitany tsara indrindra teo amin'ny WTA dia ny lalao manasa-dalana roa tany Acapulco sy Strasbourg tamin'ny taona 2005. Nandresy im-polo ihany koa izy tao amin'ny ITF, im-pito tamin'ny olon-tokana ary intelo tamin'ny lalao olon-droa miaraka ho an'ny vehivavy. Tsara homarihina fa nahazo ny anaram-boninahitra tao Denain sy Bordeaux izy tamin'ny taona 2002.

Nandray anjara tamin'ny Lalao Olaimpika [[Barselona|tany Barcelone]] tamin'ny 1992 sy ny Lalao Olaimpika [[Atlanta, Georgia|tany Atlanta]] tamin'ny 1996 izy. Nifaninana tamin'ny lalao tokana sy olon-droa miaraka ho an'ny vehivavy niaraka tamin'i Natacha zandriny ary avy eo tamin'ny Lalao Olaimpika [[Atena|tany Atena]] tamin'ny 2004, nifaninana tamin'ny lalao tokana ihany koa. Izy no nitondra ny fanevan'ny delegasiona Malagasy tamin'ny Lalao Olaimpika tamin'ny 1996.

Nandresy tamin'ireo mpilalao izay ambony lavitra noho izy na izay nanana laharana tsara kokoa noho izy, tamin'ny famaranana ny fifaninanana ITF tao [[Joué-lès-Tours]].

Nisotro ronono tamin'ny fanatanjahantena izy taorian'ny faharesena tamin'ny fihodinana voalohany tamin'ny Australian Open 2006 nanoloana an'i Akgul Amanmuradova .

Randriantefy no hany mpilalao Malagasy tafiditra tao anatin'ny 50 voalohany tamin'ny laharan'ny WTA.

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Mpilalao tenisy malagasy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1977]]</text>
      <sha1>5ekos3hdgzr4xxl1uzlyqapaiw82zm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ramiarison Herinjatovo Aimé</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301776</id>
    <revision>
      <id>1150570</id>
      <parentid>1149805</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1150570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="22aktve36qyfkefb33qm9yf1gn0lywt" xml:space="preserve">'''Ramiarison Herinjatovo Aimé''', Ph.D., teraka tamin'ny 21 Janoary 1966 tao {{Madagasikara}}izy ary nahazo ny mari-pahaizana bakalorea momba ny [[toekarena]] tao amin'ny [[Oniversiten' Madagasikara]] tamin'ny 1988.

Tamin'ny 1996, niditra tao amin'ny Sekoly Ambony momba ny Varotra ao amin'ny Oniversiten'i Meiji, [[Tokyo]], [[Japon]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana bakalorea sy ny mari-pahaizana bakalorea momba ny varotra tamin'ny 1998 sy 2002.

Profesora momba ny toekarena ao amin'ny [[Oniversiten' Antananarivo]], [[Madagasikara]] izy amin'izao fotoana izao&lt;ref&gt; (en)[https://www.ashinaga.org/en/about-us/kenjin-tatsujin/herinjatovo-aime-ramiarison/ Ashinaga]&lt;/ref&gt;

Nanomboka ny 29 oktobra 2025 izy no [[ Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola]] tamin'ny fanonganam-panjakana [[Governemanta Rajaonarison]] &lt;ref&gt;(fr) [https://newsmada.com/2025/10/29/dr-herinjatovo-aime-ramiarison-un-professeur-deconomie-a-la-tete-du-mef/ Dr. Herinjatovo Aimé Ramiarison : un professeur d’économie à la tête du MEF du 29 octobre 2025]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(fr) [https://www.mg.emb-japan.go.jp/itpr_ja/11_000001_00960.html Embassade du Japon: Visite de courtoisie auprès de S.E.M. Herinjatovo Aimé RAMIARISON, Ministre de l’Économie et des Finances] {{Wayback|url=https://www.mg.emb-japan.go.jp/itpr_ja/11_000001_00960.html |date=20260828182206 }}&lt;/ref&gt;

== Jereo koa ==
[[Sokajy: Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola malagasy]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1966]]
[[sokajy:Profesora ao amin'ny oniversiten' Antananarivo]]</text>
      <sha1>22aktve36qyfkefb33qm9yf1gn0lywt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanjakana betsileo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301979</id>
    <revision>
      <id>1150538</id>
      <parentid>1150537</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fifanakalozana tamin' ny fanjakana manodidina</comment>
      <origin>1150538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13815" sha1="fgbpkmpz93mi1uqw9zmhfu5jsnbmpwe" xml:space="preserve">Ny '''fanjakana''' '''betsileo''' dia rafitra ara-pôlitika samihafa nipoitra tao amin' ny tapany atsimon' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|Faritra Afovoan']] [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|i Madagasikara]], eo amin' ny faritra mifanandrify amin' ny tanin' ny [[Betsileo]] ara-tantara. Tsy fanjakana tokana sy miray hina izany fa nizara ho fanjakana lehibe sy fanjakana madinika ary faritra fehezin' ny lehibem-poko maro samihafa sy mahaleo; niraisany ny [[Fiteny betsileo|fiteny]] sy ny [[kolontsaina]] kanefa samy nitazona ny [[Tarana-mpanjaka|tarana-mpanjakany]] sy ny rafitra ara-pôlitika nanam-pahaleovantena avy ireo fanjakana ireo. Ny tena niavaka dia ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]], ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]]. Ny fanakana madinika hafa, anisan' izany i Fisakàna sy Ambositra ary i Fandriana, izay voatonona ao amin' ny lovan-tsofina sy loharanon-tantara. Nampidirina tsikelikely tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] ireo fanjakana ireo nandritra ny faramparan' ny taonjato faha-18 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-19, teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Radama I]].

== Fiforonana sy fandaminana ara-pôlitika ==

=== Fiaviany ===
Heverina fa niforona teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-17 tany amin' ny faritra afovoany atsimon' i Madagasikara ny fanjakana betsileo. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra, dia vokatry ny fihaonan' ny mponina teratany, izay antsoina matetika hoe [[Vazimba]] (ankoatra ny [[Fonoka]], ny [[Lakoka]], ny [[Gola (vahoaka)|Gola]], ny [[Taimbalimbaly]]), sy ny vondron' olona nifindra monina avy any amin' ny morontsiraka atsinanana sy atsimo-atsinanana indrindraindrindra izany fiforonana izany. Misy lovantsofina sasany manasongadina manokana ny anjara asan' ny vondrona avy amin' ny foko [[Antemoro]].

Toa nandeha tsikelikely ny fiforonan' ny fanjakana tao amin' io faritra io. Ny tarana-mpanjaka sy ny mpitarika teo an-toerana no nametraka ny rafitry ny faritany maro nahaleo tena, ka niteraka fanjakana nifandray tamin' ny alalan' ny fiarahana na ny fifaninanana ary hatramin' ny fifandonana aza.

Mety ho nanamora izany fizarazaràna ara-pôlitika izany ny endri-tany be tendrombohitra ao amin' ny faritra misy ny Betsileo. Nanasaraka ny faritra ny lohasaha sy ny tangorom-bohitra, ka nanamora ny fipoiran' ny foibe-pahefana maro samihafa. Nanampy ireo anton-javatra ara-jeôgrafia ireo ny fifaninanana teo amin' ny tarana-mpanjaka.

== Ny fanjakana isan-karazany ==

=== Fanjakan' i Manandriana ===
Niorina tao amin' ny faritra avaratra amin' ny tanin' ny Betsileo ny [[Fanjakan' i Manandriana]], manodidina ny faritra misy an' [[Ambositra]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina maro dia voalaza ho iray amin'ireo fanjakana tranainy indrindra izy io sady loharano lehibe niavian'ireo taranaka mpanjaka nifandimby taty aoriana. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra iray, dia natsangana tamin' ny taonjato faha-16 teo ho eo io fanjakana io, nandritra ny nanjakan' i [[Andriantara I]]. Misy ny tetiarana sasany izay milaza fa avy amin' io taranaka io no nipoiran' ny tarana-mpanjaka betsileo hafa. Nifanolotra sisintany tamin' ny faritry ny fanjakana ao avaratra ihany koa i Manandriana, ka azo inoana fa niatrika tsindry avy tamin' ireo fanjakana teo amin' ny manodidina ireo.

=== Fanjakan' Isandra ===
Ny [[Fanjakan' Isandra|Fanjakan']] [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], izay hita tany andrefana sy atsimo-andrefana, indrindra fa ao amin' ny lohasahan' i [[Matsiatra]], dia iray tamin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritry ny [[Betsileo]]. Araka ny lovantsofina sasany dia ny printsy [[Ralambovitaony]] no nanorina azy io tany am-piandohan' ny taonjato faha-18. Voalaza fa nahatratra ny fara-tampony teo amin' ny lafiny toekarena sy ny isan' ny mponina izy io teo antenatenan' ny taonjato faha-18, nandritra ny fitondran' [[Andriamanalimbetany]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe [[Andriampanalina I]] araka ny loharanom-baovao sasany. Misy ny tetiarana mampifandray an' Isandra amin' ny taranaka nitondra ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Na izany aza, voalaza fa nitazona ny fahaleovantenany ara-pôlitika ilay fanjakana ary tsy nahavita nampiray ny faritra misy ny Betsileo manontolo.

=== Fanjakan' i Lalangina ===
Tao amin' ny faritra atsinanana sy afovoan' ny tanin' ny [[Betsileo]] no nisy ny [[Fanjakan' i Lalangina]], manodidina an' i [[Fianarantsoa]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina sasany dia ny mpanjaka [[Rahasamanarivo]] no nanorina io fanjakana io. Nanana fandaminana ara-miaramila matanjaka sy nanohitra mafy ny fanjakana ao ivelany izany. Marihin' ny tahirin-kevitra ara-tantara manokana ny fampiasany [[basy]] sy ny fahaiza-manao ara-miaramila avy any ivelany nandritra ny fifandonana tamin' izany vanim-potoana izany.

=== Fanakan' i Arindrano ===
Ny [[Fanjakan' i Arindrano|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Arindrano|i Arindrano]] dia tao amin' ny faritra atsimo amin' ny faritanin' ny [[Betsileo]], indrindra fa manodidina an' [[Ambalavao]] ankehitriny sy mankany amin' ny [[Tangoron-tendrombohitr' Andringitra]]. Fanjakana nipoitra taty aoriana sy nizara ho vondrona maro kokoa raha izy io raha oharina amin' ny fanjakana hafa. Misy ny lovantsofina momba ny tetiarana mampifandray azy amin' ny tarana-mpanjaka avy any [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa avy amin' ny faritra nisy ny Fanjakan' i Arindrano no nipoitra ny fankakana hafa taty aoriana, indrindra fa i [[Fanjakan' i Vohibato|Vohibato]].

=== Fanjakana hafa ===
Tsy ireo fanjakana efatra voaresaka teo aloha ireo no nahafaoka no hany fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Betsileo fa nisy maro hafa koa. Tao, ohatra ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], hita tany avaratra, izay niforona tamin' ny firaisan' ny fanjakana madinika maro. Ny lahatsoratra ara-tantara dia manonona manokana an' i [[Fanjakan' i Tsiakarandambo|Tsiakarandambo]], i [[Fanjakan' i Miarikanjaka|Miarikanjaka]], i [[Fanjakan' i Matahotrony|Matahotrony]], [[Fanjakan' Ianjanindavitra|Ianjanindavitra]], ary [[Fanjakan' Ambohipoloalina|Ambohipoloalina]]. Araka ny lovantsofina dia Ratrimo, zanak' [[Andriamitanosy]] sady anisan' ny taranak' andriana Antemoro, no nanorina an' i Fisakàna, ary nampidirin' [[Andrianampoinimerina]] tao anatin' ny fanjakany izany manodidina ny taona 1808.

Fanjakana nahaleo tena koa ny [[Fanjakan' Ambositra]], izay hita any atsimo-andrefan' ny Fanjakan' i Fisakàna sy tao atsinanan' ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Voalaza fa i [[Mpanalina]], zanakalahy faharoan' [[Andriamitanosy]], no nanorina azy io. Hita ao anatin' ny famintinana sasany ihany koa ny [[Fanjakan' i Fandriana]] dia anisan' ny fanjakana betsileo, na dia tsy dia mazava loatra aza ny firaketana momba ny tarana-mpanjaka tao aminy.

Nanana ny foibem-pahefany sy ny tarana-mpanjakany ary ny paikadiny momba ny fiarahan-dia na ny fifandonana ireo fanjakana samihafa ireo. Na izany aza dia niraisany ny fiteny sy kolontsaina betsileo.

== Fiarahamonina sy toekarena ==

=== Antanantohatra teo amin' ny fiarahamonina ===
Nanana rafitra misy antanantohatra tena voafaritra mazava ny fiarahamonina tao amin' ny fanjakana betsileo. Mamaritra sokajy ara-piarahamonina maromaro ny tahirin-kevitra, saingy miovaova arakaraka ny loharano niaviany ny anarana iantsoana ireo sokajy ireo. Saranga ambony sy taranaka mpitondra ny [[Hova]]. Ny [[Olom-potsy]] kosa dia olona afaka na vahoaka tsotra. Nisy ihany koa ny sokajy mifototra amin' ny fifandraisana ara-panompoana na fiankinan-doha, indrindra fa ny [[Andevohova]], raha toa kosa ka [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]] ny taranaky ny olona natao sesitany na babo tamin' ny ady. Misy lahatsoratra sasany koa mampiasa ny teny hoe Andevohova hanondroana ny olona afaka izay manompo ny sarangan' ny Hova. Mitaky fitandremana anefa ny fahasamihafan' ny fampiasana izany teny izany rehefa mamaritra amin' ny antsipiriany ny sokajin' olona teo amin' ny fiarahamonina betsileo faha mpanjaka.

=== Fambolena sy fiompiana ===
Nifototra indrindra tamin' ny [[fambolena]] ny toekaren' ny fanjakana betsileo. Nanana fahaizana manokana amin' ny [[fambolem-bary]] an-tanety sy natao amin' ny [[farafaran-tany]] ny mponina tao. Izany dia fomba fambolena nifanaraka tsara tamin' ny endri-tany be tendrombohitra any amin' ny faritra avo. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fiainana ara-toekarena sy ara-piarahamonina ihany koa ny [[fiompiana omby]]. Famantarana ny fananan-karena sy mariky ny sata ara-piarahamonina ny fananana andian' omby, sady nampiasaina tamin' ny fomba amam-panao sy lanonana ara-kolontsaina sasany.

=== Fifanakalozana tamin' ny fanjakana manodidina ===
Nivarotra ny vokatra ambim-bava avy amin' ny fambolena sy ny asa tanana (toy ny fitaovana [[vy]] sy [[tsihy]]) tany amin' ny tsena tano amin' ny faritra izy ireo, ka nanararaotra ny fifamenoan' ny faritra nisy azy avy. Nifandray ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana sakalava|Sakalava]] (nifanakalo [[sira]] sy [[hazandrano]] tamin' ny vokatra avy amin' ny fambolena) sy tamin' ny mponina any Atsinanana izy ireo. Efa nisy ny fifanakalozana ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana Merina]] talohan' ny nampidirana ny faritra betsileo tao anatin' izany fanjakana izany tamin' ny taonjato faha-19, fotoana izay nahatonga ny Betsileo ho mpamatsy mpiasa sy sakafo ho an' ilay fanjakana.

== Fifandraisana tamin' ny Sakalava sy ny Merina ==

=== Fanoherana ny Sakalava ===
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-18, dia voalaza fa niatrika fanafihana avy any andrefana, nataon' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]], ny fanjakana betsileo maromaro. Ireo fanafihana ireo no heverina fa niteraka fifanarahana fiarahan-dia teo amin' ny fanjakana betsileo sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Mifanindran-dalana amin' ny fananganana hery ara-miaramila voalamina kokoa sy ny fampiasana basy mihamitombo hatrany io vanim-potoana io.

=== Fanitaram-panjakana nataon' ny Merina ===
Tany amin' ny faramparan'ny taonjato faha-18 dia niitatra tsikelikely hatrany amin' ny faritra Betsileo ny [[Fanjakana Merina]] teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]]. Voafetra ny fahafahana nanao fanoherana niraisana noho ny fisaratsarahana ara-pôlitika sy ny fifandrafiana teo amin' ny fanjakana tao amin' izany faritra izany. Toa tsy nitovy ny fomba nanaovana izany fakana tany izany teo amin' ny fanjakana tsirairay; voalaza fa nanaiky ny hofehezina tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana na fomba milamina kokoa i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]] sy i [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], raha toa kosa ka nanao fanoherana ara-miaramila mafy kokoa i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] sy i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]].

Voalaza fa nampidirina tao anatin' ny Fanjakana Merina i [[Fanakan' i Fisakàna|Fisakàna]] tamin' ny taona 1808 teo ho eo. Nitohy teo ambany fitarihan-d[[Radama I]], tany am-piandohan' ny taonjato faha-19, ny fanitaran-tany sy ny fampidirana ny faritra na fanjakana hafa ho ao anatin' ny Fanjakana Merina. Tamin' ny taona 1830 any ho any dia nisy ny fanavaozana ny rafitra ara-pôlitika tao amin' ny faritra misy ny Betsileo nofehezin' ny Fanjakana Merina, ka natambatra ho faritany iray tao anatin' io fanjakana io izy ireo. Izany dia nitarika ho amin' ny fahaverezan' ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ireo fanjakana teo aloha, ireo na dia voalaza aza fa mbola nisy ny sata sy fahefana teo an-toerana izay notazonina amin' ny ampahany, na ho mari-panajana fotsiny izany na ho amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana.

=== Hevitra sy lovantsofina momba ny niandohan' ny anarana hoe &quot;Betsileo&quot; ===
Ao amin' ny lahatsoratra maro, ny teny hoe &quot;Betsileo&quot; dia matetika adika hoe &quot;ireo maro tsy azo resena&quot;. Ny lovantsofina sasany dia tsy mihevitra azy io ho anarana voalohan' ny vahoaka tokana ara-pôlitika, fa kosa ho anarana na anaram-boninahitra mifandraika amin' ny ady, izay napetaka nandritra ny fotoanan' ny fifandonana.

Araka ny lovantsofina dia mifandray amin' ny fifandonana tamin' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]] io anarana io. Noho ny fanafihana avy any andrefana dia voalaza fa nanao fifanarahana fiaraha-miasa sy nanamafy ny fandaminana ara-miaramila ny vahoaka tao amin' ny fanjakana sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa vokatry ny fanoherana nataony sy ny fandresena azon' izy ireo io anarana io avy eo. Misy lovantsofina hafa mampifandray io anarana io amin' ny fifandonana taty aoriana tamin' ny [[Fanjakana Merina|Merina]], indrindra fa nandritra ny ezaka fanitaran-tany nataon' ny fahefana avy tao [[Antananarivo]]. Na izany aza, ny lahatsoratra dia manolotra ireo fanazavana samihafa ireo ho lovantsofina fa tsy zava-misy ara-tantara voamarina sy voaporofo tanteraka.

== Lova ara-tantara ==
Singa manan-danja eo amin' ny tantara ara-pôlitikan' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ny fanjakana betsileo fahiny. Ny tantaran' izy ireo dia maneho ny fiaraha-miaina amin' ny faritra iray teo amin' ny fanjakana sy tarana-mpanjaka maro, talohan' ny nampiraisan' ny [[Fanakana Merina]] ny fitondrana, izay nanana kolontsaina iraisana.

Zava-dehibe ny fanavahana ny firaisana kolontsaina sy ny fizarazaràna ara-pôlitika raha te hahatakatra ny tantaran' ny faritra Betsileo: tsy midika akory ny fisian' ny kolontsaina iraisana fa nisy fanjakana betsileo tokana. Ny fanjakana toa an' i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]], [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] ary i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]], miaraka amin' ny fanjakana madinika hafa, dia namorona tontolo ara-pôlitika samihafa sy nizarazara, mandra-pahatongan' ny fampidirana azy ireo tsikelikely tao anatin' ny Fanjakana Merina tany am-piandohan' ny taonjato faha-19.</text>
      <sha1>fgbpkmpz93mi1uqw9zmhfu5jsnbmpwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150539</id>
      <parentid>1150538</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Boky azo anovozan-kevitra</comment>
      <origin>1150539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16656" sha1="dbiljjnotd9azwufcr78zwqrs105boh" xml:space="preserve">Ny '''fanjakana''' '''betsileo''' dia rafitra ara-pôlitika samihafa nipoitra tao amin' ny tapany atsimon' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|Faritra Afovoan']] [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|i Madagasikara]], eo amin' ny faritra mifanandrify amin' ny tanin' ny [[Betsileo]] ara-tantara. Tsy fanjakana tokana sy miray hina izany fa nizara ho fanjakana lehibe sy fanjakana madinika ary faritra fehezin' ny lehibem-poko maro samihafa sy mahaleo; niraisany ny [[Fiteny betsileo|fiteny]] sy ny [[kolontsaina]] kanefa samy nitazona ny [[Tarana-mpanjaka|tarana-mpanjakany]] sy ny rafitra ara-pôlitika nanam-pahaleovantena avy ireo fanjakana ireo. Ny tena niavaka dia ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]], ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]]. Ny fanakana madinika hafa, anisan' izany i Fisakàna sy Ambositra ary i Fandriana, izay voatonona ao amin' ny lovan-tsofina sy loharanon-tantara. Nampidirina tsikelikely tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] ireo fanjakana ireo nandritra ny faramparan' ny taonjato faha-18 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-19, teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Radama I]].

== Fiforonana sy fandaminana ara-pôlitika ==

=== Fiaviany ===
Heverina fa niforona teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-17 tany amin' ny faritra afovoany atsimon' i Madagasikara ny fanjakana betsileo. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra, dia vokatry ny fihaonan' ny mponina teratany, izay antsoina matetika hoe [[Vazimba]] (ankoatra ny [[Fonoka]], ny [[Lakoka]], ny [[Gola (vahoaka)|Gola]], ny [[Taimbalimbaly]]), sy ny vondron' olona nifindra monina avy any amin' ny morontsiraka atsinanana sy atsimo-atsinanana indrindraindrindra izany fiforonana izany. Misy lovantsofina sasany manasongadina manokana ny anjara asan' ny vondrona avy amin' ny foko [[Antemoro]].

Toa nandeha tsikelikely ny fiforonan' ny fanjakana tao amin' io faritra io. Ny tarana-mpanjaka sy ny mpitarika teo an-toerana no nametraka ny rafitry ny faritany maro nahaleo tena, ka niteraka fanjakana nifandray tamin' ny alalan' ny fiarahana na ny fifaninanana ary hatramin' ny fifandonana aza.

Mety ho nanamora izany fizarazaràna ara-pôlitika izany ny endri-tany be tendrombohitra ao amin' ny faritra misy ny Betsileo. Nanasaraka ny faritra ny lohasaha sy ny tangorom-bohitra, ka nanamora ny fipoiran' ny foibe-pahefana maro samihafa. Nanampy ireo anton-javatra ara-jeôgrafia ireo ny fifaninanana teo amin' ny tarana-mpanjaka.

== Ny fanjakana isan-karazany ==

=== Fanjakan' i Manandriana ===
Niorina tao amin' ny faritra avaratra amin' ny tanin' ny Betsileo ny [[Fanjakan' i Manandriana]], manodidina ny faritra misy an' [[Ambositra]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina maro dia voalaza ho iray amin'ireo fanjakana tranainy indrindra izy io sady loharano lehibe niavian'ireo taranaka mpanjaka nifandimby taty aoriana. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra iray, dia natsangana tamin' ny taonjato faha-16 teo ho eo io fanjakana io, nandritra ny nanjakan' i [[Andriantara I]]. Misy ny tetiarana sasany izay milaza fa avy amin' io taranaka io no nipoiran' ny tarana-mpanjaka betsileo hafa. Nifanolotra sisintany tamin' ny faritry ny fanjakana ao avaratra ihany koa i Manandriana, ka azo inoana fa niatrika tsindry avy tamin' ireo fanjakana teo amin' ny manodidina ireo.

=== Fanjakan' Isandra ===
Ny [[Fanjakan' Isandra|Fanjakan']] [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], izay hita tany andrefana sy atsimo-andrefana, indrindra fa ao amin' ny lohasahan' i [[Matsiatra]], dia iray tamin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritry ny [[Betsileo]]. Araka ny lovantsofina sasany dia ny printsy [[Ralambovitaony]] no nanorina azy io tany am-piandohan' ny taonjato faha-18. Voalaza fa nahatratra ny fara-tampony teo amin' ny lafiny toekarena sy ny isan' ny mponina izy io teo antenatenan' ny taonjato faha-18, nandritra ny fitondran' [[Andriamanalimbetany]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe [[Andriampanalina I]] araka ny loharanom-baovao sasany. Misy ny tetiarana mampifandray an' Isandra amin' ny taranaka nitondra ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Na izany aza, voalaza fa nitazona ny fahaleovantenany ara-pôlitika ilay fanjakana ary tsy nahavita nampiray ny faritra misy ny Betsileo manontolo.

=== Fanjakan' i Lalangina ===
Tao amin' ny faritra atsinanana sy afovoan' ny tanin' ny [[Betsileo]] no nisy ny [[Fanjakan' i Lalangina]], manodidina an' i [[Fianarantsoa]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina sasany dia ny mpanjaka [[Rahasamanarivo]] no nanorina io fanjakana io. Nanana fandaminana ara-miaramila matanjaka sy nanohitra mafy ny fanjakana ao ivelany izany. Marihin' ny tahirin-kevitra ara-tantara manokana ny fampiasany [[basy]] sy ny fahaiza-manao ara-miaramila avy any ivelany nandritra ny fifandonana tamin' izany vanim-potoana izany.

=== Fanakan' i Arindrano ===
Ny [[Fanjakan' i Arindrano|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Arindrano|i Arindrano]] dia tao amin' ny faritra atsimo amin' ny faritanin' ny [[Betsileo]], indrindra fa manodidina an' [[Ambalavao]] ankehitriny sy mankany amin' ny [[Tangoron-tendrombohitr' Andringitra]]. Fanjakana nipoitra taty aoriana sy nizara ho vondrona maro kokoa raha izy io raha oharina amin' ny fanjakana hafa. Misy ny lovantsofina momba ny tetiarana mampifandray azy amin' ny tarana-mpanjaka avy any [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa avy amin' ny faritra nisy ny Fanjakan' i Arindrano no nipoitra ny fankakana hafa taty aoriana, indrindra fa i [[Fanjakan' i Vohibato|Vohibato]].

=== Fanjakana hafa ===
Tsy ireo fanjakana efatra voaresaka teo aloha ireo no nahafaoka no hany fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Betsileo fa nisy maro hafa koa. Tao, ohatra ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], hita tany avaratra, izay niforona tamin' ny firaisan' ny fanjakana madinika maro. Ny lahatsoratra ara-tantara dia manonona manokana an' i [[Fanjakan' i Tsiakarandambo|Tsiakarandambo]], i [[Fanjakan' i Miarikanjaka|Miarikanjaka]], i [[Fanjakan' i Matahotrony|Matahotrony]], [[Fanjakan' Ianjanindavitra|Ianjanindavitra]], ary [[Fanjakan' Ambohipoloalina|Ambohipoloalina]]. Araka ny lovantsofina dia Ratrimo, zanak' [[Andriamitanosy]] sady anisan' ny taranak' andriana Antemoro, no nanorina an' i Fisakàna, ary nampidirin' [[Andrianampoinimerina]] tao anatin' ny fanjakany izany manodidina ny taona 1808.

Fanjakana nahaleo tena koa ny [[Fanjakan' Ambositra]], izay hita any atsimo-andrefan' ny Fanjakan' i Fisakàna sy tao atsinanan' ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Voalaza fa i [[Mpanalina]], zanakalahy faharoan' [[Andriamitanosy]], no nanorina azy io. Hita ao anatin' ny famintinana sasany ihany koa ny [[Fanjakan' i Fandriana]] dia anisan' ny fanjakana betsileo, na dia tsy dia mazava loatra aza ny firaketana momba ny tarana-mpanjaka tao aminy.

Nanana ny foibem-pahefany sy ny tarana-mpanjakany ary ny paikadiny momba ny fiarahan-dia na ny fifandonana ireo fanjakana samihafa ireo. Na izany aza dia niraisany ny fiteny sy kolontsaina betsileo.

== Fiarahamonina sy toekarena ==

=== Antanantohatra teo amin' ny fiarahamonina ===
Nanana rafitra misy antanantohatra tena voafaritra mazava ny fiarahamonina tao amin' ny fanjakana betsileo. Mamaritra sokajy ara-piarahamonina maromaro ny tahirin-kevitra, saingy miovaova arakaraka ny loharano niaviany ny anarana iantsoana ireo sokajy ireo. Saranga ambony sy taranaka mpitondra ny [[Hova]]. Ny [[Olom-potsy]] kosa dia olona afaka na vahoaka tsotra. Nisy ihany koa ny sokajy mifototra amin' ny fifandraisana ara-panompoana na fiankinan-doha, indrindra fa ny [[Andevohova]], raha toa kosa ka [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]] ny taranaky ny olona natao sesitany na babo tamin' ny ady. Misy lahatsoratra sasany koa mampiasa ny teny hoe Andevohova hanondroana ny olona afaka izay manompo ny sarangan' ny Hova. Mitaky fitandremana anefa ny fahasamihafan' ny fampiasana izany teny izany rehefa mamaritra amin' ny antsipiriany ny sokajin' olona teo amin' ny fiarahamonina betsileo faha mpanjaka.

=== Fambolena sy fiompiana ===
Nifototra indrindra tamin' ny [[fambolena]] ny toekaren' ny fanjakana betsileo. Nanana fahaizana manokana amin' ny [[fambolem-bary]] an-tanety sy natao amin' ny [[farafaran-tany]] ny mponina tao. Izany dia fomba fambolena nifanaraka tsara tamin' ny endri-tany be tendrombohitra any amin' ny faritra avo. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fiainana ara-toekarena sy ara-piarahamonina ihany koa ny [[fiompiana omby]]. Famantarana ny fananan-karena sy mariky ny sata ara-piarahamonina ny fananana andian' omby, sady nampiasaina tamin' ny fomba amam-panao sy lanonana ara-kolontsaina sasany.

=== Fifanakalozana tamin' ny fanjakana manodidina ===
Nivarotra ny vokatra ambim-bava avy amin' ny fambolena sy ny asa tanana (toy ny fitaovana [[vy]] sy [[tsihy]]) tany amin' ny tsena tano amin' ny faritra izy ireo, ka nanararaotra ny fifamenoan' ny faritra nisy azy avy. Nifandray ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana sakalava|Sakalava]] (nifanakalo [[sira]] sy [[hazandrano]] tamin' ny vokatra avy amin' ny fambolena) sy tamin' ny mponina any Atsinanana izy ireo. Efa nisy ny fifanakalozana ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana Merina]] talohan' ny nampidirana ny faritra betsileo tao anatin' izany fanjakana izany tamin' ny taonjato faha-19, fotoana izay nahatonga ny Betsileo ho mpamatsy mpiasa sy sakafo ho an' ilay fanjakana.

== Fifandraisana tamin' ny Sakalava sy ny Merina ==

=== Fanoherana ny Sakalava ===
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-18, dia voalaza fa niatrika fanafihana avy any andrefana, nataon' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]], ny fanjakana betsileo maromaro. Ireo fanafihana ireo no heverina fa niteraka fifanarahana fiarahan-dia teo amin' ny fanjakana betsileo sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Mifanindran-dalana amin' ny fananganana hery ara-miaramila voalamina kokoa sy ny fampiasana basy mihamitombo hatrany io vanim-potoana io.

=== Fanitaram-panjakana nataon' ny Merina ===
Tany amin' ny faramparan'ny taonjato faha-18 dia niitatra tsikelikely hatrany amin' ny faritra Betsileo ny [[Fanjakana Merina]] teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]]. Voafetra ny fahafahana nanao fanoherana niraisana noho ny fisaratsarahana ara-pôlitika sy ny fifandrafiana teo amin' ny fanjakana tao amin' izany faritra izany. Toa tsy nitovy ny fomba nanaovana izany fakana tany izany teo amin' ny fanjakana tsirairay; voalaza fa nanaiky ny hofehezina tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana na fomba milamina kokoa i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]] sy i [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], raha toa kosa ka nanao fanoherana ara-miaramila mafy kokoa i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] sy i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]].

Voalaza fa nampidirina tao anatin' ny Fanjakana Merina i [[Fanakan' i Fisakàna|Fisakàna]] tamin' ny taona 1808 teo ho eo. Nitohy teo ambany fitarihan-d[[Radama I]], tany am-piandohan' ny taonjato faha-19, ny fanitaran-tany sy ny fampidirana ny faritra na fanjakana hafa ho ao anatin' ny Fanjakana Merina. Tamin' ny taona 1830 any ho any dia nisy ny fanavaozana ny rafitra ara-pôlitika tao amin' ny faritra misy ny Betsileo nofehezin' ny Fanjakana Merina, ka natambatra ho faritany iray tao anatin' io fanjakana io izy ireo. Izany dia nitarika ho amin' ny fahaverezan' ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ireo fanjakana teo aloha, ireo na dia voalaza aza fa mbola nisy ny sata sy fahefana teo an-toerana izay notazonina amin' ny ampahany, na ho mari-panajana fotsiny izany na ho amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana.

=== Hevitra sy lovantsofina momba ny niandohan' ny anarana hoe &quot;Betsileo&quot; ===
Ao amin' ny lahatsoratra maro, ny teny hoe &quot;Betsileo&quot; dia matetika adika hoe &quot;ireo maro tsy azo resena&quot;. Ny lovantsofina sasany dia tsy mihevitra azy io ho anarana voalohan' ny vahoaka tokana ara-pôlitika, fa kosa ho anarana na anaram-boninahitra mifandraika amin' ny ady, izay napetaka nandritra ny fotoanan' ny fifandonana.

Araka ny lovantsofina dia mifandray amin' ny fifandonana tamin' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]] io anarana io. Noho ny fanafihana avy any andrefana dia voalaza fa nanao fifanarahana fiaraha-miasa sy nanamafy ny fandaminana ara-miaramila ny vahoaka tao amin' ny fanjakana sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa vokatry ny fanoherana nataony sy ny fandresena azon' izy ireo io anarana io avy eo. Misy lovantsofina hafa mampifandray io anarana io amin' ny fifandonana taty aoriana tamin' ny [[Fanjakana Merina|Merina]], indrindra fa nandritra ny ezaka fanitaran-tany nataon' ny fahefana avy tao [[Antananarivo]]. Na izany aza, ny lahatsoratra dia manolotra ireo fanazavana samihafa ireo ho lovantsofina fa tsy zava-misy ara-tantara voamarina sy voaporofo tanteraka.

== Lova ara-tantara ==
Singa manan-danja eo amin' ny tantara ara-pôlitikan' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ny fanjakana betsileo fahiny. Ny tantaran' izy ireo dia maneho ny fiaraha-miaina amin' ny faritra iray teo amin' ny fanjakana sy tarana-mpanjaka maro, talohan' ny nampiraisan' ny [[Fanakana Merina]] ny fitondrana, izay nanana kolontsaina iraisana.

Zava-dehibe ny fanavahana ny firaisana kolontsaina sy ny fizarazaràna ara-pôlitika raha te hahatakatra ny tantaran' ny faritra Betsileo: tsy midika akory ny fisian' ny kolontsaina iraisana fa nisy fanjakana betsileo tokana. Ny fanjakana toa an' i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]], [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] ary i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]], miaraka amin' ny fanjakana madinika hafa, dia namorona tontolo ara-pôlitika samihafa sy nizarazara, mandra-pahatongan' ny fampidirana azy ireo tsikelikely tao anatin' ny Fanjakana Merina tany am-piandohan' ny taonjato faha-19.

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Deschamps, Hubert — ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (rééd. 1971).
* Dubois, Henri-Marie — ''Monographie des Betsileo (Madagascar)'', Paris, Institut d’Ethnologie, 1938, 1 510 p.
* Evers, Sandra. — ''Constructing History, Culture and Inequality: The Betsileo in the Extreme Southern Highlands of Madagascar'', Leiden, Brill, 2002, 241 p.
* [[Étienne de Flacourt|Flacourt, Étienne de]] — ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'', 1661.
* Fremigacci, Jean — &quot;Ordre économique colonial et exploitation de l'indigène : petits colons et forgerons Betsileo (1900-1923)&quot;, ''Archipel'', volume 11, 1976, pp. 177-222.
* Grandidier, Alfred et Guillaume  — ''Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar''.
* Gueunier, Noël Jacques — ''Les monuments funéraires et commémoratifs de bois dans le Sud-Ouest de Madagascar'', Tuléar, 1977.
* Kottak, Conrad P. — &quot;Social Groups and Kinship Calculation among the Southern Betsileo&quot;, ''American Anthropologist'', vol. 73, 1971, pp. 178-193.
* Kottak, Conrad P. — &quot;The Process of State Formation in Madagascar&quot;, ''American Ethnologist'', vol. 4, 1977, pp. 136-155.
* Kottak, Conrad P. — ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor, University of Michigan Press, 1980, 339 p.
* Kottak, Conrad P.; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; SOUTHALL, Aidan; VÉRIN, Pierre — ''Madagascar: Society and History''. Durham, Carolina Academic Press, 1986.
* Michel-Andrianarahinjaka, Lucien X. — ''Le système littéraire betsileo'', Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1986.
* Raharijaona, Victor — ''Archéologie du pays Betsileo'', Thèse de doctorat, Université de Paris I Panthéon-Sorbonne, 1988.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina I : Tantara Betsileo''. Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 240 p.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina II : Fomba Betsileo'', Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 204 p.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina III : Fitenenana Betsileo'', Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 270 p.
* Rajaonarimanana, Narivelo — &quot;Les sept pilons de fer : Traditions orales du Manandriana (Madagascar)&quot;, ''Études océan Indien'', n°20, 1996, pp. 1-160.
* Ratongavao, Jean-Marie — ''Tantara niforonan'ny Hova Betsileo''. Fianarantsoa, Birao Vako-drazana, Antsororokavo, 1970, 27 p.
* Razafintsalama, Adolphe — &quot;Les funérailles royales en Isandra d'après les sources du XIXe siècle&quot;, in Françoise Raison-Jourde (dir.), ''Les Souverains de Madagascar'', Paris, Karthala, 1983, pp. 193-209.
* Regnier, Denis — ''Why Not Marry Them? History, Essentialism and the Condition of Slave Descendants among the Southern Betsileo (Madagascar)''. PhD thesis, London School of Economics, 2012.</text>
      <sha1>dbiljjnotd9azwufcr78zwqrs105boh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150540</id>
      <parentid>1150539</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1150540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16815" sha1="7xrb1z6yr3yctrt7i4teezvekprhwxg" xml:space="preserve">Ny '''fanjakana''' '''betsileo''' dia rafitra ara-pôlitika samihafa nipoitra tao amin' ny tapany atsimon' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|Faritra Afovoan']] [[Faritra Afovoan' i Madagasikara|i Madagasikara]], eo amin' ny faritra mifanandrify amin' ny tanin' ny [[Betsileo]] ara-tantara. Tsy fanjakana tokana sy miray hina izany fa nizara ho fanjakana lehibe sy fanjakana madinika ary faritra fehezin' ny lehibem-poko maro samihafa sy mahaleo tena; niraisany ny [[Fiteny betsileo|fiteny]] sy ny [[kolontsaina]] kanefa samy nitazona ny [[Tarana-mpanjaka|tarana-mpanjakany]] sy ny rafitra ara-pôlitika nanam-pahaleovantena avy ireo fanjakana ireo. Ny tena niavaka dia ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]], ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]]. Ny fanakana madinika hafa, anisan' izany i Fisakàna sy Ambositra ary i Fandriana, izay voatonona ao amin' ny lovan-tsofina sy loharanon-tantara. Nampidirina tsikelikely tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] ireo fanjakana ireo nandritra ny faramparan' ny taonjato faha-18 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-19, teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Radama I]].

== Fiforonana sy fandaminana ara-pôlitika ==

=== Fiaviany ===
Ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra dia mametraka ny niandohan' ny fanjakana sasany ao amin' ny Betsileo teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-17 tany amin' ny faritra afovoany atsimon' i Madagasikara; tsy mitovy anefa ny daty sy ny fitantarana arakaraka ny loharano. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra ihany, dia vokatry ny fihaonan' ny mponina teratany, izay antsoina matetika hoe [[Vazimba]] (ankoatra ny [[Fonoka]], ny [[Lakoka]], ny [[Gola (vahoaka)|Gola]], ny [[Taimbalimbaly]]), sy ny vondron' olona nifindra monina avy any amin' ny morontsiraka atsinanana sy atsimo-atsinanana indrindraindrindra izany fiforonana izany. Misy lovantsofina sasany manasongadina manokana ny anjara asan' ny vondrona avy amin' ny foko [[Antemoro]].

Toa nandeha tsikelikely ny fiforonan' ny fanjakana tao amin' io faritra io. Ny tarana-mpanjaka sy ny mpitarika teo an-toerana no nametraka ny rafitry ny faritany maro nahaleo tena, ka niteraka fanjakana nifandray tamin' ny alalan' ny fiarahana na ny fifaninanana ary hatramin' ny fifandonana aza.

Mety ho nanamora izany fizarazaràna ara-pôlitika izany ny endri-tany be tendrombohitra ao amin' ny faritra misy ny Betsileo. Nanasaraka ny faritra ny lohasaha sy ny tangorom-bohitra, ka nanamora ny fipoiran' ny foibe-pahefana maro samihafa. Nanampy ireo anton-javatra ara-jeôgrafia ireo ny fifaninanana teo amin' ny tarana-mpanjaka.

== Ny fanjakana isan-karazany ==

=== Fanjakan' i Manandriana ===
Niorina tao amin' ny faritra avaratra amin' ny tanin' ny Betsileo ny [[Fanjakan' i Manandriana]], manodidina ny faritra misy an' [[Ambositra]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina maro dia voalaza ho iray amin'ireo fanjakana tranainy indrindra izy io sady loharano lehibe niavian'ireo taranaka mpanjaka nifandimby taty aoriana. Araka ny lovantsofina voarakitra an-tsoratra iray, dia natsangana tamin' ny taonjato faha-16 teo ho eo io fanjakana io, nandritra ny nanjakan' i [[Andriantara I]]. Misy ny tetiarana sasany izay milaza fa avy amin' io taranaka io no nipoiran' ny tarana-mpanjaka betsileo hafa. Nifanolotra sisintany tamin' ny faritry ny fanjakana ao avaratra ihany koa i Manandriana, ka azo inoana fa niatrika tsindry avy tamin' ireo fanjakana teo amin' ny manodidina ireo.

=== Fanjakan' Isandra ===
Ny [[Fanjakan' Isandra|Fanjakan']] [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], izay hita tany andrefana sy atsimo-andrefana, indrindra fa ao amin' ny lohasahan' i [[Matsiatra]], dia iray tamin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritry ny [[Betsileo]]. Araka ny lovantsofina sasany dia ny printsy [[Ralambovitaony]] no nanorina azy io tany am-piandohan' ny taonjato faha-18. Voalaza fa nahatratra ny fara-tampony teo amin' ny lafiny toekarena sy ny isan' ny mponina izy io teo antenatenan' ny taonjato faha-18, nandritra ny fitondran' [[Andriamanalimbetany]], izay fantatra ihany koa amin' ny anarana hoe [[Andriampanalina I]] araka ny loharanom-baovao sasany. Misy ny tetiarana mampifandray an' Isandra amin' ny taranaka nitondra ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Na izany aza, voalaza fa nitazona ny fahaleovantenany ara-pôlitika ilay fanjakana ary tsy nahavita nampiray ny faritra misy ny Betsileo manontolo.

=== Fanjakan' i Lalangina ===
Tao amin' ny faritra atsinanana sy afovoan' ny tanin' ny [[Betsileo]] no nisy ny [[Fanjakan' i Lalangina]], manodidina an' i [[Fianarantsoa]] ankehitriny. Araka ny lovantsofina sasany dia ny mpanjaka [[Rahasamanarivo]] no nanorina io fanjakana io. Nanana fandaminana ara-miaramila matanjaka sy nanohitra mafy ny fanjakana ao ivelany izany. Marihin' ny tahirin-kevitra ara-tantara manokana ny fampiasany [[basy]] sy ny fahaiza-manao ara-miaramila avy any ivelany nandritra ny fifandonana tamin' izany vanim-potoana izany.

=== Fanjakan' i Arindrano ===
Ny [[Fanjakan' i Arindrano|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Arindrano|i Arindrano]] dia tao amin' ny faritra atsimo amin' ny faritanin' ny [[Betsileo]], indrindra fa manodidina an' [[Ambalavao]] ankehitriny sy mankany amin' ny [[Tangoron-tendrombohitr' Andringitra]]. Fanjakana nipoitra taty aoriana sy nizara ho vondrona maro kokoa raha izy io raha oharina amin' ny fanjakana hafa. Misy ny lovantsofina momba ny tetiarana mampifandray azy amin' ny tarana-mpanjaka avy any [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa avy amin' ny faritra nisy ny Fanjakan' i Arindrano no nipoitra ny fankakana hafa taty aoriana, indrindra fa i [[Fanjakan' i Vohibato|Vohibato]].

=== Fanjakana hafa ===
Tsy ireo fanjakana efatra voaresaka teo aloha ireo no nahafaoka no hany fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Betsileo fa nisy maro hafa koa. Tao, ohatra ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], hita tany avaratra, izay niforona tamin' ny firaisan' ny fanjakana madinika maro. Ny lahatsoratra ara-tantara dia manonona manokana an' i [[Fanjakan' i Tsiakarandambo|Tsiakarandambo]], i [[Fanjakan' i Miarikanjaka|Miarikanjaka]], i [[Fanjakan' i Matahotrony|Matahotrony]], [[Fanjakan' Ianjanindavitra|Ianjanindavitra]], ary [[Fanjakan' Ambohipoloalina|Ambohipoloalina]]. Araka ny lovantsofina dia Ratrimo, zanak' [[Andriamitanosy]] sady anisan' ny taranak' andriana Antemoro, no nanorina an' i Fisakàna, ary nampidirin' [[Andrianampoinimerina]] tao anatin' ny fanjakany izany manodidina ny taona 1808.

Fanjakana nahaleo tena koa ny [[Fanjakan' Ambositra]], izay hita any atsimo-andrefan' ny Fanjakan' i Fisakàna sy tao atsinanan' ny [[Fanjakan' i Manandriana]]. Voalaza fa i [[Mpanalina]], zanakalahy faharoan' [[Andriamitanosy]], no nanorina azy io. Hita ao anatin' ny famintinana sasany ihany koa ny [[Fanjakan' i Fandriana]] dia anisan' ny fanjakana betsileo, na dia tsy dia mazava loatra aza ny firaketana momba ny tarana-mpanjaka tao aminy.

Nanana ny foibem-pahefany sy ny tarana-mpanjakany ary ny paikadiny momba ny fiarahan-dia na ny fifandonana ireo fanjakana samihafa ireo. Na izany aza dia niraisany ny fiteny sy kolontsaina betsileo.

== Fiarahamonina sy toekarena ==

=== Antanantohatra teo amin' ny fiarahamonina ===
Nanana rafitra misy antanantohatra tena voafaritra mazava ny fiarahamonina tao amin' ny fanjakana betsileo. Mamaritra sokajy ara-piarahamonina maromaro ny tahirin-kevitra, saingy miovaova arakaraka ny loharano niaviany ny anarana iantsoana ireo sokajy ireo. Saranga ambony sy taranaka mpitondra ny [[Hova]]. Ny [[Olom-potsy]] kosa dia olona afaka na vahoaka tsotra. Nisy ihany koa ny sokajy mifototra amin' ny fifandraisana ara-panompoana na fiankinan-doha, indrindra fa ny [[Andevohova]], raha toa kosa ka [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]] ny taranaky ny olona natao sesitany na babo tamin' ny ady. Misy lahatsoratra sasany koa mampiasa ny teny hoe Andevohova hanondroana ny olona afaka izay manompo ny sarangan' ny Hova. Mitaky fitandremana anefa ny fahasamihafan' ny fampiasana izany teny izany rehefa mamaritra amin' ny antsipiriany ny sokajin' olona teo amin' ny fiarahamonina betsileo faha mpanjaka.

=== Fambolena sy fiompiana ===
Nifototra indrindra tamin' ny [[fambolena]] ny toekaren' ny fanjakana betsileo. Nanana fahaizana manokana amin' ny [[fambolem-bary]] an-tanety sy natao amin' ny [[farafaran-tany]] ny mponina tao. Izany dia fomba fambolena nifanaraka tsara tamin' ny endri-tany be tendrombohitra any amin' ny faritra avo. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fiainana ara-toekarena sy ara-piarahamonina ihany koa ny [[fiompiana omby]]. Famantarana ny fananan-karena sy mariky ny sata ara-piarahamonina ny fananana andian' omby, sady nampiasaina tamin' ny fomba amam-panao sy lanonana ara-kolontsaina sasany.

=== Fifanakalozana tamin' ny fanjakana manodidina ===
Nivarotra ny vokatra ambim-bava avy amin' ny fambolena sy ny asa tanana (toy ny fitaovana [[vy]] sy [[tsihy]]) tany amin' ny tsena tano amin' ny faritra izy ireo, ka nanararaotra ny fifamenoan' ny faritra nisy azy avy. Nifandray ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana sakalava|Sakalava]] (nifanakalo [[sira]] sy [[hazandrano]] tamin' ny vokatra avy amin' ny fambolena) sy tamin' ny mponina any Atsinanana izy ireo. Efa nisy ny fifanakalozana ara-barotra tamin' ny [[Fanjakana Merina]] talohan' ny nampidirana ny faritra betsileo tao anatin' izany fanjakana izany tamin' ny taonjato faha-19, fotoana izay nahatonga ny Betsileo ho mpamatsy mpiasa sy sakafo ho an' ilay fanjakana.

== Fifandraisana tamin' ny Sakalava sy ny Merina ==

=== Fanoherana ny Sakalava ===
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-18, dia voalaza fa niatrika fanafihana avy any andrefana, nataon' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]], ny fanjakana betsileo maromaro. Ireo fanafihana ireo no heverina fa niteraka fifanarahana fiarahan-dia teo amin' ny fanjakana betsileo sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Mifanindran-dalana amin' ny fananganana hery ara-miaramila voalamina kokoa sy ny fampiasana basy mihamitombo hatrany io vanim-potoana io.

=== Fanitaram-panjakana nataon' ny Merina ===
Tany amin' ny faramparan'ny taonjato faha-18 dia niitatra tsikelikely hatrany amin' ny faritra Betsileo ny [[Fanjakana Merina]] teo ambany fitondran' [[Andrianampoinimerina]]. Voafetra ny fahafahana nanao fanoherana niraisana noho ny fisaratsarahana ara-pôlitika sy ny fifandrafiana teo amin' ny fanjakana tao amin' izany faritra izany. Toa tsy nitovy ny fomba nanaovana izany fakana tany izany teo amin' ny fanjakana tsirairay; voalaza fa nanaiky ny hofehezina tamin' ny alalan' ny fifampiraharahana na fomba milamina kokoa i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]] sy i [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], raha toa kosa ka nanao fanoherana ara-miaramila mafy kokoa i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] sy i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]].

Voalaza fa nampidirina tao anatin' ny Fanjakana Merina i [[Fanakan' i Fisakàna|Fisakàna]] tamin' ny taona 1808 teo ho eo. Nitohy teo ambany fitarihan-d[[Radama I]], tany am-piandohan' ny taonjato faha-19, ny fanitaran-tany sy ny fampidirana ny faritra na fanjakana hafa ho ao anatin' ny Fanjakana Merina. Tamin' ny taona 1830 any ho any dia nisy ny fanavaozana ny rafitra ara-pôlitika tao amin' ny faritra misy ny Betsileo nofehezin' ny Fanjakana Merina, ka natambatra ho faritany iray tao anatin' io fanjakana io izy ireo. Izany dia nitarika ho amin' ny fahaverezan' ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ireo fanjakana teo aloha, ireo na dia voalaza aza fa mbola nisy ny sata sy fahefana teo an-toerana izay notazonina amin' ny ampahany, na ho mari-panajana fotsiny izany na ho amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana.

=== Hevitra sy lovantsofina momba ny niandohan' ny anarana hoe &quot;Betsileo&quot; ===
Ao amin' ny lahatsoratra maro, ny teny hoe &quot;Betsileo&quot; dia matetika adika hoe &quot;ireo maro tsy azo resena&quot;. Ny lovantsofina sasany dia tsy mihevitra azy io ho anarana voalohan' ny vahoaka tokana ara-pôlitika, fa kosa ho anarana na anaram-boninahitra mifandraika amin' ny ady, izay napetaka nandritra ny fotoanan' ny fifandonana.

Araka ny lovantsofina dia mifandray amin' ny fifandonana tamin' ny [[Fanjakan' i Menabe|Sakalavan']] [[Fanjakan' i Menabe|i Menabe]] io anarana io. Noho ny fanafihana avy any andrefana dia voalaza fa nanao fifanarahana fiaraha-miasa sy nanamafy ny fandaminana ara-miaramila ny vahoaka tao amin' ny fanjakana sasany, indrindra fa [[Fanjakan' Isandra|Isandra]] sy i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]]. Voalaza fa vokatry ny fanoherana nataony sy ny fandresena azon' izy ireo io anarana io avy eo. Misy lovantsofina hafa mampifandray io anarana io amin' ny fifandonana taty aoriana tamin' ny [[Fanjakana Merina|Merina]], indrindra fa nandritra ny ezaka fanitaran-tany nataon' ny fahefana avy tao [[Antananarivo]]. Na izany aza, ny lahatsoratra dia manolotra ireo fanazavana samihafa ireo ho lovantsofina fa tsy zava-misy ara-tantara voamarina sy voaporofo tanteraka.

== Lova ara-tantara ==
Singa manan-danja eo amin' ny tantara ara-pôlitikan' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ny fanjakana betsileo fahiny. Ny tantaran' izy ireo dia maneho ny fiaraha-miaina amin' ny faritra iray teo amin' ny fanjakana sy tarana-mpanjaka maro, talohan' ny nampiraisan' ny [[Fanakana Merina]] ny fitondrana, izay nanana kolontsaina iraisana.

Zava-dehibe ny fanavahana ny firaisana kolontsaina sy ny fizarazaràna ara-pôlitika raha te hahatakatra ny tantaran' ny faritra Betsileo: tsy midika akory ny fisian' ny kolontsaina iraisana fa nisy fanjakana betsileo tokana. Ny fanjakana toa an' i [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]], [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], i [[Fanjakan' i Lalangina|Lalangina]] ary i [[Fanjakan' i Arindrano|Arindrano]], miaraka amin' ny fanjakana madinika hafa, dia namorona tontolo ara-pôlitika samihafa sy nizarazara, mandra-pahatongan' ny fampidirana azy ireo tsikelikely tao anatin' ny Fanjakana Merina tany am-piandohan' ny taonjato faha-19.

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Deschamps, Hubert — ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (rééd. 1971).
* Dubois, Henri-Marie — ''Monographie des Betsileo (Madagascar)'', Paris, Institut d’Ethnologie, 1938, 1 510 p.
* Evers, Sandra. — ''Constructing History, Culture and Inequality: The Betsileo in the Extreme Southern Highlands of Madagascar'', Leiden, Brill, 2002, 241 p.
* [[Étienne de Flacourt|Flacourt, Étienne de]] — ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'', 1661.
* Fremigacci, Jean — &quot;Ordre économique colonial et exploitation de l'indigène : petits colons et forgerons Betsileo (1900-1923)&quot;, ''Archipel'', volume 11, 1976, pp. 177-222.
* Grandidier, Alfred et Guillaume  — ''Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar''.
* Gueunier, Noël Jacques — ''Les monuments funéraires et commémoratifs de bois dans le Sud-Ouest de Madagascar'', Tuléar, 1977.
* Kottak, Conrad P. — &quot;Social Groups and Kinship Calculation among the Southern Betsileo&quot;, ''American Anthropologist'', vol. 73, 1971, pp. 178-193.
* Kottak, Conrad P. — &quot;The Process of State Formation in Madagascar&quot;, ''American Ethnologist'', vol. 4, 1977, pp. 136-155.
* Kottak, Conrad P. — ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor, University of Michigan Press, 1980, 339 p.
* Kottak, Conrad P.; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; SOUTHALL, Aidan; VÉRIN, Pierre — ''Madagascar: Society and History''. Durham, Carolina Academic Press, 1986.
* Michel-Andrianarahinjaka, Lucien X. — ''Le système littéraire betsileo'', Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1986.
* Raharijaona, Victor — ''Archéologie du pays Betsileo'', Thèse de doctorat, Université de Paris I Panthéon-Sorbonne, 1988.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina I : Tantara Betsileo''. Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 240 p.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina II : Fomba Betsileo'', Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 204 p.
* Rainihifina, Jessé — ''Lovantsofina III : Fitenenana Betsileo'', Fianarantsoa, Librairie Ambozontany, 1975, 270 p.
* Rajaonarimanana, Narivelo — &quot;Les sept pilons de fer : Traditions orales du Manandriana (Madagascar)&quot;, ''Études océan Indien'', n°20, 1996, pp. 1-160.
* Ratongavao, Jean-Marie — ''Tantara niforonan'ny Hova Betsileo''. Fianarantsoa, Birao Vako-drazana, Antsororokavo, 1970, 27 p.
* Razafintsalama, Adolphe — &quot;Les funérailles royales en Isandra d'après les sources du XIXe siècle&quot;, in Françoise Raison-Jourde (dir.), ''Les Souverains de Madagascar'', Paris, Karthala, 1983, pp. 193-209.
* Regnier, Denis — ''Why Not Marry Them? History, Essentialism and the Condition of Slave Descendants among the Southern Betsileo (Madagascar)''. PhD thesis, London School of Economics, 2012.

== Loharano ==</text>
      <sha1>7xrb1z6yr3yctrt7i4teezvekprhwxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boris Georgiyevich Perchatkin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301980</id>
    <revision>
      <id>1150543</id>
      <parentid>1150535</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>40984</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fahatsiarovana */</comment>
      <origin>1150543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16990" sha1="9yh9sn8dwpnfhlz7jntmiulodytqeq5" xml:space="preserve">{{infobox olona
| anarana               = Boris Georgiyevich Perchatkin
| anarana_feno          = Борис Георгиевич Перчаткин
| sary                  = 
| parazona              = 
| daty_nahatongavana    = [[1 Jolay]] [[1946]]
| toerana_nahatongavana = [[Mirgorod]], RSS Okrainiana, [[Vondrona Sovietika]]
| daty_nahafatesana     = 
| toerana_nahafatesana  = 
| zom_pirenena          = [[Vondrona Sovietika]], [[Etazonia]]
| asa                   = Mpanentana ny zo olombelona, mpitarika fivavahana
| fivavahana            = [[Krisy]] ([[Pentekotista]])
| vadin                 = 
| zanaka                = 6
| tranonkala            = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}}
}}

'''Boris Georgiyevich Perchatkin''' (amin'ny teny rosiana: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; teraka ny [[1 Jolay]] [[1946]] tao [[Mirgorod]], RSS Okrainiana, [[Vondrona Sovietika]]) dia mpanentana ny zo olombelona sy mpitarika fivavahana sovietika sy amerikana. Izy dia iray amin'ireo mpanentana lehibe amin'ny hetsika fifindran-monina ara-pivavahana tao amin'ny tanànan'i [[Nakhodka]] tamin'ny fiafaran'ny taona 1970 sy ny fiandohan'ny taona 1980&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. Izy dia iray amin'ireo mpanentana lehibe tamin meza-pahombiazana tamin'ny taona 1989 tany Etazonia tamin'ny fandaniana ny &quot;Fanitsiana Lautenberg&quot;, lalàna izay nahafahan'ny olona mihoatra ny 1 tapitrisa avy amin'ireo firenena tao amin'ny [[Vondrona Sovietika]] teo aloha hantsangana ho any [[Etazonia]]&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Fiainana ==
=== Fiainana tany am-boalohany sy ny fidirana tao amin'ny fiangonana ===
Boris Perchatkin dia teraka tao amin'ny fianakavian'ny mpanamory fiaramanidina miaramila; ny rainy Boris dia maty tamin'ny lozam-piaramanidina fotoana fohy taorian'ny nahaterahany. Ny reniny, taorian'ny nahafatesan'ny vadiny voalohany, dia nanambady miaramila iray hafa, izay nosamborina tamin'ny taona 1953 tamin'ny rotaka tao amin'ny Vondrona Sovietika noho ny fandavana tsy hanaraka ny আদেশ (baiko) miaramila, ary voaheloka higadra 25 taona tany amin'ny tobin'asa an-terivozona any [[Vorkuta]]. Tamin'ny taona 16 izy, Boris dia nahita ny fiangonana Pentekotista tao Nakhodka ary natao batisa. Taorian'izay, nanomboka nanangona vaovao momba ny fanenjehana ireo mpino tao amin'ny Vondrona Sovietika izy ary tamin'ny alàlan'ny rotaprint dia nampitaina tamin'ireo mpanao gazety vahiny izany&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Hetsika fifindran-monina sy ny fanoherana (1976–1980) ===
Tamin'ny taona 1976, Perchatkin sy ireo mpiara-miasa aminy Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko ary Vladimir Stepanov dia niorina fifandraisana tamin'ireo [[Disidanta sovietika|disidanta]] tao [[Moskora]] ary niditra tamin'ny lalan'ny &quot;hetsika fifindran-monina&quot;. Tamin'izany fotoana izany ihany koa, L. V. Voronina, solontenan'ny [[Vondrona Helsinki tao Moskora]], dia tonga tao Nakhodka. Nanomboka teo, Perchatkin dia nandamina tamin'ny fomba ara-dàlana ny fialan'ireo Pentekotista avy ao amin'ny [[Vondrona Sovietika]]&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Izy no mpikambana mavitrika indrindra tamin'ny komitin'ireo mpino izay nangataka ny hantsangana. Nandefa fangatahana tany amin'ny [[Firenena Mikambana]], ny [[Kôngresy ara-Pivavahana Eran-tany]] ary ho an'ireo mpitarika ny firenena nanao sonia ny [[Fifanekena tao Helsinki]] izy, nanameloka ny fanenjehana ireo mpino tao amin'ny URSS&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

Tamin'ny taona 1977, miaraka amin'i Nikolai Goretoy, niaro ireo disidanta nosamborina izy toy i [[Alexander Ginzburg]], [[Yuri Orlov]] ary [[Anatoly Sharansky]], ary nanoratra taratasy misokatra ho an'ireo mpanao politika eran-tany amin'ny anaran'ny Pentekotista&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Tamin'io taona io ihany, nanao fitokonan-hanina miaraka amin'ireo Kristiana hafa izy mba hitakiana ny zo hahafaha-miala malalaka amin'ny URSS&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny [[20 Desambra]] [[1978]], avy tao amin'ny biraon'ny paositra tao Nakhodka, Perchatkin dia nandefa telegrama Taom-baovao ho an'ny [[Filohan'i Etazonia]] [[Jimmy Carter]], mangataka fanampiana mba hiarovana ny fahafahana ara-pivavahana sy ny zo mifindra monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

Nanomboka tamin'ny taona 1979, nitarika ny Foibe Mikamban'ny Fifindran-monina ho an'ireo Pentekotista te hiala ao amin'ny URSS izy. Tamin'ny taona 1980 izy dia voafidy ho sekreteran'ny Filankevitry ny Fiangonana Pentekotista Sovietika momba ny fifindran-monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny fiafaran'ny taona 1979, Perchatkin dia nanomana fanambarana ho an'ny parlemanta sy ny governemantan'i Etazonia, Kanada, Aostralia, Fanjakana Mitambatra, Alemaina Andrefana, Frantsa ary Italia, izay nanambarany ny tena toe-javatra ara-pivavahana, ny drafitry ny Antoko Komonista handrava ny fiangonana, ary ireo fandikana ny lalàna ara-pivavahana&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== Fanenjehana sy fisamborana ===
Ny governemanta sovietika dia nandamina fampielezan-kevitra fanalam-baraka sy fanenjehana an'i Perchatkin sy ny fianakaviany tamin'ny alàlan me fivoahan'ny lahatsoratra tao amin'ny gazety lehibe tao an-tanàna toy ny &quot;Mpihatsaravelatsihy ambongadiny sy mpaninjara&quot;, &quot;Finoana araka ny tombontsoa&quot;, &quot;Cyn mba tara loatra&quot;, sy ny hafa&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny [[21 Aogositra]] [[1980]], Perchatkin dia nosamborina tao Nakhodka ary tamin'ny volana Martsa [[1981]]&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;, araka ny Andininy 190.1 amin'ny Fehezan-dalàna Penaly RSFSR (&quot;fampielezana tsaho sy fanehoan-kevitra mandainga manala baraka ny fanjakana sovietika sy ny rafitra sosialy&quot;), izy dia voaheloka higadra 2 taona an-tranomaizina&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. Araka ny fampielezam-peo [[Voice of America]], mandritra ny fanaovana fihainoana (interrogation), dia nampiasaina aminy ny fanafody ara-tsaina (neuroleptique)&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny volana Aogositra taona 1982, rehefa nifarana ny sazy azony, nanohy ny tolona ho an'ny fifindran-monina ara-pivavahana indray izy. Tamin'ny volana Febroary taona 1983 dia nosamborina indray izy ary voaheloka higadra 1,5 taona any amin'ny tobin'asa an-terivozona araka ny Andininy 218 tapany 2 amin'ny Fehezan-dalàna Penaly RSFSR (fihazonana fitaovam-piadiana maranitra)&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Asa diplaomatika sy fifindran-monina any Etazonia ===
Tamin'ny taona 1987, Perchatkin dia nanomana ny tatitra &quot;Momba ny toe-javatra ara-pivavahana tao URSS&quot; ho an'ny Kôngresy amerikana. Taorian'ny namakiana izany tatitra izany tao amin'ny Kôngresy, Perchatkin dia nasaina hihaona amin'ny Sekreteram-panjakana amerikana [[George Shultz]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, ny Filohan'ny Fitsarana Tampony [[William Rehnquist]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, ary ny Mpanampy ny Sekreteram-panjakana momba ny raharaha ara-pivavahana. Tamin'ny volana Mey taona 1988, mandritra ny fitsidihana ofisialy nataon'ny Filohan'i Etazonia [[Ronald Reagan]] tao URSS mba hihaona amin'i [[Mikhail Gorbachev]], Perchatkin dia tafiditra tao amin'ny solontena disidanta 40 izay nihaona tamin'ny vadin'i Reagan — [[Nancy Reagan]]. Tamin'ny fihaonana tamin'ny [[30 Mey]] [[1988]], amin'ny maha solontena ofisialin'ireo Protestanta sovietika azy, izy dia niresaka roa ora teo ho eo tamin'i Nancy Reagan momba ny toe-javatra misy ny fahafahana ara-pivavahana sy ny fanenjehana ireo mpino tao URSS. Taorian'izay, Nancy Reagan dia nanasa an'i Perchatkin mba hanao ny tatitra ho any amin'ny Kôngresy any Etazonia&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kyiv]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny [[26 Jolay]] [[1988]], Perchatkin sy ny fianakaviany manontolo dia nifindra monina tany [[Etazonia]]&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Tamin'ny [[4 Aogositra]] [[1988]], izy dia nanao lahateny tao amin'ny [[Kôngresy any Etazonia]] momba ny fandripahana (genocide) ireo mpino tao URSS ary nanao dinika mivantana tamin'ireo mpikambana ao amin'ny kôngresy, loholona ary diplaomaty avy amin'ny Departemantam-panjakana&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. Avy amin'ireo dinika ireo&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; tamin'ny taona 1989 dia lany ny &quot;Fanitsiana Lautenberg&quot;, izay nahazo ny anarany avy amin'ny loholona demokratika avy tao New Jersey [[Frank Lautenberg]]. Tamin'ny folo taona voalohany tamin'ity fanitsiana ity, mpitsoa-phono ara-pivavahana mihoatra ny 350.000 no tonga tany Etazonia&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt;, ary tamin'ny taona 2010 izany isa izany dia nahatratra 1 tapitrisa&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. Ny fifindran-monina faobe ataon'ireo Pentekotista avy tao amin'ny tanànan'i Nakhodka dia nanomboka tamin'ny taona 1988, raha olon-dehibe 152 (tsy misy ankizy kely) no niala. Tamin'ny taona 1989, olon-dehibe Pentekotista 45 hafa no nifindra monina avy tao Nakhodka&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Asa momba ny zo olombelona any Etazonia ===
Rehefa tafapetraka tany Etazonia, Perchatkin dia nanokatra ny tranonkalany manokana izay namoahany fitaovana momba ny fisamborana azy, ny fotoana lany tao amin'ny fonja ary ny tolona ho an'ny fifindran-monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}&lt;/ref&gt;. Nanorina ny fikambanana kristiana miaro ny zo olombelona ARRC (American-Russian Relief Committee) ihany koa izy&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. Ny boky autobiography nosoratany &quot;Огненные тропы&quot; (Lalan'afo) dia naverina natonta indray mandeha maro&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny fahavaratry ny taona 2025, Boris Perchatkin sy ireo solontena avy amin'ny Departemantam-panjakana amerikana ary ny Komisiona momba ny Fahafahana Ara-pivavahana Iraisam-pirenena dia nanangana ny olana momba ny fanenjehana ireo Kristiana pasifista tao Okraina sy Rosia, ny famerana ny asa sivily hafa, ny fampidirana miaramila an-keriny, ny daroka, ny fisamborana, ny fandrahonana noho ny fandavana ny raharaha miaramila, ary ny fanavakavahana sy ny fampanoavana heloka be vava. Noho izany, Perchatkin dia nitaky kaotim-pifindran-monina manokana ho an'ireo Kristiana pasifista okrainiana tonga any Etazonia amin'ny alalan'ny fand কর্মসূচী (programa) [[Uniting for Ukraine]] (U4U)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== Fahatsiarovana ==
Mpamponjy ny Loka Nobel, ny akademisiana [[Andreï Sakharov]] tamin'ny lahatsoratra nosoratany tamin'ny taona 1981 &quot;Andraikitry ny mpahay siansa&quot; dia nanonona an'i Boris Perchatkin ho isan'ireo gadra politika sovietika&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Nodinihina ==
{{reflist}}

== Loharano ivelany ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

[[Sokajy:Teraka tamin'ny 1946]]
[[Sokajy:Mpanentana ny zo olombelona]]
[[Sokajy:Olona velona]]</text>
      <sha1>9yh9sn8dwpnfhlz7jntmiulodytqeq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150558</id>
      <parentid>1150543</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1150558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17170" sha1="4odjbbuuchjnu5fs8kh5x69u4zw407j" xml:space="preserve">{{infobox olona
| anarana               = Boris Georgiyevich Perchatkin
| anarana_feno          = Борис Георгиевич Перчаткин
| sary                  = 
| parazona              = 
| daty_nahatongavana    = [[1 Jolay]] [[1946]]
| toerana_nahatongavana = [[Mirgorod]], RSS Okrainiana, [[Vondrona Sovietika]]
| daty_nahafatesana     = 
| toerana_nahafatesana  = 
| zom_pirenena          = [[Vondrona Sovietika]], [[Etazonia]]
| asa                   = Mpanentana ny zo olombelona, mpitarika fivavahana
| fivavahana            = [[Krisy]] ([[Pentekotista]])
| vadin                 = 
| zanaka                = 6
| tranonkala            = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}}
}}

'''Boris Georgiyevich Perchatkin''' (amin'ny teny rosiana: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; teraka ny [[1 Jolay]] [[1946]] tao [[Mirgorod]], RSS Okrainiana, [[Vondrona Sovietika]]) dia mpanentana ny zo olombelona sy mpitarika fivavahana sovietika sy amerikana. Izy dia iray amin'ireo mpanentana lehibe amin'ny hetsika fifindran-monina ara-pivavahana tao amin'ny tanànan'i [[Nakhodka]] tamin'ny fiafaran'ny taona 1970 sy ny fiandohan'ny taona 1980&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. Izy dia iray amin'ireo mpanentana lehibe tamin meza-pahombiazana tamin'ny taona 1989 tany Etazonia tamin'ny fandaniana ny &quot;Fanitsiana Lautenberg&quot;, lalàna izay nahafahan'ny olona mihoatra ny 1 tapitrisa avy amin'ireo firenena tao amin'ny [[Vondrona Sovietika]] teo aloha hantsangana ho any [[Etazonia]]&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Fiainana ==
=== Fiainana tany am-boalohany sy ny fidirana tao amin'ny fiangonana ===
Boris Perchatkin dia teraka tao amin'ny fianakavian'ny mpanamory fiaramanidina miaramila; ny rainy Boris dia maty tamin'ny lozam-piaramanidina fotoana fohy taorian'ny nahaterahany. Ny reniny, taorian'ny nahafatesan'ny vadiny voalohany, dia nanambady miaramila iray hafa, izay nosamborina tamin'ny taona 1953 tamin'ny rotaka tao amin'ny Vondrona Sovietika noho ny fandavana tsy hanaraka ny আদেশ (baiko) miaramila, ary voaheloka higadra 25 taona tany amin'ny tobin'asa an-terivozona any [[Vorkuta]]. Tamin'ny taona 16 izy, Boris dia nahita ny fiangonana Pentekotista tao Nakhodka ary natao batisa. Taorian'izay, nanomboka nanangona vaovao momba ny fanenjehana ireo mpino tao amin'ny Vondrona Sovietika izy ary tamin'ny alàlan'ny rotaprint dia nampitaina tamin'ireo mpanao gazety vahiny izany&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Hetsika fifindran-monina sy ny fanoherana (1976–1980) ===
Tamin'ny taona 1976, Perchatkin sy ireo mpiara-miasa aminy Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko ary Vladimir Stepanov dia niorina fifandraisana tamin'ireo [[Disidanta sovietika|disidanta]] tao [[Moskora]] ary niditra tamin'ny lalan'ny &quot;hetsika fifindran-monina&quot;. Tamin'izany fotoana izany ihany koa, L. V. Voronina, solontenan'ny [[Vondrona Helsinki tao Moskora]], dia tonga tao Nakhodka. Nanomboka teo, Perchatkin dia nandamina tamin'ny fomba ara-dàlana ny fialan'ireo Pentekotista avy ao amin'ny [[Vondrona Sovietika]]&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Izy no mpikambana mavitrika indrindra tamin'ny komitin'ireo mpino izay nangataka ny hantsangana. Nandefa fangatahana tany amin'ny [[Firenena Mikambana]], ny [[Kôngresy ara-Pivavahana Eran-tany]] ary ho an'ireo mpitarika ny firenena nanao sonia ny [[Fifanekena tao Helsinki]] izy, nanameloka ny fanenjehana ireo mpino tao amin'ny URSS&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

Tamin'ny taona 1977, miaraka amin'i Nikolai Goretoy, niaro ireo disidanta nosamborina izy toy i [[Alexander Ginzburg]], [[Yuri Orlov]] ary [[Anatoly Sharansky]], ary nanoratra taratasy misokatra ho an'ireo mpanao politika eran-tany amin'ny anaran'ny Pentekotista&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Tamin'io taona io ihany, nanao fitokonan-hanina miaraka amin'ireo Kristiana hafa izy mba hitakiana ny zo hahafaha-miala malalaka amin'ny URSS&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26|access-date=2026-09-10|archivedate=2023-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny [[20 Desambra]] [[1978]], avy tao amin'ny biraon'ny paositra tao Nakhodka, Perchatkin dia nandefa telegrama Taom-baovao ho an'ny [[Filohan'i Etazonia]] [[Jimmy Carter]], mangataka fanampiana mba hiarovana ny fahafahana ara-pivavahana sy ny zo mifindra monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

Nanomboka tamin'ny taona 1979, nitarika ny Foibe Mikamban'ny Fifindran-monina ho an'ireo Pentekotista te hiala ao amin'ny URSS izy. Tamin'ny taona 1980 izy dia voafidy ho sekreteran'ny Filankevitry ny Fiangonana Pentekotista Sovietika momba ny fifindran-monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny fiafaran'ny taona 1979, Perchatkin dia nanomana fanambarana ho an'ny parlemanta sy ny governemantan'i Etazonia, Kanada, Aostralia, Fanjakana Mitambatra, Alemaina Andrefana, Frantsa ary Italia, izay nanambarany ny tena toe-javatra ara-pivavahana, ny drafitry ny Antoko Komonista handrava ny fiangonana, ary ireo fandikana ny lalàna ara-pivavahana&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== Fanenjehana sy fisamborana ===
Ny governemanta sovietika dia nandamina fampielezan-kevitra fanalam-baraka sy fanenjehana an'i Perchatkin sy ny fianakaviany tamin'ny alàlan me fivoahan'ny lahatsoratra tao amin'ny gazety lehibe tao an-tanàna toy ny &quot;Mpihatsaravelatsihy ambongadiny sy mpaninjara&quot;, &quot;Finoana araka ny tombontsoa&quot;, &quot;Cyn mba tara loatra&quot;, sy ny hafa&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny [[21 Aogositra]] [[1980]], Perchatkin dia nosamborina tao Nakhodka ary tamin'ny volana Martsa [[1981]]&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;, araka ny Andininy 190.1 amin'ny Fehezan-dalàna Penaly RSFSR (&quot;fampielezana tsaho sy fanehoan-kevitra mandainga manala baraka ny fanjakana sovietika sy ny rafitra sosialy&quot;), izy dia voaheloka higadra 2 taona an-tranomaizina&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. Araka ny fampielezam-peo [[Voice of America]], mandritra ny fanaovana fihainoana (interrogation), dia nampiasaina aminy ny fanafody ara-tsaina (neuroleptique)&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny volana Aogositra taona 1982, rehefa nifarana ny sazy azony, nanohy ny tolona ho an'ny fifindran-monina ara-pivavahana indray izy. Tamin'ny volana Febroary taona 1983 dia nosamborina indray izy ary voaheloka higadra 1,5 taona any amin'ny tobin'asa an-terivozona araka ny Andininy 218 tapany 2 amin'ny Fehezan-dalàna Penaly RSFSR (fihazonana fitaovam-piadiana maranitra)&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Asa diplaomatika sy fifindran-monina any Etazonia ===
Tamin'ny taona 1987, Perchatkin dia nanomana ny tatitra &quot;Momba ny toe-javatra ara-pivavahana tao URSS&quot; ho an'ny Kôngresy amerikana. Taorian'ny namakiana izany tatitra izany tao amin'ny Kôngresy, Perchatkin dia nasaina hihaona amin'ny Sekreteram-panjakana amerikana [[George Shultz]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, ny Filohan'ny Fitsarana Tampony [[William Rehnquist]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, ary ny Mpanampy ny Sekreteram-panjakana momba ny raharaha ara-pivavahana. Tamin'ny volana Mey taona 1988, mandritra ny fitsidihana ofisialy nataon'ny Filohan'i Etazonia [[Ronald Reagan]] tao URSS mba hihaona amin'i [[Mikhail Gorbachev]], Perchatkin dia tafiditra tao amin'ny solontena disidanta 40 izay nihaona tamin'ny vadin'i Reagan — [[Nancy Reagan]]. Tamin'ny fihaonana tamin'ny [[30 Mey]] [[1988]], amin'ny maha solontena ofisialin'ireo Protestanta sovietika azy, izy dia niresaka roa ora teo ho eo tamin'i Nancy Reagan momba ny toe-javatra misy ny fahafahana ara-pivavahana sy ny fanenjehana ireo mpino tao URSS. Taorian'izay, Nancy Reagan dia nanasa an'i Perchatkin mba hanao ny tatitra ho any amin'ny Kôngresy any Etazonia&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kyiv]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny [[26 Jolay]] [[1988]], Perchatkin sy ny fianakaviany manontolo dia nifindra monina tany [[Etazonia]]&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Tamin'ny [[4 Aogositra]] [[1988]], izy dia nanao lahateny tao amin'ny [[Kôngresy any Etazonia]] momba ny fandripahana (genocide) ireo mpino tao URSS ary nanao dinika mivantana tamin'ireo mpikambana ao amin'ny kôngresy, loholona ary diplaomaty avy amin'ny Departemantam-panjakana&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. Avy amin'ireo dinika ireo&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; tamin'ny taona 1989 dia lany ny &quot;Fanitsiana Lautenberg&quot;, izay nahazo ny anarany avy amin'ny loholona demokratika avy tao New Jersey [[Frank Lautenberg]]. Tamin'ny folo taona voalohany tamin'ity fanitsiana ity, mpitsoa-phono ara-pivavahana mihoatra ny 350.000 no tonga tany Etazonia&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt;, ary tamin'ny taona 2010 izany isa izany dia nahatratra 1 tapitrisa&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. Ny fifindran-monina faobe ataon'ireo Pentekotista avy tao amin'ny tanànan'i Nakhodka dia nanomboka tamin'ny taona 1988, raha olon-dehibe 152 (tsy misy ankizy kely) no niala. Tamin'ny taona 1989, olon-dehibe Pentekotista 45 hafa no nifindra monina avy tao Nakhodka&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Asa momba ny zo olombelona any Etazonia ===
Rehefa tafapetraka tany Etazonia, Perchatkin dia nanokatra ny tranonkalany manokana izay namoahany fitaovana momba ny fisamborana azy, ny fotoana lany tao amin'ny fonja ary ny tolona ho an'ny fifindran-monina&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}&lt;/ref&gt;. Nanorina ny fikambanana kristiana miaro ny zo olombelona ARRC (American-Russian Relief Committee) ihany koa izy&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. Ny boky autobiography nosoratany &quot;Огненные тропы&quot; (Lalan'afo) dia naverina natonta indray mandeha maro&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

Tamin'ny fahavaratry ny taona 2025, Boris Perchatkin sy ireo solontena avy amin'ny Departemantam-panjakana amerikana ary ny Komisiona momba ny Fahafahana Ara-pivavahana Iraisam-pirenena dia nanangana ny olana momba ny fanenjehana ireo Kristiana pasifista tao Okraina sy Rosia, ny famerana ny asa sivily hafa, ny fampidirana miaramila an-keriny, ny daroka, ny fisamborana, ny fandrahonana noho ny fandavana ny raharaha miaramila, ary ny fanavakavahana sy ny fampanoavana heloka be vava. Noho izany, Perchatkin dia nitaky kaotim-pifindran-monina manokana ho an'ireo Kristiana pasifista okrainiana tonga any Etazonia amin'ny alalan'ny fand কর্মসূচী (programa) [[Uniting for Ukraine]] (U4U)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== Fahatsiarovana ==
Mpamponjy ny Loka Nobel, ny akademisiana [[Andreï Sakharov]] tamin'ny lahatsoratra nosoratany tamin'ny taona 1981 &quot;Andraikitry ny mpahay siansa&quot; dia nanonona an'i Boris Perchatkin ho isan'ireo gadra politika sovietika&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Nodinihina ==
{{reflist}}

== Loharano ivelany ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

[[Sokajy:Teraka tamin'ny 1946]]
[[Sokajy:Mpanentana ny zo olombelona]]
[[Sokajy:Olona velona]]</text>
      <sha1>4odjbbuuchjnu5fs8kh5x69u4zw407j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andry S.T.V.H Sorapiainana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301981</id>
    <revision>
      <id>1150541</id>
      <timestamp>2026-09-10T13:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikoriana</username>
        <id>40064</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « Solondraibe Soatsiavahana Andry Tiana no anarany feno. Mitondra ny solon'anarana hoe Andry S.T.V.H&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;  Zanak'i Razafimanampy Hypolite Martin sy Razanamalala Marie Thérèse. Mahay lalàna sy mpandinika fiarahamonina izy. Mpitantana raharaham-panjakana.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;  Voaray ho mpikambana Havàtsa-UPEM tamin'ny taona 2002. Manoratra tononkalo, sombintantara ar... »</comment>
      <origin>1150541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="q89bdhxmjcdg2cd6tc6rjuyllqxicgv" xml:space="preserve">Solondraibe Soatsiavahana Andry Tiana no anarany feno. Mitondra ny solon'anarana hoe Andry S.T.V.H&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;

Zanak'i Razafimanampy Hypolite Martin sy Razanamalala Marie Thérèse. Mahay lalàna sy mpandinika fiarahamonina izy. Mpitantana raharaham-panjakana.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;

Voaray ho mpikambana Havàtsa-UPEM tamin'ny taona 2002. Manoratra tononkalo, sombintantara ary mamoron-kira.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;


'''Andraikiny tao amin'ny fikambanan'ny Poety sy ny Mpanoratra Malagasy :'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

- Tonia mpanampy tao amin'ny gazety Valiha : 2014-2015&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

- Voafidy ho mpanolotsaina tamin'ny 2015

'''Asa soratra nivoaka :'''

Efa namoaka asa soratra maro tao amin'ny gazety Valiha ary matetika mandray anjara amin'ny fampirantiana ataon'ny fikambanana.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''Boky manokana :''' Holatry ny lasa

'''Boky iombonana :''' Havàtsa Notsongaina (2012), Tombokavàtsan'ny Haisoratra (2022)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;</text>
      <sha1>q89bdhxmjcdg2cd6tc6rjuyllqxicgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150542</id>
      <parentid>1150541</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikoriana</username>
        <id>40064</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1150542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="524o4m2n3sj6s0tcmeo14czfbrsk4bb" xml:space="preserve">Solondraibe Soatsiavahana Andry Tiana no anarany feno. Mitondra ny solon'anarana hoe Andry S.T.V.H&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;

Zanak'i Razafimanampy Hypolite Martin sy Razanamalala Marie Thérèse. Mahay lalàna sy mpandinika fiarahamonina izy. Mpitantana raharaham-panjakana.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Tombokavatsan'ny Haisoratra, takila 480&lt;/ref&gt;

Voaray ho mpikambana Havàtsa-UPEM tamin'ny taona 2002. Manoratra tononkalo, sombintantara ary mamoron-kira.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;


'''Andraikiny tao amin'ny fikambanan'ny Poety sy ny Mpanoratra Malagasy :'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

- Tonia mpanampy tao amin'ny gazety Valiha : 2014-2015&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

- Voafidy ho mpanolotsaina tamin'ny 2015 [https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-10.html]

'''Asa soratra nivoaka :'''

Efa namoaka asa soratra maro tao amin'ny gazety Valiha ary matetika mandray anjara amin'ny fampirantiana ataon'ny fikambanana.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''Boky manokana :''' Holatry ny lasa

'''Boky iombonana :''' Havàtsa Notsongaina (2012), Tombokavàtsan'ny Haisoratra (2022)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;</text>
      <sha1>524o4m2n3sj6s0tcmeo14czfbrsk4bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanjakan' i Fisakàna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301982</id>
    <revision>
      <id>1150544</id>
      <timestamp>2026-09-10T14:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fanjakana teto Madagasikara</comment>
      <origin>1150544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2842" sha1="7or8mmzpu6zq059wq62yzkrenc9m0g8" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.</text>
      <sha1>7or8mmzpu6zq059wq62yzkrenc9m0g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150545</id>
      <parentid>1150544</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1150545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2997" sha1="c9bs5ruzvpvz74oabzi4hi7c0g9dyji" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakana betsileo]]

* [[Fanjakan' i Manandriana]]
* [[Fanjakan' Isandra]]
* [[Fanjakan' i Lalangina]]
* [[Fanjakan' i Arindrano]].</text>
      <sha1>c9bs5ruzvpvz74oabzi4hi7c0g9dyji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150546</id>
      <parentid>1150545</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Boky azo anovozan-kevitra</comment>
      <origin>1150546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5479" sha1="c7qp33pkif3z2n89ssbljs2p2c24y09" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakana betsileo]]

* [[Fanjakan' i Manandriana]]
* [[Fanjakan' Isandra]]
* [[Fanjakan' i Lalangina]]
* [[Fanjakan' i Arindrano]]

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Andriabisoloandrainy, G.; Rakotovao, G. ''Le pays de Fisakana : étude géographique de la dépression Fandriana–Mahazoarivo, Nord-Betsileo''. 1975.
* Callet, François (R.P.) (1908). ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'' (Histoire des Rois). Antananarivo : Imprimerie Catholique.
* Chapus, Georges-Sully &amp; Dandouau, André (1952). ''Histoire de Madagascar''. Paris : Larose.
* Daniel, Randriamihajanirina. ''Fisakana : Tsa hanim-boay--!'', 1999.
* Deschamps, Hubert, ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (et rééditions).
* Dubois, Henri (R.P.) (1938). ''Monographie des Betsileo (Madagascar)''. Paris : Institut d'Ethnologie (Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie, XXXIV).
* Freeman, Luke Earl. ''Knowledge, Education and Social Differentiation amongst the Betsileo of Fisakana, Highland Madagascar''. PhD thesis, London School of Economics and Political Science, University of London, 2001.
* Handfest, Charles. ''Histoire du Fisakàna : Betsileo du Nord''. Tananarive, 1950, 12 p.
* Kottak, Conrad Phillip (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* Raharijaona, Victor, ''Archéologie du Nord-Betsileo'', Thèse de doctorat / Articles associés, Université d'Antananarivo.
* Rainihifina, Jessé (1956). ''Tantara Betsileo'' (Histoire Betsileo). Antananarivo : Imprimerie Catholique.
* Raison-Jourde, Françoise (Dir.) (1983). ''Les Souverains du Sud-Haut Madagascar''. In: ''Les Souverains de Madagascar : L'histoire royale et ses résurgences contemporaines''. Paris : Karthala.
* Randriamamonjy, Frédéric (2001). ''Tantara ho an'ny Mpianatra : Madagasikara sy ny Malagasy'' (Histoire de Madagascar). Antananarivo, Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy (TPFLM).
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantaran’ i Madagasikara isam-paritra'' (Histoire régionale de Madagascar), Antananarivo, Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy (TPFLM), 2001.
* Raombana, ''Histoires'', édité et traduit par Simon Ayache, Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1980.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Le Fisakàna : archéologie et couches culturelles''. Antananarivo : Musée d’Art et d’Archéologie de l’Université de Madagascar, Travaux et Documents, IX, 1971, 175 p.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Pour une archéologie du Fisakàna''. Antananarivo : Université de Madagascar, 1970.</text>
      <sha1>c7qp33pkif3z2n89ssbljs2p2c24y09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150555</id>
      <parentid>1150546</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra</comment>
      <origin>1150555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26463" sha1="nflm41s1453gbzw38jip71mzm5v69xy" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.

== Fiforonan' ilay fanjakana ==

=== Sehatra ara-pôlitika efa nisy talohan-dRatrimo ===
Toa niforona avy amin' ny faritra efa nisy rafitra ara-pôlitika i Fisakàna. Manaporofo ny fisian' ny toeram-ponenana sy foibe voaaro manda, izay efa nisy talohan' ny nampiraisana ny fanjakana teo ambany fitondran' ny tarana-mpanjaka iray, ny [[lovantsofina]] sy ny zavatra sisa tavela mahaliana ny [[Arkeôlôja|arkeôlôjia]].

Ny lovantsofina ara-tantara dia miresaka manokana ny amin' i Tsiakarandambo, i Miarikanjaka, i Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina. Na izany aza dia tsara kokoa ny mamaritra azy ireny ho fanjakana madinika, na faritra fehezin' andriana, na foibe ara-pôlitika eny an-toerana, fa tsy ho fanjakana manana fitondrana foibe araka ny hevitr' io teny io ankehitriny.

Ankoatra izay dia manambara ny maha efa taloha ela ny fiorenam-ponenana tao amin' io faritra io ny arkeôlôjia; izany dia manitsy ny fitantarana izay milaza fa nisy fahatongavan' ny tarana-mpanjaka iray izay namorona ny fiarahamonina tao Fisakàna avy amin' ny tsy misy.

=== Ratrimo sy Ambohipoloalina ===
Araka ny lovantsofinadia Ratrimo no heverina ho mpanorina, na, raha ny marina kokoa, ho mpanomboka fototra,  ny fampiraisana ara-pôlitika an' i Fisakàna. Na izany aza dia misy ny tsy fitoviana ny tetiarana momba ny tena razambeny marina. Indraindray izy dia aseho ho zanak' Andriamitanosy, na zanak' Andriandavaloha, na zanak' Andriantanosy, na zanaky ny olona manana anarana mitovitovy amin' izany. Misy ny lovantsofina mampifandray ny taranaka misy azy amin' ny [[Anteony]] ao amin' ny faritra [[Antemoro]] sy amin' ny tarana-mpanjaka antsoina hoe [[Zafirambo]].

Tsy maintsy avahana amin' ny zava-misy voaporofon' ny tantara ireo tetiarana ireo. Ny filazana momba ny fiaviana antemoro na fiaviana &quot;nadray singa arabo&quot; dia tafiditra ao anatin' ny lovantsofina entina hanamarinana ny maha ara-dalàna ny tarana-mpanjaka izay fahita matetika eo amin' ny firafitry ny tetiaran' ny mpanjaka malagasy, ka tsy ahafahana mamaritra mazava ny fiaviana ara-poko na ara-jeôgrafia. Voalaza fa nohamafisin-Ratrimo manodidina an' Ambohipoloalina ny fahefany, toerana izay lasa ivon-toerana lehibe tamin' ny fanitarany voalohany  ny faritra nananany fahefana.

Misy lovantsofina sasany manondro ny taona 1625 ho fiandohan' ny fanjakany. Na dia hita ao anatin' ny fanangonam-baovao samihafa aza io daty io dia tsara kokoa ny mihevitra azy ho ampahany amin' ny filaharam-potoana araka ny lovantsofina na namboarina indray, fa tsy daty voamarina tanteraka amin' ny alalan' ny tahirin-kevitra. Manasongadina manokana ny olana ara-potoana mifandraika amin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka ny fikarohana nataon' ny manampahaizana.

=== Fampiraisana miandalana ===
Tokony ho takarina ho toy ny dingana iray teo amin' ny fampivondronana ara-pôlitika ny fiforonan' ilay fanjakana fa tsy ho fandresena tokana. Ny fampidirana ireo faritra ireo teo ambany fitondran' ny tompon-tany teo aloha dia mety ho nahitana ady sy fanoavana, fifanarahana teo amin' ny taranaka samihafa, fanambadiana teo amin' ny samy tarana-mpanjaka, fanekena ny fahefan' ny mpanjaka, ary fitazonana amin' ny toerany ny manampahefana sasany eo an-toerana izay eo ambany fahefan' ny mpanjaka.

Araka izany, dia tsy tokony hoheverina ho fanjakana dimy samy manana ny fitantanany izay resin-dRatrimo indray miaraka ireo foibe dimy voatonona matetika ara-tantara ireo (Tsiakarandambo, Miarikanjaka, Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina). Izy ireo dia singa ara-pôlitika sy isam-paritra izay nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana.

== Ny tarana-mpanjaka sy ny mpanjaka tena nisongadina ==

=== Filaharam-potoana nentim-paharazana ===
Ny lovantsofina ara-tantara maro izay matetika tononina dia manolotra izao filaharana manaraka izao:

* [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]], nanjaka tamin' ny taona 1625-1650;
* [[Rahendry]], nanjaka tamin' ny taona 1650-1655;
* [[Rivoekembahoaka I]], izay atao hoe Rafovato, nanjaka tamin' ny taona 1655-1775 na 1785 arakaraka ny lovantsofina;
* [[Andrianandrianina]], nanjaka tamin' ny taona 1775-1796;
* [[Rivoekembahoaka II]], nanjaka tamin' ny taona 1796-1808.

Ilaina ity lisitra ity mba hanolorana ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka, saingy tsy tokony hoheverina ho voamarina tanteraka ireo daty voalaza ao ireo. Misy tsy fitoviana eo amin' ny filaharan' ny fotoana, indrindra fa momba an' i Rivoekembahoaka I; misy lovantsofina milaza fa naharitra ela dia ela ny fanapahany, ka izany no manazava ny faharetana 120 taona na mihoatra hita ao amin' ny tetiarana sasany.

=== Rahendry sy ny fiakaran-dRafovato teo amin' ny fitondrana ===
Araka ny lovantsofina dia [[Rahendry]] zanany no nandimby an-d[[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]]. Voalaza anefa fa very ny fanohanan' ny vahoaka azy noho izy noheverina ho mahery setra na mpitondra jadona. Voalaza fa nosafidin' ny vahoaka kokoa noho izy ny rahalahiny, izay fantatra tany am-boalohany tamin' ny anarana hoe Rabakoly araka ny lovantsofina sasany. Lasa Rafovato izy, ary avy eo dia naka ny anarana hoe [[Rivoekembahoaka I]]; anarana mifandray amin' ny hevitra hoe mpitondra nahazo ny fankatoavan' ny vahoaka. Ity ampahan-tantara ity dia tafiditra indrindra ao anatin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka.

=== Rivoekembahoaka I, izay atao hoe Rafovato ===
Mitana toerana lehibe eo amin' ny tantara sy ny fahatsiarovana ao Fisakàna i [[Rivoekembahoaka I]], na i Rafovato. Araka ny lovantsofina dia heverina ho ilay mpanjaka tena nanamafy orina ny fanjakana izy. Voalaza fa tafiditra ao anatin' ny zava-bitany ny famitana ny fampiraisana ny faritra samihafa mandrafitra ny fanjakany, ny fanamafisana ny fahefan' ny taranak' andriana, ary ny fandaminana ny fifandraisana eo amin' ny fahefan' ny mpanjaka sy ny manampahefana isan-toerana.

Manondro azy ho nanana fahendrena miavaka sy fiainana tena lava koa ny fitantarana maro. Misy ireo milaza fa naharitra maherin' ny zato taona ny fanjakany ary nahatratra 170 na 200 taona ny androm-piainany. Ireo tarehimarika ireo dia tokony tsy hoheverina ho toy ny zava-misy voamarina momba ny tantaram-piainany. Ny lanjan-dRafovato eo amin' ny tantara dia tsy dia miankina loatra amin' ireo tarehimarika ireo, fa eo amin' ny anjara asa omen' ny lovantsofina azy amin' ny fanamafisana ny Fanjakan' i Fisakàna.

=== Andrianandrianina sy ny famindrana ny foibe ara-pôlitika ===
Araka ny lovantsofina dia i [[Andrianandrianina]], izay nandimby an' i [[Rivoekembahoaka I]], no namindra ny foibe ara-pôlitika ho any Miarikanjaka. Toa mifanaraka amin' ny fivoaran' ny velaran-tany fehezin' ilay fanjakana sy ny filàna foibe ara-pôlitika izay eo afovoany kokoa na mety kokoa amin' ny faritra nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana izany famindrana toerana izany.

=== Rivoekembahoaka II ===
I [[Rivoekembahoaka II]], ilay mpanjaka farany nanjaka tao Fisakàna, dia nanjaka, araka ny filaharam-potoana nentim-paharazana, nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. Nandritra ny nanjakany no natsangana tao Kirioka, izay soratana hoe Kiririoka ihany koa ao amin' ny loharano sasany, ny foibe ara-pôlitika; toerana mimanda izay nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fifandonana tamin' Imerina.

== 4. Les capitales et les centres du pouvoir ==

=== 4.1. Ambohipoloalina ===
'''Ambohipoloalina''' est le principal centre associé aux débuts de la dynastie et à l'expansion de Ratrimo.

Son importance tient à sa position dans la formation initiale du royaume et à son rôle de centre politique et militaire.

=== 4.2. Miarikanjaka ===
'''Miarikanjaka''' devint ensuite un centre important, notamment sous Andrianandrianina.

Le déplacement du pouvoir vers ce site illustre la mobilité des capitales des royaumes malgaches précoloniaux, souvent déterminées par des considérations politiques, territoriales, agricoles et militaires.

=== 4.3. Kirioka ===
Sous Rivoekembahoaka II, '''Kirioka''' devint le principal centre politique et militaire du royaume.

Son caractère défensif est particulièrement important. La place occupait une position élevée et fortifiée permettant de contrôler les communications et de résister à une attaque extérieure.

La chute de Kirioka constitue ainsi, dans la tradition historique, le symbole de la disparition du Fisakàna en tant que royaume indépendant.

== 5. Population, peuplement et société ==

=== 5.1. Une population issue de plusieurs composantes ===
Le Fisakàna ne paraît pas avoir constitué une société homogène formée d'un seul groupe arrivé à une date précise.

Les traditions évoquent différentes populations anciennes, parmi lesquelles les '''Vazimba''' et les '''Kalafotsy''', ainsi que des groupes associés aux dynasties ''zafi-rambo''. D'autres traditions font état de migrations venues du Betsileo méridional, du Manandriana, de l'Imerina et des régions orientales.

Ces catégories ne peuvent cependant pas toujours être interprétées comme des ethnies au sens moderne. Un même terme peut désigner, selon le contexte, une population, un lignage, une dynastie, une catégorie sociale ou une représentation généalogique.

Le Fisakàna doit donc plutôt être considéré comme une '''zone de brassage et d'intégration politique et culturelle'''.

=== 5.2. Hiérarchies sociales ===
La société fisakàna était hiérarchisée selon des distinctions de statut.

Les sources évoquent notamment les groupes nobles, les hommes libres et les '''Andevo''', c'est-à-dire les personnes de condition servile. Certaines traditions distinguent également les '''Hova''', les '''Andehova''' et les '''Olompotsy'''.

Il convient toutefois d'éviter de présenter cette classification comme un système parfaitement uniforme et identique à celui de tous les autres royaumes betsileo. Les catégories sociales et leur signification variaient selon les régions et les périodes.

Les recherches anthropologiques contemporaines montrent que les anciennes distinctions de statut et de descendance servile ont continué à influencer les relations à la terre, aux lignages et à l'identité sociale dans le Betsileo septentrional.

=== 5.3. Lignages et terre ancestrale ===
Comme dans d'autres sociétés des Hautes Terres, l'appartenance lignagère, la filiation et la relation au '''tanindrazana''' — la terre des ancêtres — jouaient un rôle fondamental.

Les recherches contemporaines sur les migrants originaires du Betsileo du Nord soulignent notamment l'importance de l''''anarandray''', du patrimoine patrilinéaire et de la terre ancestrale dans la construction de l'identité.

== 6. Économie et organisation du territoire ==

=== 6.1. Riziculture et aménagement du milieu ===
L'économie reposait largement sur l'agriculture, notamment la '''riziculture irriguée'''.

Le relief accidenté du Betsileo septentrional favorisait l'aménagement de rizières en terrasses. Ces paysages agricoles sont encore caractéristiques du pays du Fisakàna.

L'exploitation de la terre constituait donc non seulement une activité économique, mais aussi une base du pouvoir politique et social.

=== 6.2. Élevage et autres activités ===
L''''élevage bovin''' occupait également une place importante dans l'économie et dans la vie sociale.

L'agriculture, l'élevage, la maîtrise des terres et les prélèvements opérés sur les populations constituaient des ressources essentielles au fonctionnement du pouvoir royal.

== 7. Organisation politique et administration ==

=== 7.1. D'une mosaïque de seigneuries à une monarchie ===
Le Fisakàna ne doit pas être décrit comme un État moderne ou comme une monarchie bureaucratique comparable à un État contemporain.

Son organisation semble avoir reposé sur une '''hiérarchie de pouvoirs locaux''' : roi, princes, lignages dominants, seigneuries territoriales et communautés villageoises.

Toutefois, l'évolution du royaume montre une tendance à la centralisation.

=== 7.2. L'administration sous Rivoekembahoaka II ===
Les traditions relatives à Kirioka attribuent au royaume une administration comprenant des représentants royaux, des juges, des responsables militaires et des collecteurs d'impôts.

Certaines traditions mentionnent notamment une organisation autour de '''l'Avaradrano et de l'Atsimondrano''', séparés par la rivière Fisakàna, ainsi qu'un nombre déterminé de juges et de collecteurs.

Ces chiffres précis doivent être utilisés avec prudence : ils peuvent avoir été régularisés ou idéalisés par la tradition. Ce qui paraît plus sûr est l'existence, à la fin du royaume, d'une '''administration territoriale plus structurée qu'une simple alliance de chefferies'''.

== 8. Les relations avec l'Imerina et les autres royaumes ==

=== 8.1. Un espace de relations entre pouvoirs ===
Le Fisakàna entretenait des relations avec les autres formations politiques betsileo, avec le Vakinankaratra et avec l'Imerina.

Sa situation septentrionale lui conférait une importance particulière : il constituait l'un des espaces de contact entre le monde betsileo et les pouvoirs des Hautes Terres centrales septentrionales.

Les relations entre royaumes pouvaient prendre la forme d'alliances, de mariages, de migrations, de commerce, de conflits et de rapports de dépendance.

=== 8.2. L'expansion d'Andrianampoinimerina ===
À la fin du XVIIIe siècle, l'expansion d''''Andrianampoinimerina''' transforma profondément l'équilibre politique des Hautes Terres.

Le souverain merina chercha à étendre son autorité vers le sud. Le Fisakàna, en raison de sa position septentrionale, fut directement concerné par cette expansion.

La tradition rapporte que Rivoekembahoaka II aurait refusé de reconnaître la suprématie du roi d'Ambohimanga. Le conflit aboutit finalement à la prise de Kirioka.

== 9. La chute du royaume ==

=== 9.1. La prise de Kirioka ===
La chute de '''Kirioka''' est traditionnellement située en '''1808'''.

Les récits de la conquête comportent plusieurs épisodes de caractère légendaire ou fortement ritualisé : résistance des défenseurs, siège, interruption de l'approvisionnement en eau ou en vivres, trahison, découverte d'un passage et transgression de certains ''fady''.

Ces éléments ne doivent pas être rejetés systématiquement, mais ils doivent être distingués du '''noyau historique''', qui est l'affrontement entre le royaume fisakàna et l'expansion militaire merina, suivi de la perte de l'indépendance.

=== 9.2. Andrianampoinimerina ou Radama Ier ? ===
Il faut éviter une formulation simpliste selon laquelle « Radama Ier aurait conquis le Fisakàna ».

La tradition situe généralement la '''prise de Kirioka en 1808''', donc encore sous le règne d''''Andrianampoinimerina''', mort en 1810.

L'accession de '''Radama Ier''' en 1810 ouvre ensuite une nouvelle phase de l'expansion de l'État merina et de la réorganisation des territoires soumis.

Il est donc plus exact de dire que '''le Fisakàna perdit son indépendance dans le contexte de l'expansion d'Andrianampoinimerina, à la charnière des règnes d'Andrianampoinimerina et de Radama Ier''', plutôt que d'attribuer indistinctement la conquête à Radama.

=== 9.3. Après la conquête ===
La conquête ne fit pas disparaître immédiatement les anciennes élites et les structures locales.

Comme dans d'autres territoires intégrés à l'État merina, les autorités locales purent être maintenues dans certaines fonctions, mais sous une relation de dépendance envers le pouvoir d'Antananarivo.

Le territoire fut progressivement intégré à l'organisation politique et administrative merina. Les sources historiques l'associent notamment au '''Vakinankaratra''', même si les découpages territoriaux ont évolué au cours du XIXe siècle.

La disparition du royaume indépendant ne signifie donc pas la disparition immédiate de l'identité fisakàna : les lignages, les traditions, les sites royaux, les tombeaux et la mémoire du royaume ont continué à structurer l'identité régionale.

== 10. Héritage historique ==

=== 10.1. Une identité régionale durable ===
L'ancien royaume demeure présent dans la mémoire collective du '''Betsileo du Nord'''.

Le nom Fisakàna continue d'être utilisé pour désigner une région historique et culturelle, indépendamment des changements administratifs intervenus depuis la période monarchique et coloniale.

Les traditions généalogiques, les sites fortifiés, les tombeaux ancestraux et les récits relatifs aux anciens souverains constituent encore des éléments importants de cette mémoire.

=== 10.2. Une histoire à distinguer de la légende ===
L'étude du Fisakàna illustre les difficultés générales de l'histoire précoloniale de Madagascar.

Les traditions orales ne doivent ni être considérées comme de simples légendes sans valeur historique, ni être transformées automatiquement en chroniques factuelles. Elles doivent être confrontées entre elles et avec l'archéologie, les manuscrits généalogiques et les sources historiques extérieures.

Cette prudence est particulièrement nécessaire pour :

* les dates exactes des règnes ;
* l'âge et la durée de règne de Rivoekembahoaka Ier ;
* la filiation précise de Ratrimo ;
* l'origine antemoro ou « arabisée » de la dynastie ;
* l'identification exacte des Vazimba et des Kalafotsy ;
* le nombre de soldats attribué à Rafovato ;
* les circonstances précises de la chute de Kirioka.

== 11. Chronologie synthétique ==
La chronologie traditionnellement retenue peut être présentée ainsi :

'''Vers le XVIIe siècle''' — Existence de plusieurs centres politiques et communautés dans l'espace correspondant au futur Fisakàna.

'''XVIIe siècle''' — Ratrimo établit son pouvoir et contribue à l'unification de plusieurs seigneuries autour d'Ambohipoloalina.

'''Vers 1625-1650''' — Règne traditionnellement attribué à Ratrimo.

'''Vers 1650-1655''' — Règne de Rahendry.

'''Milieu du XVIIe siècle-début du XVIIIe siècle''' — Consolidation du royaume sous Rivoekembahoaka Ier (Rafovato).

'''Fin du XVIIIe siècle''' — Déplacement progressif du centre politique vers Miarikanjaka puis Kirioka.

'''Vers 1775-1796''' — Règne traditionnellement attribué à Andrianandrianina.

'''Vers 1796-1808''' — Règne de Rivoekembahoaka II.

'''Vers 1808''' — Prise de Kirioka et disparition du Fisakàna comme royaume indépendant dans le contexte de l'expansion merina.

'''Après 1810''' — Poursuite de l'intégration et de la réorganisation du territoire dans l'État merina sous Radama Ier.

== 12. Historiographie et sources ==
L'histoire du Fisakàna repose sur une documentation de nature très diverse. Parmi les travaux les plus importants figurent :

* 

== 13. Synthèse ==
Le '''Fisakàna fut un royaume du Betsileo septentrional formé progressivement à partir de plusieurs centres politiques et communautés préexistants.''' La tradition fait de '''Ratrimo''' le fondateur ou l'unificateur initial et d''''Ambohipoloalina''' le premier grand centre de la dynastie. Le royaume se consolida ensuite autour de la lignée associée à '''Rivoekembahoaka Ier (Rafovato)''', dont la mémoire historique a considérablement amplifié la longévité et les qualités de souverain.

Au cours de son histoire, le centre politique se déplaça progressivement vers '''Miarikanjaka''', puis vers '''Kirioka''', qui devint la principale place forte du royaume à la veille de son affrontement avec l'Imerina.

Le Fisakàna était une société agricole et pastorale hiérarchisée, structurée par les lignages, la terre ancestrale, les relations de dépendance et les différences de statut. Sa population résultait de plusieurs phases de peuplement et d'intégration, ce qui interdit de réduire son histoire à celle d'une seule migration ou d'une seule origine dynastique.

À la fin du XVIIIe siècle, l'expansion d''''Andrianampoinimerina''' vers le sud plaça le royaume face à un État merina plus centralisé. '''La prise de Kirioka, traditionnellement datée de 1808, mit fin à l'indépendance politique du Fisakàna.''' Le territoire fut ensuite intégré et réorganisé dans l'espace politique merina.

L'histoire du Fisakàna doit ainsi être comprise moins comme celle d'un royaume parfaitement homogène et centralisé que comme '''un processus de formation politique, d'intégration de pouvoirs locaux et de consolidation dynastique, aboutissant à une monarchie régionale qui fut finalement absorbée par l'expansion de l'État merina au début du XIXe siècle'''.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakana betsileo]]

* [[Fanjakan' i Manandriana]]
* [[Fanjakan' Isandra]]
* [[Fanjakan' i Lalangina]]
* [[Fanjakan' i Arindrano]]

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Andriabisoloandrainy, G.; Rakotovao, G. ''Le pays de Fisakana : étude géographique de la dépression Fandriana–Mahazoarivo, Nord-Betsileo''. 1975.
* [[Callet, François]] (R.P.) (1908). ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'' (Histoire des Rois). [[Antananarivo]] : Imprimerie Catholique.
* Chapus, Georges-Sully &amp; Dandouau, André (1952). ''Histoire de Madagascar''. Paris : Larose.
* Daniel, Randriamihajanirina. ''Fisakana : Tsa hanim-boay--!'', 1999.
* [[Deschamps, Hubert]], ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (et rééditions).
* [[Dubois, Henri]] (R.P.) (1938). ''Monographie des Betsileo (Madagascar)''. Paris : Institut d'Ethnologie (Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie, XXXIV).
* Freeman, Luke Earl. ''Knowledge, Education and Social Differentiation amongst the Betsileo of Fisakana, Highland Madagascar''. PhD thesis, London School of Economics and Political Science, University of London, 2001.
* Handfest, Charles. ''Histoire du Fisakàna : Betsileo du Nord''. Tananarive, 1950, 12 p.
* Kottak, Conrad Phillip (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* Raharijaona, Victor, ''Archéologie du Nord-Betsileo'', Thèse de doctorat / Articles associés, [[Université d'Antananarivo]].
* Rainihifina, Jessé (1956). ''Tantara Betsileo'' (Histoire Betsileo). Antananarivo : Imprimerie Catholique.
* [[Raison-Jourde, Françoise]] (Dir.) (1983). ''Les Souverains du Sud-Haut Madagascar''. In: ''Les Souverains de Madagascar : L'histoire royale et ses résurgences contemporaines''. Paris : Karthala.
* Randriamamonjy, Frédéric (2001). ''Tantara ho an'ny Mpianatra : Madagasikara sy ny Malagasy'' (Histoire de Madagascar). Antananarivo, [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM).
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Histoire des régions de Madagascar : des origines à la fin du XIXe siècle'',.
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'' (Histoire régionale de Madagascar), Antananarivo, Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy (TPFLM), 2001.
* [[Raombana]], ''Histoires'', édité et traduit par Simon Ayache, Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1980.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Le Fisakàna : archéologie et couches culturelles''. Antananarivo : Musée d’Art et d’Archéologie de l’Université de Madagascar, Travaux et Documents, IX, 1971, 175 p.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Pour une archéologie du Fisakàna''. Antananarivo : Université de Madagascar, 1970.
* Razafidramiadana, Mizah Claudine, ''Histoire du royaume de Fisakàna du XVIIe au XIXe siècle'', Université de Toamasina, 2021, sous la direction de Solofo Randrianja.</text>
      <sha1>nflm41s1453gbzw38jip71mzm5v69xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150564</id>
      <parentid>1150555</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanohy ny fanoratana</comment>
      <origin>1150564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25372" sha1="n1y79zno8x69j8a59cx7pxn57l9uicw" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.

== Fiforonan' ilay fanjakana ==

=== Sehatra ara-pôlitika efa nisy talohan-dRatrimo ===
Toa niforona avy amin' ny faritra efa nisy rafitra ara-pôlitika i Fisakàna. Manaporofo ny fisian' ny toeram-ponenana sy foibe voaaro manda, izay efa nisy talohan' ny nampiraisana ny fanjakana teo ambany fitondran' ny tarana-mpanjaka iray, ny [[lovantsofina]] sy ny zavatra sisa tavela mahaliana ny [[Arkeôlôja|arkeôlôjia]].

Ny lovantsofina ara-tantara dia miresaka manokana ny amin' i Tsiakarandambo, i Miarikanjaka, i Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina. Na izany aza dia tsara kokoa ny mamaritra azy ireny ho fanjakana madinika, na faritra fehezin' andriana, na foibe ara-pôlitika eny an-toerana, fa tsy ho fanjakana manana fitondrana foibe araka ny hevitr' io teny io ankehitriny.

Ankoatra izay dia manambara ny maha efa taloha ela ny fiorenam-ponenana tao amin' io faritra io ny arkeôlôjia; izany dia manitsy ny fitantarana izay milaza fa nisy fahatongavan' ny tarana-mpanjaka iray izay namorona ny fiarahamonina tao Fisakàna avy amin' ny tsy misy.

=== Ratrimo sy Ambohipoloalina ===
Araka ny lovantsofinadia Ratrimo no heverina ho mpanorina, na, raha ny marina kokoa, ho mpanomboka fototra,  ny fampiraisana ara-pôlitika an' i Fisakàna. Na izany aza dia misy ny tsy fitoviana ny tetiarana momba ny tena razambeny marina. Indraindray izy dia aseho ho zanak' Andriamitanosy, na zanak' Andriandavaloha, na zanak' Andriantanosy, na zanaky ny olona manana anarana mitovitovy amin' izany. Misy ny lovantsofina mampifandray ny taranaka misy azy amin' ny [[Anteony]] ao amin' ny faritra [[Antemoro]] sy amin' ny tarana-mpanjaka antsoina hoe [[Zafirambo]].

Tsy maintsy avahana amin' ny zava-misy voaporofon' ny tantara ireo tetiarana ireo. Ny filazana momba ny fiaviana antemoro na fiaviana &quot;nadray singa arabo&quot; dia tafiditra ao anatin' ny lovantsofina entina hanamarinana ny maha ara-dalàna ny tarana-mpanjaka izay fahita matetika eo amin' ny firafitry ny tetiaran' ny mpanjaka malagasy, ka tsy ahafahana mamaritra mazava ny fiaviana ara-poko na ara-jeôgrafia. Voalaza fa nohamafisin-Ratrimo manodidina an' Ambohipoloalina ny fahefany, toerana izay lasa ivon-toerana lehibe tamin' ny fanitarany voalohany  ny faritra nananany fahefana.

Misy lovantsofina sasany manondro ny taona 1625 ho fiandohan' ny fanjakany. Na dia hita ao anatin' ny fanangonam-baovao samihafa aza io daty io dia tsara kokoa ny mihevitra azy ho ampahany amin' ny filaharam-potoana araka ny lovantsofina na namboarina indray, fa tsy daty voamarina tanteraka amin' ny alalan' ny tahirin-kevitra. Manasongadina manokana ny olana ara-potoana mifandraika amin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka ny fikarohana nataon' ny manampahaizana.

=== Fampiraisana miandalana ===
Tokony ho takarina ho toy ny dingana iray teo amin' ny fampivondronana ara-pôlitika ny fiforonan' ilay fanjakana fa tsy ho fandresena tokana. Ny fampidirana ireo faritra ireo teo ambany fitondran' ny tompon-tany teo aloha dia mety ho nahitana ady sy fanoavana, fifanarahana teo amin' ny taranaka samihafa, fanambadiana teo amin' ny samy tarana-mpanjaka, fanekena ny fahefan' ny mpanjaka, ary fitazonana amin' ny toerany ny manampahefana sasany eo an-toerana izay eo ambany fahefan' ny mpanjaka.

Araka izany, dia tsy tokony hoheverina ho fanjakana dimy samy manana ny fitantanany izay resin-dRatrimo indray miaraka ireo foibe dimy voatonona matetika ara-tantara ireo (Tsiakarandambo, Miarikanjaka, Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina). Izy ireo dia singa ara-pôlitika sy isam-paritra izay nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana.

== Ny tarana-mpanjaka sy ny mpanjaka tena nisongadina ==

=== Filaharam-potoana nentim-paharazana ===
Ny lovantsofina ara-tantara maro izay matetika tononina dia manolotra izao filaharana manaraka izao:

* [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]], nanjaka tamin' ny taona 1625-1650;
* [[Rahendry]], nanjaka tamin' ny taona 1650-1655;
* [[Rivoekembahoaka I]], izay atao hoe Rafovato, nanjaka tamin' ny taona 1655-1775 na 1785 arakaraka ny lovantsofina;
* [[Andrianandrianina]], nanjaka tamin' ny taona 1775-1796;
* [[Rivoekembahoaka II]], nanjaka tamin' ny taona 1796-1808.

Ilaina ity lisitra ity mba hanolorana ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka, saingy tsy tokony hoheverina ho voamarina tanteraka ireo daty voalaza ao ireo. Misy tsy fitoviana eo amin' ny filaharan' ny fotoana, indrindra fa momba an' i Rivoekembahoaka I; misy lovantsofina milaza fa naharitra ela dia ela ny fanapahany, ka izany no manazava ny faharetana 120 taona na mihoatra hita ao amin' ny tetiarana sasany.

=== Rahendry sy ny fiakaran-dRafovato teo amin' ny fitondrana ===
Araka ny lovantsofina dia [[Rahendry]] zanany no nandimby an-d[[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]]. Voalaza anefa fa very ny fanohanan' ny vahoaka azy noho izy noheverina ho mahery setra na mpitondra jadona. Voalaza fa nosafidin' ny vahoaka kokoa noho izy ny rahalahiny, izay fantatra tany am-boalohany tamin' ny anarana hoe Rabakoly araka ny lovantsofina sasany. Lasa Rafovato izy, ary avy eo dia naka ny anarana hoe [[Rivoekembahoaka I]]; anarana mifandray amin' ny hevitra hoe mpitondra nahazo ny fankatoavan' ny vahoaka. Ity ampahan-tantara ity dia tafiditra indrindra ao anatin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka.

=== Rivoekembahoaka I, izay atao hoe Rafovato ===
Mitana toerana lehibe eo amin' ny tantara sy ny fahatsiarovana ao Fisakàna i [[Rivoekembahoaka I]], na i Rafovato. Araka ny lovantsofina dia heverina ho ilay mpanjaka tena nanamafy orina ny fanjakana izy. Voalaza fa tafiditra ao anatin' ny zava-bitany ny famitana ny fampiraisana ny faritra samihafa mandrafitra ny fanjakany, ny fanamafisana ny fahefan' ny taranak' andriana, ary ny fandaminana ny fifandraisana eo amin' ny fahefan' ny mpanjaka sy ny manampahefana isan-toerana.

Manondro azy ho nanana fahendrena miavaka sy fiainana tena lava koa ny fitantarana maro. Misy ireo milaza fa naharitra maherin' ny zato taona ny fanjakany ary nahatratra 170 na 200 taona ny androm-piainany. Ireo tarehimarika ireo dia tokony tsy hoheverina ho toy ny zava-misy voamarina momba ny tantaram-piainany. Ny lanjan-dRafovato eo amin' ny tantara dia tsy dia miankina loatra amin' ireo tarehimarika ireo, fa eo amin' ny anjara asa omen' ny lovantsofina azy amin' ny fanamafisana ny Fanjakan' i Fisakàna.

=== Andrianandrianina sy ny famindrana ny foibe ara-pôlitika ===
Araka ny lovantsofina dia i [[Andrianandrianina]], izay nandimby an' i [[Rivoekembahoaka I]], no namindra ny foibe ara-pôlitika ho any Miarikanjaka. Toa mifanaraka amin' ny fivoaran' ny velaran-tany fehezin' ilay fanjakana sy ny filàna foibe ara-pôlitika izay eo afovoany kokoa na mety kokoa amin' ny faritra nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana izany famindrana toerana izany.

=== Rivoekembahoaka II ===
I [[Rivoekembahoaka II]], ilay mpanjaka farany nanjaka tao Fisakàna, dia nanjaka, araka ny filaharam-potoana nentim-paharazana, nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. Nandritra ny nanjakany no natsangana tao Kirioka, izay soratana hoe Kiririoka ihany koa ao amin' ny loharano sasany, ny foibe ara-pôlitika; toerana mimanda izay nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fifandonana tamin' Imerina.

== Renivohitra sy foibem-pahefana ==

=== Ambohipoloalina ===
Ambohipoloalina no foibe lehibe tamin' ny fiandohan' ilay tarana-mpanjaka sy ny fanitarana nataon-dRatrimo. Avy amin' ny toerana nananany nandritra ny fiforonan' ilay fanjakana tany am-boalohany sy ny anjara asa nosahaniny amin' ny maha-foibe ara-pôlitika sy ara-miaramila azy no mahatonga azy ho manan-danja.

=== Miarikanjaka ===
Lasa foibe manan-danja i Miarikanjaka taty aoriana, indrindra fa nandritra ny fitondran' i [[Andrianandrianina]]. Izany fifindran' ny foibem-pahefana any amin' io toerana io izany dia maneho ny fifindrafindran-toetran' ny renivohitra tamin' ny fanjakana malagasy maro talohan' ny vanim-potoanan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], izay matetika no nateraky ny antony ara-pôlitika, ara-pizaràn-tany, ara-pambolena ary ara-miaramila.

=== Kirioka ===
Teo ambany fitondran' i [[Rivoekembahoaka II]] dia lasa foibe ara-pôlitika sy ara-miaramila lehibe indrindra tao amin' ilay fanjakana i Kirioka. Tena niavaka ny maha toerana fiarovana azy. Teo amin' ny toerana avo sady voaaro mafy no nisy azy, ka nahafahana nifehy ny lalam-pifandraisana sy nanohitra ny fanafihana avy any ivelany. Araka izany, eo amin' ny lovantsofina ara-tantara, ny firodanan' i Kirioka dia midika ho ny fiafaran' i Fisakàna amin' ny maha fanjakana mahaleo tena azy.

== Mponina, fiorenam-ponenana ary fiaraha-monina ==

=== Mponina avy amin' ny singa maro samihafa ===
Toa tsy vondrona tokana tonga tamin' ny fotoana iray no namorona fiarahamonina mirindra sy ranoray tao Fisakàna. Resahin' ny lovantsofina ny fisian' ny mponina samihafa fahiny, anisan' izany ny [[Vazimba]] sy ny [[Kalafotsy]], ary koa ny vondrona mifandray amin' ny tarana-mpanaka [[Zafirambo]] (na Zafi-rambo). Misy lovantsofina hafa koa miresaka momba ny fifindrà-monina avy any amin' ny faritra atsimo amin' ny tanin' ny [[Betsileo]], avy any [[Manandriana]], avy any [[Imerina]], ary avy any amin' ny faritra atsinanana.

Na izany aza, tsy azo raisina ho toy ny [[foko]] na vondrom-poko araka ny hevitra ankehitriny foana ireo sokajy ireo. Arakaraka ny toe-java-misy, ny teny iray dia mety hanondro vahoaka, taranaka, tarana-mpanjaka, sarangam-piarahamonina, na rafitra mifototra amin' ny tetiarana. Noho izany, i Fisakàna dia tokony hoheverina ho faritra misy fifangaroana sy fampiraisana ara-pôlitika ary ara-kolontsaina.

=== Sarangam-piarahamonina ===
Voazarazara ho saranga samihafa araka ny fahasamihafan' ny sata ny fiarahamonina tao Fisakàna. Miresaka manokana momba ny sokajin' olona ambony (andriana), ny olona afaka, ary ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]], izany hoe ny olona manana ny satan' ny mpanompo, ny loharanom-baovao ara-tantara maro. Avahan' ny lovantsofina sasany koa ny [[Hova]] sy ny [[Andevohova]] ary ny [[Olom-potsy|Olompotsy]]. Na izany aza, tokony hohalavirina ny fiheverana io fanasokajiana io ho rafitra mitovy tanteraka sy tsy miovaova manerana ny [[Fanjakana betsileo|fanjakana]] [[Fanjakana betsileo|betsileo]] rehetra; niovaova mantsy ny sokajy ara-piarahamonina sy ny lanjan' izany arakaraka ny faritra sy ny vanim-potoana.

Asehon' ny fikarohana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] ankehitriny fa mbola nisy fiantraikany tamin' ny fifandraisana amin' ny tany sy ny firazanana ary ny maha-izy azy ara-tsosialy any amin' ny Betsileo Avaratra ny fahasamihafana fahiny teo amin' ny sata sy ny maha taranaka andevo.

=== Taranaka sy tanin-drazana ===
Tahaka ny any amin' ny fiarahamonina hafa ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]], dia nanana anjara toerana lehibe ny maha anisan' ny taranaka iray sy ny fiaviana ary ny fifandraisana amin' ny tanin-drazana. Ny fikarohana vao haingana momba ny mpifindra monina avy any amin' ny faritra Betsileo Avaratra dia manasongadina manokana ny maha zava-dehibe ny &quot;anarandray&quot; (lova avy amin' ny rain' ny fianakaviana) sy ny tanin-drazana eo amin' ny famolavolana ny maha-izy ny tsirairay.

== Toekarena sy fandaminana ny tany ==

=== Fambolem-bary sy fanajariana ny tontolo iainana ===
Niantehitra mafy amin' ny fambolena ny toekarena, indrindra fa ny [[fambolem-bary]] amin' ny tany misy fitarihan-drano. Nanampy tamin' ny fampivelarana ny fambolem-bary amin' ny farafaran-tany (tany voarindra ho toy ny tohatra) ny endri-tany mikintoana any amin' ny Betsileo Avaratra. Mbola mampiavaka ny faritr' i Fisakàna ireo endri-paritra voavoly ireo. Noho izany, tsy asa ara-toekarena fotsiny ny fambolena fa fototry ny fahefana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ihany koa.

=== Fiompiana sy asa hafa ===
Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny toekarena sy ny fiainana ara-tsôsialy ihany koa ny [[fiompiana omby]]. Loharanon-karena tena ilaina tamin' ny fiasan' ny fahefan' ny mpanjaka ny fambolena, ny fiompiana, ny fifehezana ny tany, ary ny [[hetra]] na [[haba]] nampiharina tamin' ny mponina.

== Fandaminana  ara-pôlitika sy fitantanan-draharaha ==

=== Fanjakana madinika maro samihafa lasa fitondrà-mpanjaka tokana ===
Tsy tokony hohazavaina ho toy ny fanjakana môderina na fanjakana fehezin' ny rafi-pitantanana mitovy amin' ny an' ny fanjakana ankehitriny i Fisakàna. Toa nifototra tamin' ny ambaratongam-pahefana isan-tanàna ny fandaminana teo aminy: mpanjaka, andriana, fianakaviana manana fahefana, tompon-tany, ary mponina isam-bohitra. Na izany aza, ny fivoaran' ilay fanjakana dia mampiseho fironana mankany amin' ny fanamafisana ny fahefana eo amin' ny foibe.

=== Fitantanana teo ambany fitarihan' i Rivoekembahoaka II ===
Araka ny lovantsofina momba an' i Kirioka dia nanana rafitra fitantanana nahitana solontenan' ny mpanjaka, mpitsara, tompon' andraikitra ara-miaramila, ary mpanangona hetra ilay fanjakana teo ambany fitarihan' i [[Rivoekembahoaka II]]. Misy lovantsofina sasany manamarika manokana ny fandaminana mifototra amin' ny faritra Avaradrano sy Atsimondrano, izay sarahan' ny reniranon' i Fisakàna, sy ny fisian' ny isan' ny mpitsara sy mpanangona hetra voafaritra mazava.

Tokony ho raisina amim-pitandremana ireo tarehimarika tena voafaritra tsara ireo: mety ho namboarina na natao ho tonga lafatra kokoa noho ny tena izy izy ireny vokatry ny lovantsofina. Ny zavatra toa azo antoka kokoa anefa dia ny fisian' ny rafitra fitantanana fizaran-tany tamin' ny faramparan' ny vanim-potoan' ny fanjakana, izay voarindra kokoa noho ny fifanarahana tsotra fotsiny teo amin' ny lehibem-poko.

== Fifandraisana tamin' Imerina sy tamin' ny fanjakana hafa ==

=== Toerana ifandraisan' ny fahefana pôlitika samihafa ===
Nitazona fifandraisana tamin' ny fanjakana betsileo hafa, ary koa tamin' i Vakinankaratra sy Imerina, i Fisakàna. Nanome azy lanja manokana ny toerana nisy azy tany avaratra, satria izy io no toerana nifandraisan' ny tontolon' ny Betsileo sy ny fanjakana tao amin' ny ilany avaratra amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Mety ho endrika fiarahan-dia, fanambadiana, fifindrà-monina, varotra, fifandonana, na fifandraisana mifototra amin' ny fiankinan-doha no nisehoan' izany fifandraisana teo amin' ireo fanjakana iereo izany.

=== Ny fanitaran-tany nataon'  Andrianampoinimerina ===
Tamin' ny faran' ny taonjato faha-18, nanova tanteraka ny fifandanjana ara-pôlitika tao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]] ny fanitaran-tany nataon' [[Andrianampoinimerina]]. Nikasa ny hanitatra ny fahefany nianatsimo ilay mpanjaka merina. Noho ny toerana nisy azy any avaratra dia voakasika mivantana tamin' izany fanitarana izany i Fisakàna. Araka ny lovantsofina dia nandà ny hanaiky ny fahambonian' ny mpanjakan' Ambohimanga i [[Rivoekembahoaka II]]. Niafara tamin' ny fakana an' i Kirioka ny fifandonana vokatr' izany.

== Ny faharavan' ilay fanjakana ==

=== Ny fahazoana an' i Kirioka ===
Araka ny lovantsofina dia tamin' ny taona 1808 no nianjeran' i Kirioka. Ahitana ampahan-tantara maro manana endrika angano na feno fombafomba masina ny fitantarana momba izany fandresena izany: ny fanoherana nataon' ny mpiaro ny tanàn' i Kirioka, ny fanaovan' ny tafika merina fahirano sy ny fanapahany ny famatsiana rano na sakafo, ny famadihana tamin' ny samy ao Kirioka, ny nahitan' ny tafika merina lalana miafina, ary ny fanotana ny fady sasany nataon' ny Merina. Tsy tokony holavina fotsiny amin' izao ireo singa ireo fa tokony havahana amin' ny zava-nitranga ara-tantara marina: dia ny fifandonana teo amin' ny Fanjakan' i Fisakana sy ny fanitaram-panjakana ara-miaramila nataon' [[Andrianampoinimerina]], izay narahin' ny fahaverezan' ny fahaleovantenan' i Fisakana.

=== Andrianampoinimerina sa Radama I ? ===
Tokony hialana ny filazana tsotra loatra hoe &quot;resin-dRadama I i Fisakàna&quot;. Araka ny lovantsofina dia tamin' ny taona 1808 no azon' ny Merina i Kirioka, izany hoe mbola tamin' ny nanjakan' [[Andrianampoinimerina]], izay nodimandry tamin' ny taona 1810. Ny fiakaran-d[[Radama I]] teo amin' ny fitondrana tamin' ny taona 1810 dia nanokatra dingana vaovao teo amin' ny fanitarana ny Fanjakana Merina sy ny fandaminana indray ny faritra azony ka nanjakazakany. Noho izany dia marina kokoa ny milaza fa very ny fahaleovantenan' i Fisakàna nandritra ny fanitaram-panjakan' Andrianampoinimerina, teo amin' ny tetezamita teo amin' ny fitondran' Andrianampoinimerina sy Radama I, toy izay hanome voninahitra an-dRadama fotsiny amin' izany fandresena izany.

=== Taorian' ny faharesena ===
Tsy nanafoana avy hatrany ny saranga ambony teo aloha sy ny rafitra teo an-toerana ny fandresena sy ny faharesena. Tahaka ny nitranga tamin' ny faritra hafa nampidirina tao anatin' ny Fanjakana Merina dia matetika no notazonina hanao andraikitra sasany ny manampahefana teo an-toerana, nefa niankina tamin' ny fahefana foibe tao [[Antananarivo]]. Nampidirina tsikelikely tao anatin' ny rafitra ara-pôlitika sy ara-pitantanan' ny Fanjakana Merina ilay faritra. Mifandray akaiky amin' ny faritra Vakinankaratra izy io araka ny voalaza' ny loharanom-baovao ara-tantara, na dia niovaova aza ny sisin-tany nandritra ny taonjato faha-19. Noho izany, ny faharavan' ilay fanjakana mahaleo tena dia tsy midika hoe nanjavona avy hatrany koa ny maha izy azy an' i Fisakàna: ny taranaka, ny fomba amam-panao sy ny lovantsofina, ny toerana manan-tantara mifandraika amin' ilay fanjakana, ny fasana, ary ny fahatsiarovana ilay fanjakana dia nanohy namolavola ny maha-izy azy an' ilay faritra.

== Lova ara-tantara ==

=== Maha-izy azy maharitra ===
Mbola mitoetra ao anatin' ny fahatsiarovan' ny vahoaka Betsileo Avaratra ilay fanjakana taloha. Mbola ampiasaina hanondroana faritra manana lanja ara-tantara sy ara-kolontsaina ny anarana hoe Fisakàna, na dia teo aza ny fiovana ara-pitantanana nisy nanomboka tamin' ny vanim-potoan' ny fanjaka-mpanjaka sy ny fanjanahantany. Singa manan-danja amin' izany fahatsiarovana izany hatrany ny lovantsofina momba ny tetiarana, ny toerana voaaro (toy ny tanàna mimanda), ny fasan-drazana, ary ny tantara momba ny mpitondra fahiny.

== Famintinana ny fizotran' ny fotoana ==
Azo faritana toy izao ny filaharan' ny fotoana eken' ny lovantsofina: 

* Manodidina ny taonjato faha-17 — Fisian' ny foibe ara-pôlitika sy vondrom-piarahamonina maro tao amin' ny faritra nanjary fantatra taty aoriana hoe Fisakàna.
* Taonjato faha-17 — Nanamafy ny fahefany [[Ratrimo]] ary nandray anjara tamin' ny fampiraisana ny fanjakana madinika maro manodidina an' Ambohipoloalina. 
* Manodidina ny taona 1625–1650 — Fotoana nanjakan-dRatrimo araka ny lovantsofina. 
* Manodidina ny taona 1650–1655 — Fotoana nanjakan-d[[Rahendry]]. 
* Teo anelanelan' ny tapaky ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-18 — Fanamafisana ny fanjakana teo ambany fitondran' i [[Rivoekembahoaka I]] (Rafovato). 
* Faramparan' ny taonjato faha-18 — Fifindran' ny foibe ara-pôlitika tsikelikely nankany Miarikanjaka, avy eo nankany Kirioka. 
* Manodidina ny taona 1775–1796 — Fotoana nanjakan' i [[Andrianandrianina]] araka ny lovantsofina.

* Manodidina ny taona 1796–1808 — Fanjakan' i [[Rivoekembahoaka II]]. 
* Manodidina ny taona 1808 — Fakana an' i Kirioka sy ny fahaverezan' ny fahaleovantenan' i Fisakàna ho fanjakana, vokatry ny fanitaran-tany nataon' ny Merina. 
* Taorian' ny taona 1810 — Fitohizan' ny fampidirana sy fandaminana indray ny faritra ho ao anatin' ny Fanjakana Merina teo ambany fitondran-d[[Radama Voalohany|Radama I]].

== Jereo koa ==
* [[Fanjakana betsileo]]

* [[Fanjakan' i Manandriana]]
* [[Fanjakan' Isandra]]
* [[Fanjakan' i Lalangina]]
* [[Fanjakan' i Arindrano]]

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Andriabisoloandrainy, G.; Rakotovao, G. ''Le pays de Fisakana : étude géographique de la dépression Fandriana–Mahazoarivo, Nord-Betsileo''. 1975.
* [[Callet, François]] (R.P.) (1908). ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'' (Histoire des Rois). [[Antananarivo]] : Imprimerie Catholique.
* Chapus, Georges-Sully &amp; Dandouau, André (1952). ''Histoire de Madagascar''. Paris : Larose.
* Daniel, Randriamihajanirina. ''Fisakana : Tsa hanim-boay--!'', 1999.
* [[Deschamps, Hubert]], ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (et rééditions).
* [[Dubois, Henri]] (R.P.) (1938). ''Monographie des Betsileo (Madagascar)''. Paris : Institut d'Ethnologie (Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie, XXXIV).
* Freeman, Luke Earl. ''Knowledge, Education and Social Differentiation amongst the Betsileo of Fisakana, Highland Madagascar''. PhD thesis, London School of Economics and Political Science, University of London, 2001.
* Handfest, Charles. ''Histoire du Fisakàna : Betsileo du Nord''. Tananarive, 1950, 12 p.
* Kottak, Conrad Phillip (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* Raharijaona, Victor, ''Archéologie du Nord-Betsileo'', Thèse de doctorat / Articles associés, [[Université d'Antananarivo]].
* Rainihifina, Jessé (1956). ''Tantara Betsileo'' (Histoire Betsileo). Antananarivo : Imprimerie Catholique.
* [[Raison-Jourde, Françoise]] (Dir.) (1983). ''Les Souverains du Sud-Haut Madagascar''. In: ''Les Souverains de Madagascar : L'histoire royale et ses résurgences contemporaines''. Paris : Karthala.
* Randriamamonjy, Frédéric (2001). ''Tantara ho an'ny Mpianatra : Madagasikara sy ny Malagasy'' (Histoire de Madagascar). Antananarivo, [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM).
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Histoire des régions de Madagascar : des origines à la fin du XIXe siècle'',.
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'' (Histoire régionale de Madagascar), Antananarivo, Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy (TPFLM), 2001.
* [[Raombana]], ''Histoires'', édité et traduit par Simon Ayache, Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1980.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Le Fisakàna : archéologie et couches culturelles''. Antananarivo : Musée d’Art et d’Archéologie de l’Université de Madagascar, Travaux et Documents, IX, 1971, 175 p.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Pour une archéologie du Fisakàna''. Antananarivo : Université de Madagascar, 1970.
* Razafidramiadana, Mizah Claudine, ''Histoire du royaume de Fisakàna du XVIIe au XIXe siècle'', Université de Toamasina, 2021, sous la direction de Solofo Randrianja.</text>
      <sha1>n1y79zno8x69j8a59cx7pxn57l9uicw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150565</id>
      <parentid>1150564</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanohy ny fanoratana</comment>
      <origin>1150565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27108" sha1="ndfn2aol1lnsz0ha9bn6a5ylwtyyeyb" xml:space="preserve">Ny '''Fanjakan' i Fisakàna''' dia fanjakana iray tao avaratra amin' ny faritra [[Betsileo]], ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Tsy toa an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], ny faritra Betsileo dia tsy mba niray teo ambany fahefan' ny mpanjaka tokana mihitsy, ka niteraka fanjakana isam-paritra samihafa samy nanana ny tantarany manokana. Anisan' izany ity fanjakana iray ity izay nanana ny faritra nisy azy dia saika mifanandrify amin' ny ivon' ny faritra misy an' i [[Fandriana]] ankehitriny, ao anatin' ny [[Faritra Amoron' i Mania|faritra Amoron']] [[Faritra Amoron' i Mania|i Mania]]; na izany aza, tsy tokony hampitovina tanteraka amin' ny fetra ara-pitantanana ankehitrinin' ny [[Distrikan'i Fandriana|distrikan']] [[Distrikan'i Fandriana|i Fandriana]] ny Fanjakan' i Fisakàna ara-tantara. 

Niforona tsikelikely avy amin' ny foibe ara-pôlitika sy vondrom-piarahamonina maro efa nisy teo aloha ity fanjakana ity. Araka ny lovantsofina dia i [[Ratrimo]] no mpanorina na ilay olona voalohany nampiray azy, ary i Ambohipoloalina no foibe lehibe voalohany nisy an' io tarana-mpanjaka io. Tatỳ aoriana, ilay fanjakana dia niorina mafy manodidina ny taranak' i [[Rivoekembahoaka I]] (Rafovato); olona izay niavaka noho ny faharetan' ny fotoana nanjakany sy ny toetrany tsara teo amin' ny fitondrana, ka nampalaza fatratra ny anarany teo amin' ny tantara. 

Nandritra ny tantarany dia nifindra tsikelikely tany Miarikanjaka ny foibe ara-pôlitika, avy eo tany Kirioka, izay lasa toby fiarovana lehibe indrindra tao amin' ilay fanjakana taloha kelin' ny fifandonana tamin' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]].

Fiarahamonina nisy ambaratonga i Fisakàna, ka voarindra araka ny firafitry ny taranaka, ny tany nolovana tamin' ny razana, ny fifandraisana mifototra amin' ny fiankinan-doha, ary ny fahasamihafan' ny sata ara-tsôsialy. teo amin' ny Mamboly sy mpiompy ny mponina tao. Vokatry ny dingana maro teo amin' ny fahatongavana sy fiorenam-ponenana ary ny fampiraisana vondrona samihafa ny mponina tao aminy; noho izany, tsy azo atao ny mamintina ny tantarany ho vokatry ny fifindrà-monina tokana na fiaviana avy amin' ny tarana-mpanjaka iray ihany.

Tamin' ny faran' ny taonjato faha-18, ny fanitaran-tany nataon' [[Andrianampoinimerina]] nianatsimo dia nampifanandrina ilay fanjakana tamin' ny Fanjakana Merina, izay naka an' i Kirioka tamin' ny taona 1808, no namarana ny fahaleovantena ara-pôlitikan' i Fisakàna. Taorian' izay dia nampidirina tao anatin' ny habaka ara-pôlitikan' ny Merina ilay faritra sady nalamina indray.

== Faritra sy toerana nisy an' i Fisakàna ao amin' ny tanin' ny Betsileo ==

=== I Fisakàna sy ny Betsileo avaratra ===
I Fisakàna dia anisan' ny faritra manan-tantara ao Betsileo, izay tsy namorona fanjakana mitambatra ara-pôlitika tsy mitovy amin' ny an' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] mihitsy. Fanjakana maromaro no nizara ny faritra Betsileo, anisan' izany ny Fanjakan' i Fisakàna, ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]] ary ny [[Fanjakan' i Arindrano]].

I Fisakàna no tapany avaratr'a amin' ity vondrona ity. Na izany aza, niovaova ny famaritana ny faritra nisy azy rehefa nandeha ny fotoana, ary niankina tamin' ny hoe faritra ara-jeôgrafia, vondron' olona, ​​sa ilay fanjakana mihitsy no noresahin' ny loharanom-baovao.

Ny fanadihadiana nataon-dRatsimbazafimahefa dia manantitrantitra manokana ny tokony hanavahana an' i Fisakàna amin' ny maha faritra ara-tantara azy, sy ilay fanjakana nifototra tao [[Ambohipoloalina]], ary ilay faritra midadasika kokoa antsoina hoe Betsileo Avaratra. Ny fanadihadiana ara-jeôgrafia momba an' i Fisakàna koa dia mamaritra azy io ho ilay lemaka na lohasaha midadasika ao Fandriana-Mahazoarivo, izay hita ao anatin' ny faritry ny Betsileo Avaratra.

=== Faritra voarindra manodidina ny Ony Fisakàna ===
Ampifandraisina amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe Fisakàna ao amin' io faritra io ny anarana hoe &quot;Fisakàna&quot; ary ao anatin' ny sahan-dranon' i [[Mania]]. Arakaraka ny vanim-potoana, dia nahitana foibe maromaro miparitaka manerana an' i Fandriana sy ny manodidina azy ilay faritany manan-tantara: i Fandriana, i Miarinavaratra, i Sahamadio, i Fiadanana, i Mahazoarivo, Imady, Imito, i Sandrandahy, Ilaka, i Tsarazaza, sy ny faritra manodidina izay tafiditra ao amin' ny faritr' i Fisakàna, ao anatin' ny tontolon' ny fikarohana ara-tantara sy araka arkeôlôjia. Noho izany dia tsara ny misoroka ny fametrahana sisintany raikitra izay mifanandrify tsara amin' ny sisintany ara-pitantanana ankehitriny ho an' i Fisakàna.

== Fiforonan' ilay fanjakana ==

=== Sehatra ara-pôlitika efa nisy talohan-dRatrimo ===
Toa niforona avy amin' ny faritra efa nisy rafitra ara-pôlitika i Fisakàna. Manaporofo ny fisian' ny toeram-ponenana sy foibe voaaro manda, izay efa nisy talohan' ny nampiraisana ny fanjakana teo ambany fitondran' ny tarana-mpanjaka iray, ny [[lovantsofina]] sy ny zavatra sisa tavela mahaliana ny [[Arkeôlôja|arkeôlôjia]].

Ny lovantsofina ara-tantara dia miresaka manokana ny amin' i Tsiakarandambo, i Miarikanjaka, i Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina. Na izany aza dia tsara kokoa ny mamaritra azy ireny ho fanjakana madinika, na faritra fehezin' andriana, na foibe ara-pôlitika eny an-toerana, fa tsy ho fanjakana manana fitondrana foibe araka ny hevitr' io teny io ankehitriny.

Ankoatra izay dia manambara ny maha efa taloha ela ny fiorenam-ponenana tao amin' io faritra io ny arkeôlôjia; izany dia manitsy ny fitantarana izay milaza fa nisy fahatongavan' ny tarana-mpanjaka iray izay namorona ny fiarahamonina tao Fisakàna avy amin' ny tsy misy.

=== Ratrimo sy Ambohipoloalina ===
Araka ny lovantsofinadia Ratrimo no heverina ho mpanorina, na, raha ny marina kokoa, ho mpanomboka fototra,  ny fampiraisana ara-pôlitika an' i Fisakàna. Na izany aza dia misy ny tsy fitoviana ny tetiarana momba ny tena razambeny marina. Indraindray izy dia aseho ho zanak' Andriamitanosy, na zanak' Andriandavaloha, na zanak' Andriantanosy, na zanaky ny olona manana anarana mitovitovy amin' izany. Misy ny lovantsofina mampifandray ny taranaka misy azy amin' ny [[Anteony]] ao amin' ny faritra [[Antemoro]] sy amin' ny tarana-mpanjaka antsoina hoe [[Zafirambo]].

Tsy maintsy avahana amin' ny zava-misy voaporofon' ny tantara ireo tetiarana ireo. Ny filazana momba ny fiaviana antemoro na fiaviana &quot;nadray singa arabo&quot; dia tafiditra ao anatin' ny lovantsofina entina hanamarinana ny maha ara-dalàna ny tarana-mpanjaka izay fahita matetika eo amin' ny firafitry ny tetiaran' ny mpanjaka malagasy, ka tsy ahafahana mamaritra mazava ny fiaviana ara-poko na ara-jeôgrafia. Voalaza fa nohamafisin-Ratrimo manodidina an' Ambohipoloalina ny fahefany, toerana izay lasa ivon-toerana lehibe tamin' ny fanitarany voalohany  ny faritra nananany fahefana.

Misy lovantsofina sasany manondro ny taona 1625 ho fiandohan' ny fanjakany. Na dia hita ao anatin' ny fanangonam-baovao samihafa aza io daty io dia tsara kokoa ny mihevitra azy ho ampahany amin' ny filaharam-potoana araka ny lovantsofina na namboarina indray, fa tsy daty voamarina tanteraka amin' ny alalan' ny tahirin-kevitra. Manasongadina manokana ny olana ara-potoana mifandraika amin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka ny fikarohana nataon' ny manampahaizana.

=== Fampiraisana miandalana ===
Tokony ho takarina ho toy ny dingana iray teo amin' ny fampivondronana ara-pôlitika ny fiforonan' ilay fanjakana fa tsy ho fandresena tokana. Ny fampidirana ireo faritra ireo teo ambany fitondran' ny tompon-tany teo aloha dia mety ho nahitana ady sy fanoavana, fifanarahana teo amin' ny taranaka samihafa, fanambadiana teo amin' ny samy tarana-mpanjaka, fanekena ny fahefan' ny mpanjaka, ary fitazonana amin' ny toerany ny manampahefana sasany eo an-toerana izay eo ambany fahefan' ny mpanjaka.

Araka izany, dia tsy tokony hoheverina ho fanjakana dimy samy manana ny fitantanany izay resin-dRatrimo indray miaraka ireo foibe dimy voatonona matetika ara-tantara ireo (Tsiakarandambo, Miarikanjaka, Matahotrony, Ianjanindavitra ary Ambohipoloalina). Izy ireo dia singa ara-pôlitika sy isam-paritra izay nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana.

== Ny tarana-mpanjaka sy ny mpanjaka tena nisongadina ==

=== Filaharam-potoana nentim-paharazana ===
Ny lovantsofina ara-tantara maro izay matetika tononina dia manolotra izao filaharana manaraka izao:

* [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]], nanjaka tamin' ny taona 1625-1650;
* [[Rahendry]], nanjaka tamin' ny taona 1650-1655;
* [[Rivoekembahoaka I]], izay atao hoe Rafovato, nanjaka tamin' ny taona 1655-1775 na 1785 arakaraka ny lovantsofina;
* [[Andrianandrianina]], nanjaka tamin' ny taona 1775-1796;
* [[Rivoekembahoaka II]], nanjaka tamin' ny taona 1796-1808.

Ilaina ity lisitra ity mba hanolorana ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka, saingy tsy tokony hoheverina ho voamarina tanteraka ireo daty voalaza ao ireo. Misy tsy fitoviana eo amin' ny filaharan' ny fotoana, indrindra fa momba an' i Rivoekembahoaka I; misy lovantsofina milaza fa naharitra ela dia ela ny fanapahany, ka izany no manazava ny faharetana 120 taona na mihoatra hita ao amin' ny tetiarana sasany.

=== Rahendry sy ny fiakaran-dRafovato teo amin' ny fitondrana ===
Araka ny lovantsofina dia [[Rahendry]] zanany no nandimby an-d[[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]]. Voalaza anefa fa very ny fanohanan' ny vahoaka azy noho izy noheverina ho mahery setra na mpitondra jadona. Voalaza fa nosafidin' ny vahoaka kokoa noho izy ny rahalahiny, izay fantatra tany am-boalohany tamin' ny anarana hoe Rabakoly araka ny lovantsofina sasany. Lasa Rafovato izy, ary avy eo dia naka ny anarana hoe [[Rivoekembahoaka I]]; anarana mifandray amin' ny hevitra hoe mpitondra nahazo ny fankatoavan' ny vahoaka. Ity ampahan-tantara ity dia tafiditra indrindra ao anatin' ny lovantsofina momba ny tarana-mpanjaka.

=== Rivoekembahoaka I, izay atao hoe Rafovato ===
Mitana toerana lehibe eo amin' ny tantara sy ny fahatsiarovana ao Fisakàna i [[Rivoekembahoaka I]], na i Rafovato. Araka ny lovantsofina dia heverina ho ilay mpanjaka tena nanamafy orina ny fanjakana izy. Voalaza fa tafiditra ao anatin' ny zava-bitany ny famitana ny fampiraisana ny faritra samihafa mandrafitra ny fanjakany, ny fanamafisana ny fahefan' ny taranak' andriana, ary ny fandaminana ny fifandraisana eo amin' ny fahefan' ny mpanjaka sy ny manampahefana isan-toerana.

Manondro azy ho nanana fahendrena miavaka sy fiainana tena lava koa ny fitantarana maro. Misy ireo milaza fa naharitra maherin' ny zato taona ny fanjakany ary nahatratra 170 na 200 taona ny androm-piainany. Ireo tarehimarika ireo dia tokony tsy hoheverina ho toy ny zava-misy voamarina momba ny tantaram-piainany. Ny lanjan-dRafovato eo amin' ny tantara dia tsy dia miankina loatra amin' ireo tarehimarika ireo, fa eo amin' ny anjara asa omen' ny lovantsofina azy amin' ny fanamafisana ny Fanjakan' i Fisakàna.

=== Andrianandrianina sy ny famindrana ny foibe ara-pôlitika ===
Araka ny lovantsofina dia i [[Andrianandrianina]], izay nandimby an' i [[Rivoekembahoaka I]], no namindra ny foibe ara-pôlitika ho any Miarikanjaka. Toa mifanaraka amin' ny fivoaran' ny velaran-tany fehezin' ilay fanjakana sy ny filàna foibe ara-pôlitika izay eo afovoany kokoa na mety kokoa amin' ny faritra nampidirina tsikelikely tao anatin' ilay fanjakana izany famindrana toerana izany.

=== Rivoekembahoaka II ===
I [[Rivoekembahoaka II]], ilay mpanjaka farany nanjaka tao Fisakàna, dia nanjaka, araka ny filaharam-potoana nentim-paharazana, nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. Nandritra ny nanjakany no natsangana tao Kirioka, izay soratana hoe Kiririoka ihany koa ao amin' ny loharano sasany, ny foibe ara-pôlitika; toerana mimanda izay nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fifandonana tamin' Imerina.

== Renivohitra sy foibem-pahefana ==

=== Ambohipoloalina ===
Ambohipoloalina no foibe lehibe tamin' ny fiandohan' ilay tarana-mpanjaka sy ny fanitarana nataon-dRatrimo. Avy amin' ny toerana nananany nandritra ny fiforonan' ilay fanjakana tany am-boalohany sy ny anjara asa nosahaniny amin' ny maha-foibe ara-pôlitika sy ara-miaramila azy no mahatonga azy ho manan-danja.

=== Miarikanjaka ===
Lasa foibe manan-danja i Miarikanjaka taty aoriana, indrindra fa nandritra ny fitondran' i [[Andrianandrianina]]. Izany fifindran' ny foibem-pahefana any amin' io toerana io izany dia maneho ny fifindrafindran-toetran' ny renivohitra tamin' ny fanjakana malagasy maro talohan' ny vanim-potoanan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]], izay matetika no nateraky ny antony ara-pôlitika, ara-pizaràn-tany, ara-pambolena ary ara-miaramila.

=== Kirioka ===
Teo ambany fitondran' i [[Rivoekembahoaka II]] dia lasa foibe ara-pôlitika sy ara-miaramila lehibe indrindra tao amin' ilay fanjakana i Kirioka. Tena niavaka ny maha toerana fiarovana azy. Teo amin' ny toerana avo sady voaaro mafy no nisy azy, ka nahafahana nifehy ny lalam-pifandraisana sy nanohitra ny fanafihana avy any ivelany. Araka izany, eo amin' ny lovantsofina ara-tantara, ny firodanan' i Kirioka dia midika ho ny fiafaran' i Fisakàna amin' ny maha fanjakana mahaleo tena azy.

== Mponina, fiorenam-ponenana ary fiaraha-monina ==

=== Mponina avy amin' ny singa maro samihafa ===
Toa tsy vondrona tokana tonga tamin' ny fotoana iray no namorona fiarahamonina mirindra sy ranoray tao Fisakàna. Resahin' ny lovantsofina ny fisian' ny mponina samihafa fahiny, anisan' izany ny [[Vazimba]] sy ny [[Kalafotsy]], ary koa ny vondrona mifandray amin' ny tarana-mpanaka [[Zafirambo]] (na Zafi-rambo). Misy lovantsofina hafa koa miresaka momba ny fifindrà-monina avy any amin' ny faritra atsimo amin' ny tanin' ny [[Betsileo]], avy any [[Manandriana]], avy any [[Imerina]], ary avy any amin' ny faritra atsinanana.

Na izany aza, tsy azo raisina ho toy ny [[foko]] na vondrom-poko araka ny hevitra ankehitriny foana ireo sokajy ireo. Arakaraka ny toe-java-misy, ny teny iray dia mety hanondro vahoaka, taranaka, tarana-mpanjaka, sarangam-piarahamonina, na rafitra mifototra amin' ny tetiarana. Noho izany, i Fisakàna dia tokony hoheverina ho faritra misy fifangaroana sy fampiraisana ara-pôlitika ary ara-kolontsaina.

=== Sarangam-piarahamonina ===
Voazarazara ho saranga samihafa araka ny fahasamihafan' ny sata ny fiarahamonina tao Fisakàna. Miresaka manokana momba ny sokajin' olona ambony (andriana), ny olona afaka, ary ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]], izany hoe ny olona manana ny satan' ny mpanompo, ny loharanom-baovao ara-tantara maro. Avahan' ny lovantsofina sasany koa ny [[Hova]] sy ny [[Andevohova]] ary ny [[Olom-potsy|Olompotsy]]. Na izany aza, tokony hohalavirina ny fiheverana io fanasokajiana io ho rafitra mitovy tanteraka sy tsy miovaova manerana ny [[Fanjakana betsileo|fanjakana]] [[Fanjakana betsileo|betsileo]] rehetra; niovaova mantsy ny sokajy ara-piarahamonina sy ny lanjan' izany arakaraka ny faritra sy ny vanim-potoana.

Asehon' ny fikarohana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] ankehitriny fa mbola nisy fiantraikany tamin' ny fifandraisana amin' ny tany sy ny firazanana ary ny maha-izy azy ara-tsosialy any amin' ny Betsileo Avaratra ny fahasamihafana fahiny teo amin' ny sata sy ny maha taranaka andevo.

=== Taranaka sy tanin-drazana ===
Tahaka ny any amin' ny fiarahamonina hafa ao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]], dia nanana anjara toerana lehibe ny maha anisan' ny taranaka iray sy ny fiaviana ary ny fifandraisana amin' ny tanin-drazana. Ny fikarohana vao haingana momba ny mpifindra monina avy any amin' ny faritra Betsileo Avaratra dia manasongadina manokana ny maha zava-dehibe ny &quot;anarandray&quot; (lova avy amin' ny rain' ny fianakaviana) sy ny tanin-drazana eo amin' ny famolavolana ny maha-izy ny tsirairay.

== Toekarena sy fandaminana ny tany ==

=== Fambolem-bary sy fanajariana ny tontolo iainana ===
Niantehitra mafy amin' ny fambolena ny toekarena, indrindra fa ny [[fambolem-bary]] amin' ny tany misy fitarihan-drano. Nanampy tamin' ny fampivelarana ny fambolem-bary amin' ny farafaran-tany (tany voarindra ho toy ny tohatra) ny endri-tany mikintoana any amin' ny Betsileo Avaratra. Mbola mampiavaka ny faritr' i Fisakàna ireo endri-paritra voavoly ireo. Noho izany, tsy asa ara-toekarena fotsiny ny fambolena fa fototry ny fahefana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ihany koa.

=== Fiompiana sy asa hafa ===
Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny toekarena sy ny fiainana ara-tsôsialy ihany koa ny [[fiompiana omby]]. Loharanon-karena tena ilaina tamin' ny fiasan' ny fahefan' ny mpanjaka ny fambolena, ny fiompiana, ny fifehezana ny tany, ary ny [[hetra]] na [[haba]] nampiharina tamin' ny mponina.

== Fandaminana  ara-pôlitika sy fitantanan-draharaha ==

=== Fanjakana madinika maro samihafa lasa fitondrà-mpanjaka tokana ===
Tsy tokony hohazavaina ho toy ny fanjakana môderina na fanjakana fehezin' ny rafi-pitantanana mitovy amin' ny an' ny fanjakana ankehitriny i Fisakàna. Toa nifototra tamin' ny ambaratongam-pahefana isan-tanàna ny fandaminana teo aminy: mpanjaka, andriana, fianakaviana manana fahefana, tompon-tany, ary mponina isam-bohitra. Na izany aza, ny fivoaran' ilay fanjakana dia mampiseho fironana mankany amin' ny fanamafisana ny fahefana eo amin' ny foibe.

=== Fitantanana teo ambany fitarihan' i Rivoekembahoaka II ===
Araka ny lovantsofina momba an' i Kirioka dia nanana rafitra fitantanana nahitana solontenan' ny mpanjaka, mpitsara, tompon' andraikitra ara-miaramila, ary mpanangona hetra ilay fanjakana teo ambany fitarihan' i [[Rivoekembahoaka II]]. Misy lovantsofina sasany manamarika manokana ny fandaminana mifototra amin' ny faritra Avaradrano sy Atsimondrano, izay sarahan' ny reniranon' i Fisakàna, sy ny fisian' ny isan' ny mpitsara sy mpanangona hetra voafaritra mazava.

Tokony ho raisina amim-pitandremana ireo tarehimarika tena voafaritra tsara ireo: mety ho namboarina na natao ho tonga lafatra kokoa noho ny tena izy izy ireny vokatry ny lovantsofina. Ny zavatra toa azo antoka kokoa anefa dia ny fisian' ny rafitra fitantanana fizaran-tany tamin' ny faramparan' ny vanim-potoan' ny fanjakana, izay voarindra kokoa noho ny fifanarahana tsotra fotsiny teo amin' ny lehibem-poko.

== Fifandraisana tamin' Imerina sy tamin' ny fanjakana hafa ==

=== Toerana ifandraisan' ny fahefana pôlitika samihafa ===
Nitazona fifandraisana tamin' ny fanjakana betsileo hafa, ary koa tamin' i Vakinankaratra sy Imerina, i Fisakàna. Nanome azy lanja manokana ny toerana nisy azy tany avaratra, satria izy io no toerana nifandraisan' ny tontolon' ny Betsileo sy ny fanjakana tao amin' ny ilany avaratra amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]]. Mety ho endrika fiarahan-dia, fanambadiana, fifindrà-monina, varotra, fifandonana, na fifandraisana mifototra amin' ny fiankinan-doha no nisehoan' izany fifandraisana teo amin' ireo fanjakana iereo izany.

=== Ny fanitaran-tany nataon'  Andrianampoinimerina ===
Tamin' ny faran' ny taonjato faha-18, nanova tanteraka ny fifandanjana ara-pôlitika tao amin' ny [[Faritra Afovoan' i Madagasikara]] ny fanitaran-tany nataon' [[Andrianampoinimerina]]. Nikasa ny hanitatra ny fahefany nianatsimo ilay mpanjaka merina. Noho ny toerana nisy azy any avaratra dia voakasika mivantana tamin' izany fanitarana izany i Fisakàna. Araka ny lovantsofina dia nandà ny hanaiky ny fahambonian' ny mpanjakan' Ambohimanga i [[Rivoekembahoaka II]]. Niafara tamin' ny fakana an' i Kirioka ny fifandonana vokatr' izany.

== Ny faharavan' ilay fanjakana ==

=== Ny fahazoana an' i Kirioka ===
Araka ny lovantsofina dia tamin' ny taona 1808 no nianjeran' i Kirioka. Ahitana ampahan-tantara maro manana endrika angano na feno fombafomba masina ny fitantarana momba izany fandresena izany: ny fanoherana nataon' ny mpiaro ny tanàn' i Kirioka, ny fanaovan' ny tafika merina fahirano sy ny fanapahany ny famatsiana rano na sakafo, ny famadihana tamin' ny samy ao Kirioka, ny nahitan' ny tafika merina lalana miafina, ary ny fanotana ny fady sasany nataon' ny Merina. Tsy tokony holavina fotsiny amin' izao ireo singa ireo fa tokony havahana amin' ny zava-nitranga ara-tantara marina: dia ny fifandonana teo amin' ny Fanjakan' i Fisakana sy ny fanitaram-panjakana ara-miaramila nataon' [[Andrianampoinimerina]], izay narahin' ny fahaverezan' ny fahaleovantenan' i Fisakana.

=== Andrianampoinimerina sa Radama I ? ===
Tokony hialana ny filazana tsotra loatra hoe &quot;resin-dRadama I i Fisakàna&quot;. Araka ny lovantsofina dia tamin' ny taona 1808 no azon' ny Merina i Kirioka, izany hoe mbola tamin' ny nanjakan' [[Andrianampoinimerina]], izay nodimandry tamin' ny taona 1810. Ny fiakaran-d[[Radama I]] teo amin' ny fitondrana tamin' ny taona 1810 dia nanokatra dingana vaovao teo amin' ny fanitarana ny Fanjakana Merina sy ny fandaminana indray ny faritra azony ka nanjakazakany. Noho izany dia marina kokoa ny milaza fa very ny fahaleovantenan' i Fisakàna nandritra ny fanitaram-panjakan' Andrianampoinimerina, teo amin' ny tetezamita teo amin' ny fitondran' Andrianampoinimerina sy Radama I, toy izay hanome voninahitra an-dRadama fotsiny amin' izany fandresena izany.

=== Taorian' ny faharesena ===
Tsy nanafoana avy hatrany ny saranga ambony teo aloha sy ny rafitra teo an-toerana ny fandresena sy ny faharesena. Tahaka ny nitranga tamin' ny faritra hafa nampidirina tao anatin' ny Fanjakana Merina dia matetika no notazonina hanao andraikitra sasany ny manampahefana teo an-toerana, nefa niankina tamin' ny fahefana foibe tao [[Antananarivo]]. Nampidirina tsikelikely tao anatin' ny rafitra ara-pôlitika sy ara-pitantanan' ny Fanjakana Merina ilay faritra. Mifandray akaiky amin' ny faritra Vakinankaratra izy io araka ny voalaza' ny loharanom-baovao ara-tantara, na dia niovaova aza ny sisin-tany nandritra ny taonjato faha-19. Noho izany, ny faharavan' ilay fanjakana mahaleo tena dia tsy midika hoe nanjavona avy hatrany koa ny maha izy azy an' i Fisakàna: ny taranaka, ny fomba amam-panao sy ny lovantsofina, ny toerana manan-tantara mifandraika amin' ilay fanjakana, ny fasana, ary ny fahatsiarovana ilay fanjakana dia nanohy namolavola ny maha-izy azy an' ilay faritra.

== Lova ara-tantara ==

=== Maha-izy azy maharitra ===
Mbola mitoetra ao anatin' ny fahatsiarovan' ny vahoaka Betsileo Avaratra ilay fanjakana taloha. Mbola ampiasaina hanondroana faritra manana lanja ara-tantara sy ara-kolontsaina ny anarana hoe Fisakàna, na dia teo aza ny fiovana ara-pitantanana nisy nanomboka tamin' ny vanim-potoan' ny fanjaka-mpanjaka sy ny fanjanahantany. Singa manan-danja amin' izany fahatsiarovana izany hatrany ny lovantsofina momba ny tetiarana, ny toerana voaaro (toy ny tanàna mimanda), ny fasan-drazana, ary ny tantara momba ny mpitondra fahiny.

== Famintinana ny fizotran' ny fotoana ==
Azo faritana toy izao ny filaharan' ny fotoana eken' ny lovantsofina: 

* Manodidina ny taonjato faha-17 — Fisian' ny foibe ara-pôlitika sy vondrom-piarahamonina maro tao amin' ny faritra nanjary fantatra taty aoriana hoe Fisakàna.
* Taonjato faha-17 — Nanamafy ny fahefany [[Ratrimo]] ary nandray anjara tamin' ny fampiraisana ny fanjakana madinika maro manodidina an' Ambohipoloalina. 
* Manodidina ny taona 1625–1650 — Fotoana nanjakan-dRatrimo araka ny lovantsofina. 
* Manodidina ny taona 1650–1655 — Fotoana nanjakan-d[[Rahendry]]. 
* Teo anelanelan' ny tapaky ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-18 — Fanamafisana ny fanjakana teo ambany fitondran' i [[Rivoekembahoaka I]] (Rafovato). 
* Faramparan' ny taonjato faha-18 — Fifindran' ny foibe ara-pôlitika tsikelikely nankany Miarikanjaka, avy eo nankany Kirioka. 
* Manodidina ny taona 1775–1796 — Fotoana nanjakan' i [[Andrianandrianina]] araka ny lovantsofina.

* Manodidina ny taona 1796–1808 — Fanjakan' i [[Rivoekembahoaka II]]. 
* Manodidina ny taona 1808 — Fakana an' i Kirioka sy ny fahaverezan' ny fahaleovantenan' i Fisakàna ho fanjakana, vokatry ny fanitaran-tany nataon' ny Merina. 
* Taorian' ny taona 1810 — Fitohizan' ny fampidirana sy fandaminana indray ny faritra ho ao anatin' ny Fanjakana Merina teo ambany fitondran-d[[Radama Voalohany|Radama I]].

== Jereo koa ==
* [[Fanjakana betsileo]]

* [[Fanjakan' i Manandriana]]
* [[Fanjakan' Isandra]]
* [[Fanjakan' i Lalangina]]
* [[Fanjakan' i Arindrano]]

== Boky sy loharano hafa azo anovozan-kevitra ==

* Andriabisoloandrainy, G.; Rakotovao, G. ''Le pays de Fisakana : étude géographique de la dépression Fandriana–Mahazoarivo, Nord-Betsileo''. 1975.
* [[Callet, François]] (R.P.) (1908). ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'' (Histoire des Rois). [[Antananarivo]] : Imprimerie Catholique.
* Chapus, Georges-Sully &amp; Dandouau, André (1952). ''Histoire de Madagascar''. Paris : Larose.
* Daniel, Randriamihajanirina. ''Fisakana : Tsa hanim-boay--!'', 1999.
* [[Deschamps, Hubert]], ''Histoire de Madagascar'', Paris, Berger-Levrault, 1960 (et rééditions).
* [[Dubois, Henri]] (R.P.) (1938). ''Monographie des Betsileo (Madagascar)''. Paris : Institut d'Ethnologie (Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie, XXXIV).
* Freeman, Luke Earl. ''Knowledge, Education and Social Differentiation amongst the Betsileo of Fisakana, Highland Madagascar''. PhD thesis, London School of Economics and Political Science, University of London, 2001.
* Handfest, Charles. ''Histoire du Fisakàna : Betsileo du Nord''. Tananarive, 1950, 12 p.
* Kottak, Conrad Phillip (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* Raharijaona, Victor, ''Archéologie du Nord-Betsileo'', Thèse de doctorat / Articles associés, [[Université d'Antananarivo]].
* Rainihifina, Jessé (1956). ''Tantara Betsileo'' (Histoire Betsileo). Antananarivo : Imprimerie Catholique.
* [[Raison-Jourde, Françoise]] (Dir.) (1983). ''Les Souverains du Sud-Haut Madagascar''. In: ''Les Souverains de Madagascar : L'histoire royale et ses résurgences contemporaines''. Paris : Karthala.
* Randriamamonjy, Frédéric (2001). ''Tantara ho an'ny Mpianatra : Madagasikara sy ny Malagasy'' (Histoire de Madagascar). Antananarivo, [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM).
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Histoire des régions de Madagascar : des origines à la fin du XIXe siècle'',.
* Randriamamonjy, Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'' (Histoire régionale de Madagascar), Antananarivo, Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy (TPFLM), 2001.
* [[Raombana]], ''Histoires'', édité et traduit par Simon Ayache, Fianarantsoa, Éditions Ambozontany, 1980.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Le Fisakàna : archéologie et couches culturelles''. Antananarivo : Musée d’Art et d’Archéologie de l’Université de Madagascar, Travaux et Documents, IX, 1971, 175 p.
* Ratsimbazafimahefa, Patrice. ''Pour une archéologie du Fisakàna''. Antananarivo : Université de Madagascar, 1970.
* Razafidramiadana, Mizah Claudine, ''Histoire du royaume de Fisakàna du XVIIe au XIXe siècle'', Université de Toamasina, 2021, sous la direction de Solofo Randrianja.</text>
      <sha1>ndfn2aol1lnsz0ha9bn6a5ylwtyyeyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arthur Henrique</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301983</id>
    <revision>
      <id>1150548</id>
      <timestamp>2026-09-10T17:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]] '''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista.  Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao.  Tamin'ny A... »</comment>
      <origin>1150548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="n5ul9g9072v8xft3x8fr3exph6p40wj" xml:space="preserve">[[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]]
'''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista.

Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao.

Tamin'ny Aprily 2026, nametra-pialana tamin'ny maha ben'ny tanàna azy izy mba hahafahany ho kandidà amin'ny fifidianana ny volana oktobra amin'io taona io ihany.

== Fiainana manokana ==
Niasa tao amin'ny multinationals [Siemens]] sy [Capgemini]] izy. Manambady izy ary manan-janaka 4 vavy

==Jereo koa ==

{{commonscat|Arthur Henrique Machado}}
[[pt:Arthur Henrique]]
[[Sokajy:Partido Liberal]]
[[Sokajy:Mpanao politika ao Roraima]]

[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]]</text>
      <sha1>n5ul9g9072v8xft3x8fr3exph6p40wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150549</id>
      <parentid>1150548</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1483" sha1="arskmi41fkw506gyk0kqann2sktlws4" xml:space="preserve">[[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]]
'''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista&lt;ref&gt;(pt) [https://www.folhabv.com.br/politica/pl-filia-prefeito-de-boa-vista-em-evento-com-valdemar-na-sexta-feira-17/ PL filia prefeito de Boa Vista em evento com Valdemar]&lt;/ref&gt;.

Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao.

Tamin'ny Aprily 2026, nametra-pialana tamin'ny maha ben'ny tanàna azy izy mba hahafahany ho kandidà amin'ny fifidianana ny volana oktobra amin'io taona io ihany.&lt;ref&gt;(pt) [https://boavista.rr.gov.br/prefeitura Prefeitura Boa Vista]&lt;/ref&gt;

== Fiainana manokana ==
Niasa tao amin'ny multinationals [[Siemens]] sy [Capgemini]] izy. Manambady izy ary manan-janaka 4 vavy&lt;ref&gt;(pt) [https://roraimaemtempo.com.br/cidades/primeira-dama-de-boa-vista-e-homenageada-em-evento-para-mulheres-cristas-na-camara-municipal/ Primeira-dama de Boa Vista é homenageada em evento para mulheres cristãs]&lt;/ref&gt;

==Jereo koa ==

{{commonscat|Arthur Henrique Machado}}
[[pt:Arthur Henrique]]
[[Sokajy:Partido Liberal]]
[[Sokajy:Mpanao politika ao Roraima]]
[[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]]</text>
      <sha1>arskmi41fkw506gyk0kqann2sktlws4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150550</id>
      <parentid>1150549</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1484" sha1="b90o9hlxqxcfxyh4atp28vb7ie0omrw" xml:space="preserve">[[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]]
'''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista&lt;ref&gt;(pt) [https://www.folhabv.com.br/politica/pl-filia-prefeito-de-boa-vista-em-evento-com-valdemar-na-sexta-feira-17/ PL filia prefeito de Boa Vista em evento com Valdemar]&lt;/ref&gt;.

Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao.

Tamin'ny Aprily 2026, nametra-pialana tamin'ny maha ben'ny tanàna azy izy mba hahafahany ho kandidà amin'ny fifidianana ny volana oktobra amin'io taona io ihany.&lt;ref&gt;(pt) [https://boavista.rr.gov.br/prefeitura Prefeitura Boa Vista]&lt;/ref&gt;

== Fiainana manokana ==
Niasa tao amin'ny multinationals [[Siemens]] sy [[Capgemini]] izy. Manambady izy ary manan-janaka 4 vavy&lt;ref&gt;(pt) [https://roraimaemtempo.com.br/cidades/primeira-dama-de-boa-vista-e-homenageada-em-evento-para-mulheres-cristas-na-camara-municipal/ Primeira-dama de Boa Vista é homenageada em evento para mulheres cristãs]&lt;/ref&gt;

==Jereo koa ==

{{commonscat|Arthur Henrique Machado}}
[[pt:Arthur Henrique]]
[[Sokajy:Partido Liberal]]
[[Sokajy:Mpanao politika ao Roraima]]
[[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]]</text>
      <sha1>b90o9hlxqxcfxyh4atp28vb7ie0omrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150551</id>
      <parentid>1150550</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1485" sha1="3ux474utwah9xeivbol0l1twyg8d486" xml:space="preserve">[[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]]
'''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [[mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista&lt;ref&gt;(pt) [https://www.folhabv.com.br/politica/pl-filia-prefeito-de-boa-vista-em-evento-com-valdemar-na-sexta-feira-17/ PL filia prefeito de Boa Vista em evento com Valdemar]&lt;/ref&gt;.

Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao.

Tamin'ny Aprily 2026, nametra-pialana tamin'ny maha ben'ny tanàna azy izy mba hahafahany ho kandidà amin'ny fifidianana ny volana oktobra amin'io taona io ihany.&lt;ref&gt;(pt) [https://boavista.rr.gov.br/prefeitura Prefeitura Boa Vista]&lt;/ref&gt;

== Fiainana manokana ==
Niasa tao amin'ny multinationals [[Siemens]] sy [[Capgemini]] izy. Manambady izy ary manan-janaka 4 vavy&lt;ref&gt;(pt) [https://roraimaemtempo.com.br/cidades/primeira-dama-de-boa-vista-e-homenageada-em-evento-para-mulheres-cristas-na-camara-municipal/ Primeira-dama de Boa Vista é homenageada em evento para mulheres cristãs]&lt;/ref&gt;

==Jereo koa ==

{{commonscat|Arthur Henrique Machado}}
[[pt:Arthur Henrique]]
[[Sokajy:Partido Liberal]]
[[Sokajy:Mpanao politika ao Roraima]]
[[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]]</text>
      <sha1>3ux474utwah9xeivbol0l1twyg8d486</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roxana Diaconu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301984</id>
    <revision>
      <id>1150559</id>
      <timestamp>2026-09-10T20:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malanbekemu</username>
        <id>40992</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « '''Roxana Diaconu''' (teraka ny 15 Janoary 1995) dia mpandraharaha romana eo amin'ny sehatry ny hatsaran-tarehy sy ny estetika, monina ao [[Dubai]], [[Emirà Arabo Mitambatra]]. Izy no mpanorina sy tale jeneraly (CEO) an'ny Roxana Aesthetics Clinic, toeram-pitsaboana estetika naoriny tamin'ny taona 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-08-09 |title=How to get Kate Middleton's luscious locks in four easy steps - and everything you should avoid |url=https://www... »</comment>
      <origin>1150559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="sakaxh55k4x37m4akdktmxv9lfem3q9" xml:space="preserve">'''Roxana Diaconu''' (teraka ny 15 Janoary 1995) dia mpandraharaha romana eo amin'ny sehatry ny hatsaran-tarehy sy ny estetika, monina ao [[Dubai]], [[Emirà Arabo Mitambatra]]. Izy no mpanorina sy tale jeneraly (CEO) an'ny Roxana Aesthetics Clinic, toeram-pitsaboana estetika naoriny tamin'ny taona 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-08-09 |title=How to get Kate Middleton's luscious locks in four easy steps - and everything you should avoid |url=https://www.thescottishsun.co.uk/fabulous/15155585/kate-middleton-hair-four-steps/ |access-date=2026-09-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;voguearabia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.voguearabia.com/article/korean-skin-treatments-in-dubai |title=Korean Skin Treatments in Dubai |work=[[Vogue Arabia]] |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Asa sy kariera ==
Tamin'ny taona 2022, Diaconu dia nanorina ny Roxana Aesthetics Clinic tao Dubai, izay manolotra fitsaboana maoderina ho an'ny hoditra, fanatsarana ny bikan'ny vatana ary vahaolana estetika mifototra amin'ny teknolojia.&lt;ref name=&quot;victor&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.victormagazine.net/roxana-clinic/ |title=Roxana Clinic |work=Victor Magazine |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-marketing&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2025/08/13/20-essential-steps-when-building-a-marketing-campaign-as-a-small-business/ |title=20 Essential Steps When Building A Marketing Campaign As A Small Business |work=Forbes |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Mpikambana ao amin'ny [[Forbes Business Council]] izy, ary namoaka lahatsoratra momba ny fandraharahana, ny fitarihana ary ny varotra (marketing) tamin'ny alalan'ity fikambanana ity.&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/people/roxanadiaconu/ |title=Roxana Diaconu |work=Forbes |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Fandrakofan'ny haino aman-jery ==
Roxana Diaconu sy Roxana Aesthetics Clinic dia voaresaka tao amin'ny ''Vogue Arabia''&lt;ref name=&quot;voguearabia&quot; /&gt; sy ''Victor Magazine''.&lt;ref name=&quot;victor&quot; /&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>sakaxh55k4x37m4akdktmxv9lfem3q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150560</id>
      <parentid>1150559</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malanbekemu</username>
        <id>40992</id>
      </contributor>
      <origin>1150560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2403" sha1="kpd8v6mdok3whonqwgsr5qv5wn9hcpa" xml:space="preserve">{{Infobox olona
| sary =
| anarana = Roxana Diaconu
| teraka = 15 Janoary 1995
| maty =
| firenena = Romania
| asa =

mpandraharaha
mpitantana orinasa
| fantatra amin'ny =
Mpanorina sy Tale Jeneralin'ny Roxana Aesthetics Clinic
| taona niasàna = 2022–ankehitriny
}}
'''Roxana Diaconu''' (teraka ny 15 Janoary 1995) dia mpandraharaha romana eo amin'ny sehatry ny hatsaran-tarehy sy ny estetika, monina ao [[Dubai]], [[Emirà Arabo Mitambatra]]. Izy no mpanorina sy tale jeneraly (CEO) an'ny Roxana Aesthetics Clinic, toeram-pitsaboana estetika naoriny tamin'ny taona 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-08-09 |title=How to get Kate Middleton's luscious locks in four easy steps - and everything you should avoid |url=https://www.thescottishsun.co.uk/fabulous/15155585/kate-middleton-hair-four-steps/ |access-date=2026-09-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;voguearabia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.voguearabia.com/article/korean-skin-treatments-in-dubai |title=Korean Skin Treatments in Dubai |work=[[Vogue Arabia]] |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Asa sy kariera ==
Tamin'ny taona 2022, Diaconu dia nanorina ny Roxana Aesthetics Clinic tao Dubai, izay manolotra fitsaboana maoderina ho an'ny hoditra, fanatsarana ny bikan'ny vatana ary vahaolana estetika mifototra amin'ny teknolojia.&lt;ref name=&quot;victor&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.victormagazine.net/roxana-clinic/ |title=Roxana Clinic |work=Victor Magazine |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-marketing&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2025/08/13/20-essential-steps-when-building-a-marketing-campaign-as-a-small-business/ |title=20 Essential Steps When Building A Marketing Campaign As A Small Business |work=Forbes |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Mpikambana ao amin'ny [[Forbes Business Council]] izy, ary namoaka lahatsoratra momba ny fandraharahana, ny fitarihana ary ny varotra (marketing) tamin'ny alalan'ity fikambanana ity.&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/people/roxanadiaconu/ |title=Roxana Diaconu |work=Forbes |access-date=2026-09-05 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Fandrakofan'ny haino aman-jery ==
Roxana Diaconu sy Roxana Aesthetics Clinic dia voaresaka tao amin'ny ''Vogue Arabia''&lt;ref name=&quot;voguearabia&quot; /&gt; sy ''Victor Magazine''.&lt;ref name=&quot;victor&quot; /&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>kpd8v6mdok3whonqwgsr5qv5wn9hcpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fananganan-trano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301985</id>
    <revision>
      <id>1150568</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48993-15</username>
        <id>40995</id>
      </contributor>
      <comment>nothing</comment>
      <origin>1150568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="qi7qbnnfdnzez1t59ruk9seb1zsrl7x" xml:space="preserve">Fucking  stupid wikipedia</text>
      <sha1>qi7qbnnfdnzez1t59ruk9seb1zsrl7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andriamandembarivo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301986</id>
    <revision>
      <id>1150575</id>
      <timestamp>2026-09-11T08:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Mpanjaka malagasy (mahafaly)</comment>
      <origin>1150575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="q4r0wy833nno1mjv7p00ohebtm35far" xml:space="preserve">I '''Andriamandembarivo''', araka ny lovantsofina sasany momba ny [[fanjakana mahafaly]], dia heverina ho mpanjaka izay heverina fa namorona ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny fametrahana ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tao amin' ny faritra [[Mahafaly]]. Amin' ny ankapobeny dia heverina ho tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 teo ho eo no nanjakany, na dia mbola tsy tena azo antoka aza izany daty izany.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakan' i Menarandra]]
* [[Fanjakana mahafaly]]
* [[Mahafaly]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>q4r0wy833nno1mjv7p00ohebtm35far</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150576</id>
      <parentid>1150575</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Loharano</comment>
      <origin>1150576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="17mrrb86nsypfbmvsqckusx9fo4k2m7" xml:space="preserve">I '''Andriamandembarivo''', araka ny lovantsofina sasany momba ny [[fanjakana mahafaly]], dia heverina ho mpanjaka izay heverina fa namorona ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny fametrahana ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tao amin' ny faritra [[Mahafaly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', books.openedition.org&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]&quot;, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny ankapobeny dia heverina ho tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 teo ho eo no nanjakany, na dia mbola tsy tena azo antoka aza izany daty izany.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakan' i Menarandra]]
* [[Fanjakana mahafaly]]
* [[Mahafaly]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]

== Loharano ==</text>
      <sha1>17mrrb86nsypfbmvsqckusx9fo4k2m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150577</id>
      <parentid>1150576</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fotoana nitondrana</comment>
      <origin>1150577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="epyb3hhwsedemqhclryze7h8b4khl65" xml:space="preserve">I '''Andriamandembarivo''', araka ny lovantsofina sasany momba ny [[fanjakana mahafaly]], dia heverina ho mpanjaka izay heverina fa namorona ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny fametrahana ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tao amin' ny faritra [[Mahafaly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', books.openedition.org&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]&quot;, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny ankapobeny dia heverina ho tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 teo ho eo no nanjakany, na dia mbola tsy tena azo antoka aza izany daty izany. Nitondra manodidina ny fotoana eo anelanelan' ny taona 1680 sy 1700 izy araka ny fanombanana sasany.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakan' i Menarandra]]
* [[Fanjakana mahafaly]]
* [[Mahafaly]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]

== Loharano ==</text>
      <sha1>epyb3hhwsedemqhclryze7h8b4khl65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150578</id>
      <parentid>1150577</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1150578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="daume1148xafv5ij0wf3ztz18kbep6x" xml:space="preserve">I '''Andriamandembarivo''', araka ny lovantsofina sasany momba ny [[fanjakana mahafaly]], dia heverina ho mpanjaka izay heverina fa namorona ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny fametrahana ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]] tao amin' ny faritra [[Mahafaly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]&quot;, in ''Open Edition Book'', books.openedition.org&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]&quot;, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny ankapobeny dia heverina ho tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-17 teo ho eo no nanjakany, na dia mbola tsy tena azo antoka aza izany daty izany. Nitondra manodidina ny fotoana manodidina eo anelanelan' ny taona 1680 sy 1700 izy araka ny fanombanana sasany.

== Jereo koa ==

* [[Fanjakan' i Menarandra]]
* [[Fanjakana mahafaly]]
* [[Mahafaly]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]

== Loharano ==</text>
      <sha1>daume1148xafv5ij0wf3ztz18kbep6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naomi Osaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301987</id>
    <revision>
      <id>1150582</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>vaovao</comment>
      <origin>1150582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="823" sha1="9381l37b66mezi6ve5lpizmhubdmdwq" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Naomi Osaka
|teraka=16 Oktobra 1997
|maty= 
|firenena=[[Japon]]
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao tenisy]]
|taona niasàna=
}}
[[Sary:NaomiOsaka-smile-2020.png|thumb|left|Naomi Osaka]]
'''Naomi Osaka''' ([[fiteny japoney|japoney]]: 大坂 なおみ), teraka ny 16 Oktobra 1997 tao [[Osaka]]) dia mpilalao tenisy [[Japon|japoney]]. 

Nanomboka tamin'ny taona 2018 dia niakatra ho ambony indrindra eran'izao tontolo izao tamin'ny lalao tokana izy ary efa nandresy tamin'ny fifaninanana Grand Slam efatra (Australian Open 2019 sy 2021, US Open 2018 ary 2020). Tamin'ny 28 Janoary 2019, izy no mpilalao tenisy aziatika voalohany nandray ny laharana voalohany teo amin'ny sokajy vehivavy.


== Jereo koa ==

[[de:Naomi Osaka]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy japoney]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1997]]</text>
      <sha1>9381l37b66mezi6ve5lpizmhubdmdwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150584</id>
      <parentid>1150582</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="mc8k1ghd3mrskkkxvbrukoy31uw7zyg" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Naomi Osaka
|teraka=16 Oktobra 1997
|maty= 
|firenena={{Japana}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao tenisy]]
|taona niasàna=
}}
[[Sary:NaomiOsaka-smile-2020.png|thumb|left|Naomi Osaka]]
'''Naomi Osaka''' ([[fiteny japoney|japoney]]: 大坂 なおみ), teraka ny 16 Oktobra 1997 tao [[Osaka]]) dia mpilalao tenisy [[Japon|japoney]]. 

Nanomboka tamin'ny taona 2018 dia niakatra ho ambony indrindra eran'izao tontolo izao tamin'ny lalao tokana izy ary efa nandresy tamin'ny fifaninanana Grand Slam efatra (Australian Open 2019 sy 2021, US Open 2018 ary 2020). Tamin'ny 28 Janoary 2019, izy no mpilalao tenisy aziatika voalohany nandray ny laharana voalohany teo amin'ny sokajy vehivavy.


== Jereo koa ==

[[de:Naomi Osaka]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy japoney]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1997]]</text>
      <sha1>mc8k1ghd3mrskkkxvbrukoy31uw7zyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1150595</id>
      <parentid>1150584</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1150595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="5nykkjdjg22up9js6cd63r86vc9fcuz" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Naomi Osaka
|teraka=16 Oktobra 1997
|maty= 
|firenena={{Japana}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao tenisy]]
|taona niasàna=
}}
[[Sary:NaomiOsaka-smile-2020.png|thumb|left|Naomi Osaka]]
'''Naomi Osaka''' ([[fiteny japoney|japoney]]: 大坂 なおみ), teraka ny 16 Oktobra 1997 tao [[Osaka]]) dia mpilalao tenisy [[Japon|japoney]]. 

Nanomboka tamin'ny taona 2018 dia niakatra ho ambony indrindra eran'izao tontolo izao tamin'ny lalao tokana izy ary efa nandresy tamin'ny fifaninanana Grand Slam efatra (Australian Open 2019 sy 2021, US Open 2018 ary 2020). Tamin'ny 28 Janoary 2019, izy no mpilalao tenisy aziatika voalohany nandray ny laharana voalohany teo amin'ny sokajy vehivavy.


== Jereo koa ==
{{DEFAULTSORT:Osaka, Naomi}}
[[de:Naomi Osaka]]
[[Sokajy:Mpilalao tenisy japoney]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1997]]</text>
      <sha1>5nykkjdjg22up9js6cd63r86vc9fcuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao tenisy japoney</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301988</id>
    <revision>
      <id>1150583</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpilalao tenisy]] [[Sokajy:Mpanao japoney]] »</comment>
      <origin>1150583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="s4ck37vtusai15jpv51usq9g4ummdp5" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpilalao tenisy]]
[[Sokajy:Mpanao japoney]]</text>
      <sha1>s4ck37vtusai15jpv51usq9g4ummdp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanjakan'i Japana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301989</id>
    <revision>
      <id>1150586</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « == Jereo koa == [[Sokajy:Mpanao politika japoney]] [[Sokajy:Mpanjaka]] »</comment>
      <origin>1150586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="7l5hxyodfz024t1zehybithx5y6p6sb" xml:space="preserve">== Jereo koa ==
[[Sokajy:Mpanao politika japoney]]
[[Sokajy:Mpanjaka]]</text>
      <sha1>7l5hxyodfz024t1zehybithx5y6p6sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Fiteny japoney</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301990</id>
    <revision>
      <id>1150588</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny «  [[Sokajy:Fiteny]]  [[Sokajy:Japana]] »</comment>
      <origin>1150588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="syyb1z3jlhfff9k25uxsn95l4oyqgrm" xml:space="preserve"> [[Sokajy:Fiteny]]
 [[Sokajy:Japana]]</text>
      <sha1>syyb1z3jlhfff9k25uxsn95l4oyqgrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao tenisy serba</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301991</id>
    <revision>
      <id>1150591</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Mpilalao tenisy]] [[sokajy:Mpanao serba]] »</comment>
      <origin>1150591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="mjynwlpdhpcvyg9189lvc6wv3i36rj2" xml:space="preserve">[[sokajy:Mpilalao tenisy]]
[[sokajy:Mpanao serba]]</text>
      <sha1>mjynwlpdhpcvyg9189lvc6wv3i36rj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao serba</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301992</id>
    <revision>
      <id>1150592</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Serbia]] »</comment>
      <origin>1150592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17" sha1="s3nuu317qvv8005a0oj4ypep8qe4z6w" xml:space="preserve">[[sokajy:Serbia]]</text>
      <sha1>s3nuu317qvv8005a0oj4ypep8qe4z6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao tenisy britanika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301993</id>
    <revision>
      <id>1150597</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpilalao tenisy]] [[Sokajy:Mpilalao britanika]] »</comment>
      <origin>1150597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="otkdgbbjgywsdb34h9j9su5r7xc42tu" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpilalao tenisy]]
[[Sokajy:Mpilalao britanika]]</text>
      <sha1>otkdgbbjgywsdb34h9j9su5r7xc42tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpahay siansa Indonezia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301994</id>
    <revision>
      <id>1150599</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpahay siansa]] [[Sokajy:Mpanao Indonezia]] »</comment>
      <origin>1150599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="3ww4dj0t6hav92tif18jo7n9y5ijug7" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpahay siansa]]
[[Sokajy:Mpanao Indonezia]]</text>
      <sha1>3ww4dj0t6hav92tif18jo7n9y5ijug7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao Indonezia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301995</id>
    <revision>
      <id>1150600</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao]]  [[Sokajy:Indonezia]] »</comment>
      <origin>1150600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="gliohjayyipow7llz5bz4no4s7j5c2s" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao]]

[[Sokajy:Indonezia]]</text>
      <sha1>gliohjayyipow7llz5bz4no4s7j5c2s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>