Wikipedia
mgwiki
https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Rakitra
Manokana
Dinika
Mpikambana
Dinika amin'ny mpikambana
Wikipedia
Dinika amin'ny Wikipedia
Sary
Dinika amin'ny sary
MediaWiki
Dinika amin'ny MediaWiki
Endrika
Dinika amin'ny endrika
Fanoroana
Dinika amin'ny fanoroana
Sokajy
Dinika amin'ny sokajy
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Vary
0
2377
1150688
1131966
2026-09-13T15:48:28Z
Thelezifor
15140
Rohy anatiny
1150688
wikitext
text/x-wiki
{{Boaty ny taksônômia
| anarana = Vary
| sary = Les Plantes Cultivades. Cereals. Imatge 117.jpg
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_subregnum = [[Tracheophyta]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Mônôkôtiledôna]]
| unranked_subclassis = [[Commelinidae]]
| ordo = [[Poales]]
| familia = [[Poaceae]]
| genus = ''[[Oryza]]''
| genus_authority = [[Carl von Linné]]
}}
<!-- vim: se ft=wp: --><!--{{Taxobox végétal | Riz cultivé | Brun ris.jpg | Oryza sativa }}
{{Taxobox sous-règne | Tracheobionta }}
{{Taxobox division | Magnoliophyta }}
{{Taxobox classe | Liliopsida }}
{{Taxobox sous-classe | Commelinidae }}
{{Taxobox ordre | Cyperales }}
{{Taxobox famille | Poaceae }}
{{Taxobox genre | Oryza }}
{{Taxobox binomial végétal | Oryza sativa | [[Linné]], [[1753]] }}
{{Taxobox phylogénie végétal | Poales | Poaceae }}
{{Taxobox fin}}-->[[Sary:Le Riz 02.jpg|vignette|Tanimbary]]
Ny '''vary''' dia [[zavamaniry]] samihafa mamokatra [[voamadinika]] ao amin' ny vondron-karazana ''[[Oryza]]'' (''[[Oryza sativa]]'' - vary aziatika sy ''[[Oryza glaberrima]]'' -- vary afrikana), ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ambolena na eny an-[[tanimbary]] mando mandavan-taona, na volena maina an-tanety. Ny vary no [[zavamaniry]] manana voamadinika mitana ny laharana faharoa eto an-tany amin' ny voly atao [[sakafo]]n' olombelona, aorian' ny [[katsaka (zavamaniry)|katsaka]], raha ny lanja vokarina no resahina. Foto-tsakafo amin' ny nahandro [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]<ref>[https://mg.globalvoices.org/2024/01/16/167816/ Fantaro ireo sakafo Malagasy manana ny lazany · Global Voices teny Malagasy]</ref> sy [[aziatika]] ary [[Indiana (vahoaka)|indianina]] izy io. Mamboly vary ihany koa ny firenena sasantsasany ao [[Eorôpa]] toa an' i [[Italia]], i [[Espaina]], i [[Rosia]], i [[Grisy|Gresy]], i [[Pôrtogaly]], i [[Frantsa]], i [[Okraina|Okrainina]] ary i [[Bolgaria]].
== Karazana sy zana-karazana ==
[[Image:Rice plant with grains.jpg|thumb|247x247px|ankavanana|Salohim-bary]]
Misy karazany roa ny zavamaniry atao hoe "vary", karazana izay samy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Oryza]]'':
* ''[[Oryza sativa]]'' <small>L.</small> -- avy any [[Azia]], misahana ny 95 % amin' ny vary hanin' ny olona.
** ''Oryza sativa'' subsp''. indica'' (ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, indrindra any [[Azia Atsimo]] sy [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]])
** ''Oryza sativa'' subsp''. japonica'' (ambolena any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sady an-tany avo, any [[Japàna|Japana]] sy [[Kôrea]] ary [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] avaratra.)
** ''Oryza sativa'' subsp. ''javanica'' (amblena any Indônezia)
* ''[[Oryza glaberrima]]'' <small>Steud</small>. avy atsy [[Afrika Andrefana]].
Marihina fa ny [[varimbazaha]] dia tsy anisan' ny ''Oryza'' fa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Triticum]]''.
== Tantara ==
Tombanana ho eo amin' ny 6 500 hatramin' ny 8 500 taona eo ho eo izay no efa nanaovan' ny zanak' olombelona ny [[fambolem-bary]]. Ny tany [[Azia]] no efa namboly vary hatramin' ny 8 500 taona, raha hatramin' ny 3 500 taona kosa no namboly vary ny teto [[Afrika]]. Tamin' ny taona 800 tal JK no nahatongavany tao [[Eorôpa]]. Ny tapaky ny taonjato faha-15 no nihanaka tao [[Italia]] sy [[Frantsa]] ny fambolem-bary ary niitatra tamin' ny [[Kôntinenta|kaontinanta]] iray manontolo.
Tany [[Etazonia]] indray dia tamin' ny taona 1694 no tonga tao [[Carolina Atsimo]] izy, ary inoana fa avy taty [[Madagasikara]] no niaviany tamin' izany. Ary tamin' ny taonjato faha-18 no nentin' ny Espaniôla tany [[Amerika Atsimo]] ny fambolem-bary.
Tamin' ny 16 Desambra 2002 dia nofidian' ny fivoriambe ara-potoanan' ny [[Firenena Mikambana]] ho "Taona Iraisam-pirenena ho an' ny Vary" ny taona 2004. Ireto avy ny firenena nanohana izany: [[Bangladesy]], [[Broney|Broney Darosalama]], [[Borkina Fasô]], [[Kambôdia]], [[Kioba]], [[Kiprôsy|Kipra]], [[Kôrea Avaratra]], [[Ekoadôra]], [[Fijy]], [[Gabôna]], [[Grenady]], [[Goiana]], [[India]], [[Indônezia]], [[Japàna|Japana]], [[Kazakstàna]], [[Kôrea]], [[Kôety|Kôeity]], [[Kirgizistàna|Kirgizstàna]], [[Laôsy]], [[Madagasikara]], [[Malỳ|Maly]], [[Malezia]], ny [[Nosy Marshall]], [[Maoritania]], [[Mianmara]], [[Naoro]], [[Nepaly]], [[Nikaragoa]], [[Nizera]], [[Nizerià]], [[Papoazia-Ginea-Vaovao]], [[Pakistàna]], [[Però|Pero]], [[Filipina]], [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina]], [[Singaporo]], [[Srilanka]], [[Sodàna]], [[Tajikistàna|Tajikistana]], [[Tailandy]], [[Tôgô]], [[Vietnamy]], ary [[Zambia]].
== Voly vary ==
[[Image:Rice_Field.jpg|thumb|250px|Asa fambolem-bary ao [[Bangladesy|Bangladesy]]]]
Miisa 2 000 eo ho eo ny karazam-bary volena eran-tany. Amin' ny ankapobeny dia isan-taona no miakatra ny voka-bary, amin' ny vanim-potoanan' ny [[fararano]]. Any amin' ny [[firenena]] vitsy (faritr' i Mékong ohatra) anefa dia mety miakatra hatramin' ny in-3 ny vary ao anatin' ny taona iray.
Mandalo dingana maro ny vary ao anatin' ny fambolena azy:
* Ny voany, izay antsoina hoe [[akotry]] na ''paddy'', no sady iaingan' ny fambolem-bary no iantefany ihany koa. Ny akotry tokoa mantsy no volena indray hitombo isa.
* Ketsa: Apetraka ao amin' ny toerana somary mandomando ny akotry ka mitsiry. Alentika anaty tanin-ketsa izay efa mando tsara ireo vary akotry mitsiry ireo ka rehefa maniry eo amin' ny 10 hatramin' ny 50 sm eo ho eo no atao hoe [[ketsa]].
* Afindra mankany amin' ny [[tanim-bary]] indray ireo ketsa ireo, io no atao hoe manetsa.
Sarotra ny fambolem-bary ka vitsy ihany ny firenena mamboly vary. Ny voka-barin' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] sy [[India]] dia efa mihoatra ny antsasaky ny voka-bary eran-tany manontolo. Ny anton' izany dia mila hafanana sy hamandoana ary hazavana ny fambolem-bary. Ny faritry ny [[Zana-pehintany|zana-pehin-tany]] sy ny faritra ambanin' ny zana-pehin-tany, izay tany mafana sy mando, no tena ahafahana mamboly vary mandavantaona. Tsy dia sarotiny loatra kosa ny vary raha momba ny [[nofon-tany]]. Ny [[rano]] kosa no tena tsy afa-misaraka aminy satria dia mila hatramin' ny 100 mm isam-bolana ny vary anankiray. Araka izany dia miteraka fanjifana rano goavana tokoa ny fambolem-bary.
Mbola manasarotra ny fambolem-bary ihany koa ny asa takian' ny fijinjam-bary. Tsy mety ampiasaina amin' ny vary ny milina toy ny ''moissonneuse'' fampiasa amin' ny voly hafa toy ny [[varimbazaha]]. Noho izany dia mitaky asan-tanan' olombelona ny fijinjam-bary. Amin' izay lafiny izay dia kilasiana ho fambolena any amin' ny [[Firenena Mahantra Bokan-Trosa Indrindra|tany mahantra]] ny fambolem-bary noho ny lanjan' ny asan-tanan' olombelona izay mavesatra tokoa. Ny fitarihan-drano, ny asa tany, ny fanetsana, ny fikobahana, ary ny ala fakofako na fiavana dia asa mitaky herim-batana avokoa. Misy ihany ny fambolem-bary tsy mitaky hamandoana mandavantaona fa miandry ny orana fotsiny, nefa dia kely ny vokatra azo amin' izany.
== Famokaram-bary sy tsena iraisam-pirenena ==
Somary niakatra ny famokaram-bary eran-tany taona vitsivitsy izao, noho ny fihatsaran' ny teknika fambolem-bary indrindra indrindra, nefa tato ho ato dia hita ho somary marindrano ny taham-bokatra azo amin' ny fambolem-bary (manodidina ny 3,8 taonina isaky ny [[hekitara]]). Araka ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Sakafo sy ny Fambolena|FAO]], dia nahatratra 585 tapitrisa taonina ny akotry vokatra eran-tany tamin' ny taona 2003.
{| class="wikitable"
|+ '''Firenena mpamokatra vary'''
|2003||Velaran-tany novolena (MHa)||Taham-bokatra (taonina/Ha)||Vokatra (Mt)
|-
|[[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]||27,40||6,12||167,62
|-{{ligne grise}}
|Inde||44,00||3,03||133,51
|-
|[[Indônezia]]||11,60||4,47||51,85
|-{{ligne grise}}
|Bangladesh||11,10||3,43||38,06
|-
|[[Vietnamy|Vietinamy]]||7,44||4,65||34,61
|-{{ligne grise}}
|THA||11,00||2,45||27,00
|-
|[[Mianmara|Birmania]]||5,60||3,91||21,90
|-{{ligne grise}}
|Filipinina||4,10||3,22||15,35
|-
|[[Brezila]]||3,16||3,24||10,22
|-{{ligne grise}}
|Japana||1,68||5,87||9,86
|-
|[[Etazonia]]||1,21||7,45||9,03
|-{{ligne grise}}
|Pakistan||2,21||3,05||6,78
|-
|[[Kôrea Atsimo]]||1,01||5,99||6,07
|-{{ligne grise}}
|Egypta||0,62||9,43||5,80
|}
* Eo ho eo amin' ny 600 tapitrisa taonina eo ihany, izany hoe 4 % amin' ny vokatra eran-tany no atokana ho amin' ny tsena iraisam-pirenena. Eo amin' ny 7 % eo ho eo isan-taona kosa no fiakaran' io taha io.
* I [[Tailandy]] no mpanondrana vary voalohany eran-tany tamin' ny taona 2004 (10,13 tapitrisa taonina). I Viêt Nam (3,9 tapitrisa taonina) sy India (2,8 tapitrisa taonina) no manarakaraka.
* I [[Filipina]] (0,985 tapitrisa taonina tamin' ny 2004) sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no mpanafatra vary betsaka indrindra.
== Fampiasana ny vary ==
=== Sakafo sy nahandro ===
[[Image:Meshi.jpg|thumb|right]]
Ireto no karazan-tsakafo vitsivitsy azo amin' ny vary:
* [[Vary sosoa]] sy [[vary maina]] ([[Madagasikara]])
* [[Carry]] ([[La Réunion]])<!--
* [[Gâteau de riz]] -->
* [[Mochi]] ([[Japana]])
* [[Paëlla]] ([[Espaina]])
* [[Risotto]]
* [[Riz cantonais]] ([[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]])
* [[Plov]] ([[Ozbekistàna|Ozbekistana]] sy [[Xinjiang]] ([[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]))
=== Ho an' ny fahasalamana ===
Mitondra [[vitaminina A]] betsaka ny vary mena. Ahafahana miady amin' ny aretin-kibo ihany koa ny vary sy ny [[rano]] ahandroana azy.
== Fanovana fototarazo ==
Araka ny voalazan' ilay gazetiboky ''Science'' dia mikasa hamokatra sy hampiditra eo amin' ny tsena vary OGM manomboka ny taona 2006 i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] izay mpamokatra sy mpanjifa vary voalohany eran-tany. Karazany roa vaovao vokatry ny fikarohan-dry zareo Sinoa izy ireo, dia ny vary Xianyou 63 (maharesy ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] mpanimba vary ''Chilo suppressalis'' sy ''Corcyra cephalonica'' ary ''Parapoynx vittalis'') sy ny Youming 86. Voalaza fa mampihena ny fampiasana poizina famonoana bibikely hatramin' ny 80 % izy ireo, mahatsara ny fahasalaman' ny mpamboly, sady manatsara ny tamberina ihany koa (6,36 taonina/hekitara). Tsy mbola nisy anefa fikarohana ara-tsiansa nanaporofo ny tsy fisian' ny voka-dratsiny na amin' ny tenan' ny olombelona na amin' ny sehatra hafa. Marihina fa ankoatra io tetikasa momba ny vary OGM io dia ny [[sôza|sôzà]] ihany aloha hatramin' izao no sakafo OGM tena efa miparitaka amin' ny tsena.
== Voka-dratsin' ny fambolem-bary amin' ny tontolo iainana ==
Ny fambolem-bary dia manana ny lafy ratsiny eo amin' ny [[toetany]] sy ny [[tontolo iainana]], noho izy mamokatra [[metanina]] betsaka loatra<ref>{{Cite web |title=Fikarohana momba ny fifandraisan'ny fambolem-bary sy ny {{tb méthane}} |url=http://www.ird.fr/fr/actualites/fiches/1999/fiche92.htm |accessdate=2002-08-17 |archivedate=2002-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020817170706/http://www.ird.fr/fr/actualites/fiches/1999/fiche92.htm }}</ref>. Ny metanina moa dia [[etona]] iray tafiditra ao anatin' ny sokajin' ny [[etona mampihiboka hafanana]] izany hoe miteraka fitomboan' ny hafanana eto amin' izao tontolo izao.
Misy [[bakteria]] anankiroa miasa amin' ny fambolem-bary dia ny bakteria mivelatra amin' ny toerana tsy misy [[Ôksizenina|ôksizena]] (anaerôbia) izay miteraka metanina; sy ny bakteria mivelona amin' ny toerana misy ôksizena (aerôbia) izay mampihena ny matanina kosa.
Ny teknikam-pitarihan-drano ampiasaina ankehitriny amin' ny fambolem-bary dia manome vahana ny bakteria anaerôbia, ary ny vokatr' izany dia betsaka kokoa ny metanina miforona sy mihanaka amin' ny rivotra iainana.
Misy teknikam-pitarihan-drano hafa anefa azo ampiasaina hampihenana io voka-dratsy iray io.
Ny famokarana vary iray kilôgrama dia miteraka metanina 120 g. Ny fambolem-bary noho izany no antony faharoa miteraka metanina eto an-tany (60 tapitrisa taonina isan-taona) aorian' ny fiompiana biby mamadika hota (80 tapitrisa taonina isan-taona).
Mitaky rano betsaka ihany koa ny fambolem-bary.
Any [[Etazonia]] sy [[Aostralia]] ohatra dia mahalany ny 7 % amin' ny rano ampiasain' ny firenena iray manontolo ny fambolem-bary, kanefa dia tsy mitondra afa-tsy 0,02 % amin' ny PNB fotsiny ihany. Any amin' ny firenena manana rano betsaka kosa dia tsara ny ateraky ny fambolem-bary satria miaro amin' ny tondra-drano izy.
== Jereo koa ==
* ''[[Oryza]]''
* [[Varimbazaha]]
* [[Katsaka]]
* [[Ampemba]]
* [[Hordeum|Ôrza]]
* [[Vary (kolontsaina malagasy)]]
== Loharano sy tonon-tsiahy ==
<references />
==Rohy ivelany==
<!--*{{ITIS|41976|''Oryza sativa'' L.}}-->
*[https://web.archive.org/web/20041118074528/http://www.isf-iai.be/fileadmin/user_upload/manuels/manuel_decortiqueur_web.pdf Torolàlana fanamboarana milina fitotoam-bary] - {{pdf}}
* [http://www.irri.org/ International Rice Research Institute]
* [http://www.knowledgebank.irri.org/ Rice Knowledge Bank] {{Wayback|url=http://www.knowledgebank.irri.org/ |date=20040522064816 }} Bankim-pahalalana momba ny vary
[[Category:vary|*]]
[[Category:Sakafo]]
[[Category:Fambolena]]
[[Category:Serealy]]
6q3qniq0tuw615wpg5jfl9n37dpmr7i
Fiangonana Jesosy Mamonjy
0
9019
1150699
1117750
2026-09-13T21:05:40Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150699
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:JesosyMamonjyAnkorondrano face.jpg|vignette|Fiangonana Jesosy Mamonjy Ankorondrano 2007|356x356px]]Ny '''Fiangonana Jesosy Mamonjy''' dia fiangonana [[Kristianisma|kristiana]] [[Pentekôtisma|pentekôtista]] miorina eto [[Madagasikara]] sady efa miely any ivelany koa, izay niorina ara-panjakana tamin' ny taona 1963 taorian' ny asa fitoriana ny filazantsara nataon' ny misiônera amerikana [[Mounir Aziz Daoud]] sy [[Jane Collins (misiônera)|Jane Collins]] vadiny. Eo Ankorondrano, [[Antananarivo]] no misy ny foibeny. Manana trano fiangonana miorina mihoatra ny 1 000 izy tamin' ny taona 2019 ary manana mpitandrina sy mpianatra ao amin' ny Sekoly ara-Baiboly ary mpino mihoatra ny 2 000, miara-miasa, mitandrina amin' ireo fiangonana ireo sy ny zanam-piangonana tsy mbola nahavita trano.[[Sary:MA Daoud wikipedia.jpg|vignette|Ny Rév. MA Daoud mivady Mpanorina ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Sarin' ny © Lalamasaka Hatry ny Ela.]]
== Tantara ==
=== Ny mpanorina ===
==== Fahatongavan' i Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny ====
[[Sary:Bro and Sis Daoud 1963.jpg|vignette|MA Daoud mivady 1963]]
I [[Mounir Aziz Daoud]] sy Jane Collins vadiny dia mpitory filazantsara mitety tany, izay efa nanao asa fitoriana tany amin' ireo [[Karaiba|Nosy Karaiba]] sy taty [[Afrika]] (tany [[Ejipta|Egipta]], sns), tany [[Azia]] sns<ref><small>Jereo ao amin'ny Site Web an'ny [https://www.lalamasaka.mg lalamasaka] {{Wayback|url=https://www.lalamasaka.mg/|date=20200819065926}} ny Article: [https://lalamasaka.mg/category/fahagagana-sy-misiona/ "Fahagagana sy Misiona"] {{Wayback|url=https://lalamasaka.mg/category/fahagagana-sy-misiona/|date=20200713101515}}</small></ref>. Mba ho fanatanterahana ny [[Tenin' Andriamanitra]] hoe "Hitory hatrany am-paran' ny tany" dia nanapa-kevitra izy ireo ny hanao fitoriana ny Filazantsara teto Madagasikara tamin' ny taona 1961 (nihevitra izy ireo fa any am-paran' ny tany no misy an' i Madagasikara raha miohatra an' i Amerika fiavian' izy ireo).
==== Fitoriana filazantsara teny Fenoarivo ====
Teo amin' ny Stade des Cheminot Antananarivo no nanombohan' izy ireo ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]]. Fa rehefa hitan' ny fanjakana fa nanelingelina ny tanàna izany noho ny fitohanan' ny fifamoivozana dia nakisaka teny Fenoarivo, mihataka ny renivohitra. Toerana famonoana omby io toerana io, tsy dia madio loatra fa teny moa no nanomezana ny alalana hanao ny asa fitoriana. Tsy araka izay noheverina anefa fa tonga maro dia maro ny olona, nanolo-tena hiasa ny fitaterana, ary nahavory olona niaraka tamin' ny [[fahagagana]] marobe sy ny herin' Andriamanitra izy mivady, satria nisy jamba maro nahiratra, ny kilemaina tonga nitovy ny tongony, ny moana niteny, ny marenina lasa nandre, ny nalemy nitsangana teo no ho eo, hitan' ny olona rehetra, ary aretina sy olona azon' ny [[devoly]] maro no sitrana sy afaka. Ankoatra izany dia olona maro no tonga nandoro ny [[Ody|odiny]] ka nanolo-tena ho an' Andriamanitra.
==== Fanorenana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy ====
[[Sary:Jesosy Mamonjy 1963 brique.jpg|vignette|Fiangonana Jesosy Mamonjy Voalohany 1964]]
Tsy dia nanan-kevitra ny hijanona teto [[Madagasikara]] izy ireo fa mbola nitohy nanao ny fitetezan-tany tahaka ny fanaony. Fa vokatry ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]] izay nataony teo Fenoarivo, nitohy hatrany [[Toamasina]] dia nanindry mandry azy ireo ny [[Fanahy Masina]] hanorina fiangonana teto Madagasikara tamin' ny taona 1963, izay nomeny ny anarana hoe "Fiangonana Jesosy Mamonjy". Nahatsapa mantsy izy mivady fa tena mbola tany maizina nitoeran' ny asan' ny [[devoly]] i [[Madagasikara]] ka mila ny fanafahan' ny [[Filazantsara]], na dia efa nisy ny fiangonana ihany aza teto.
Taorian' ireo fiangonana lehibe, ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagaskara]], ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Rômanina]], ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]], izay efa nisy teto Madagasikara tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, dia ny Fiangonana Jesosy Mamonjy no fiangonana tranainy indrindra niorina teto taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Manaraka ireo fiangonan-dehibe dia izy no manana trano fivavahana sy mpino maro indrindra eto Madagasikara.
==== I Jane Collins sy ny hira fiderana ====
Hatramin' ny niorenan' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy tamin' ny taona 1963 dia nanangana kilasy fampianarana hira [[Fifohazam-panahy|fifohazana]] ireo tanoran' ny fiangonana ramatoa Jane Collins Daoud ary nanofana mpampianatra hira sy mpandika hira (hira amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] adika ho amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]) ihany koa, izay nahafahana nandrafitra tsikelikely ny fihiràn' ny fiangonana ho fitaovana hiderana mandritry ny fotoam-pivavahana.
Mahay mitendry zava-maneno isan-karazany ihany koa ramatoa Daoud (Jane Collins) hatramin' izy tao amin' ny Sekoly ara-Baiboly, ary fombany ny mandeha mitory teny an-kalamanjana irery sady mihira fiderana miaraka amin' ny [[angorodao]]<nowiki/>ny na ny [[gitara]]<nowiki/>ny, rehefa nitsangana kosa ny Fiangonana Jesosy Mamonjy teo Ankorondrano dia nentiny avy any Amerika ny [[pianô]]<nowiki/>ny ho tendrena tao amin' ny fivoriana, koa izy no mpitendry voalohany nodimbiasan' ireo anabavy sy rahalahy maro taty aoriana. Marihina fa namela fampianarana marobe tamin' ireo mpitendry nahita azy (1963, 1991-1999) ramatoa Daoud (Jane Collins) na tamin' ny fomba fitendry anaty fotoam-pivavahana na ny fitsipi-pitondrantena entina hanaovana izany asa fanompoana izany.
==== Fahafatesan' ireo mpanorina ====
Maty teto [[Madagasikara]] tamin' ny taona 1999 Ramatoa Jane Collins ary tamin' ny taona 2004 kosa ny Rev [[Mounir Aziz Daoud]] rehefa voky andro sy nitambesaran' ny asa mafy, tamin' ny [[fifadian-kanina]] lavareny, ny asa fitorian-teny, ny asa fanitarana teo Ankorondrano Foibe, ny asa fanamboarana trano fiangonana marobe manerana an' i [[Madagasikara]]. Nalevina ("nambolena" hoy ny fiteny ao amin' ilay fiangonana<ref><small>"Nambolena": "nalevina", fomba fiteny ny olona alevina eto amin'ny Fiangonana Jesosy Mamonjy.</small></ref>) eny amin' ny fasam-piangonana eny Soamanandray Ivato (akaikin' ny [[Seranam-piaramanidin' Ivato|seranam-piaramanidina]] iraisam-pirenena) ny nofo mangatsiakan' izy mivady araka ny hafany fony mbola natanjaka izy ireo: "Tsy alefa any Etats-Unis izahay rehefa miala ety, hoy izy, fa mijanona miaraka aminareo eto Madagasikara satria efa eto ny fonay".
[[Sary:MA Daoud sy mpandika teny.jpg|vignette|MA Daoud sy ny pastora mpandika teny Voahangy Andriamanga]]Nanao asa soa maro teto Madagasikara ny Rev Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny, nanangana fiangonana maro dia maro tamin' ny volany manokana, nanokatra sekoly, ary nampiasa ny volany sy ny fananany rehetra ho an' i Madagasikara tamin' ny androm-pahavelomany. Manana mpino marobe ao amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy izy ireo ankehitriny izay vavolombelon' ny asa fikelezan' aina nataony, ireo no manohy ny asany ary mitazona ny [[Foto-pampianarana|foto-pampianarany]] sy ny fahaveloaman' ny Fiangonana.
== Taorian' ny fahafaresan' ny mpanorina ==
==== Lalamasaka hatry ny ela ====
Mba hizarana ny fampianaran' i Daoud mivady sy hanohizana ny asa natombony dia natokana ho azy ny Site web an' ny [https://www.lalamasaka.mg Lalamasaka Hatry ny Ela] {{Wayback|url=https://www.lalamasaka.mg/ |date=20200819065926 }}.
== Tanjona sy antom-pisian' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy ==
=== Fampielezana ny Filazantsara mitohy ===
Mifototra amin' ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]] amin' ny olona rehetra ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Ny tanjona kendreny dia ny hitaona olona vaovao hatrany ho an' Andriamanitra amin' ny alalan' ny fitoriana ny [[Hazo fijaliana|hazofijalian]]' i [[Jesosy|Jesosy Kristy]] ary manomana ny mpino ao aminy handova ny [[Lanitra (finoana)|lanitra]].
=== Fibebahana sy fahaterahana indray ===
Mba hahatratrana io tanjona farany io dia manana foto-pampianarana mafy orina ny Fiangonana, dia ny fiovam-po sy [[Fahateraham-baovao (kristianisma)|fahaterahana indray]] tena izy, ary ny foto-pampianarana momba ny Fahamasinana izay anisan' ny mampiavaka azy amin' ny fiangonana hafa rehetra.
=== Fampianarana ===
Ny [[Baiboly]] no fototra iorenan' ny fampianaran' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy sady toriny nefa manana boky manazava ny Baiboly izy dia ny ''Boky Maintso'' (dikateny malagasy) ary ny ''Red Book'' (dikateny anglisy). Ireo boky ireo no mirakitra ny fampianaran' ny misiônera [[Mounir Aziz Daoud|Daoud]] mivady sady manoro lalana "ny fomba hianarana feno ny Baiboly", izay nosoratan' izy mivady ihany ary ampiasaina amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy rehetra sy ny fiangonana hafa manovo ny fampianaran' izy ireo.
Mamokatra boky ara-panahy sy trakta maro ny Fiangonana izay nosoratan' izy mivady sy ireo mpitandrina nofaniny ary manana fanontam-boky manokana ho azy dia ny "Literatiora Jesosy Mamonjy".
=== Fiderana ===
Manana ny fihiràny manokana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, fihirana nadika avy amin' ny fihiràn-dRamatoa Daoud (Jane Collins) ary vokarina sy atonta ao amin' ny Literatiora Jesosy Mamonjy ihany, dia ny ''Song Book'', "Songs with a message", hira nangoniny sy nofantenana avy tamin' ireo hira [[Fifohazam-panahy|fifohazana]] tranainy. Ankoatra izany kosa dia manana departemanta manokana ho amin' ny famoronan-kira ny Fiangonana Jesosy Mamonjy.
== Rafitra ==
=== Sampan' asa ===
Misy zanaka asa sahanin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy,
==== Sekoly ara-Baiboly ====
Hatramin' ny fotoana niorenan' ilay fiangonana teto Madagasikara dia efa nisokatra tao Ankorondrano Foibe ny toerana fanofanana, dia ny Sekoly ara-Baiboly hamoahana ireo ho [[Pastora|mpitandrina]] matihanina. Ny anabavy Daoud (Jane Collins) no niandraikitra feno ny fampianarana ny Sekoly ara-Baiboly tany am-piandohana raha mbola sahirana tamin' ny asa fanorenana ny vadiny. Sivy mirahalahy no mpianatra nivoaka sy nohosorana mpitandrina voalohany teto amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Ary mbola mitohy manofana mpianatra ilay fiangonana hatramin' izao ka Biraon' ny Firaisan' ny Mpitandrina no miandraikitra ny fitantanana sy fanofanana azy ireo.
==== Sekoly Alahady ====
Manana programa fampianarana ny [[Sekoly Alahady]] ho an' ny ankizy ny fiangonana rehetra miorina izay fomba hitaomana ny ankizy ho an' i [[Jesoa|Jesosy]] sy ahafahana mitory ny tenin' Andriamanitra ho azy ireo. Ny anabavy Daoud (Jane Collins) ihany koa no nanomboka sy nampita ny fomba fampianarana Sekoly Alahady, ny fampianarana hira ho an' ny ankizy mandritry ny fankalazana ny [[Noely]]. Ny mpampianatra dia tsy maintsy olona voafidy tsara sy mendrika izay nandalo fanadihadiana, ary tsy maintsy mandray sy manatrika fiofanana isan-kerinandro.
==== Fivorian' ny Tanora ====
Ny fiangonana rehetra dia manana fivoriana ho an' ny tanora hizarana ny tenin' Andriamanitra sy hitaizana azy ireo ho tonga amin' ny [[famonjena]], ho tanora kristiana miasa ho an' Andriamanitra.
==== Sekoly tsy miankina amin' ny fanjakana ====
Manana sekoly maromaro miorina ao anatin' ny tokontanin' ny fiangonana izy, izay voasokajy ho asa sôsialy ho fandraisana anjara amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny mpiara-monina.
==== Departemantan' ny famoronan-kira ====
Manana Departemanta manokana momba ny famoronan-kira ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, izay natsangan' i Jane Collins Daoud tamin' ny taona 1963.
Ny pastora Randriatsarafara Maurice sy ny pastora Andriamanga Adolphe, izay samy mpitandrina voalohany, no niandraikitra izany departemanta izany taty aoriana. Mandritry ny fankalazana ny [[Noely]] kosa no ianarana sy ihirana ny hira vaovao, izay andraisan' ny [[Sekoly Alahady]], fikambanan' ny tanora, mpampianatra Sekoly Alahady sy ny rehetra ao amin' ny fiangonana anjara. Fankalazana ny nahaterahan' ny Mpamonjy izay anisan' ny fotoan-dehibe hifaliana eo amin' ny fiangonana ankoatra ny andro [[Paska]] sy ny [[Pentekôty]] ny Noely.
Amin' izao fotoana izao dia manana hira mihoatra 1 200 ny Fiangonana Jesosy Mamonjy izay samy voarakitra anaty fihirana sy amin' ny rakipeo avokoa.
Mba hitohizan' izany asa fitendrena navelan' ny anabavy Daoud izany dia natsangana teo amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy ny sekoly fampianarana mozika ho an' ny zanaky ny Fiangonana ([https://web.facebook.com/Musics-and-Voice-Orchestra-Jesosy-Mamonjy-106937221020878/?ref=pages_you_manage Musics and Voice Orchestra Jesosy Mamonjy]) nanomezana anjara ny ankizivavy kely sy ny ankizilahy kely, mba hahafahana manofana azy ireo sy mampita ny fampianarana nentin-dramatoa Jane Collins ho an' ny mpitendry zava-maneno mandritra ny fotoam-pivavahana.
=== Fitarihana sy fitantananan-draharaha ===
==== Ny asan' ny mpitandrina ====
Ny [[Pastora|mpitandrina]] no miantsoroka ny asa fitandremana amin' izao fotoana izao araka ny Satan' ny Fiangonana izay narafitra fony izy mivady nanangana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, sy araka ny tso-drano nomen' ny mpanorina rehefa narefo tsy nahavita ny asa intsony izy, ary misy mpino marobe miara-miasa amin' izy ireo amin' ny asa fitoriana teny sy ny fitondram-piangonana manerana ny Nosy sy any ivelany.
==== Fitantanana ====
Misy kosa ny rafitra mitantana ny fananam-piangonana, dia ny filan-kevi-pitantanana izay voalazan' ny Sata ihany, ka fidîn' ny mpino isaky ny 4 taona ireo mambran' ny birao ao anatiny. Ny pastora Ratafy Léon kosa no filohan' ny filan-kevi-pitantanana sady filohan' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy nanomboka tamin' ny taona 2003 ka hatramin' ny taona 2020 rehefa nodimandry am-perinasa. Ankehitriny dia ny mpitandrina Raymond Randrianatoandro no filoha taorian' ny fifidianana natao tamin' ny 16 jolay 2022.
== Fiitarana sy fielezan' ilay fiangonana ==
=== Ny fiangonana tao Ankorondrano ===
Nanangana trano fivavahana lehibe indrindra teto [[Madagasikara]] i Daoud mivady tao Ankorondrano Antananarivo tamin' ny taona 1963, izay nahazaka olona hatrany amin' ny 5 000 tamin' izany, ary tamin' ny taona 1991 dia nanomboka nanao fanitarana inefatra mba hahazaka olona hatrany amin' ny 25 000 ka hatramin' ny 30 000. Izy no trano fiangonana lehibe indrindra eto Madagasikara, ary trano fiangonana mahazaka olona betsaka indrindra taty [[Afrika]] talohan' ny taona 2010.
=== Fielezan' ilay fiangonana ===
Efa miparitaka manerana izao tontolo izao ny mpino ao amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy amin' izao fotoana izao, ka izay mifindra monina any amin' ny firenen-kafa dia miezaka manokatra fiangonana hivavahana sy mitaona ny mpiray monina aminy hiara-manompo an' Andriamanitra. Noho izany dia efa misy Fiangonana Jesosy Mamonjy ny any [[Frantsa]] sy any [[Mayotte]], nefa kosa dia marobe ireo zanaky ny fiangonana miparitaka manerantany, any [[Alemaina]], [[Kamerona]], [[Afrika Atsimo]], [[Sina]], [[Japana|Japàna]], [[Etazonia]], [[La Réunion]] sns.<ref><small>Efa misy Fiangonana Jesosy Mamonjy maromaro azo karohina ao amin'ny [https://www.google.mg/maps/place/Jesosy+Mamonjy+Ankorondrano,+Antananarivo/@-18.892437,47.5226485,1015m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x21f080b20184d567:0x91b81c28a4928cea!8m2!3d-18.8926502!4d47.5224789?hl=fr&authuser=0 Google Maps], na miditra amin'ny Site an'ny [https://lalamasaka.mg/category/maps/ Lalamasaka Hatry ny Ela] {{Wayback|url=https://lalamasaka.mg/category/maps/|date=20191008223821}} raha te hitady ny toerana misy Fiangonana.</small></ref>
== Rohy ivelany ==
*http://www.lalamasaka.mg
*Chaine youtube lalamasaka : https://www.youtube.com/channel/UCtXXNpeJAEhvM2Ow5MmlEWw
*Biography M.A & Jane Collins Daoud: https://lalamasaka.mg/category/biographie/
*Jesosy Mamonjy Ankorondrano en 3d: http://lalamasaka.mg/jesosy-mamonjy-ankorondrano-en-3d/
*pejy Facebook: [https://www.facebook.com/Lalamasaka-Hatry-ny-Ela-1377681038958319/notifications/ Lalamasaka]
*pejy Facebook Musics and Voice Orchestra Jesosy Mamonjy: https://web.facebook.com/Musics-and-Voice-Orchestra-Jesosy-Mamonjy-106937221020878/?ref=pages_you_manage
*http://jesosymamonjy-france.fr/
== Jereo koa ==
*[[Evanjelisma]]
*[[Pentekôtisma]]
*[[Evanjelisma eto Madagasikara]]
*[[Kristianisma eto Madagasikara]]
*[[Prôtestantisma eto Madagasikara]]
== Loharano sy fanamarihana ==
<references />
[[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]]
gbmfs3dehm8rageje2m9bv3jej8t9sp
Étricourt-Manancourt
0
11634
1150709
934235
2026-09-14T08:27:44Z
Kontributor 2K
31390
+Mari-piandrian'i
1150709
wikitext
text/x-wiki
I '''Étricourt-Manancourt''' dia tanàna any [[Frantsa]], ao amin'ny faritr'i [[Hauts-de-France]], ao amin'ny departementan'i [[Somme]].
[[sary:Blason famille fr de Rohan-Chabot.svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Étricourt-Manancourt]]
==Rohy ivelany ==
===Amin'ny teny frantsay===
[[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Somme]]
*
nwlgcrhbn0858k01tuofflficn1n1d0
Thun-Saint-Amand
0
177520
1150707
1035766
2026-09-14T07:47:05Z
Kontributor 2K
31390
Mari-piandrian'i @common file - fix layout
1150707
wikitext
text/x-wiki
{{Coord|50.4808|3.4597}}
{{infobox tanàna
|tanàna=Thun-Saint-Amand
|sary=Thun-Saint-Amand (Nord, Fr) mairie.JPG
|firenena={{Frantsa}}
|faritany=[[Hauts-de-France]]
|velarantany=3.71
|isam-ponina=1033
|ben'ny tanàna=Rose-Marie Caby
}}
[[sary:Blason famille fl de Landas.svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Thun-Saint-Amand]]
I '''Thun-Saint-Amand''' dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Valenciennes, ao amin'ny departemantan'i [[Nord (departemanta frantsay)|Nord]], ao amin'ny faritr'i [[Hauts-de-France]], ao [[Frantsa]].
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 59594.
I Rose-Marie Caby no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Vallée de la Scarpe
== Jeografia ==
Ny isam-ponin'i Thun-Saint-Amand dia 1033 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 14 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 38 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 50.4808° ary 3.4597° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.
== Rohy ivelany ==
* : Tranonkala
* [http://www.communes.com/recherche/?q=Thun-Saint-Amand Eo amin'i www.communes.com]
<references/>
[[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Nord]]
fjd9dii5utxs4a7bvv3o5ss6gibhj7m
Thomas Müller
0
198111
1150702
1085715
2026-09-14T00:20:17Z
Dostojewskij
7697
Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989
1150702
wikitext
text/x-wiki
{{infobox olona
|sary=Thomas Müller, Germany national football team (02).jpg
|anarana=Thomas Müller
|teraka=13 Septambra 1989
|maty=
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Thomas Müller''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 13 Septambra 1989
== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]
[[sokajy:Biôgrafia]]
{{vangovango}}
{{DEFAULTSORT:Muller, Thomas}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]]
73i6kh0nvs4pqn7z56etohxvd3ayts9
Barras
0
257193
1150712
955840
2026-09-14T10:19:35Z
~2026-49733-72
41027
1150712
wikitext
text/x-wiki
{{coord|-4.244440|-42.294440}}
{{infobox tanàna
|anarana = Barras
|velarantany =1.722,50
|haavo = 88
|fanjakana = {{Piauí}}
|isam-ponina = 44.850
|firenena = {{Brazila}}
|ben'ny tanàna =
|sary =Palacete da Casa Rosada de Barras II.jpg
|saina = Bandeira Barras -PI.jpg
}}
[[File:Piaui Municip Barras.svg|thumb|left| Barras]]
'''Barras''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Piauí]] ao amin'ny [[Brazila]].
== Jeografia ==
Ny isam-ponina dia 44.850 mponina tamin'ny taona 2022. 120 km miala an'i [[Teresina]] izy io.
== Jereo koa ==
* [[Brazila]]
** [[Piauí]]
== Tsiahy ==
<references/>
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Piauí]]
ilz4y2flqw4k1n2mfw9sy2g7degd56u
Betsiboka (ony)
0
279024
1150691
1147669
2026-09-13T18:45:05Z
Thelezifor
15140
Nandamina lahatsoratra
1150691
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Earth from Space Betsiboka River Delta, Madagascar (28783132256).jpg|vignette|476x476px|Ny Hefak' i Betsiboka nalaina sary avy eny amin' ny habakabaka]]
I '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokon-dranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]]. Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' [[ala]] hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny [[fiompiana]] nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]].
== Fiandohana sy velaran'ny sahan-dranon'i Betsiboka ==
Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny [[renirano]] Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. I Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny [[haambo]] manodidina ny 1 550 m. Raha refesina avy amin’ny loharanon’ i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref />
== Fifandraisana amin' Ikopa sy amin' i Kamoro ==
[[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’i Betsiboka i [[Ikopa]]. Ny fihaonan’ Ikopa sy i Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy be honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo [[Ambato-Boeny]] kosa no ihaonan’ i Betsiboka amin’ i [[Kamoro (renirano)|Kamoro]] eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ i Betsiboka sy Ikopa ary i Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ ny sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>.
== Ny antsanga sy ny fiovan'ny vavaranon'i Bombetoka ==
[[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]]
Rehefa manakaiky an’i [[Mahajanga]] i Betsiboka dia mamorona [[antsanga]] lehibe ao anatin’ny [[ala honko]] matevina, indrindra eo amin’ny faritra [[Marovoay]] sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny [[NASA]], dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’ i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref>
Ny fiangonan’ny [[fasika]] sy [[fotaka]] entin’ i Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny [[helodrano]] sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon’i Môzambika]].
== Ala honko sy zavamananaina ==
[[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny [[ala honko]], izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny [[Soka-dranomasina|sokatra an-dranomasina]], ny [[vorona]], ny [[trondro]], ny [[makamba]], ny [[Drakaka|foza]] ary [[lamboara]].
Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny [[tontolo iainana]] satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny lamboara ny faritra ao amin’ny antsangan' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref>
== Trondro miavaka ao amin' ny sahan-dranon' i Betsiboka ==
Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny ''[[Paretroplus tsimoly]]'', karazana trondro malagasy ao amin' ny fianakaviana ''[[Cichlidae]]''. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|IUCN]] ho atahorana ho lany tamingana.
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]]
== Loharano ==
{{reflist}}
{{Renirano malagasy}}
[[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Boeny]]
76tm97d0idwzjwbqwbhfiad8sgv1yyz
1150692
1150691
2026-09-13T18:45:42Z
Thelezifor
15140
1150692
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Earth from Space Betsiboka River Delta, Madagascar (28783132256).jpg|vignette|476x476px|Ny Hefak' i Betsiboka nalaina sary avy eny amin' ny habakabaka]]
I '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokon-dranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]]. Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' [[ala]] hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny [[fiompiana]] nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]].
== Fiandohana sy velaran'ny sahan-dranon'i Betsiboka ==
Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny [[renirano]] Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. I Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny [[haambo]] manodidina ny 1 550 m. Raha refesina avy amin’ny loharanon’ i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.
== Fifandraisana amin' Ikopa sy amin' i Kamoro ==
[[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’i Betsiboka i [[Ikopa]]. Ny fihaonan’ Ikopa sy i Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy be honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo [[Ambato-Boeny]] kosa no ihaonan’ i Betsiboka amin’ i [[Kamoro (renirano)|Kamoro]] eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ i Betsiboka sy Ikopa ary i Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ ny sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>.
== Ny antsanga sy ny fiovan'ny vavaranon'i Bombetoka ==
[[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]]
Rehefa manakaiky an’i [[Mahajanga]] i Betsiboka dia mamorona [[antsanga]] lehibe ao anatin’ny [[ala honko]] matevina, indrindra eo amin’ny faritra [[Marovoay]] sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny [[NASA]], dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’ i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref>
Ny fiangonan’ny [[fasika]] sy [[fotaka]] entin’ i Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny [[helodrano]] sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon’i Môzambika]].
== Ala honko sy zavamananaina ==
[[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny [[ala honko]], izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny [[Soka-dranomasina|sokatra an-dranomasina]], ny [[vorona]], ny [[trondro]], ny [[makamba]], ny [[Drakaka|foza]] ary [[lamboara]].
Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny [[tontolo iainana]] satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny lamboara ny faritra ao amin’ny antsangan' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref>
== Trondro miavaka ao amin' ny sahan-dranon' i Betsiboka ==
Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny ''[[Paretroplus tsimoly]]'', karazana trondro malagasy ao amin' ny fianakaviana ''[[Cichlidae]]''. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|IUCN]] ho atahorana ho lany tamingana.
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]]
== Loharano ==
{{reflist}}
{{Renirano malagasy}}
[[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Boeny]]
by3mp5sohapauayq56giwqpfcr6xeqz
1150693
1150692
2026-09-13T18:53:52Z
Thelezifor
15140
Nandamina lahatsoratra
1150693
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Earth from Space Betsiboka River Delta, Madagascar (28783132256).jpg|vignette|476x476px|Ny Hefak' i Betsiboka nalaina sary avy eny amin' ny habakabaka]]
I '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokon-dranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]]. Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' [[ala]] hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny [[fiompiana]] nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]].
== Fiandohana sy velaran'ny sahan-dranon'i Betsiboka ==
[[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4|ankavia|209x209px]]Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny [[renirano]] Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. I Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny [[haambo]] manodidina ny 1 550 m. Raha refesina avy amin’ny loharanon’ i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.
== Fifandraisana amin' Ikopa sy amin' i Kamoro ==
[[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|241x241px|Sarintanin' i Madagasikara maneho ny ony sy ny renirano]]
Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’i Betsiboka i [[Ikopa]]. Ny fihaonan’ Ikopa sy i Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy be honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo [[Ambato-Boeny]] kosa no ihaonan’ i Betsiboka amin’ i [[Kamoro (renirano)|Kamoro]] eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ i Betsiboka sy Ikopa ary i Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ ny sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>.
== Ny antsanga sy ny fiovan'ny vavaranon'i Bombetoka ==
[[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka|ankavia|211x211px]]
Rehefa manakaiky an’i [[Mahajanga]] i Betsiboka dia mamorona [[antsanga]] lehibe ao anatin’ny [[ala honko]] matevina, indrindra eo amin’ny faritra [[Marovoay]] sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny [[NASA]], dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’ i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref>
Ny fiangonan’ny [[fasika]] sy [[fotaka]] entin’ i Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny [[helodrano]] sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon’i Môzambika]].
== Ala honko sy zavamananaina ==
[[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)|228x228px]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny [[ala honko]], izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny [[Soka-dranomasina|sokatra an-dranomasina]], ny [[vorona]], ny [[trondro]], ny [[makamba]], ny [[Drakaka|foza]] ary [[lamboara]] (''[[Dugong dugon]]'').
Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny [[tontolo iainana]] satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny lamboara ny faritra ao amin’ny antsangan' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref>
== Trondro miavaka ao amin' ny sahan-dranon' i Betsiboka ==
Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny ''[[Paretroplus tsimoly]]'' sy ny ''[[Paretroplus petiti]]'' ary [[Paretroplus maculatus|''Paretroplus'' ''maculatus'']], izay karazana trondro malagasy ao amin' ny fianakaviana ''[[Cichlidae]]''. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|IUCN]] ho atahorana ho lany tamingana.
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]]
== Loharano ==
{{reflist}}
{{Renirano malagasy}}
[[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Boeny]]
ev8ctxtd8nks8rx01qqg4xt58dj62lo
1150694
1150693
2026-09-13T18:54:14Z
Thelezifor
15140
1150694
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Earth from Space Betsiboka River Delta, Madagascar (28783132256).jpg|vignette|432x432px|Ny Hefak' i Betsiboka nalaina sary avy eny amin' ny habakabaka]]
I '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokon-dranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]]. Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' [[ala]] hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny [[fiompiana]] nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]].
== Fiandohana sy velaran'ny sahan-dranon'i Betsiboka ==
[[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4|ankavia|209x209px]]Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny [[renirano]] Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. I Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny [[haambo]] manodidina ny 1 550 m. Raha refesina avy amin’ny loharanon’ i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.
== Fifandraisana amin' Ikopa sy amin' i Kamoro ==
[[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|241x241px|Sarintanin' i Madagasikara maneho ny ony sy ny renirano]]
Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’i Betsiboka i [[Ikopa]]. Ny fihaonan’ Ikopa sy i Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy be honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo [[Ambato-Boeny]] kosa no ihaonan’ i Betsiboka amin’ i [[Kamoro (renirano)|Kamoro]] eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ i Betsiboka sy Ikopa ary i Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ ny sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>.
== Ny antsanga sy ny fiovan'ny vavaranon'i Bombetoka ==
[[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka|ankavia|211x211px]]
Rehefa manakaiky an’i [[Mahajanga]] i Betsiboka dia mamorona [[antsanga]] lehibe ao anatin’ny [[ala honko]] matevina, indrindra eo amin’ny faritra [[Marovoay]] sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny [[NASA]], dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’ i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref>
Ny fiangonan’ny [[fasika]] sy [[fotaka]] entin’ i Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny [[helodrano]] sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon’i Môzambika]].
== Ala honko sy zavamananaina ==
[[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)|228x228px]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny [[ala honko]], izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny [[Soka-dranomasina|sokatra an-dranomasina]], ny [[vorona]], ny [[trondro]], ny [[makamba]], ny [[Drakaka|foza]] ary [[lamboara]] (''[[Dugong dugon]]'').
Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny [[tontolo iainana]] satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny lamboara ny faritra ao amin’ny antsangan' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref>
== Trondro miavaka ao amin' ny sahan-dranon' i Betsiboka ==
Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny ''[[Paretroplus tsimoly]]'' sy ny ''[[Paretroplus petiti]]'' ary [[Paretroplus maculatus|''Paretroplus'' ''maculatus'']], izay karazana trondro malagasy ao amin' ny fianakaviana ''[[Cichlidae]]''. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|IUCN]] ho atahorana ho lany tamingana.
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]]
== Loharano ==
{{reflist}}
{{Renirano malagasy}}
[[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Boeny]]
t5b0q5libyx5e4arrx2jvc8asxbk33j
Makoa (vahoakan' i Afrika)
0
279345
1150701
1083985
2026-09-13T23:05:40Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150701
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Woman with musiro mask.jpg|vignette|324x324px|Vehivavy makoa manao tabaky "musiro".]]
Ny '''Makoa''' dia [[Banto (vahoaka)|vahoaka banto]] ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Afrika Afovoany|Afovoany]] hita indrindra any amin' ny tapany avaratr' i [[Môzambika]] sy any amin' ny tapany atsimon' i [[Tanzania]] (faritra Mtwara)<ref><small>''Anthony Appiah; Henry Louis Gates (2010). [https://books.google.com/books?id=GL5ljgEACAAJ Encyclopedia of Africa: Kimbangu, Simon - Zulu, Volume 2]''. Oxford University Press. p. 116. ISBN <bdi>978-0-19-533770-9</bdi>.</small></ref> <ref><small>Godfrey Mwakikagile (2013). ''[https://books.google.com/books?id=-pBIOusOAJUC&pg=PA136 Africa at the End of the Twentieth Century: What Lies Ahead]''. New Africa Press. pp. 136–137. ISBN <bdi>978-9987-16-030-3</bdi>.</small></ref> ary any amin' ny firenena afrikana sasany toa an' i [[Malaoỳ|Malaoy]], ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], i [[Kômôro]] ary ny [[Repoblikan'i Kôngô|Repoblikan' i Kôngô]]. Vondrom-poko lehibe indrindra ao Môzambika ny Makoa, ary monina amin' ny faritra midadasika mankany avaratry ny renirano Zambezi<ref name=":0"><small>M. D. D. Newitt (1995). ''[[iarchive:historyofmozambi00newi|A History of Mozambique]].'' Indiana University Press. pp. 62–65. <nowiki>ISBN 0-253-34006-3</nowiki>.</small></ref>.
Tombanana ho 3,5 tapitrisa eo ho eo ny fitambaran' ny Makoa, ka ny 1 tapitrisa mahery amin' ireo dia miteny makoa atsimo ary eo amin' ny 2 tapitrisa eo ny miteny makoa avaratra; noho ny faritra midadasika sy ny mponina, dia misy vahoaka maro hafa izay mizara ny faritra amin' ny Makoa koa iza miteny makoa<ref><small>Andrew Dalby (1998). ''Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages''. Columbia University Press. pp. 386–387. <nowiki>ISBN 978-0-231-11568-1</nowiki>.</small></ref>.
Arakaraka ny mpanoratra sy ny fiteny anoratany ny fomba fanoratana ny teny nogasina hoe ''Makoa'': ''Macoua, Macua, Macuas, Makhuwa, Makoane, Makoa, Mako, Makoua, Makouwa, Makuas, Makuwa, Makwai, Makwa, Mato, Meto, Wakua, Wamakua''<ref>[https://data.bnf.fr/11995163/makua__peuple_d_afrique_/ <small>"Makua, peuple d'Afrique"</small>] <small>[[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdata.bnf.fr%2F11995163%2Fmakua__peuple_d_afrique_%2F tahiry]] ao amin' ny BnF.</small></ref>.
== Fizaràn' ny Makoa ao Afrika ==
[[Sary:Makua people Africa.png|vignette|275x275px|Sarintany maneho ny faritra onenan' ny Makoa ao Môzambika sy Tanzania]]
Ny sôsiôlôga dia mizara efatra ny Makoa sy ny fiteniny, dia ny Lôlô Makoa (''Lolo Makua'', "Makoa Ambany", "Makoa Atsimo"), ny Lômoe Makoa (''Lomwe Makua,'' "Makoa Ambony" na "Makoa Avaratra"), ny Manoa (''Manua'') ary ny Niasa Makoa (''Niassa Makua'') na Medô (''Medo'')<ref name=":0" />. Miteny [[Fiteny makoa|makoam-paritra]] izy ireo.
== Tantaran' ny Makoa ==
=== Fiavian' ny Makoa ===
Misy fedrà ao amin' ny [[Lovantsofina|lovantsofi]]<nowiki/>n' ny vahoaka makoa, izay milaza fa ny razamben' izy ireo dia ny lehilahy sy ny vehivavy nateraky ny [[tendrombohitra Namuli]] izay toeram-ponenana niavian' izy ireo, raha nisy zava-manana aina iray avy amin' ireo tendrombohitra eny akaiky<ref name=":0" /> <ref><small>Hilary C. Palmer; Malyn D.D. Newitt (2016). ''[https://books.google.com/books?id=ciVzCwAAQBAJ&pg=PA154 Northern Mozambique in the Nineteenth Century: The Travels and Explorations of H.E. O’Neill]''. BRILL Academic. p. 223 with footnote 17. ISBN <bdi>978-90-04-29368-7</bdi>.</small></ref> <ref name=":2"><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C&pg=PA8 Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 8–9. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref>.
Misalasala ny mpikaroka ny amin' ny fiavian' izy ireo na avy eny an-tendrombohitra, na avy any atsinanan' ny [[farihy Malawi]], na avy amin' ny tany avaratra toa an' i [[Tanzania]] na ny tany atsimo<ref name=":0" />. Na dia izany aza dia mety nisy foko niorim-ponenana taloha tao amin' ny tapany avaratr' i Môzambika tamin' ny taonarivo voalohany taor. J.K<ref name=":0" />. Misy fifandraisana akaiky amin' ny [[vahoaka maravy]] (tao amin' ny faritry ny farihy Malawi ) izay [[Animisma|animista]] ny Makoa. Misy ny tantara momba ny adin' izy ireo tamin' ny [[vahoaka iaô]] mpanaraka ny [[fivavahana silamo]] tao avaratra izay niteraka fakana an-keriny sy fivarotana andevo<ref><small>Louis Brenner (1993). ''[https://books.google.com/books?id=rMFVm4PKs_MC&pg=PA80 Muslim Identity and Social Change in Sub-Saharan Africa]''. Indiana University Press. pp. 80–82. ISBN <bdi>0-253-31271-X</bdi>.</small></ref> <ref><small>Anthony Appiah; Henry Louis Gates (2010). [https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC ''Encyclopedia of Africa''.] Oxford University Press. p. 600. <nowiki>ISBN 978-0-19-533770-9</nowiki>.</small></ref>.[[Sary:Raccolta di frutti del mare.jpg|vignette|Vehivavy makoa]]
=== Taovy, asan-tanana ary raharaham-barotra ===
Misy tahirin-kevitra ara-tantaran' ny Makoa izay milaza ny fanefeny metaly sy fanamboarany fitaovana isan-karazany. I Manuel Galvao da Silva, izay natoralista tamin' ny vanimpotoan' ny [[fanjanahan-tany pôrtogey]], ohatra, dia nilazalaza ny amin' ny fisian' ny toeram-pitradrahana vy nataon' ny Makoa<ref name=":2" />. Toy izany koa, ilay mpitety tany frantsay Eugene de Froberville dia namintina ny fomba fanefen' ny Makoa ny akoram-by, izay nakan' izy ireo ny vy avy amin' ny akoram-by nodiovina amin' ny afon-kitay ifarimbonana<ref name=":3"><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 10–11. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref> <ref><small>Hilary C. Palmer; Malyn D.D. Newitt (2016). ''[https://books.google.com/books?id=ciVzCwAAQBAJ Northern Mozambique in the Nineteenth Century: The Travels and Explorations of H.E. O’Neill]''. BRILL Academic. pp. 160–161 sy ny fanamarihana ambany takila 30. ISBN <bdi>978-90-04-29368-7</bdi>.</small></ref>. Ny vy madio azo avy eo dia tefena hanamboarana [[famaky]], [[antsy]], na zavatra hafa<ref name=":3" />.
Taloha dia mpamboly sy mpihaza ny Makoa<ref><small>Andrew Dalby (1998). ''[[iarchive:dictionaryoflang00dalb|Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages]]''. Columbia University Press. pp. 386–387. ISBN <bdi>978-0-231-11568-1</bdi>.</small></ref> <ref><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C&pg=PA8 Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 11–12. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref>; ny tahirin-kevitra tamin' ny [[Andro Antenantenany]] dia azo anatsoahan-kevitra fa ny Makoa dia nahomby koa tamin' ny fifehezana ny lalana falehan' ny raharaham-barotra teo anelanelan' ny farihy [[Farihy Malawi|Malawi]] sy ny morontsiraky ny [[Ranomasimbe Atlantika]] tamin' ny raharaha nifanaovany tamin' ny [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] mpivarotra ao [[Afrika Atsinanana]] sy ny [[Gojaraty (vahoaka)|Gojaraty]] mpivarotra avy any [[India]] talohan' ny fanjanahan-tany<ref name=":1"><small>Andrew Dalby (1998). ''[[iarchive:dictionaryoflang00dalb|Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages]].'' Columbia University Press. pp. 386–387. ISBN <bdi>978-0-231-11568-1</bdi>.</small></ref>. Na izany aza, talohan' ny taonjato faha-18 dia nanakalo sakafo sy [[vangin' elefanta]] ary vokatra metaly tamin' ny [[lamba]] sy [[sira]] ary vokatra hafa ny Makoa, nefa tsy lasa mpivarotra vangin' elefanta na [[volamena]] izy ireo<ref><small>M. D. D. Newitt (1995''). [[iarchive:historyofmozambi00newi|A History of Mozambique]]''. Indiana University Press. pp. 177–178. ISBN <bdi>0-253-34006-3</bdi>.</small></ref>.
=== Fanjanahan-tany sy fanandevozana ===
Ny Pôrtogey tonga tao [[Môzambika]] tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-16 dia nitantara ny fifandraisana ara-barotra sy ny fahaiza-manao ara-barotra nataon' ny Makoa. Nifandray tamin' ny Makoa ny voanjo nanorim-ponenana tao, hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-16<ref name=":0" />. Nanjaka ny filaminana teo amin' ny Makoa sy ny mpanjanatany pôrtogey tamin' ny taonjato faha-17 hatramin' ny tenantenan' ny taonjato faha-18. Na dia izany aza, rehefa nitombo ny toeram-pambolena midadasika sy ny fivarotana [[vangin' elefanta]], izay nila famonoana [[elefanta]] maro dia maro<ref><small>Araka an' i Newitt dia nandroso fatratra ny fivarotana vangin' elefantaka ny fiarovana ny fitaterana ny vagin' elefanta dia nahitana mpilanja entana miisa 1 000 izay namkivaky ny tanin' ny Makoa (M. D. D. Newitt (1995). ''[[iarchive:historyofmozambi00newi|A History of Mozambique]]''. Indiana University Press. p. 184. ISBN <bdi>0-253-34006-3</bdi>.)</small></ref>, ary rehefa nisy ny halatra olona hatao andevo izay nosamborina avy amin' ny vahoaka makoa tamin' ny taonjato faha-18, dia namaly faty ny Makoa tamin' ny alalan' ny ady tsy mitsahatra mandra-paharipaka, izay nanomboka tamin' ny taona 1749, nanoherana ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] sy ny vondrom-poko sasany mpanohana ny tombontsoan' ny mpanjana-tany<ref><small>Bethwell A. Ogot (1999). ''[https://books.google.com/books?id=Fw-1DOCXUgsC&pg=PA310 Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. University of California Press. pp. 310–311. ISBN <bdi>978-0-520-06700-4</bdi>.</small></ref> <ref><small>M. D. D. Newitt (1995). ''[[iarchive:historyofmozambi00newi|A History of Mozambique]]''. Indiana University Press. pp. 75–76, 177–184. ISBN <bdi>0-253-34006-3</bdi>.</small></ref>, ary nanoherana ny [[Soltàna|soltana]] avy amin' ny morontsiraka afrikana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]<ref name=":4"><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 67 note 38. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref><ref name=":4" />.
Tamin' ny taojato faha-18, araka ny filazan' i Edward Alpers, dia mpila andevo betsaka indrindra avy amin' ny Makoa sy avy ao Môzambika amin' ny ankapobeny dia tsy ny Pôrtogey na ny zanataniny ao amin' ny Ranomasimbe Indiana toa an' i Goa, satria efa nisy ny asa tao [[Azia Atsimo]] ary satria kely asa tao amin' ny Empira Mpanjana-tany Pôrtogey tao [[Azia]]<ref name=":5"><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 94–97, 126–129. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref>. Ny ankabeazan' ny filana andevo dia avy amin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] omany izay nitady andevo hatao mpiasa an-trano, sy avy amin' ny [[Frantsa|Frantsay]] izay tsy ampy mpiasa tamin' ny toeram-pambolena midadasika tao amin' ny nosy voazanaka toa an' i [[Kômôro]], i [[La Réunion]], i [[Madagasikara]], i [[Seisely]], i Isle de France ([[Maorisy]] ankehitriny) ary ny nosy hafa. Rehefa nitombo ny tombontsoan' ny Pôrtogey tany [[Brezily]] sy ny tombontsoan' ny tompon' ny toeram-pambolena midadasika avy amin' ny empira mpanjana-tany hafa tao [[Karaiba]] sy tao [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Atsimo|Atsimo]] dia nitombo izaitsizy ny filana andevo. Ny Makoa no niharam-pahavoazana lehibe indrindra tamin' izany filana izany vokatry ny fisamborana sy fanondranana andevo<ref name=":5" /> <ref><small>Hilary C. Palmer; Malyn D.D. Newitt (2016). ''[https://books.google.com/books?id=ciVzCwAAQBAJ&pg=PA154 Northern Mozambique in the Nineteenth Century: The Travels and Explorations of H.E. O’Neill]''. BRILL Academic. pp. 5–6, 61–66, 72–75, 123–124. ISBN <bdi>978-90-04-29368-7</bdi>.</small></ref>.
Ny Makoa koa dia nijaly vokatry ny nafitsok' ny mpangalatra olona hatao andevo avy ao avaratra. Ny [[vahoaka iaô]] (hita ankehitriny ao [[Môzambika]] sy ao [[Malaoy]] ary ao [[Tanzania]], ) dia tonga tany amin' ny tanin' izy ireo hitady olona hamidy ho andevo amin' ny Arabo soahily izay nonina tao [[Zanzibar]] sy ny manodidina<ref><small>Louis Brenner (1993). ''[https://books.google.com/books?id=rMFVm4PKs_MC&pg=PA81 Muslim Identity and Social Change in Sub-Saharan Africa]''. Indiana University Press. pp. 81–82. ISBN <bdi>0-253-31271-X</bdi>.</small></ref> <ref><small>Bethwell A. Ogot (1992). ''[https://books.google.com/books?id=_dj9RRrvYjkC&pg=PA771 Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. University of California Press. pp. 771–775. ISBN <bdi>978-0-435-94811-5</bdi>.</small></ref>. Rehefa avy niharan' ny fangalarana olona hatao andevo sy ny fandravana ny fianakaviambe ny Makoa dia niditra tamin' ny raharaham-barotra andevo koa ny lehiben' izy ireo tamin' ny taonjato faha-19 ka nangalatra olona tao amin' ireo vondrom-poko mpifanila vodirindrina aminy, ary nivarotra ny olona nosamboriny tamin' ny mpividy sy mpanondrana andevo<ref><small>J. F. Ade Ajayi (1989). ''[https://books.google.com/books?id=OsMkDQAAQBAJ&pg=PA187 UNESCO General History of Africa, Vol. VI: Africa in the Nineteenth Century Until the 1880s]''. University of California Press. pp. 185–189. ISBN <bdi>978-0-520-03917-9</bdi>.</small></ref>. Ny fanondranana ny Makoa ho andevo dia nahatonga ny olona ao amin' ity vondrom-poko ity ho hita amin' ny nosy maro ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] (toa an' i [[Madagasikara]]), any amin' ireo nosy [[Karaîba|Karaiba]], any [[Etazonia]] ary amin' ny tany hafa<ref><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C&pg=PA8 Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 95, 257 with footnote 73. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref>.
Araka ny filazan' i Palmer sy i Newitt, dia iray amin' ny paikady nampiasain' ny Afrikana sy Arabo mpangalatra sy mpivarotra andevo ny nanao ny fianakaviambe makoa sy [[Lômoe (vahoaka)|lômoe]] (''lomwe'') ho tsy olombelona, tamin' ny alalan' ny filazana azy ireo ho foko barbariana sy olon-dia, izay nahatonga ny mpividy andevo teo anelanelan' ny taona 1800 sy 1880 hihevi-tena ho manao ny rariny raha nanararaotra sy nampiditra azy ireo amin' ny sivilizasiôna mba hialany amin' ny fombany barbariana<ref name=":6"><small>Hilary C. Palmer; Malyn D.D. Newitt (2016). ''[https://books.google.com/books?id=ciVzCwAAQBAJ&pg=PA154 Northern Mozambique in the Nineteenth Century: The Travels and Explorations of H.E. O’Neill]''. BRILL Academic. pp. 27–29 with footnotes. ISBN <bdi>978-90-04-29368-7</bdi>.</small></ref>. Raha ny tena izy, hoy ny mpikaroka, ny tantara marina momba ny Makoa sy ny fahombiazany ara-toekarena dia azo anatsoahan-kevitra fa olona tia filaminana sy tia miasa ny Makoa<ref name=":6" />.[[Sary:CaringDSC03403.jpg|vignette|Reny sy zazakely makoa]]
== Kolontsain' ny Makoa ==
=== Fivavahan' ny Makoa ===
==== Fivavahan-drazana ====
Ny vahoaka makoa dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana afrikana|fivavahan-drazany]] (66 % hatramin' ny 70 %)<ref>Tsy misy ny fanisana ôfisialy. Ny loharano samihafa dia maminavina izany araka izao: 66 % ao amin' ny ''[http://www.africamissions.org/africa/fsmakua.html The Makua of Mozambique];'' 71 % ao amin' ny ''[http://www.davarpartners.com/Main/Page/68 Makua]'' [https://web.archive.org/web/20161219120505/http://www.davarpartners.com/Main/Page/68 Tahiry] tamin' ny 19/12/2016 ao amin' ny [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine]]; 67% ao amin' ny ''[https://joshuaproject.net/people_groups/13236/MZ Makua, Makhuwa-Meetto in Mozambique].''</ref>, izay [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka amin' ny razana]] sy ny [[fanahy]] maro eny amin' ny tontolo.
Amin' ny fivavahan-drazan' ny Makua, ny andriamanitra lehibe indrindra dia antsoina hoe Muluku; mifanohitra aminy ny fanahy ratsy atao hoe Minepa izy<ref><small>Fauconnet, Max (1968). [https://archive.org/details/newlarousseencyc00guir/page/474/mode/2up?view=theater "Mythology of Black Africa"]. ''New Larousse Encyclopedia of Mythology''. New York] Putnam. p. 475.</small></ref>. Araka ny [[fedrà]], i Muluku no namorona ny lehilahy voalohany sy ny vehivavy voalohany avy amin' ny lavaka roa amin' ny tany, ary nanome azy ireo ny fahaizana mampiasa fitaovana. Tsy nankatò an' i Muluku ny olombelona, ka nampiantso rajako roa i Muluku ary nomeny fitaovana sy fampianarana mitovy. Hitan' i Muluku fa nampiasa tsara ireo fitaovana ireo ny rajako, dia notapahin' i Muluku ny rambony ary nafatony tamin' ilay lehilahy sy ilay vehivavy, ary nilaza tamin' ireo rajako ireo mba hanjary olombelona ary ny olombelona mba hanjary rajako<ref><small>Forty, Jo (2004). ''[https://archive.org/details/mythologyvisuale0000fort/page/446/mode/1up?view=theater Mythology: A Visual Encyclopedia]''. Barnes and Noble. pp. 446–448. <nowiki>ISBN 0-7607-5518-3</nowiki>''.''</small></ref>.
==== Fivavahana silamo ====
Ny Makoa monina a-morontsiraka no maningana satria niova ho Mozilmana rehefa noteren' ny Arabo soahily mpivida andevo hanaraka ny [[fivavahana silamo]] amin' ny firehana [[Sonisma|sonita]]<ref name=":7"><small>Hilary C. Palmer; Malyn D.D. Newitt (18 January 2016). ''[https://books.google.com/books?id=ciVzCwAAQBAJ&pg=PA154 Northern Mozambique in the Nineteenth Century: The Travels and Explorations of H.E. O’Neill]''. BRILL. pp. 63–67. ISBN <bdi>978-90-04-29368-7</bdi>.</small></ref>. Araka ny firaketana nataon' ny Pôrtogey izay nanapaka ny faritra nonenan' ny Makoa dia saika tsy nisy izany fivavahana silamo izany teo amin' ny Makoa ankoatry ny teny amin' ny toby a-morontsiraka<ref name=":7" />.
Ny Makoa dia miantso ny vahoaka mozilmana monina a-morontsiraka hoe ''Maka'', izay mety avy amin' ny naran' ny tanàna [[Maka (any Arabia Saodita)|Maka]] na Meka (frantsay: ''La Mecque'') araka ny hevitr' i Kroger<ref><small>[http://www-01.sil.org/silesr/2005/silesr2005-020.pdf Report on a Survey of Coastal Makua Dialects] [https://web.archive.org/web/20180712203019/http://www-01.sil.org/silesr/2005/silesr2005-020.pdf Tahiry] tamin' ny 12/07/2018 tao amin' ny Wayback Machine, Oliver Kroger (2005), Survey of International Languages</small></ref>, nefa i Alpers dia milaza fa izany fiantsoana izany dia mety avy amin' ny [[Fiteny makoa|teny makoa]] midika hoe "sira" na "morontsitraka" izay samy atao hoe ''maka'' amin' io fiteny io<ref><small>Edward A. Alpers (1975). ''[https://books.google.com/books?id=uKYYwVTyOm0C Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century]''. University of California Press. pp. 10–11. ISBN <bdi>978-0-520-02689-6</bdi>.</small></ref>.
=== Ny fitenin' ny Makoa ===
==== Fiteny makoa ====
[[Sary:Mother and child in Mozambique.jpg|vignette|222x222px|Reny sy zaza makoa]]
Ny Makoa ao Afrika dia miteny amin' ny [[fiteny banto]], dia ny [[fiteny makoa]] na [[fiteny emakoa]] (''makhuwa'' na ''emakua'') sy ny amin' ny endrika isam-paritr' ity fiteny ity<ref name=":1" />, toy ny makoa-marevône (''makhuwa-marrevone''), ny makoa-meetô (''makhuwa-meetto''), ny makoa-môniga (''makhuwa-monig''), ny makoa-saka (''makhuwa-saka''), ny makoa-sirima (''makhuwa-shirima'')<ref><small>"[[ethnologue:vmw|Makhuwa]]" in Ethnologue, Language of the World.</small></ref>.
Ny vahoaka makoa dia miisa 3 500 000 any ho any, ka mihoatra ny 1 000 000 no miteny makoa atsimo (''Lolo'') fa ny 2 000 000 miteny makoa avaratra (''Lomwe''). Noho ny fivelaran' ny faritra misy ny Makoa dia maro koa ireo vondrom-poko tsy makoa miteny makoa<ref name=":1" />.
==== Fiteny ampiasain' ny Makoa am-pielezana ====
Ny fiteny makoa dia mbola be mpampiasa eo amin' ireo vahoaka makoa, miaraka amin' ny [[fiteny afrikansa]] sy ny [[fiteny zolo]] ao Afrika Atsimo, ny [[fiteny pôrtogey]] ao Môzambika. Miteny [[Fiteny soahily|soahily]] ireo zokinjokiny nefa mbola ampiasain' ny maro ao amin' ireo faritra manamorona an' i [[Tanzania]] sy Môzambika ity fiteny ity. Miteny [[Fiteny anglisy|anglisy]] ireo monina ao Afrika Atsimo sy ao Tanzania<ref><small>''[https://www.skills-universe.com/2012/12/19/know-the-makua-people/ "Know the Makua people. – Skills Universe"] {{Wayback|url=https://www.skills-universe.com/2012/12/19/know-the-makua-people/ |date=20201028024455 }}''. Notsidihina tamin' ny 15/08/2015''.''</small></ref>
== Ny Makoa am-pielezana ==
Nandritra ny fanjanahan-tany dia niely maneran-tany ny Makoa.
=== Makoa ao Maorisy ===
Nisy vokapikarohana momba ny foko makoa izay navoakan' i Eugene de Froberville momba fomban-drazana sy ny kolontsaina makoa avy amin' ny Makoa mihoatra ny 300 tao toeram-pambolena midadasika ao [[Maorisy]]<ref><small>Megan Vaughan (2005). ''[https://books.google.com/books?id=kNK6nFrRwTMC&pg=PA267 Creating the Creole Island: Slavery in Eighteenth-Century Mauritius]''. Duke ''University Press. pp. 267–268. <nowiki>ISBN 0-8223-3399-6</nowiki>.''</small></ref>.
=== Makoa ao Afrika Atsimo ===
Efa nisy fotoana nonenan' ny Makoa sasany tany [[Afrika Atsimo]] tao amin' ny tanàna ao [[Durban]] atao hoe Bluff. Ilay lalàna momba ny fanavakavaham-bolon-koditra atao hoe ''Group Areas Act'' dia namaritra ny faritra atokana ho an' ny mainty hoditra sy ny fotsy hoditra, izay nahatonga ny Makoa nafindra avy tao Bluff nankany Bayview, Chatsworth, any Durban ihany tamin' ny taona 1960. Nisy Makoa sasany napetraka tao Wentworth, Marianhill, Marianridge, Umlazi, Newlands East, Newlands West, Pietermaritzburg, Cape Town ary Johannesburg<ref><small>"[https://www.britannica.com/topic/Makua Makua people]" in ''Encyclopedia Britannica''. notsidihina tamin' ny 15/08/2020.</small></ref>.
=== Makoa eto Madagasikara ===
Ny [[Makoa (malagasy)|Makoa eto Madagasikara]] dia lasa vahoaka malagasy ary monina ao amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i Madagasikara. Atao hoe Masombika koa izy ireo (avy amin' ny anaran' i Môzambika) tao afovoan-tanin' i Madagasikara<ref><small>Klara Boyer-Rossol et Aminata Aidara, [http://africultures.com/reinvestir-le-sacre-12303/ "Réinvestir le sacré"] [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fafricultures.com%2Freinvestir-le-sacre-12303%2F tahiry]], sur Africultures, <abbr>1er juillet 2014</abbr> (notsidihina tamin’ ny 5 Mey 2019)</small></ref>.
=== Makoa any amin' ny firenena hafa ===
Ahitana Makoa koa ny any amin' ny firenena afrikana sasany toa an' i [[Malaoỳ|Malaoy]], i [[Kômôro]] (niisa 13 000 eo tamin' ny taona 2015, izany hoe 1,6 %n' ny vahoaka kômôriana izay miisa 785 900 tamin' io taona io<ref><small>"[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/comores.htm Comores, Udzima wa Komori] {{Wayback|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/comores.htm |date=20150304065836 }}", <nowiki>http://www.axl.cefan.ulaval.ca/</nowiki></small></ref>) ary ny[[Repoblikan'i Kôngô|Repoblikan' i Kôngô]].
== Jereo koa ==
* [[Makoa (malagasy)|Makoa eto Madagasikara]]
* [[Fiteny makoa]]
== Boky azo anovozan-kevitra ==
* A. J. de Mello Macahado, ''Entre os Macuas de Angoche : historiando Moçambique'', Prelo, Lisbonne, 1970, 734 p.
* Alexandre Valente de Matos (coll.), ''Provérbios macuas'', Instituto de investigação científica tropical, Lisbonne, 1982, 376 p.
* Alpers, Edward A. “Warfare in Northern Mozambique, Late Sixteenth to Late Nineteenth Centuries: The Makua of Macuana.” ''Journal of African Military History 1'', (September 2020): 1–30. https://doi.org/10.1163/24680966-bja10001
* Alpers, Edward A. ''Ivory and Slaves: Changing Pattern of International Trade in East Central Africa to the Later Nineteenth Century'' (University of California Press, 1975).
* Christian Geffray, ''Ni père ni mère : critique de la parenté : le cas makhuwa'', Seuil, Paris, 1990, 184 p. (<nowiki>ISBN 2-02-011613-8</nowiki>)
* Eduardo Medeiros, ''Os senhores da floresta : ritos de iniciação dos rapazes macuas e lómuès'', Campo das Letras, Porto, 2007, 529 p. (<nowiki>ISBN 978-989-625-181-9</nowiki>)
* Elisa Fuchs ( éd. scient.), ''Contos macuas, Associação dos Amigos da Ilha de Moçambique'', 1992, 62 p.
* Joseph Frederick Mbwiliza, ''A history of commodity production in Makuani, 1600-1900 : mercantilist accumulation to imperialist domination'', Dar es Salaam University Press, Dar es Salaam, 1991, 163 p. (<nowiki>ISBN 9976-60-167-0</nowiki>)
* Pierre Macaire, ''L'héritage Makhuwa au Mozambique'', L'Harmattan, Paris, Montréal, 1996, 431 p. (<nowiki>ISBN 2-7384-4656-6</nowiki>)
== Loharano sy fanamarihana ==
[[Sokajy:Kolontsain' ny Makoa]]
[[Sokajy:Kolontsaina]]
[[Sokajy:Kolontsaina ao Mozambika]]
se3vguj7h1rjn5p9shj1weaerot41ft
Kew Gardens
0
295642
1150690
1119122
2026-09-13T18:40:16Z
Thelezifor
15140
1150690
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Kew Gardens Palm House, London - July 2009.jpg|vignette|Ny zaridaina eo anoloan' ny Palm House|370x370px]]
Ny '''Kew Gardens''' dia vondron-jaridaina sy toera-mangarahara mampihibokla hafanana eo anelanelan' ny vakin-tanànan' i Richmond upon Thames sy i Kew, manamorona ny ony Thames any amin' ny ilany andrefan' i [[Lôndôna|London]]. Mandrakotra velaran-tany 121 hektara izy ireo, ary misy ny iray amin' ny fanangonana zavamaniry manan-danja indrindra eran-tany — ahitana karazany 30 000 mahery — sady foibe fikarohana bôtanika malaza.
Ny toeram-panangonana zavamanirin' izy ireo dia iray amin' ny lehibe indrindra eran-tany, izay misy santionany fito tapitrisa mahery. Niorina tamin' ny tana 1759 ity toerana ity, izay lasa mampiavaka ny vanim-potoana manodidina ny nanjakan' ny mpajakavavy [[Victoria du Royaume-Uni|Victoria]], izay mandray mpitsidika roa tapitrisa isan-taona, sady voasoratra ao amin' ny Lisitry ny Lova Manera-Tanin' ny [[UNESCO]] tamin' ny Jolay 2003.
== Jereo koa ==
* [[Missouri Botanical Garden]]
* [[Global Biodiversity Information Facility]]
* [[Pl@ntNet]]
* [[The Plant List]]
* [[Plants of the World Online]]
* [[Missouri Botanical Garden]]
* [[Catalogue of Life]]
* [[National Center for Biotechnology Information]]
* [[Tropicos]]
== Rohy ivelany ==
* Tranonkala ôfisialy: https://www.kew.org/
et2ykmyx5go4c3dlg9lzylq6iuyjqnp
Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara
0
298086
1150676
1150628
2026-09-13T12:31:39Z
Thelezifor
15140
Nanampy sary
1150676
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Litchi chinensis fruits.JPG|vignette|408x408px|[[Litisia|Letisia]] (''[[Litchi chinensis]]'')]]
Inty ny '''lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara'''. Marihina fa ny teny hoe "hazo" ampiasaina eto dia anondroana ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], ny [[hazobotry]], ny [[kirihitra]], ary ny [[vahy]], eny fa na ny zavamaniry atao amin' ny anarana hoe [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] rehefa tena lehibe (ohatra: [[akondro]]) na ireo ivelan' ny fanasokajiana mahazatra (toy ny [[raketa]]) koa aza. Misy amin' ny zavamaniry hotanisaina eto ny tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]], ny sasany hita ihany koa any amin' ny firenena sy faritra any ivelany ary ny hafa nampidirina teto.
== Lisitry ny finakaviana sy ny antoko ==
=== Lisitry ny fianakavian-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny fianakavian-javamaniry ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Anacardiaceae]]'' ''- [[Anisophylleaceae]] - [[Annonaceae]] - [[Apocynaceae]] - [[Arecaceae]] -'' ''[[Bromeliaceae]]'' ''- [[Burseraceae]] - [[Cactaceae]] - [[Caricaceae]] - [[Celastraceae]] - [[Clusiaceae]] - [[Combretaceae]] - [[Ebenaceae]] - [[Fabaceae]] - [[Lauraceae]] - [[Loganiaceae]] - [[Malvaceae]]'' (ankehitriny dia tafiditra ao ny ''[[Bombacaceae]]'') - ''[[Menispermaceae]]'' ''- [[Moraceae]] - [[Musaceae]] - [[Myrtaceae]] - [[Orchidaceae]] - [[Pandanaceae]] - [[Passifloraceae]] - [[Phyllanthaceae]] - [[Piperaceae]] - [[Proteaceae]] - [[Rosaceae]] - [[Rubiaceae]] - [[Rutaceae]] - [[Sapindaceae]] - [[Sapotaceae]] - [[Solanaceae]] - [[Vitaceae]]''
=== Lisitry ny antokon-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny antoko ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Adansonia]] - [[Ananas]] - [[Anisophyllea]] - [[Annona]] - [[Bismarckia]] - [[Borassus]] - [[Bromelia]] - [[Canarium (zavamaniry)|Canarium]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Causonis]] - [[Cayratia]] - [[Cereus]] - [[Cissus]] - [[Citrus]] - [[Cocos (zavamaniry)|Cocos]] - [[Cola (zavamaniry)|Cola]] - [[Cyphostemma]] - [[Dilobeia]] - [[Diospyros]] - [[Dypsis]] - [[Elaeis]] - [[Ensete]] - [[Eugenia]] - [[Ficus]] - [[Fragaria]] - [[Hylocereus]] - [[Hyphaene]] - [[Labramia]] - [[Landolphia]] - [[Leuenbergeria]] - [[Litchi]] - [[Malus]] - [[Mangifera]] - [[Mimusops]] - [[Musa]] - [[Opuntia]] - [[Pandanus]] - [[Passiflora]] - [[Persea]] - [[Pereskia]]'' (jereo koa: ''[[Leuenbergeria]]'' sy ''[[Rhodocactus]]'') ''- [[Phoenix]] - [[Piper]] - [[Poivrea]] - [[Physalis]] - [[Prunus]] - [[Psidium]] - [[Pyrus]] - [[Raphia]] - [[Ravenea]] - [[Rheedia]] - [[Rhipsalis]] - [[Rhodocactus]] - [[Rubus]] - [[Saba (zavamaniry)|Saba]]'' - ''[[Salacia]] - [[Satranala]] - [[Selenicereus]] - [[Sorindeia]] - [[Spondias]] - [[Strychnos]] - [[Solanum]] - [[Symphonia]] - [[Syzygium]] - [[Tamarindus]] - [[Treculia]] - [[Uapaca]] - [[Vangueria]] - [[Vasconcellea]] - [[Vanilla]] - [[Vitis]]''
== Lisitry ny karazana (anarana ara-tsiansa) ==
Inty ny lisitry ny karazan-javamaniry fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
[[Sary:Adansonia rubrostipa 03.jpg|vignette|Ringy na fony (''[[Adansonia rubrostipa]]'')|205x205px]]
* ''[[Adansonia digitata]]'' [''[[Bombacaceae]]'' na ''[[Malvaceae]]''] -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- renala, reniala, renibeala, vonoa
* ''[[Adansonia madagascariensis]]'' (← ''Adansonia bernieri'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, bozy, fony, mboio, reniala
* ''[[Adansonia perrieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] – za
* ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (← ''Adansonia fony'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- ringy
* ''[[Adansonia suarezensis]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- vonoa, za
* ''[[Adansonia za]]'' (← ''Adansonia alba, Adansonia bozy'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabo
* ''[[Ananas bracteatus]]'' [''[[Bromeliaceae]]''] --
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' (= ''Bromelia ananas'') [''Bromeliaceae''] -- fandra, fandrana, mananasy, satra, voafandrana
* ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]''] -- ambalasira
* ''[[Anisophyllea fallax]]'' [''Anisophylleaceae''] -- hazomamy
* ''[[Anisophyllea madagascariensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea masoalensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea parafallax]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea purpurascens]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea schatzii]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]''] -- karaosoly, koropataka, kôrôsôly // voantsokona, voatsiriry,
* ''[[Annona squamosa]]'' [''Annonaceae''] -- konikony, konokono // voasaritany
* ''[[Artocarpus altilis]]'' [''[[Moraceae]]''] -- [[soanambo]], tsirapay
* [[Ampalibe|''Artocarpus heterophyllus'']] [''Moraceae''] -- ampalibe
* ''[[Artocarpus integer]]'' (← ''Artocarpus integrifolia'') [''Moraceae''] -- finesy, kimahatorolela, sonambo, voanampalibe
[[Sary:Bismarckia nobilis3498.jpg|vignette|208x208px|Satrana (''[[Bismarckia nobilis]]'')]]
=== B ===
* ''[[Bismarckia nobilis]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[satrana]]
* ''[[Borassus aethiopum]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – dimaka, befelatanana:
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – voanio
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]''] -- amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, ralakamisy, vodihazo // madiriandro
=== C ===
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')]]
* ''[[Canarium madagascariensis]]'' [''[[Burseraceae]]''] -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Carica papaya]]'' [''[[Caricaceae]]''] -- [[papay]], mapaza
* ''[[Carissa boiviniana]]'' [''[[Apocynaceae]]''] --
* ''[[Carissa densiflora]]'' [''Apocynaceae''] -- mango
** ''Carissa densiflora'' var ''microphylla'' -- mango
* ''[[Carissa macrocarpa]]'' [''Apocynaceae''] --
* ''[[Carissa pichoniana]]'' [''Apocynaceae''] -- hazombato
* ''[[Carissa sessiliflora]]'' [''Apocynaceae''] -- tavaka, voantsikomoka, voantsikopiky
* ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''Apocynaceae''] -- taolana, taolanomby, voakandrina, voamantsoana
* ''[[Cayratia trifolia]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (← ''Causonis trifolia'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cereus peruvianus]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Cissus quadrangularis]]'' [''[[Vitaceae]]''] --
* ''[[Cissus lenticellata]]'' (← ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small>) [''[[Vitaceae]]''] -- vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra
* ''[[Cissus verticillata]]'' [''Vitaceae''] -- voalobokadia
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' (← ''Citrus aurantifolia'') [''[[Rutaceae]]''] -- angy, besenta, hangy, matsitso, soa, tsirebika, voantolongo, voasarimakirana, voasarimamy, voasarimandina, voasarisoa, voasary
* ''[[Citrus aurantium]]'' [''Rutaceae''] -- voangikely, voatolongo
* ''[[Citrus hystrix]]'' [''Rutaceae''] -- voangabe, voangibe // kaombava
* ''[[Citrus limon]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimakirana
* ''[[Citrus maxima]]'' (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') [''Rutaceae''] -- angibe, hangibe, papelimosy, pilionosy, tremo, voahangibe, voasaribe, voasarihangibe // vangisay
* ''[[Citrus medica]]'' [''Rutaceae''] -- voantolongo, voasarimandina
** ''Citrus medica'' subsp. ''bajoum'' -- tolongo, tsilongo, voatsilongo
* ''[[Citrus paradisi]]'' [''Rutaceae'']
* ''[[Citrus reticulata]]'' [''Rutaceae''] -- // mandarina
* ''[[Citrus sinensis]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimamy, voasary
* ''[[Citrus voangiala]]'' [''[[Rutaceae]]''] -- voangiala
* ''[[Cocos nucifera]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[voanio]]
* ''[[Cola acuminata]]'' [''[[Malvaceae]]''] -- kôlà
* ''[[Cola nitida]]'' [''Malvaceae''] -- kôla
* ''[[Cola perrieri]]'' [''Malvaceae''] --
* ''[[Combretum grandidieri]]'' (← ''Calopyxis grandidieri'') [''[[Combretaceae]]''] -- tamenaka
* ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''Combretaceae''] -- boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
* ''[[Combretum coccineum]]'' [''Combretaceae''] -- halaitra, manikibonga
* ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana'') [''Combretaceae''] -- tamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna'') [''Combretaceae''] -- voatamenaka
* ''[[Combretum indicum]]'' [''Combretaceae''] --
* ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'') (= Poivrea bernieriana) [''Combretaceae''] -- voantamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia'') [''Combretaceae''] -- menakabongo, voantamenaka
* ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla'') [''[[Combretaceae]]''] -- voantamenaka
* ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') [''Combretaceae''] -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka // voanjonala
* ''[[Cyphostemma greveanum]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- vahimboamena
* ''[[Cyphostemma microadiparthros]]'' / ''[[Cyphostemma microadiparthra]]'' (= ''Cissus microadiparthros'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' [''Vitaceae''] --
[[Sary:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki) editMMK.jpg|vignette|211x211px|Kaky (''[[Diospyros kaki]]'')]]
=== D ===
* ''[[Dilobeia thouarsii]]'' [''[[Proteaceae]]''] – bakaravina, hazobaka, hazontavolo, hovao, makaleona, mankaleo, ovao, ramandriona, rihaona, tambelomanana, tavolohazo, tavolopika, vazano, vivaona
* ''[[Diospyros ferrea]]'' [''[[Ebenaceae]]''] --
* ''[[Diospyros kaki]]'' [''Ebenaceae''] -- kaky
* ''[[Diospyros mespiliformis]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Diospyros perrieri]]'' [''Ebenaceae''] -- hazoarina, hazozoby, lopingo, mapingo, pingo, volombodimpoina
* ''[[Diospyros sakalavarum]]'' [''Ebenaceae''] -- hazomafana
* ''[[Diospyros squamosa]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Dypsis baronii]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Dypsis lutescens]]'' [''Arecaceae''] -- lafahazo, lafaza, lafohaza, na rehazo.
* ''[[Dypsis madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – // farihazo, hirihiry
[[Sary:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|vignette|209x209px|''[[Elaeis guineensis]]'']]
=== E ===
* ''[[Elaeis guineensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] – palmie fanaova-menaka, tsingilo
** ''Elaeis guineensis'' var ''madagascariensis'' (= ''Elaeis madagascariensis'') -- tsingilo
*''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small>) (←''Musa perrieri'') [''Musaceae''] -- kidahazonala, hontsy, ontsy, tsororoka,
* ''[[Epiphyllum anguliger]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Epiphyllum oxypetalum]]'' [''Cactaceae''] –
* ''[[Epiphyllum phyllanthus]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Eugenia brasiliensis]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''Myrtaceae''] -- mangidika, mantsidika
* ''[[Eugenia hazomamy]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lokhensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia louvelii]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lucida]]'' [''Myrtaceae''] -- atsingilo, tsaringila
* ''[[Eugenia nosibensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia parkeri]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia uniflora]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
[[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, c.jpg|vignette|208x208px|Mandresy (''[[Ficus polita]]'')]]
=== F ===
* ''[[Ficus carica]]'' L. [''[[Moraceae]]''] – aviavimbazaha
* ''[[Ficus grevei]]'' [''Moraceae''] -- fihamy
* ''[[Ficus lutea]]'' Vahl [''Moraceae''] – amontana, mandresy , nonokalika, aviavy
* ''[[Ficus pachyclada]]'' [''Moraceae''] -- adabo
* ''[[Ficus polita]]'' [''Moraceae''] -- mandresy, tsaramady.
* ''[[Ficus reflexa]]'' Thunb. [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' [''Moraceae''] – adabo
* ''[[Ficus sur]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus sycomorus]]'' L. [''Moraceae''] -- amontana
* ''[[Ficus trichoclada]]'' Baker [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus tiliifolia]]'' Baker (ou ''Ficus trichophlebia'') [''[[Moraceae]]''] -- voara, ara, aviavy, amontana
* ''[[Fragaria × ananassa]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[frezy]]
* ''[[Fragaria vesca]]'' [''Rosaceae''] --
=== G ===
* ''[[Garcinia aphanophlebia]]'' (← ''[[Rheedia aphanophlebia]]'') [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Garcinia chapelieri]]'' (← ''[[Rheedia chapelieri]]'') [''Clusiaceae''] -- dampy, vandrika, leandriaka.
* ''[[Garcinia madagascariensis]]'' (← ''[[Rheedia madagascariensis]]'') [''Clusiaceae''] --
* ''[[Garcinia mangorensis]]'' [''[[Clusiaceae]]''] – vandrika
* ''[[Garcinia mangostana]]'' [''Clusiaceae''] – mangostana
* ''[[Garcinia pauciflora]]'' [''Clusiaceae''] – vandrikala
* ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae''] -- dampy
* ''[[Garcinia zeylanica]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
[[Sary:Hyphaene coriacea kz1.JPG|vignette|273x273px|Babangy (''[[Hyphaene coriacea]]'')]]
=== H ===
* ''[[Hyphaene compressa]]'' H.Wendl. [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' (Gaertn.) [''Arecaceae''] -- babangy, lokoko // satramira
* ''[[Hyphaene shatan]]'' [''Arecaceae''] -- dana, satra, satrakely, satramira, satrana, satrantoloho, satraviehy, satsa, taliona
=== L ===
* ''[[Labramia ambondrombeensis]]'' [''[[Sapotaceae]]''] --
* ''[[Labramia boivinii]]'' [''Sapotaceae''] -- faho, mantsadaka
* ''[[Labramia bojeri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Labramia costata]]'' [''Sapotaceae''] -- todinga
* ''[[Labramia platyphylla]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia kirkii]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia madagascariensis]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia myrtifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia perrieri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Litchi chinensis]]'' [''[[Sapindaceae]]''] -- [[litisia]], letisy
=== M ===
[[Sary:Musa acuminata 337319858.jpg|vignette|212x212px|Akondro (''[[Musa acuminata]]'')]][[Sary:Mangifera indica 1a 13.jpg|vignette|Manga (''[[Mangifera indica]]'')|207x207px]]
* ''[[Malus domestica]]'' [''Rosaceae''] -- paoma
* ''[[Malus × robusta]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Malus pumila]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Mangifera foetida]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] --
* ''[[Mangifera indica]]'' [''Anacardiaceae''] -- manga
* ''[[Mangifera odorata]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''[[Mimusops commersonii]]'') [''[[Sapotaceae]]''] -- tsirika, vohimpiky
* ''[[Mimusops elengi]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Mimusops obtusifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> [ ''Musaceae''] -- foignonana, akondro
* ''[[Musa balbisiana]]'' [''Musaceae''] --
* ''[[Musa × paradisiaca]]'' L. (''Musa sapientum'' L.) (safiotra ''M. acuminata'' × ''M. balbisiana'') [''[[Musaceae]]''] -- akondro, akondrofify, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|219x219px|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
=== O ===
* ''[[Opuntia dillenii]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Opuntia monacantha]]'' [''Cactaceae''] -- raketa malady
* ''[[Opuntia stricta]]'' [''Cactaceae''] -- raketa mena
=== P ===
[[Sary:Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg|vignette|Goavy (''[[Psidium guajava]]'')|210x210px]]
* ''[[Pandanus tectorius]]'' [''[[Pandanaceae]]''] --
* ''[[Pandanus utilis]]'' [''Pandanaceae''] --
* ''[[Passiflora caerulea]]'' [''[[Passifloraceae]]''] --
* ''[[Passiflora edulis]]'' [''Passifloraceae''] --
** ''Passiflora edulis'' f. ''edulis'' --
** ''Passiflora edulis'' f. ''flavicarpa'' --
* ''[[Passiflora foetida]]'' [''Passifloraceae''] -- tsipopoka
* ''[[Passiflora incarnata]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora laurifolia]]'' [''Passifloraceae''] ---
* ''[[Passiflora ligularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora quadrangularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Pereskia aculeata]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Pereskia grandifolia]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Persea americana]]'' [''[[Lauraceae]]''] -- [[Zavôka|zavôkà]]
* ''[[Phoenix canariensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''Arecaceae''] -- [[Antrendry (zavamaniry)|antrendry]] // rofiavahiny
* ''[[Phoenix reclinata]]'' [''Arecaceae''] -- antrendry, kalabo, kalalo, dara, daro, taratra, taratsa, taratsy
* ''[[Phoenix roebelenii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Physalis angulata]]'' [''[[Solanaceae]]''] --
* ''[[Physalis minima]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Physalis peruviana]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Piper borbonense]]'' [''[[Piperaceae]]''] -- tsiperifery, voatsiperifery
* ''[[Piper guineense]]'' [''Piperaceae''] -- kisiditry
* ''[[Piper nigrum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pachyphyllum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pyrifolium]]'' [''Piperaceae''] -- voatsiperifery
* ''[[Prunus africana]]'' (= ''[[Pygeum africanum]]'') [ ''[[Rosaceae]]''] -- kotofihy
* ''[[Prunus armeniaca]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus avium]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasifera]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus domestica]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus persica]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[paiso]]
* ''[[Psidium cattleianum]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- goavimena
* ''[[Psidium guajava]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- [[Goavy (zavamaniry)|goavy]]
* [[Psidium guineense|''Psidium guineens''e]] [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Pyrus communis]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[poara]]
* ''[[Pyrus pyrifolia]]'' [''Rosaceae''] --
[[Sary:Raphia farinifera, Mahajanga Rural, Madagascar 1.png|vignette|Rofia (''[[Raphia farinifera]]'')]]
=== R ===
* ''[[Raphia farinifera]]'' (= ''Raphia ruffia'') [''[[Arecaceae]]''] -- rofia
* ''[[Ravenea dransfieldii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Ravenea madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – gora, matitanana
* ''[[Ravenea rivularis]]'' [''Arecaceae''] -- // akoraka, bakaly, gora, gory, ravina
* ''[[Ravenea sambiranensis]]'' [''Arecaceae''] – manarana, sira
* ''[[Rhipsalis baccifera]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. horrida|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''horrida'']] (= ''[[Rhipsalis horrida]]'') --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. mauritiana|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''mauritiana'']] (= ''[[Rhipsalis mauritiana]]'') --
* ''[[Rhipsalis madagascariensis]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Rubus alceifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Rubus apetalus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus eichleri]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fraxinifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fruticosus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus idaeus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pyrifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus rosifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- voafotsy
[[Sary:Satranala decussilvae 2703559.jpg|vignette|307x307px|Satranala (''[[Satranala decussilvae]]'')]]
=== S ===
* ''[[Saba comorensis]]'' [''[[Apocynaceae]]''] – vandribanga // vontaka, made
* ''[[Salacia leptoclada]]'' [''[[Celastraceae]]''] --
* ''[[Salacia madagascariensis]]'' [''Celastraceae''] --
* ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- satranala
* ''[[Selenicereus costaricensis]]'' (← ''[[Hylocereus costaricensis]]'', ''[[Hylocereus polyrhizus]]'') [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Selenicereus megalanthus]]'' (← ''[[Hylocereus megalanthus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Selenicereus undatus]]'' (← ''[[Hylocereus undatus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Solanum betaceum]]'' (← ''Cyphomandra betacea'') [''[[Solanaceae]]''] – voatabiahazo
* ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] -- sorindrano
* ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]''] -- sakoagna, sakoamanga
* ''[[Spondias mombin]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias purpurea]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias tefyi]]'' [''Anacardiaceae''] -- [[sakoa]]
* ''[[Strychnos madagascariensis]]'' [''[[Loganiaceae]]''] -- mokotra
* ''[[Strychnos spinosa]]'' [''Loganiaceae''] -- mokotra
* ''[[Symphonia louvelii]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Symphonia globulifera]]'' [''Clusiaceae''] --
* ''[[Symphonia urophylla]]'' [''Clusiaceae''] -- sirambo
* ''[[Syzygium cumini]]'' (← ''Eugenia jambolana'') [''[[Myrtaceae]]''] -- rotra, rôtra, rotrazo
* ''[[Syzygium emirnense]]'' (← ''Eugenia emirnensis'') [''Myrtaceae''] -
* ''[[Syzygium guineense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium jambos]]'' (← ''[[Eugenia jambos]]'') [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium madagascariense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium malaccense]]'' [''Myrtaceae''] -- makoba
* ''[[Syzygium samarangense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium tsimihetyglandulosum]]'' [''Myrtaceae''] --
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|272x272px|Kily (''[[Tamarindus indica]]'')]]
=== T ===
* ''[[Tamarindus indica]]'' [''[[Fabaceae]]''] -- [[kily]], madilo, madiro
* ''[[Treculia africana]]'' [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Treculia lamiana]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala
* ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala, dipaka, famelona, tapabatry, fantsinakoho, sakoambitsy, tsipaka
** ''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'' -- dipaka, tsipaka, tsitimpahy, foza
* ''[[Treculia obovoidea]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Treculia perrieri]]'' (= ''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'') [''Moraceae''] -- katoka, tsipa, tobory, tsitendry
=== U ===
[[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity.jpg|vignette|Tapia (''[[Uapaca bojeri]]'')|274x274px]]
* ''[[Uapaca ambanjensis]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] --
* ''[[Uapaca betamponensis]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca bojeri]]'' [''Phyllanthaceae''] -- tapia, voapaka
* ''[[Uapaca densifolia]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca ferruginea]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca louvelii]]'' [''Phyllanthaceae''] -- anisena
* ''[[Uapaca thouarsii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] -- voapaka
[[Sary:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|vignette|236x236px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]]
=== V ===
* ''[[Vasconcellea×heilbornii]]'' [''[[Caricaceae]]''] --
* ''[[Vangueria infausta]]'' [''[[Rubiaceae]]''] -- voavanga
* ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (← ''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) [''Rubiaceae''] -- vandrika, vanga, vavandrika, voandrika, voavandrika, voavanga
* ''[[Vitis labrusca]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- voaloboka
* ''[[Vitis microdiptera]]'' [''Vitaceae''] -- divay, famakientana
* ''[[Vitis vinifera]]'' [''Vitaceae''] -- [[voaloboka]]
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
alvbkc0d3z8dfuvo44ow4dbjp8xoxix
1150686
1150676
2026-09-13T14:15:33Z
Thelezifor
15140
Nanova anarana
1150686
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Litchi chinensis fruits.JPG|vignette|408x408px|[[Litisia|Letisia]] (''[[Litchi chinensis]]'')]]
Inty ny '''lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara'''. Marihina fa ny teny hoe "hazo" ampiasaina eto dia anondroana ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], ny [[hazobotry]], ny [[kirihitra]], ary ny [[vahy]], eny fa na ny zavamaniry atao amin' ny anarana hoe [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] rehefa tena lehibe (ohatra: [[akondro]]) na ireo ivelan' ny fanasokajiana mahazatra (toy ny [[raketa]]) koa aza. Misy amin' ny zavamaniry hotanisaina eto ny tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]], ny sasany hita ihany koa any amin' ny firenena sy faritra any ivelany ary ny hafa nampidirina teto.
== Lisitry ny finakaviana sy ny antoko ==
=== Lisitry ny fianakavian-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny fianakavian-javamaniry ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Anacardiaceae]]'' ''- [[Anisophylleaceae]] - [[Annonaceae]] - [[Apocynaceae]] - [[Arecaceae]] -'' ''[[Bromeliaceae]]'' ''- [[Burseraceae]] - [[Cactaceae]] - [[Caricaceae]] - [[Celastraceae]] - [[Clusiaceae]] - [[Combretaceae]] - [[Ebenaceae]] - [[Fabaceae]] - [[Lauraceae]] - [[Loganiaceae]] - [[Malvaceae]]'' (ankehitriny dia tafiditra ao ny ''[[Bombacaceae]]'') - ''[[Menispermaceae]]'' ''- [[Moraceae]] - [[Musaceae]] - [[Myrtaceae]] - [[Orchidaceae]] - [[Pandanaceae]] - [[Passifloraceae]] - [[Phyllanthaceae]] - [[Piperaceae]] - [[Proteaceae]] - [[Rosaceae]] - [[Rubiaceae]] - [[Rutaceae]] - [[Sapindaceae]] - [[Sapotaceae]] - [[Solanaceae]] - [[Vitaceae]]''
=== Lisitry ny antokon-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny antoko ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Adansonia]] - [[Ananas]] - [[Anisophyllea]] - [[Annona]] - [[Bismarckia]] - [[Borassus]] - [[Bromelia]] - [[Canarium (zavamaniry)|Canarium]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Causonis]] - [[Cayratia]] - [[Cereus]] - [[Cissus]] - [[Citrus]] - [[Cocos (zavamaniry)|Cocos]] - [[Cola (zavamaniry)|Cola]] - [[Cyphostemma]] - [[Dilobeia]] - [[Diospyros]] - [[Dypsis]] - [[Elaeis]] - [[Ensete]] - [[Eugenia]] - [[Ficus]] - [[Fragaria]] - [[Hylocereus]] - [[Hyphaene]] - [[Labramia]] - [[Landolphia]] - [[Leuenbergeria]] - [[Litchi]] - [[Malus]] - [[Mangifera]] - [[Mimusops]] - [[Musa]] - [[Opuntia]] - [[Pandanus]] - [[Passiflora]] - [[Persea]] - [[Pereskia]]'' (jereo koa: ''[[Leuenbergeria]]'' sy ''[[Rhodocactus]]'') ''- [[Phoenix]] - [[Piper]] - [[Poivrea]] - [[Physalis]] - [[Prunus]] - [[Psidium]] - [[Pyrus]] - [[Raphia]] - [[Ravenea]] - [[Rheedia]] - [[Rhipsalis]] - [[Rhodocactus]] - [[Rubus]] - [[Saba (zavamaniry)|Saba]]'' - ''[[Salacia]] - [[Satranala]] - [[Selenicereus]] - [[Sorindeia]] - [[Spondias]] - [[Strychnos]] - [[Solanum]] - [[Symphonia]] - [[Syzygium]] - [[Tamarindus]] - [[Treculia]] - [[Uapaca]] - [[Vangueria]] - [[Vasconcellea]] - [[Vanilla]] - [[Vitis]]''
== Lisitry ny karazana (anarana ara-tsiansa) ==
Inty ny lisitry ny karazan-javamaniry fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
[[Sary:Adansonia rubrostipa 03.jpg|vignette|Ringy na fony (''[[Adansonia rubrostipa]]'')|205x205px]]
* ''[[Adansonia digitata]]'' [''[[Bombacaceae]]'' na ''[[Malvaceae]]''] -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- renala, reniala, renibeala, vonoa
* ''[[Adansonia madagascariensis]]'' (← ''Adansonia bernieri'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, bozy, fony, mboio, reniala
* ''[[Adansonia perrieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] – za
* ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (← ''Adansonia fony'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- ringy
* ''[[Adansonia suarezensis]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- vonoa, za
* ''[[Adansonia za]]'' (← ''Adansonia alba, Adansonia bozy'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabo
* ''[[Ananas bracteatus]]'' [''[[Bromeliaceae]]''] --
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' (= ''Bromelia ananas'') [''Bromeliaceae''] -- fandra, fandrana, mananasy, satra, voafandrana
* ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]''] -- ambalasira
* ''[[Anisophyllea fallax]]'' [''Anisophylleaceae''] -- hazomamy
* ''[[Anisophyllea madagascariensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea masoalensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea parafallax]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea purpurascens]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea schatzii]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]''] -- karaosoly, koropataka, kôrôsôly // voantsokona, voatsiriry,
* ''[[Annona squamosa]]'' [''Annonaceae''] -- konikony, konokono // voasaritany
* ''[[Artocarpus altilis]]'' [''[[Moraceae]]''] -- [[soanambo]], tsirapay
* [[Ampalibe|''Artocarpus heterophyllus'']] [''Moraceae''] -- ampalibe
* ''[[Artocarpus integer]]'' (← ''Artocarpus integrifolia'') [''Moraceae''] -- finesy, kimahatorolela, sonambo, voanampalibe
[[Sary:Bismarckia nobilis3498.jpg|vignette|208x208px|Satrana (''[[Bismarckia nobilis]]'')]]
=== B ===
* ''[[Bismarckia nobilis]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[satrana]]
* ''[[Borassus aethiopum]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – dimaka, befelatanana:
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – voanio
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]''] -- amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, ralakamisy, vodihazo // madiriandro
=== C ===
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')]]
* ''[[Canarium madagascariensis]]'' [''[[Burseraceae]]''] -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Carica papaya]]'' [''[[Caricaceae]]''] -- [[papay]], mapaza
* ''[[Carissa boiviniana]]'' [''[[Apocynaceae]]''] --
* ''[[Carissa densiflora]]'' [''Apocynaceae''] -- mango
** ''Carissa densiflora'' var ''microphylla'' -- mango
* ''[[Carissa macrocarpa]]'' [''Apocynaceae''] --
* ''[[Carissa pichoniana]]'' [''Apocynaceae''] -- hazombato
* ''[[Carissa sessiliflora]]'' [''Apocynaceae''] -- tavaka, voantsikomoka, voantsikopiky
* ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''Apocynaceae''] -- taolana, taolanomby, voakandrina, voamantsoana
* ''[[Cayratia trifolia]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (← ''Causonis trifolia'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cereus peruvianus]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Cissus quadrangularis]]'' [''[[Vitaceae]]''] --
* ''[[Cissus lenticellata]]'' (← ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small>) [''[[Vitaceae]]''] -- vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra
* ''[[Cissus verticillata]]'' [''Vitaceae''] -- voalobokadia
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' (← ''Citrus aurantifolia'') [''[[Rutaceae]]''] -- angy, besenta, hangy, matsitso, soa, tsirebika, voantolongo, voasarimakirana, voasarimamy, voasarimandina, voasarisoa, voasary
* ''[[Citrus aurantium]]'' [''Rutaceae''] -- voangikely, voatolongo
* ''[[Citrus hystrix]]'' [''Rutaceae''] -- voangabe, voangibe // kaombava
* ''[[Citrus limon]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimakirana
* ''[[Citrus maxima]]'' (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') [''Rutaceae''] -- angibe, hangibe, papelimosy, pilionosy, tremo, voahangibe, voasaribe, voasarihangibe // vangisay
* ''[[Citrus medica]]'' [''Rutaceae''] -- voantolongo, voasarimandina
** ''Citrus medica'' subsp. ''bajoum'' -- tolongo, tsilongo, voatsilongo
* ''[[Citrus paradisi]]'' [''Rutaceae'']
* ''[[Citrus reticulata]]'' [''Rutaceae''] -- // mandarina
* ''[[Citrus sinensis]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimamy, voasary
* ''[[Citrus voangiala]]'' [''[[Rutaceae]]''] -- voangiala
* ''[[Cocos nucifera]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[voanio]]
* ''[[Cola acuminata]]'' [''[[Malvaceae]]''] -- kôlà
* ''[[Cola nitida]]'' [''Malvaceae''] -- kôla
* ''[[Cola perrieri]]'' [''Malvaceae''] --
* ''[[Combretum grandidieri]]'' (← ''Calopyxis grandidieri'') [''[[Combretaceae]]''] -- tamenaka
* ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''Combretaceae''] -- boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
* ''[[Combretum coccineum]]'' [''Combretaceae''] -- halaitra, manikibonga
* ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana'') [''Combretaceae''] -- tamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna'') [''Combretaceae''] -- voatamenaka
* ''[[Combretum indicum]]'' [''Combretaceae''] --
* ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'') (= Poivrea bernieriana) [''Combretaceae''] -- voantamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia'') [''Combretaceae''] -- menakabongo, voantamenaka
* ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla'') [''[[Combretaceae]]''] -- voantamenaka
* ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') [''Combretaceae''] -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka // voanjonala
* ''[[Cyphostemma greveanum]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- vahimboamena
* ''[[Cyphostemma microadiparthros]]'' / ''[[Cyphostemma microadiparthra]]'' (= ''Cissus microadiparthros'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (← ''Vitis microdiptera'') [''Vitaceae''] -- divay, famakientana
* ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' [''Vitaceae''] --
[[Sary:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki) editMMK.jpg|vignette|211x211px|Kaky (''[[Diospyros kaki]]'')]]
=== D ===
* ''[[Dilobeia thouarsii]]'' [''[[Proteaceae]]''] – bakaravina, hazobaka, hazontavolo, hovao, makaleona, mankaleo, ovao, ramandriona, rihaona, tambelomanana, tavolohazo, tavolopika, vazano, vivaona
* ''[[Diospyros ferrea]]'' [''[[Ebenaceae]]''] --
* ''[[Diospyros kaki]]'' [''Ebenaceae''] -- kaky
* ''[[Diospyros mespiliformis]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Diospyros perrieri]]'' [''Ebenaceae''] -- hazoarina, hazozoby, lopingo, mapingo, pingo, volombodimpoina
* ''[[Diospyros sakalavarum]]'' [''Ebenaceae''] -- hazomafana
* ''[[Diospyros squamosa]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Dypsis baronii]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Dypsis lutescens]]'' [''Arecaceae''] -- lafahazo, lafaza, lafohaza, na rehazo.
* ''[[Dypsis madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – // farihazo, hirihiry
[[Sary:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|vignette|209x209px|''[[Elaeis guineensis]]'']]
=== E ===
* ''[[Elaeis guineensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] – palmie fanaova-menaka, tsingilo
** ''Elaeis guineensis'' var ''madagascariensis'' (= ''Elaeis madagascariensis'') -- tsingilo
*''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small>) (←''Musa perrieri'') [''Musaceae''] -- kidahazonala, hontsy, ontsy, tsororoka,
* ''[[Epiphyllum anguliger]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Epiphyllum oxypetalum]]'' [''Cactaceae''] –
* ''[[Epiphyllum phyllanthus]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Eugenia brasiliensis]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''Myrtaceae''] -- mangidika, mantsidika
* ''[[Eugenia hazomamy]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lokhensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia louvelii]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lucida]]'' [''Myrtaceae''] -- atsingilo, tsaringila
* ''[[Eugenia nosibensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia parkeri]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia uniflora]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
[[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, c.jpg|vignette|208x208px|Mandresy (''[[Ficus polita]]'')]]
=== F ===
* ''[[Ficus carica]]'' L. [''[[Moraceae]]''] – aviavimbazaha
* ''[[Ficus grevei]]'' [''Moraceae''] -- fihamy
* ''[[Ficus lutea]]'' Vahl [''Moraceae''] – amontana, mandresy , nonokalika, aviavy
* ''[[Ficus pachyclada]]'' [''Moraceae''] -- adabo
* ''[[Ficus polita]]'' [''Moraceae''] -- mandresy, tsaramady.
* ''[[Ficus reflexa]]'' Thunb. [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' [''Moraceae''] – adabo
* ''[[Ficus sur]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus sycomorus]]'' L. [''Moraceae''] -- amontana
* ''[[Ficus trichoclada]]'' Baker [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus tiliifolia]]'' Baker (ou ''Ficus trichophlebia'') [''[[Moraceae]]''] -- voara, ara, aviavy, amontana
* ''[[Fragaria × ananassa]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[frezy]]
* ''[[Fragaria vesca]]'' [''Rosaceae''] --
=== G ===
* ''[[Garcinia aphanophlebia]]'' (← ''[[Rheedia aphanophlebia]]'') [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Garcinia chapelieri]]'' (← ''[[Rheedia chapelieri]]'') [''Clusiaceae''] -- dampy, vandrika, leandriaka.
* ''[[Garcinia madagascariensis]]'' (← ''[[Rheedia madagascariensis]]'') [''Clusiaceae''] --
* ''[[Garcinia mangorensis]]'' [''[[Clusiaceae]]''] – vandrika
* ''[[Garcinia mangostana]]'' [''Clusiaceae''] – mangostana
* ''[[Garcinia pauciflora]]'' [''Clusiaceae''] – vandrikala
* ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae''] -- dampy
* ''[[Garcinia zeylanica]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
[[Sary:Hyphaene coriacea kz1.JPG|vignette|273x273px|Babangy (''[[Hyphaene coriacea]]'')]]
=== H ===
* ''[[Hyphaene compressa]]'' H.Wendl. [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' (Gaertn.) [''Arecaceae''] -- babangy, lokoko // satramira
* ''[[Hyphaene shatan]]'' [''Arecaceae''] -- dana, satra, satrakely, satramira, satrana, satrantoloho, satraviehy, satsa, taliona
=== L ===
* ''[[Labramia ambondrombeensis]]'' [''[[Sapotaceae]]''] --
* ''[[Labramia boivinii]]'' [''Sapotaceae''] -- faho, mantsadaka
* ''[[Labramia bojeri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Labramia costata]]'' [''Sapotaceae''] -- todinga
* ''[[Labramia platyphylla]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia kirkii]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia madagascariensis]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia myrtifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia perrieri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Litchi chinensis]]'' [''[[Sapindaceae]]''] -- [[litisia]], letisy
=== M ===
[[Sary:Musa acuminata 337319858.jpg|vignette|212x212px|Akondro (''[[Musa acuminata]]'')]][[Sary:Mangifera indica 1a 13.jpg|vignette|Manga (''[[Mangifera indica]]'')|207x207px]]
* ''[[Malus domestica]]'' [''Rosaceae''] -- paoma
* ''[[Malus × robusta]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Malus pumila]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Mangifera foetida]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] --
* ''[[Mangifera indica]]'' [''Anacardiaceae''] -- manga
* ''[[Mangifera odorata]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''[[Mimusops commersonii]]'') [''[[Sapotaceae]]''] -- tsirika, vohimpiky
* ''[[Mimusops elengi]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Mimusops obtusifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> [ ''Musaceae''] -- foignonana, akondro
* ''[[Musa balbisiana]]'' [''Musaceae''] --
* ''[[Musa × paradisiaca]]'' L. (''Musa sapientum'' L.) (safiotra ''M. acuminata'' × ''M. balbisiana'') [''[[Musaceae]]''] -- akondro, akondrofify, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|219x219px|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
=== O ===
* ''[[Opuntia dillenii]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Opuntia monacantha]]'' [''Cactaceae''] -- raketa malady
* ''[[Opuntia stricta]]'' [''Cactaceae''] -- raketa mena
=== P ===
[[Sary:Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg|vignette|Goavy (''[[Psidium guajava]]'')|210x210px]]
* ''[[Pandanus tectorius]]'' [''[[Pandanaceae]]''] --
* ''[[Pandanus utilis]]'' [''Pandanaceae''] --
* ''[[Passiflora caerulea]]'' [''[[Passifloraceae]]''] --
* ''[[Passiflora edulis]]'' [''Passifloraceae''] --
** ''Passiflora edulis'' f. ''edulis'' --
** ''Passiflora edulis'' f. ''flavicarpa'' --
* ''[[Passiflora foetida]]'' [''Passifloraceae''] -- tsipopoka
* ''[[Passiflora incarnata]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora laurifolia]]'' [''Passifloraceae''] ---
* ''[[Passiflora ligularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora quadrangularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Pereskia aculeata]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Pereskia grandifolia]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Persea americana]]'' [''[[Lauraceae]]''] -- [[Zavôka|zavôkà]]
* ''[[Phoenix canariensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''Arecaceae''] -- [[Antrendry (zavamaniry)|antrendry]] // rofiavahiny
* ''[[Phoenix reclinata]]'' [''Arecaceae''] -- antrendry, kalabo, kalalo, dara, daro, taratra, taratsa, taratsy
* ''[[Phoenix roebelenii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Physalis angulata]]'' [''[[Solanaceae]]''] --
* ''[[Physalis minima]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Physalis peruviana]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Piper borbonense]]'' [''[[Piperaceae]]''] -- tsiperifery, voatsiperifery
* ''[[Piper guineense]]'' [''Piperaceae''] -- kisiditry
* ''[[Piper nigrum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pachyphyllum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pyrifolium]]'' [''Piperaceae''] -- voatsiperifery
* ''[[Prunus africana]]'' (= ''[[Pygeum africanum]]'') [ ''[[Rosaceae]]''] -- kotofihy
* ''[[Prunus armeniaca]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus avium]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasifera]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus domestica]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus persica]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[paiso]]
* ''[[Psidium cattleianum]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- goavimena
* ''[[Psidium guajava]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- [[Goavy (zavamaniry)|goavy]]
* [[Psidium guineense|''Psidium guineens''e]] [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Pyrus communis]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[poara]]
* ''[[Pyrus pyrifolia]]'' [''Rosaceae''] --
[[Sary:Raphia farinifera, Mahajanga Rural, Madagascar 1.png|vignette|Rofia (''[[Raphia farinifera]]'')]]
=== R ===
* ''[[Raphia farinifera]]'' (= ''Raphia ruffia'') [''[[Arecaceae]]''] -- rofia
* ''[[Ravenea dransfieldii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Ravenea madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – gora, matitanana
* ''[[Ravenea rivularis]]'' [''Arecaceae''] -- // akoraka, bakaly, gora, gory, ravina
* ''[[Ravenea sambiranensis]]'' [''Arecaceae''] – manarana, sira
* ''[[Rhipsalis baccifera]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. horrida|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''horrida'']] (= ''[[Rhipsalis horrida]]'') --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. mauritiana|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''mauritiana'']] (= ''[[Rhipsalis mauritiana]]'') --
* ''[[Rhipsalis madagascariensis]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Rubus alceifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Rubus apetalus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus eichleri]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fraxinifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fruticosus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus idaeus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pyrifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus rosifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- voafotsy
[[Sary:Satranala decussilvae 2703559.jpg|vignette|307x307px|Satranala (''[[Satranala decussilvae]]'')]]
=== S ===
* ''[[Saba comorensis]]'' [''[[Apocynaceae]]''] – vandribanga // vontaka, made
* ''[[Salacia leptoclada]]'' [''[[Celastraceae]]''] --
* ''[[Salacia madagascariensis]]'' [''Celastraceae''] --
* ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- satranala
* ''[[Selenicereus costaricensis]]'' (← ''[[Hylocereus costaricensis]]'', ''[[Hylocereus polyrhizus]]'') [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Selenicereus megalanthus]]'' (← ''[[Hylocereus megalanthus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Selenicereus undatus]]'' (← ''[[Hylocereus undatus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Solanum betaceum]]'' (← ''Cyphomandra betacea'') [''[[Solanaceae]]''] – voatabiahazo
* ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] -- sorindrano
* ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]''] -- sakoagna, sakoamanga
* ''[[Spondias mombin]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias purpurea]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias tefyi]]'' [''Anacardiaceae''] -- [[sakoa]]
* ''[[Strychnos madagascariensis]]'' [''[[Loganiaceae]]''] -- mokotra
* ''[[Strychnos spinosa]]'' [''Loganiaceae''] -- mokotra
* ''[[Symphonia louvelii]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Symphonia globulifera]]'' [''Clusiaceae''] --
* ''[[Symphonia urophylla]]'' [''Clusiaceae''] -- sirambo
* ''[[Syzygium cumini]]'' (← ''Eugenia jambolana'') [''[[Myrtaceae]]''] -- rotra, rôtra, rotrazo
* ''[[Syzygium emirnense]]'' (← ''Eugenia emirnensis'') [''Myrtaceae''] -
* ''[[Syzygium guineense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium jambos]]'' (← ''[[Eugenia jambos]]'') [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium madagascariense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium malaccense]]'' [''Myrtaceae''] -- makoba
* ''[[Syzygium samarangense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium tsimihetyglandulosum]]'' [''Myrtaceae''] --
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|272x272px|Kily (''[[Tamarindus indica]]'')]]
=== T ===
* ''[[Tamarindus indica]]'' [''[[Fabaceae]]''] -- [[kily]], madilo, madiro
* ''[[Treculia africana]]'' [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Treculia lamiana]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala
* ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala, dipaka, famelona, tapabatry, fantsinakoho, sakoambitsy, tsipaka
** ''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'' -- dipaka, tsipaka, tsitimpahy, foza
* ''[[Treculia obovoidea]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Treculia perrieri]]'' (= ''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'') [''Moraceae''] -- katoka, tsipa, tobory, tsitendry
=== U ===
[[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity.jpg|vignette|Tapia (''[[Uapaca bojeri]]'')|274x274px]]
* ''[[Uapaca ambanjensis]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] --
* ''[[Uapaca betamponensis]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca bojeri]]'' [''Phyllanthaceae''] -- tapia, voapaka
* ''[[Uapaca densifolia]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca ferruginea]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca louvelii]]'' [''Phyllanthaceae''] -- anisena
* ''[[Uapaca thouarsii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] -- voapaka
[[Sary:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|vignette|236x236px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]]
=== V ===
* ''[[Vasconcellea×heilbornii]]'' [''[[Caricaceae]]''] --
* ''[[Vangueria infausta]]'' [''[[Rubiaceae]]''] -- voavanga
* ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (← ''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) [''Rubiaceae''] -- vandrika, vanga, vavandrika, voandrika, voavandrika, voavanga
* ''[[Vitis labrusca]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- voaloboka
* ''[[Vitis vinifera]]'' [''Vitaceae''] -- [[voaloboka]]
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
pkx7g7ory3akn443ydhaz7xxl34ld6a
1150687
1150686
2026-09-13T14:59:08Z
Thelezifor
15140
Fanovozan-kevitra
1150687
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Litchi chinensis fruits.JPG|vignette|408x408px|[[Litisia|Letisia]] (''[[Litchi chinensis]]'')]]
Inty ny '''lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara'''. Marihina fa ny teny hoe "hazo" ampiasaina eto dia anondroana ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], ny [[hazobotry]], ny [[kirihitra]], ary ny [[vahy]], eny fa na ny zavamaniry atao amin' ny anarana hoe [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] rehefa tena lehibe (ohatra: [[akondro]]) na ireo ivelan' ny fanasokajiana mahazatra (toy ny [[raketa]]) koa aza. Misy amin' ny zavamaniry hotanisaina eto ny tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]], ny sasany hita ihany koa any amin' ny firenena sy faritra any ivelany ary ny hafa nampidirina teto.
== Lisitry ny finakaviana sy ny antoko ==
=== Lisitry ny fianakavian-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny fianakavian-javamaniry ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Anacardiaceae]]'' ''- [[Anisophylleaceae]] - [[Annonaceae]] - [[Apocynaceae]] - [[Arecaceae]] -'' ''[[Bromeliaceae]]'' ''- [[Burseraceae]] - [[Cactaceae]] - [[Caricaceae]] - [[Celastraceae]] - [[Clusiaceae]] - [[Combretaceae]] - [[Ebenaceae]] - [[Fabaceae]] - [[Lauraceae]] - [[Loganiaceae]] - [[Malvaceae]]'' (ankehitriny dia tafiditra ao ny ''[[Bombacaceae]]'') - ''[[Menispermaceae]]'' ''- [[Moraceae]] - [[Musaceae]] - [[Myrtaceae]] - [[Orchidaceae]] - [[Pandanaceae]] - [[Passifloraceae]] - [[Phyllanthaceae]] - [[Piperaceae]] - [[Proteaceae]] - [[Rosaceae]] - [[Rubiaceae]] - [[Rutaceae]] - [[Sapindaceae]] - [[Sapotaceae]] - [[Solanaceae]] - [[Vitaceae]]''
=== Lisitry ny antokon-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny antoko ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Adansonia]] - [[Ananas]] - [[Anisophyllea]] - [[Annona]] - [[Bismarckia]] - [[Borassus]] - [[Bromelia]] - [[Canarium (zavamaniry)|Canarium]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Causonis]] - [[Cayratia]] - [[Cereus]] - [[Cissus]] - [[Citrus]] - [[Cocos (zavamaniry)|Cocos]] - [[Cola (zavamaniry)|Cola]] - [[Cyphostemma]] - [[Dilobeia]] - [[Diospyros]] - [[Dypsis]] - [[Elaeis]] - [[Ensete]] - [[Eugenia]] - [[Ficus]] - [[Fragaria]] - [[Hylocereus]] - [[Hyphaene]] - [[Labramia]] - [[Landolphia]] - [[Leuenbergeria]] - [[Litchi]] - [[Malus]] - [[Mangifera]] - [[Mimusops]] - [[Musa]] - [[Opuntia]] - [[Pandanus]] - [[Passiflora]] - [[Persea]] - [[Pereskia]]'' (jereo koa: ''[[Leuenbergeria]]'' sy ''[[Rhodocactus]]'') ''- [[Phoenix]] - [[Piper]] - [[Poivrea]] - [[Physalis]] - [[Prunus]] - [[Psidium]] - [[Pyrus]] - [[Raphia]] - [[Ravenea]] - [[Rheedia]] - [[Rhipsalis]] - [[Rhodocactus]] - [[Rubus]] - [[Saba (zavamaniry)|Saba]]'' - ''[[Salacia]] - [[Satranala]] - [[Selenicereus]] - [[Sorindeia]] - [[Spondias]] - [[Strychnos]] - [[Solanum]] - [[Symphonia]] - [[Syzygium]] - [[Tamarindus]] - [[Treculia]] - [[Uapaca]] - [[Vangueria]] - [[Vasconcellea]] - [[Vanilla]] - [[Vitis]]''
== Lisitry ny karazana (anarana ara-tsiansa) ==
Inty ny lisitry ny karazan-javamaniry fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
[[Sary:Adansonia rubrostipa 03.jpg|vignette|Ringy na fony (''[[Adansonia rubrostipa]]'')|205x205px]]
* ''[[Adansonia digitata]]'' [''[[Bombacaceae]]'' na ''[[Malvaceae]]''] -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- renala, reniala, renibeala, vonoa
* ''[[Adansonia madagascariensis]]'' (← ''Adansonia bernieri'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, bozy, fony, mboio, reniala
* ''[[Adansonia perrieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] – za
* ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (← ''Adansonia fony'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- ringy
* ''[[Adansonia suarezensis]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- vonoa, za
* ''[[Adansonia za]]'' (← ''Adansonia alba, Adansonia bozy'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabo
* ''[[Ananas bracteatus]]'' [''[[Bromeliaceae]]''] --
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' (= ''Bromelia ananas'') [''Bromeliaceae''] -- fandra, fandrana, mananasy, satra, voafandrana
* ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]''] -- ambalasira
* ''[[Anisophyllea fallax]]'' [''Anisophylleaceae''] -- hazomamy
* ''[[Anisophyllea madagascariensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea masoalensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea parafallax]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea purpurascens]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea schatzii]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]''] -- karaosoly, koropataka, kôrôsôly // voantsokona, voatsiriry,
* ''[[Annona squamosa]]'' [''Annonaceae''] -- konikony, konokono // voasaritany
* ''[[Artocarpus altilis]]'' [''[[Moraceae]]''] -- [[soanambo]], tsirapay
* [[Ampalibe|''Artocarpus heterophyllus'']] [''Moraceae''] -- ampalibe
* ''[[Artocarpus integer]]'' (← ''Artocarpus integrifolia'') [''Moraceae''] -- finesy, kimahatorolela, sonambo, voanampalibe
[[Sary:Bismarckia nobilis3498.jpg|vignette|208x208px|Satrana (''[[Bismarckia nobilis]]'')]]
=== B ===
* ''[[Bismarckia nobilis]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[satrana]]
* ''[[Borassus aethiopum]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – dimaka, befelatanana:
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – voanio
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]''] -- amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, ralakamisy, vodihazo // madiriandro
=== C ===
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')]]
* ''[[Canarium madagascariensis]]'' [''[[Burseraceae]]''] -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Carica papaya]]'' [''[[Caricaceae]]''] -- [[papay]], mapaza
* ''[[Carissa boiviniana]]'' [''[[Apocynaceae]]''] --
* ''[[Carissa densiflora]]'' [''Apocynaceae''] -- mango
** ''Carissa densiflora'' var ''microphylla'' -- mango
* ''[[Carissa macrocarpa]]'' [''Apocynaceae''] --
* ''[[Carissa pichoniana]]'' [''Apocynaceae''] -- hazombato
* ''[[Carissa sessiliflora]]'' [''Apocynaceae''] -- tavaka, voantsikomoka, voantsikopiky
* ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''Apocynaceae''] -- taolana, taolanomby, voakandrina, voamantsoana
* ''[[Cayratia trifolia]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (← ''Causonis trifolia'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cereus peruvianus]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Cissus quadrangularis]]'' [''[[Vitaceae]]''] --
* ''[[Cissus lenticellata]]'' (← ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small>) [''[[Vitaceae]]''] -- vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra
* ''[[Cissus verticillata]]'' [''Vitaceae''] -- voalobokadia
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' (← ''Citrus aurantifolia'') [''[[Rutaceae]]''] -- angy, besenta, hangy, matsitso, soa, tsirebika, voantolongo, voasarimakirana, voasarimamy, voasarimandina, voasarisoa, voasary
* ''[[Citrus aurantium]]'' [''Rutaceae''] -- voangikely, voatolongo
* ''[[Citrus hystrix]]'' [''Rutaceae''] -- voangabe, voangibe // kaombava
* ''[[Citrus limon]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimakirana
* ''[[Citrus maxima]]'' (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') [''Rutaceae''] -- angibe, hangibe, papelimosy, pilionosy, tremo, voahangibe, voasaribe, voasarihangibe // vangisay
* ''[[Citrus medica]]'' [''Rutaceae''] -- voantolongo, voasarimandina
** ''Citrus medica'' subsp. ''bajoum'' -- tolongo, tsilongo, voatsilongo
* ''[[Citrus paradisi]]'' [''Rutaceae'']
* ''[[Citrus reticulata]]'' [''Rutaceae''] -- // mandarina
* ''[[Citrus sinensis]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimamy, voasary
* ''[[Citrus voangiala]]'' [''[[Rutaceae]]''] -- voangiala
* ''[[Cocos nucifera]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[voanio]]
* ''[[Cola acuminata]]'' [''[[Malvaceae]]''] -- kôlà
* ''[[Cola nitida]]'' [''Malvaceae''] -- kôla
* ''[[Cola perrieri]]'' [''Malvaceae''] --
* ''[[Combretum grandidieri]]'' (← ''Calopyxis grandidieri'') [''[[Combretaceae]]''] -- tamenaka
* ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''Combretaceae''] -- boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
* ''[[Combretum coccineum]]'' [''Combretaceae''] -- halaitra, manikibonga
* ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana'') [''Combretaceae''] -- tamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna'') [''Combretaceae''] -- voatamenaka
* ''[[Combretum indicum]]'' [''Combretaceae''] --
* ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'') (= Poivrea bernieriana) [''Combretaceae''] -- voantamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia'') [''Combretaceae''] -- menakabongo, voantamenaka
* ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla'') [''[[Combretaceae]]''] -- voantamenaka
* ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') [''Combretaceae''] -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka // voanjonala
* ''[[Cyphostemma greveanum]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- vahimboamena
* ''[[Cyphostemma microadiparthros]]'' / ''[[Cyphostemma microadiparthra]]'' (= ''Cissus microadiparthros'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (← ''Vitis microdiptera'') [''Vitaceae''] -- divay, famakientana
* ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' [''Vitaceae''] --
[[Sary:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki) editMMK.jpg|vignette|211x211px|Kaky (''[[Diospyros kaki]]'')]]
=== D ===
* ''[[Dilobeia thouarsii]]'' [''[[Proteaceae]]''] – bakaravina, hazobaka, hazontavolo, hovao, makaleona, mankaleo, ovao, ramandriona, rihaona, tambelomanana, tavolohazo, tavolopika, vazano, vivaona
* ''[[Diospyros ferrea]]'' [''[[Ebenaceae]]''] --
* ''[[Diospyros kaki]]'' [''Ebenaceae''] -- kaky
* ''[[Diospyros mespiliformis]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Diospyros perrieri]]'' [''Ebenaceae''] -- hazoarina, hazozoby, lopingo, mapingo, pingo, volombodimpoina
* ''[[Diospyros sakalavarum]]'' [''Ebenaceae''] -- hazomafana
* ''[[Diospyros squamosa]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Dypsis baronii]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Dypsis lutescens]]'' [''Arecaceae''] -- lafahazo, lafaza, lafohaza, na rehazo.
* ''[[Dypsis madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – // farihazo, hirihiry
[[Sary:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|vignette|209x209px|''[[Elaeis guineensis]]'']]
=== E ===
* ''[[Elaeis guineensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] – palmie fanaova-menaka, tsingilo
** ''Elaeis guineensis'' var ''madagascariensis'' (= ''Elaeis madagascariensis'') -- tsingilo
*''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small>) (←''Musa perrieri'') [''Musaceae''] -- kidahazonala, hontsy, ontsy, tsororoka,
* ''[[Epiphyllum anguliger]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Epiphyllum oxypetalum]]'' [''Cactaceae''] –
* ''[[Epiphyllum phyllanthus]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Eugenia brasiliensis]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''Myrtaceae''] -- mangidika, mantsidika
* ''[[Eugenia hazomamy]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lokhensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia louvelii]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lucida]]'' [''Myrtaceae''] -- atsingilo, tsaringila
* ''[[Eugenia nosibensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia parkeri]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia uniflora]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
[[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, c.jpg|vignette|208x208px|Mandresy (''[[Ficus polita]]'')]]
=== F ===
* ''[[Ficus carica]]'' L. [''[[Moraceae]]''] – aviavimbazaha
* ''[[Ficus grevei]]'' [''Moraceae''] -- fihamy
* ''[[Ficus lutea]]'' Vahl [''Moraceae''] – amontana, mandresy , nonokalika, aviavy
* ''[[Ficus pachyclada]]'' [''Moraceae''] -- adabo
* ''[[Ficus polita]]'' [''Moraceae''] -- mandresy, tsaramady.
* ''[[Ficus reflexa]]'' Thunb. [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' [''Moraceae''] – adabo
* ''[[Ficus sur]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus sycomorus]]'' L. [''Moraceae''] -- amontana
* ''[[Ficus trichoclada]]'' Baker [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus tiliifolia]]'' Baker (ou ''Ficus trichophlebia'') [''[[Moraceae]]''] -- voara, ara, aviavy, amontana
* ''[[Fragaria × ananassa]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[frezy]]
* ''[[Fragaria vesca]]'' [''Rosaceae''] --
=== G ===
* ''[[Garcinia aphanophlebia]]'' (← ''[[Rheedia aphanophlebia]]'') [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Garcinia chapelieri]]'' (← ''[[Rheedia chapelieri]]'') [''Clusiaceae''] -- dampy, vandrika, leandriaka.
* ''[[Garcinia madagascariensis]]'' (← ''[[Rheedia madagascariensis]]'') [''Clusiaceae''] --
* ''[[Garcinia mangorensis]]'' [''[[Clusiaceae]]''] – vandrika
* ''[[Garcinia mangostana]]'' [''Clusiaceae''] – mangostana
* ''[[Garcinia pauciflora]]'' [''Clusiaceae''] – vandrikala
* ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae''] -- dampy
* ''[[Garcinia zeylanica]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
[[Sary:Hyphaene coriacea kz1.JPG|vignette|273x273px|Babangy (''[[Hyphaene coriacea]]'')]]
=== H ===
* ''[[Hyphaene compressa]]'' H.Wendl. [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' (Gaertn.) [''Arecaceae''] -- babangy, lokoko // satramira
* ''[[Hyphaene shatan]]'' [''Arecaceae''] -- dana, satra, satrakely, satramira, satrana, satrantoloho, satraviehy, satsa, taliona
=== L ===
* ''[[Labramia ambondrombeensis]]'' [''[[Sapotaceae]]''] --
* ''[[Labramia boivinii]]'' [''Sapotaceae''] -- faho, mantsadaka
* ''[[Labramia bojeri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Labramia costata]]'' [''Sapotaceae''] -- todinga
* ''[[Labramia platyphylla]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia kirkii]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia madagascariensis]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia myrtifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia perrieri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Litchi chinensis]]'' [''[[Sapindaceae]]''] -- [[litisia]], letisy
=== M ===
[[Sary:Musa acuminata 337319858.jpg|vignette|212x212px|Akondro (''[[Musa acuminata]]'')]][[Sary:Mangifera indica 1a 13.jpg|vignette|Manga (''[[Mangifera indica]]'')|207x207px]]
* ''[[Malus domestica]]'' [''Rosaceae''] -- paoma
* ''[[Malus × robusta]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Malus pumila]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Mangifera foetida]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] --
* ''[[Mangifera indica]]'' [''Anacardiaceae''] -- manga
* ''[[Mangifera odorata]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''[[Mimusops commersonii]]'') [''[[Sapotaceae]]''] -- tsirika, vohimpiky
* ''[[Mimusops elengi]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Mimusops obtusifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> [ ''Musaceae''] -- foignonana, akondro
* ''[[Musa balbisiana]]'' [''Musaceae''] --
* ''[[Musa × paradisiaca]]'' L. (''Musa sapientum'' L.) (safiotra ''M. acuminata'' × ''M. balbisiana'') [''[[Musaceae]]''] -- akondro, akondrofify, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|219x219px|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
=== O ===
* ''[[Opuntia dillenii]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Opuntia monacantha]]'' [''Cactaceae''] -- raketa malady
* ''[[Opuntia stricta]]'' [''Cactaceae''] -- raketa mena
=== P ===
[[Sary:Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg|vignette|Goavy (''[[Psidium guajava]]'')|210x210px]]
* ''[[Pandanus tectorius]]'' [''[[Pandanaceae]]''] --
* ''[[Pandanus utilis]]'' [''Pandanaceae''] --
* ''[[Passiflora caerulea]]'' [''[[Passifloraceae]]''] --
* ''[[Passiflora edulis]]'' [''Passifloraceae''] --
** ''Passiflora edulis'' f. ''edulis'' --
** ''Passiflora edulis'' f. ''flavicarpa'' --
* ''[[Passiflora foetida]]'' [''Passifloraceae''] -- tsipopoka
* ''[[Passiflora incarnata]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora laurifolia]]'' [''Passifloraceae''] ---
* ''[[Passiflora ligularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora quadrangularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Pereskia aculeata]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Pereskia grandifolia]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Persea americana]]'' [''[[Lauraceae]]''] -- [[Zavôka|zavôkà]]
* ''[[Phoenix canariensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''Arecaceae''] -- [[Antrendry (zavamaniry)|antrendry]] // rofiavahiny
* ''[[Phoenix reclinata]]'' [''Arecaceae''] -- antrendry, kalabo, kalalo, dara, daro, taratra, taratsa, taratsy
* ''[[Phoenix roebelenii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Physalis angulata]]'' [''[[Solanaceae]]''] --
* ''[[Physalis minima]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Physalis peruviana]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Piper borbonense]]'' [''[[Piperaceae]]''] -- tsiperifery, voatsiperifery
* ''[[Piper guineense]]'' [''Piperaceae''] -- kisiditry
* ''[[Piper nigrum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pachyphyllum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pyrifolium]]'' [''Piperaceae''] -- voatsiperifery
* ''[[Prunus africana]]'' (= ''[[Pygeum africanum]]'') [ ''[[Rosaceae]]''] -- kotofihy
* ''[[Prunus armeniaca]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus avium]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasifera]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus domestica]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus persica]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[paiso]]
* ''[[Psidium cattleianum]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- goavimena
* ''[[Psidium guajava]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- [[Goavy (zavamaniry)|goavy]]
* [[Psidium guineense|''Psidium guineens''e]] [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Pyrus communis]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[poara]]
* ''[[Pyrus pyrifolia]]'' [''Rosaceae''] --
[[Sary:Raphia farinifera, Mahajanga Rural, Madagascar 1.png|vignette|Rofia (''[[Raphia farinifera]]'')]]
=== R ===
* ''[[Raphia farinifera]]'' (= ''Raphia ruffia'') [''[[Arecaceae]]''] -- rofia
* ''[[Ravenea dransfieldii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Ravenea madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – gora, matitanana
* ''[[Ravenea rivularis]]'' [''Arecaceae''] -- // akoraka, bakaly, gora, gory, ravina
* ''[[Ravenea sambiranensis]]'' [''Arecaceae''] – manarana, sira
* ''[[Rhipsalis baccifera]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. horrida|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''horrida'']] (= ''[[Rhipsalis horrida]]'') --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. mauritiana|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''mauritiana'']] (= ''[[Rhipsalis mauritiana]]'') --
* ''[[Rhipsalis madagascariensis]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Rubus alceifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Rubus apetalus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus eichleri]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fraxinifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fruticosus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus idaeus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pyrifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus rosifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- voafotsy
[[Sary:Satranala decussilvae 2703559.jpg|vignette|307x307px|Satranala (''[[Satranala decussilvae]]'')]]
=== S ===
* ''[[Saba comorensis]]'' [''[[Apocynaceae]]''] – vandribanga // vontaka, made
* ''[[Salacia leptoclada]]'' [''[[Celastraceae]]''] --
* ''[[Salacia madagascariensis]]'' [''Celastraceae''] --
* ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- satranala
* ''[[Selenicereus costaricensis]]'' (← ''[[Hylocereus costaricensis]]'', ''[[Hylocereus polyrhizus]]'') [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Selenicereus megalanthus]]'' (← ''[[Hylocereus megalanthus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Selenicereus undatus]]'' (← ''[[Hylocereus undatus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Solanum betaceum]]'' (← ''Cyphomandra betacea'') [''[[Solanaceae]]''] – voatabiahazo
* ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] -- sorindrano
* ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]''] -- sakoagna, sakoamanga
* ''[[Spondias mombin]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias purpurea]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias tefyi]]'' [''Anacardiaceae''] -- [[sakoa]]
* ''[[Strychnos madagascariensis]]'' [''[[Loganiaceae]]''] -- mokotra
* ''[[Strychnos spinosa]]'' [''Loganiaceae''] -- mokotra
* ''[[Symphonia louvelii]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Symphonia globulifera]]'' [''Clusiaceae''] --
* ''[[Symphonia urophylla]]'' [''Clusiaceae''] -- sirambo
* ''[[Syzygium cumini]]'' (← ''Eugenia jambolana'') [''[[Myrtaceae]]''] -- rotra, rôtra, rotrazo
* ''[[Syzygium emirnense]]'' (← ''Eugenia emirnensis'') [''Myrtaceae''] -
* ''[[Syzygium guineense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium jambos]]'' (← ''[[Eugenia jambos]]'') [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium madagascariense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium malaccense]]'' [''Myrtaceae''] -- makoba
* ''[[Syzygium samarangense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium tsimihetyglandulosum]]'' [''Myrtaceae''] --
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|272x272px|Kily (''[[Tamarindus indica]]'')]]
=== T ===
* ''[[Tamarindus indica]]'' [''[[Fabaceae]]''] -- [[kily]], madilo, madiro
* ''[[Treculia africana]]'' [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Treculia lamiana]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala
* ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala, dipaka, famelona, tapabatry, fantsinakoho, sakoambitsy, tsipaka
** ''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'' -- dipaka, tsipaka, tsitimpahy, foza
* ''[[Treculia obovoidea]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Treculia perrieri]]'' (= ''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'') [''Moraceae''] -- katoka, tsipa, tobory, tsitendry
=== U ===
[[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity.jpg|vignette|Tapia (''[[Uapaca bojeri]]'')|274x274px]]
* ''[[Uapaca ambanjensis]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] --
* ''[[Uapaca betamponensis]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca bojeri]]'' [''Phyllanthaceae''] -- tapia, voapaka
* ''[[Uapaca densifolia]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca ferruginea]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca louvelii]]'' [''Phyllanthaceae''] -- anisena
* ''[[Uapaca thouarsii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] -- voapaka
[[Sary:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|vignette|236x236px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]]
=== V ===
* ''[[Vasconcellea×heilbornii]]'' [''[[Caricaceae]]''] --
* ''[[Vangueria infausta]]'' [''[[Rubiaceae]]''] -- voavanga
* ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (← ''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) [''Rubiaceae''] -- vandrika, vanga, vavandrika, voandrika, voavandrika, voavanga
* ''[[Vitis labrusca]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- voaloboka
* ''[[Vitis vinifera]]'' [''Vitaceae''] -- [[voaloboka]]
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
== Fanovozan-kevitra ==
=== Boky ===
* Allorge, L. (2008). ''Atlas des plantes de Madagascar''. Paris : Éditions Ulmer.
* Andrianarivelo, Rafrezy, V. (1989). ''Travaux sur les plantes utiles et l’environnement à Madagascar''. BIT/FNUAP, Projet MAG/87/P02. Document FAO – Madagascar
* Bonnassieux, M. (1988). ''Tous les fruits comestibles du monde''. Paris : Bordas, 208 p.
* Boiteau, P., Boiteau, M. & Allorge-Boiteau, L. (1999). ''Dictionnaire des noms malgaches de végétaux''. 4 vol. + index. Éditions Alzieu.
* Carrière, S. M. et al. (2023). ''Savoirs locaux et usage des plantes sauvages comestibles à Madagascar''.
* Divers auteurs. (2003). ''Voly voankazo (Cultures fruitières)''. Diary Valy, Valy Agridéveloppement SARL, MADPRINT, 38 p.
* François, E. (1927). « La production des fruits à Madagascar ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 7e année, bulletin n° 75, p. 713–724. DOI : 10.3406/jatba.1927.4576. (Persée) Persée – article intégral
* François, P. J. (1968). « Place des fruits dans l’alimentation malgache (étude du milieu rural) ». ''Terre malgache / Tany Malagasy'', n° 4, juillet 1968, p. 155–178.
* Heckel, É. (1910). ''Les plantes utiles de Madagascar : catalogue alphabétique et raisonné''. Paris : Augustin Challamel, 372 p. (AGRIS)
* Humbert, H. (dir.) et collaborateurs (1936–2001). ''Flore de Madagascar et des Comores. Plantes vasculaires''. Paris/Tananarive : Muséum national d’Histoire naturelle / Imprimerie officielle.
* Montagnac, P. (1960). ''Les cultures fruitières à Madagascar''. Institut de Recherches Agronomiques à Madagascar (IRAM), 2 tomes. (Miremby)
* Perrier de la Bâthie, H. (1921). ''La végétation malgache''.
* Perrier de la Bâthie, H. (1924). « Sur quelques plantes non cultivées de Madagascar à fruits comestibles ou utiles et sur la possibilité de leur culture ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 4e année, bulletin n° 38, p. 652–663. DOI : 10.3406/jatba.1924.4224. (Persée) Persée – article intégral
* Perrier de la Bâthie, H. (1927). ''La production des fruits à Madagascar''. [À distinguer de l’article de 1927 attribué à Edmond François dans la notice Persée.]
* Perrier de la Bâthie, H. (diverses dates). Contributions à la ''Flore de Madagascar et des Comores''.
* Petitjean, M., Rakotovao, L. H. & Rasoanaivo, P. (1992). ''Plantes utiles de Madagascar : répertoire des noms vernaculaires''. Faculté des Sciences, 300 p. (Miremby)
* Porcher, V., Carrière, S. M., Gallois, S., Randriambanona, H., Rafidison, V. M. & Reyes-García, V. (2022). « Growing up in the Betsileo landscape: Children’s wild edible plants knowledge in Madagascar ». ''PLOS ONE'', 17(2), e0264147. DOI : 10.1371/journal.pone.0264147. (PLOS) Article intégral – PLOS ONE
* Rabesa, Z. A. (1990). « Notes on Malagasy plants utilized in the traditional pharmacopoeia ». In : ''First International Congress of Ethnopharmacology'', Strasbourg.
* Rakotondrasoa, O. L. et al. (2013). « La forêt de tapia, écosystème endémique de Madagascar : écologie, fonctions et transformations ». ''Biotechnology, Agronomy, Society and Environment''.
* Schatz, G. E. (2001). ''Generic Tree Flora of Madagascar''. Royal Botanic Gardens, Kew & Missouri Botanical Garden, 490 p. (Kew Gardens)
* Schatz, G. E. (2001). ''Flore générique des arbres de Madagascar''. Traduction française par L. Wilmé. Royal Botanic Gardens, Kew, 503 p. (Miremby)
* Styger, E., Rakotoarimanana, J. E. M., Rabevohitra, R. & Fernandes, E. C. M. (1999). « Indigenous fruit trees of Madagascar: Potential components of agroforestry systems to improve human nutrition and restore biological diversity ». ''Agroforestry Systems'', 46, p. 289–310. DOI : 10.1023/A:1006295530509. (ResearchGate)
* Onjalalaina, G. E. (2014). ''Mémoire de Master''. Université d’Antananarivo. Mémoire – Université d’Antananarivo
* Ramamonjy, H. Z. (2006). ''Mémoire de Master''. Université d’Antananarivo. Mémoire – Université d’Antananarivo
* Ranaivosoa et collaborateurs. « Ethnobotanical Survey in Tampolo Forest (Fenoarivo Atsinanana, Northeastern Madagascar) ».
* Vipo, I. (2024). ''Thèse de doctorat''. Universitat Autònoma de Barcelona. Thèse – Universitat Autònoma de Barcelona
=== Tanonkala ===
* Archive.org. Collections numérisées relatives à la flore et aux plantes utiles de Madagascar. Internet Archive
* Biodiversity Heritage Library (BHL). Biodiversity Heritage Library
* CIRAD – Open Library. CIRAD Open Library
* CIRAD. ''Fruits et légumes tropicaux – ressources''. CIRAD – Fruits et légumes tropicaux
* CITES. Documents de conférence et documents taxonomiques relatifs aux espèces végétales malgaches. CITES – Documents
* Essa Forêts – Projet Tampolo. Ressources sur la forêt, l’agroforesterie et les espèces utiles de Madagascar. Projet Tampolo – ESSA Forêts
* FAO AGRIS. Système international d’information sur les sciences et technologies agricoles. FAO AGRIS
* FAO. ''Potentially Important Food Plants of Madagascar''. (FAOHome) FAO – Potentially Important Food Plants of Madagascar
* FAO. ''Situation des ressources génétiques forestières de Madagascar'' (2002). FAO – Ressources génétiques forestières de Madagascar
* Ile Rouge – Botanique et Madagascar. Ressources botaniques consacrées à la flore malgache. Ile Rouge
* Internet Archive. ''Madagascar : les bois de la forêt d’Analamazaotra''. Document numérisé – Internet Archive
* Journal d’agriculture tropicale et de botanique appliquée (JATBA) – Persée. Collection d’articles anciens sur les plantes et cultures fruitières de Madagascar. Persée – JATBA
* Le Mag de l’IRD. « Quelles plantes manger à Madagascar ? Les enfants répondent ». IRD – Quelles plantes manger à Madagascar ?
* Madadoc / Miremby. Catalogue documentaire malgache. Madadoc / Miremby
* Madagascar Catalogue / Missouri Botanical Garden (MBG). ''Madagascar Catalogue''. Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit
* Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit. Bases de données et ressources botaniques sur la flore de Madagascar. Madagascar Research Unit – MBG
* Pl@ntNet – Madagascar. Pl@ntNet
* Plants of the World Online (POWO). Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online
* PLOS ONE. Collection d’articles scientifiques en accès libre, notamment sur les plantes sauvages comestibles de Madagascar. PLOS ONE – Wild edible plants of Madagascar
* PROTA / PROTA4U. ''Plant Resources of Tropical Africa'' – ressources sur les plantes alimentaires et les fruits tropicaux. PROTA4U
* Protected Areas Madagascar. Protected Areas Madagascar
* Tropical Restoration Library / ELTI. ''Indigenous Fruit Trees of Madagascar''. Tropical Restoration Library – Indigenous Fruit Trees of Madagascar
* Tropicos. Missouri Botanical Garden. Tropicos
* Université d’Antananarivo – Bibliothèque numérique. Bibliothèque numérique de l’Université d’Antananarivo
* World Flora Online (WFO). World Flora Online
26bk0gvfyi80m6oeg9438t4f9mipzyp
1150689
1150687
2026-09-13T16:16:54Z
Thelezifor
15140
Namafa soratra tsy ilaina
1150689
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Litchi chinensis fruits.JPG|vignette|408x408px|[[Litisia|Letisia]] (''[[Litchi chinensis]]'')]]
Inty ny '''lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara'''. Marihina fa ny teny hoe "hazo" ampiasaina eto dia anondroana ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], ny [[hazobotry]], ny [[kirihitra]], ary ny [[vahy]], eny fa na ny zavamaniry atao amin' ny anarana hoe [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] rehefa tena lehibe (ohatra: [[akondro]]) na ireo ivelan' ny fanasokajiana mahazatra (toy ny [[raketa]]) koa aza. Misy amin' ny zavamaniry hotanisaina eto ny tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]], ny sasany hita ihany koa any amin' ny firenena sy faritra any ivelany ary ny hafa nampidirina teto. Tsy nampidirina ao amin' ity ny [[voamaina]] ([[kabaro]], [[tsaramaso]], sns) sy ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[Zea mays|katsaka]], sns), ny [[voa fakana menaka]] ([[Arachis hypogaea|voanjo]], [[sôza]], sns).
== Lisitry ny finakaviana sy ny antoko ==
=== Lisitry ny fianakavian-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny fianakavian-javamaniry ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Anacardiaceae]]'' ''- [[Anisophylleaceae]] - [[Annonaceae]] - [[Apocynaceae]] - [[Arecaceae]] -'' ''[[Bromeliaceae]]'' ''- [[Burseraceae]] - [[Cactaceae]] - [[Caricaceae]] - [[Celastraceae]] - [[Clusiaceae]] - [[Combretaceae]] - [[Ebenaceae]] - [[Fabaceae]] - [[Lauraceae]] - [[Loganiaceae]] - [[Malvaceae]]'' (ankehitriny dia tafiditra ao ny ''[[Bombacaceae]]'') - ''[[Menispermaceae]]'' ''- [[Moraceae]] - [[Musaceae]] - [[Myrtaceae]] - [[Orchidaceae]] - [[Pandanaceae]] - [[Passifloraceae]] - [[Phyllanthaceae]] - [[Piperaceae]] - [[Proteaceae]] - [[Rosaceae]] - [[Rubiaceae]] - [[Rutaceae]] - [[Sapindaceae]] - [[Sapotaceae]] - [[Solanaceae]] - [[Vitaceae]]''
=== Lisitry ny antokon-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny antoko ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Adansonia]] - [[Ananas]] - [[Anisophyllea]] - [[Annona]] - [[Bismarckia]] - [[Borassus]] - [[Bromelia]] - [[Canarium (zavamaniry)|Canarium]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Causonis]] - [[Cayratia]] - [[Cereus]] - [[Cissus]] - [[Citrus]] - [[Cocos (zavamaniry)|Cocos]] - [[Cola (zavamaniry)|Cola]] - [[Cyphostemma]] - [[Dilobeia]] - [[Diospyros]] - [[Dypsis]] - [[Elaeis]] - [[Ensete]] - [[Eugenia]] - [[Ficus]] - [[Fragaria]] - [[Hylocereus]] - [[Hyphaene]] - [[Labramia]] - [[Landolphia]] - [[Leuenbergeria]] - [[Litchi]] - [[Malus]] - [[Mangifera]] - [[Mimusops]] - [[Musa]] - [[Opuntia]] - [[Pandanus]] - [[Passiflora]] - [[Persea]] - [[Pereskia]]'' (jereo koa: ''[[Leuenbergeria]]'' sy ''[[Rhodocactus]]'') ''- [[Phoenix]] - [[Piper]] - [[Poivrea]] - [[Physalis]] - [[Prunus]] - [[Psidium]] - [[Pyrus]] - [[Raphia]] - [[Ravenea]] - [[Rheedia]] - [[Rhipsalis]] - [[Rhodocactus]] - [[Rubus]] - [[Saba (zavamaniry)|Saba]]'' - ''[[Salacia]] - [[Satranala]] - [[Selenicereus]] - [[Sorindeia]] - [[Spondias]] - [[Strychnos]] - [[Solanum]] - [[Symphonia]] - [[Syzygium]] - [[Tamarindus]] - [[Treculia]] - [[Uapaca]] - [[Vangueria]] - [[Vasconcellea]] - [[Vanilla]] - [[Vitis]]''
== Lisitry ny karazana (anarana ara-tsiansa) ==
Inty ny lisitry ny karazan-javamaniry fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
[[Sary:Adansonia rubrostipa 03.jpg|vignette|Ringy na fony (''[[Adansonia rubrostipa]]'')|205x205px]]
* ''[[Adansonia digitata]]'' [''[[Bombacaceae]]'' na ''[[Malvaceae]]''] -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- renala, reniala, renibeala, vonoa
* ''[[Adansonia madagascariensis]]'' (← ''Adansonia bernieri'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, bozy, fony, mboio, reniala
* ''[[Adansonia perrieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] – za
* ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (← ''Adansonia fony'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- ringy
* ''[[Adansonia suarezensis]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- vonoa, za
* ''[[Adansonia za]]'' (← ''Adansonia alba, Adansonia bozy'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabo
* ''[[Ananas bracteatus]]'' [''[[Bromeliaceae]]''] --
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' (= ''Bromelia ananas'') [''Bromeliaceae''] -- fandra, fandrana, mananasy, satra, voafandrana
* ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]''] -- ambalasira
* ''[[Anisophyllea fallax]]'' [''Anisophylleaceae''] -- hazomamy
* ''[[Anisophyllea madagascariensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea masoalensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea parafallax]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea purpurascens]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea schatzii]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]''] -- karaosoly, koropataka, kôrôsôly // voantsokona, voatsiriry,
* ''[[Annona squamosa]]'' [''Annonaceae''] -- konikony, konokono // voasaritany
* ''[[Artocarpus altilis]]'' [''[[Moraceae]]''] -- [[soanambo]], tsirapay
* [[Ampalibe|''Artocarpus heterophyllus'']] [''Moraceae''] -- ampalibe
* ''[[Artocarpus integer]]'' (← ''Artocarpus integrifolia'') [''Moraceae''] -- finesy, kimahatorolela, sonambo, voanampalibe
[[Sary:Bismarckia nobilis3498.jpg|vignette|208x208px|Satrana (''[[Bismarckia nobilis]]'')]]
=== B ===
* ''[[Bismarckia nobilis]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[satrana]]
* ''[[Borassus aethiopum]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – dimaka, befelatanana:
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – voanio
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]''] -- amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, ralakamisy, vodihazo // madiriandro
=== C ===
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')]]
* ''[[Canarium madagascariensis]]'' [''[[Burseraceae]]''] -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Carica papaya]]'' [''[[Caricaceae]]''] -- [[papay]], mapaza
* ''[[Carissa boiviniana]]'' [''[[Apocynaceae]]''] --
* ''[[Carissa densiflora]]'' [''Apocynaceae''] -- mango
** ''Carissa densiflora'' var ''microphylla'' -- mango
* ''[[Carissa macrocarpa]]'' [''Apocynaceae''] --
* ''[[Carissa pichoniana]]'' [''Apocynaceae''] -- hazombato
* ''[[Carissa sessiliflora]]'' [''Apocynaceae''] -- tavaka, voantsikomoka, voantsikopiky
* ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''Apocynaceae''] -- taolana, taolanomby, voakandrina, voamantsoana
* ''[[Cayratia trifolia]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (← ''Causonis trifolia'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cereus peruvianus]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Cissus quadrangularis]]'' [''[[Vitaceae]]''] --
* ''[[Cissus lenticellata]]'' (← ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small>) [''[[Vitaceae]]''] -- vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra
* ''[[Cissus verticillata]]'' [''Vitaceae''] -- voalobokadia
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' (← ''Citrus aurantifolia'') [''[[Rutaceae]]''] -- angy, besenta, hangy, matsitso, soa, tsirebika, voantolongo, voasarimakirana, voasarimamy, voasarimandina, voasarisoa, voasary
* ''[[Citrus aurantium]]'' [''Rutaceae''] -- voangikely, voatolongo
* ''[[Citrus hystrix]]'' [''Rutaceae''] -- voangabe, voangibe // kaombava
* ''[[Citrus limon]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimakirana
* ''[[Citrus maxima]]'' (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') [''Rutaceae''] -- angibe, hangibe, papelimosy, pilionosy, tremo, voahangibe, voasaribe, voasarihangibe // vangisay
* ''[[Citrus medica]]'' [''Rutaceae''] -- voantolongo, voasarimandina
** ''Citrus medica'' subsp. ''bajoum'' -- tolongo, tsilongo, voatsilongo
* ''[[Citrus paradisi]]'' [''Rutaceae'']
* ''[[Citrus reticulata]]'' [''Rutaceae''] -- // mandarina
* ''[[Citrus sinensis]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimamy, voasary
* ''[[Citrus voangiala]]'' [''[[Rutaceae]]''] -- voangiala
* ''[[Cocos nucifera]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[voanio]]
* ''[[Cola acuminata]]'' [''[[Malvaceae]]''] -- kôlà
* ''[[Cola nitida]]'' [''Malvaceae''] -- kôla
* ''[[Cola perrieri]]'' [''Malvaceae''] --
* ''[[Combretum grandidieri]]'' (← ''Calopyxis grandidieri'') [''[[Combretaceae]]''] -- tamenaka
* ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''Combretaceae''] -- boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
* ''[[Combretum coccineum]]'' [''Combretaceae''] -- halaitra, manikibonga
* ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana'') [''Combretaceae''] -- tamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna'') [''Combretaceae''] -- voatamenaka
* ''[[Combretum indicum]]'' [''Combretaceae''] --
* ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'') (= Poivrea bernieriana) [''Combretaceae''] -- voantamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia'') [''Combretaceae''] -- menakabongo, voantamenaka
* ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla'') [''[[Combretaceae]]''] -- voantamenaka
* ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') [''Combretaceae''] -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka // voanjonala
* ''[[Cyphostemma greveanum]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- vahimboamena
* ''[[Cyphostemma microadiparthros]]'' / ''[[Cyphostemma microadiparthra]]'' (= ''Cissus microadiparthros'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (← ''Vitis microdiptera'') [''Vitaceae''] -- divay, famakientana
* ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' [''Vitaceae''] --
[[Sary:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki) editMMK.jpg|vignette|211x211px|Kaky (''[[Diospyros kaki]]'')]]
=== D ===
* ''[[Dilobeia thouarsii]]'' [''[[Proteaceae]]''] – bakaravina, hazobaka, hazontavolo, hovao, makaleona, mankaleo, ovao, ramandriona, rihaona, tambelomanana, tavolohazo, tavolopika, vazano, vivaona
* ''[[Diospyros ferrea]]'' [''[[Ebenaceae]]''] --
* ''[[Diospyros kaki]]'' [''Ebenaceae''] -- kaky
* ''[[Diospyros mespiliformis]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Diospyros perrieri]]'' [''Ebenaceae''] -- hazoarina, hazozoby, lopingo, mapingo, pingo, volombodimpoina
* ''[[Diospyros sakalavarum]]'' [''Ebenaceae''] -- hazomafana
* ''[[Diospyros squamosa]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Dypsis baronii]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Dypsis lutescens]]'' [''Arecaceae''] -- lafahazo, lafaza, lafohaza, na rehazo.
* ''[[Dypsis madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – // farihazo, hirihiry
[[Sary:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|vignette|209x209px|''[[Elaeis guineensis]]'']]
=== E ===
* ''[[Elaeis guineensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] – palmie fanaova-menaka, tsingilo
** ''Elaeis guineensis'' var ''madagascariensis'' (= ''Elaeis madagascariensis'') -- tsingilo
*''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small>) (←''Musa perrieri'') [''Musaceae''] -- kidahazonala, hontsy, ontsy, tsororoka,
* ''[[Epiphyllum anguliger]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Epiphyllum oxypetalum]]'' [''Cactaceae''] –
* ''[[Epiphyllum phyllanthus]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Eugenia brasiliensis]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''Myrtaceae''] -- mangidika, mantsidika
* ''[[Eugenia hazomamy]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lokhensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia louvelii]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lucida]]'' [''Myrtaceae''] -- atsingilo, tsaringila
* ''[[Eugenia nosibensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia parkeri]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia uniflora]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
[[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, c.jpg|vignette|208x208px|Mandresy (''[[Ficus polita]]'')]]
=== F ===
* ''[[Ficus carica]]'' L. [''[[Moraceae]]''] – aviavimbazaha
* ''[[Ficus grevei]]'' [''Moraceae''] -- fihamy
* ''[[Ficus lutea]]'' Vahl [''Moraceae''] – amontana, mandresy , nonokalika, aviavy
* ''[[Ficus pachyclada]]'' [''Moraceae''] -- adabo
* ''[[Ficus polita]]'' [''Moraceae''] -- mandresy, tsaramady.
* ''[[Ficus reflexa]]'' Thunb. [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' [''Moraceae''] – adabo
* ''[[Ficus sur]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus sycomorus]]'' L. [''Moraceae''] -- amontana
* ''[[Ficus trichoclada]]'' Baker [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus tiliifolia]]'' Baker (ou ''Ficus trichophlebia'') [''[[Moraceae]]''] -- voara, ara, aviavy, amontana
* ''[[Fragaria × ananassa]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[frezy]]
* ''[[Fragaria vesca]]'' [''Rosaceae''] --
=== G ===
* ''[[Garcinia aphanophlebia]]'' (← ''[[Rheedia aphanophlebia]]'') [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Garcinia chapelieri]]'' (← ''[[Rheedia chapelieri]]'') [''Clusiaceae''] -- dampy, vandrika, leandriaka.
* ''[[Garcinia madagascariensis]]'' (← ''[[Rheedia madagascariensis]]'') [''Clusiaceae''] --
* ''[[Garcinia mangorensis]]'' [''[[Clusiaceae]]''] – vandrika
* ''[[Garcinia mangostana]]'' [''Clusiaceae''] – mangostana
* ''[[Garcinia pauciflora]]'' [''Clusiaceae''] – vandrikala
* ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae''] -- dampy
* ''[[Garcinia zeylanica]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
[[Sary:Hyphaene coriacea kz1.JPG|vignette|273x273px|Babangy (''[[Hyphaene coriacea]]'')]]
=== H ===
* ''[[Hyphaene compressa]]'' H.Wendl. [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' (Gaertn.) [''Arecaceae''] -- babangy, lokoko // satramira
* ''[[Hyphaene shatan]]'' [''Arecaceae''] -- dana, satra, satrakely, satramira, satrana, satrantoloho, satraviehy, satsa, taliona
=== L ===
* ''[[Labramia ambondrombeensis]]'' [''[[Sapotaceae]]''] --
* ''[[Labramia boivinii]]'' [''Sapotaceae''] -- faho, mantsadaka
* ''[[Labramia bojeri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Labramia costata]]'' [''Sapotaceae''] -- todinga
* ''[[Labramia platyphylla]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia kirkii]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia madagascariensis]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia myrtifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia perrieri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Litchi chinensis]]'' [''[[Sapindaceae]]''] -- [[litisia]], letisy
=== M ===
[[Sary:Musa acuminata 337319858.jpg|vignette|212x212px|Akondro (''[[Musa acuminata]]'')]][[Sary:Mangifera indica 1a 13.jpg|vignette|Manga (''[[Mangifera indica]]'')|207x207px]]
* ''[[Malus domestica]]'' [''Rosaceae''] -- paoma
* ''[[Malus × robusta]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Malus pumila]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Mangifera foetida]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] --
* ''[[Mangifera indica]]'' [''Anacardiaceae''] -- manga
* ''[[Mangifera odorata]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''[[Mimusops commersonii]]'') [''[[Sapotaceae]]''] -- tsirika, vohimpiky
* ''[[Mimusops elengi]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Mimusops obtusifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> [ ''Musaceae''] -- foignonana, akondro
* ''[[Musa balbisiana]]'' [''Musaceae''] --
* ''[[Musa × paradisiaca]]'' L. (''Musa sapientum'' L.) (safiotra ''M. acuminata'' × ''M. balbisiana'') [''[[Musaceae]]''] -- akondro, akondrofify, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|219x219px|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
=== O ===
* ''[[Opuntia dillenii]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Opuntia monacantha]]'' [''Cactaceae''] -- raketa malady
* ''[[Opuntia stricta]]'' [''Cactaceae''] -- raketa mena
=== P ===
[[Sary:Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg|vignette|Goavy (''[[Psidium guajava]]'')|210x210px]]
* ''[[Pandanus tectorius]]'' [''[[Pandanaceae]]''] --
* ''[[Pandanus utilis]]'' [''Pandanaceae''] --
* ''[[Passiflora caerulea]]'' [''[[Passifloraceae]]''] --
* ''[[Passiflora edulis]]'' [''Passifloraceae''] --
** ''Passiflora edulis'' f. ''edulis'' --
** ''Passiflora edulis'' f. ''flavicarpa'' --
* ''[[Passiflora foetida]]'' [''Passifloraceae''] -- tsipopoka
* ''[[Passiflora incarnata]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora laurifolia]]'' [''Passifloraceae''] ---
* ''[[Passiflora ligularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora quadrangularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Pereskia aculeata]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Pereskia grandifolia]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Persea americana]]'' [''[[Lauraceae]]''] -- [[Zavôka|zavôkà]]
* ''[[Phoenix canariensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''Arecaceae''] -- [[Antrendry (zavamaniry)|antrendry]] // rofiavahiny
* ''[[Phoenix reclinata]]'' [''Arecaceae''] -- antrendry, kalabo, kalalo, dara, daro, taratra, taratsa, taratsy
* ''[[Phoenix roebelenii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Physalis angulata]]'' [''[[Solanaceae]]''] --
* ''[[Physalis minima]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Physalis peruviana]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Piper borbonense]]'' [''[[Piperaceae]]''] -- tsiperifery, voatsiperifery
* ''[[Piper guineense]]'' [''Piperaceae''] -- kisiditry
* ''[[Piper nigrum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pachyphyllum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pyrifolium]]'' [''Piperaceae''] -- voatsiperifery
* ''[[Prunus africana]]'' (= ''[[Pygeum africanum]]'') [ ''[[Rosaceae]]''] -- kotofihy
* ''[[Prunus armeniaca]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus avium]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasifera]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus domestica]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus persica]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[paiso]]
* ''[[Psidium cattleianum]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- goavimena
* ''[[Psidium guajava]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- [[Goavy (zavamaniry)|goavy]]
* [[Psidium guineense|''Psidium guineens''e]] [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Pyrus communis]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[poara]]
* ''[[Pyrus pyrifolia]]'' [''Rosaceae''] --
[[Sary:Raphia farinifera, Mahajanga Rural, Madagascar 1.png|vignette|Rofia (''[[Raphia farinifera]]'')]]
=== R ===
* ''[[Raphia farinifera]]'' (= ''Raphia ruffia'') [''[[Arecaceae]]''] -- rofia
* ''[[Ravenea dransfieldii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Ravenea madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – gora, matitanana
* ''[[Ravenea rivularis]]'' [''Arecaceae''] -- // akoraka, bakaly, gora, gory, ravina
* ''[[Ravenea sambiranensis]]'' [''Arecaceae''] – manarana, sira
* ''[[Rhipsalis baccifera]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. horrida|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''horrida'']] (= ''[[Rhipsalis horrida]]'') --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. mauritiana|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''mauritiana'']] (= ''[[Rhipsalis mauritiana]]'') --
* ''[[Rhipsalis madagascariensis]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Rubus alceifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Rubus apetalus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus eichleri]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fraxinifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fruticosus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus idaeus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pyrifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus rosifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- voafotsy
[[Sary:Satranala decussilvae 2703559.jpg|vignette|307x307px|Satranala (''[[Satranala decussilvae]]'')]]
=== S ===
* ''[[Saba comorensis]]'' [''[[Apocynaceae]]''] – vandribanga // vontaka, made
* ''[[Salacia leptoclada]]'' [''[[Celastraceae]]''] --
* ''[[Salacia madagascariensis]]'' [''Celastraceae''] --
* ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- satranala
* ''[[Selenicereus costaricensis]]'' (← ''[[Hylocereus costaricensis]]'', ''[[Hylocereus polyrhizus]]'') [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Selenicereus megalanthus]]'' (← ''[[Hylocereus megalanthus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Selenicereus undatus]]'' (← ''[[Hylocereus undatus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Solanum betaceum]]'' (← ''Cyphomandra betacea'') [''[[Solanaceae]]''] – voatabiahazo
* ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] -- sorindrano
* ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]''] -- sakoagna, sakoamanga
* ''[[Spondias mombin]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias purpurea]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias tefyi]]'' [''Anacardiaceae''] -- [[sakoa]]
* ''[[Strychnos madagascariensis]]'' [''[[Loganiaceae]]''] -- mokotra
* ''[[Strychnos spinosa]]'' [''Loganiaceae''] -- mokotra
* ''[[Symphonia louvelii]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Symphonia globulifera]]'' [''Clusiaceae''] --
* ''[[Symphonia urophylla]]'' [''Clusiaceae''] -- sirambo
* ''[[Syzygium cumini]]'' (← ''Eugenia jambolana'') [''[[Myrtaceae]]''] -- rotra, rôtra, rotrazo
* ''[[Syzygium emirnense]]'' (← ''Eugenia emirnensis'') [''Myrtaceae''] -
* ''[[Syzygium guineense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium jambos]]'' (← ''[[Eugenia jambos]]'') [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium madagascariense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium malaccense]]'' [''Myrtaceae''] -- makoba
* ''[[Syzygium samarangense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium tsimihetyglandulosum]]'' [''Myrtaceae''] --
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|272x272px|Kily (''[[Tamarindus indica]]'')]]
=== T ===
* ''[[Tamarindus indica]]'' [''[[Fabaceae]]''] -- [[kily]], madilo, madiro
* ''[[Treculia africana]]'' [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Treculia lamiana]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala
* ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala, dipaka, famelona, tapabatry, fantsinakoho, sakoambitsy, tsipaka
** ''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'' -- dipaka, tsipaka, tsitimpahy, foza
* ''[[Treculia obovoidea]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Treculia perrieri]]'' (= ''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'') [''Moraceae''] -- katoka, tsipa, tobory, tsitendry
=== U ===
[[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity.jpg|vignette|Tapia (''[[Uapaca bojeri]]'')|274x274px]]
* ''[[Uapaca ambanjensis]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] --
* ''[[Uapaca betamponensis]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca bojeri]]'' [''Phyllanthaceae''] -- tapia, voapaka
* ''[[Uapaca densifolia]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca ferruginea]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca louvelii]]'' [''Phyllanthaceae''] -- anisena
* ''[[Uapaca thouarsii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] -- voapaka
[[Sary:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|vignette|236x236px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]]
=== V ===
* ''[[Vasconcellea×heilbornii]]'' [''[[Caricaceae]]''] --
* ''[[Vangueria infausta]]'' [''[[Rubiaceae]]''] -- voavanga
* ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (← ''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) [''Rubiaceae''] -- vandrika, vanga, vavandrika, voandrika, voavandrika, voavanga
* ''[[Vitis labrusca]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- voaloboka
* ''[[Vitis vinifera]]'' [''Vitaceae''] -- [[voaloboka]]
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
== Fanovozan-kevitra ==
=== Boky ===
* Allorge, L. (2008). ''Atlas des plantes de Madagascar''. Paris : Éditions Ulmer.
* Andrianarivelo, Rafrezy, V. (1989). ''Travaux sur les plantes utiles et l’environnement à Madagascar''. BIT/FNUAP, Projet MAG/87/P02. [https://www.fao.org/fileadmin/templates/agphome/documents/PGR/SoW1/africa/MADAGASC.pdf? Document FAO – Madagascar]
* Boiteau, P., Boiteau, M. & Allorge-Boiteau, L. (1999). ''Dictionnaire des noms malgaches de végétaux''. 4 vol. + index. Éditions Alzieu.
* Carrière, S. M. et al. (2023). ''Savoirs locaux et usage des plantes sauvages comestibles à Madagascar''.
* Divers auteurs. (2003). ''Voly voankazo (Cultures fruitières)''. Diary Valy, Valy Agridéveloppement SARL, MADPRINT, 38 p.
* François, E. (1927). « [https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1927_num_7_75_4576?utm La production des fruits à Madagascar] ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 7e année, bulletin n° 75, p. 713–724. DOI : 10.3406/jatba.1927.4576. (Persée) [Lahatsoratra feno]
* François, P. J. (1968). « Place des fruits dans l’alimentation malgache (étude du milieu rural) ». ''Terre malgache / Tany Malagasy'', n° 4, juillet 1968, p. 155–178.
* Heckel, É. (1910). ''[https://agris.fao.org/search/en/providers/122535/records/65de11320f3e94b9e5ca3ce8?utm_source=chatgpt. Les plantes utiles de Madagascar : catalogue alphabétique et raisonné]''. Paris : Augustin Challamel, 372 p. (AGRIS)
* Humbert, H. (dir.) et collaborateurs (1936–2001). ''Flore de Madagascar et des Comores. Plantes vasculaires''. Paris/Tananarive : Muséum national d’Histoire naturelle / Imprimerie officielle.
* Montagnac, P. (1960). ''[https://miremby.mg/opac_css/index.php?id=9974&lvl=author_see&utm Les cultures fruitières à Madagascar]''. Institut de Recherches Agronomiques à Madagascar (IRAM), 2 tomes. (Miremby)
* Perrier de la Bâthie, H. (1924). « [https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1924_num_4_38_4224?utm_source=chatgpt.com Sur quelques plantes non cultivées de Madagascar à fruits comestibles ou utiles et sur la possibilité de leur culture] ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 4e année, bulletin n° 38, p. 652–663. DOI : 10.3406/jatba.1924.4224. (Persée) Persée [Lahatsoratra feno]
* Perrier de la Bâthie, H. (1927). ''La production des fruits à Madagascar''.
* Petitjean, M., Rakotovao, L. H. & Rasoanaivo, P. (1992). ''[https://miremby.mg/opac_css/index.php?id=5086&lvl=publisher_see&utm_source=chatgpt.com Plantes utiles de Madagascar : répertoire des noms vernaculaires]''. Faculté des Sciences, 300 p.
* Porcher, V., Carrière, S. M., Gallois, S., Randriambanona, H., Rafidison, V. M. & Reyes-García, V. (2022). « [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0264147&utm_source=chatgpt.com Growing up in the Betsileo landscape: Children’s wild edible plants knowledge in Madagascar] ». ''PLOS ONE'', 17(2), e0264147. DOI : 10.1371/journal.pone.0264147. (PLOS) [Lahatsoratra feno]
* Schatz, G. E. (2001). ''[https://shop.kew.org/generic-tree-flora-of-madagascar?utm_source=chatgpt.com Generic Tree Flora of Madagascar]''. Royal Botanic Gardens, Kew & Missouri Botanical Garden, 490 p. (Kew Gardens)
* Styger, E., Rakotoarimanana, J. E. M., Rabevohitra, R. & Fernandes, E. C. M. (1999). « [https://www.researchgate.net/publication/226459138_Indigenous_fruit_trees_of_Madagascar_Potential_components_of_agroforestry_systems_to_improve_human_nutrition_and_restore_biological_diversity Indigenous fruit trees of Madagascar: Potential components of agroforestry systems to improve human nutrition and restore biological diversity] ». ''Agroforestry Systems'', 46, p. 289–310. DOI : 10.1023/A:1006295530509. (ResearchGate)
* Ranaivosoa et collaborateurs. « Ethnobotanical Survey in Tampolo Forest (Fenoarivo Atsinanana, Northeastern Madagascar) ».
=== Tanonkala ===
* Biodiversity Heritage Library (BHL). [https://www.biodiversitylibrary.org/ Biodiversity Heritage Library]
* CIRAD – [https://open-library.cirad.fr/ Open Library]. CIRAD Open Library
* FAO AGRIS. [https://agris.fao.org/ Système international d’information sur les sciences et technologies agricoles]. FAO AGRIS
* FAO. ''[https://www.fao.org/family-farming/detail/fr/c/1600148/ Potentially Important Food Plants of Madagascar]''. (FAOHome) FAO – Potentially Important Food Plants of Madagascar
* FAO. [https://www.fao.org/4/y9601f/y9601f03.htm? ''Situation des ressources génétiques forestières de Madagascar'' (2002)]. FAO – Ressources génétiques forestières de Madagascar
* [https://www.persee.fr/ Journal d’agriculture tropicale et de botanique appliquée (JATBA)] – Persée. Collection d’articles anciens sur les plantes et cultures fruitières de Madagascar. Persée – JATBA
* Madadoc / Miremby. [https://madadoc.miremby.mg/ Catalogue documentaire malgache]. Madadoc / Miremby
* Madagascar Catalogue / Missouri Botanical Garden (MBG). ''[https://mobot.mg/research/base-de-donnees/ Madagascar Catalogue]''. Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit
* Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit. Bases de données et ressources botaniques sur la flore de Madagascar. [https://mobot.mg/research/base-de-donnees/ Madagascar Research Unit – MBG]
* Pl@ntNet – Madagascar. [https://identify.plantnet.org/fr/madagascar?utm_source=chatgpt.com Pl@ntNet]
* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online (POWO)]. Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online
* PLOS ONE. Collection d’articles scientifiques en accès libre, notamment sur les plantes sauvages comestibles de Madagascar. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0264147&utm PLOS ONE – Wild edible plants of Madagascar]
* PROTA / PROTA4U. ''[https://www.prota4u.org/ Plant Resources of Tropical Africa]'' – ressources sur les plantes alimentaires et les fruits tropicaux. PROTA4U
* [https://protectedareas.mg/fr? Protected Areas Madagascar]. Protected Areas Madagascar
* Tropical Restoration Library / ELTI. ''[https://restoration.elti.yale.edu/resource/indigenous-fruit-trees-madagascar-potential-components-agroforestry-systems-improve-human? Indigenous Fruit Trees of Madagascar]''. Tropical Restoration Library – Indigenous Fruit Trees of Madagascar
* [https://www.tropicos.org/ Tropicos]. Missouri Botanical Garden. Tropicos
* Université d’Antananarivo – [https://biblio.univ-antananarivo.mg/ Bibliothèque numérique]. Bibliothèque numérique de l’Université d’Antananarivo
* [https://www.worldfloraonline.org/?utm_source=chatgpt.com World Flora Online (WFO)]. World Flora Online
7swsd3vgkdai2fa70oet4y71sc43spx
1150697
1150689
2026-09-13T20:40:02Z
Thelezifor
15140
1150697
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Litchi chinensis fruits.JPG|vignette|408x408px|[[Litisia|Letisia]] (''[[Litchi chinensis]]'')]]
Inty ny '''lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara'''. Marihina fa ny teny hoe "hazo" ampiasaina eto dia anondroana ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], ny [[hazobotry]], ny [[kirihitra]], ary ny [[vahy]], eny fa na ny zavamaniry atao amin' ny anarana hoe [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] rehefa tena lehibe (ohatra: [[akondro]]) na ireo ivelan' ny fanasokajiana mahazatra (toy ny [[raketa]]) koa aza. Misy amin' ny zavamaniry hotanisaina eto ny tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]], ny sasany hita ihany koa any amin' ny firenena sy faritra any ivelany ary ny hafa nampidirina teto. Tsy nampidirina ao amin' ity ny [[voamaina]] ([[kabaro]], [[tsaramaso]], sns) sy ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[Zea mays|katsaka]], sns), ny [[voa fakana menaka]] ([[Arachis hypogaea|voanjo]], [[sôza]], sns).
== Lisitry ny finakaviana sy ny antoko ==
=== Lisitry ny fianakavian-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny fianakavian-javamaniry ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Anacardiaceae]]'' ''- [[Anisophylleaceae]] - [[Annonaceae]] - [[Apocynaceae]] - [[Arecaceae]] -'' ''[[Bromeliaceae]]'' ''- [[Burseraceae]] - [[Cactaceae]] - [[Caricaceae]] - [[Celastraceae]] - [[Clusiaceae]] - [[Combretaceae]] - [[Ebenaceae]] - [[Fabaceae]] - [[Lauraceae]] - [[Loganiaceae]] - [[Malvaceae]]'' (ankehitriny dia tafiditra ao ny ''[[Bombacaceae]]'') - ''[[Menispermaceae]]'' ''- [[Moraceae]] - [[Musaceae]] - [[Myrtaceae]] - [[Orchidaceae]] - [[Pandanaceae]] - [[Passifloraceae]] - [[Phyllanthaceae]] - [[Piperaceae]] - [[Proteaceae]] - [[Rosaceae]] - [[Rubiaceae]] - [[Rutaceae]] - [[Sapindaceae]] - [[Sapotaceae]] - [[Solanaceae]] - [[Vitaceae]]''
=== Lisitry ny antokon-javamaniry ===
Inty ny lisitry ny antoko ahitana karazana fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
* ''[[Adansonia]] - [[Ananas]] - [[Anisophyllea]] - [[Annona]] - [[Bismarckia]] - [[Borassus]] - [[Bromelia]] - [[Canarium (zavamaniry)|Canarium]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Causonis]] - [[Cayratia]] - [[Cereus]] - [[Cissus]] - [[Citrus]] - [[Cocos (zavamaniry)|Cocos]] - [[Cola (zavamaniry)|Cola]] - [[Cyphostemma]] - [[Dilobeia]] - [[Diospyros]] - [[Dypsis]] - [[Elaeis]] - [[Eugenia]] - [[Ficus]] - [[Fragaria]] - [[Hylocereus]] - [[Hyphaene]] - [[Labramia]] - [[Landolphia]] - [[Leuenbergeria]] - [[Litchi]] - [[Malus]] - [[Mangifera]] - [[Mimusops]] - [[Musa]] - [[Opuntia]] - [[Pandanus]] - [[Passiflora]] - [[Persea]] - [[Pereskia]]'' (jereo koa: ''[[Leuenbergeria]]'' sy ''[[Rhodocactus]]'') ''- [[Phoenix]] - [[Piper]] - [[Poivrea]] - [[Physalis]] - [[Prunus]] - [[Psidium]] - [[Pyrus]] - [[Raphia]] - [[Ravenea]] - [[Rheedia]] - [[Rhipsalis]] - [[Rhodocactus]] - [[Rubus]] - [[Saba (zavamaniry)|Saba]]'' - ''[[Salacia]] - [[Satranala]] - [[Selenicereus]] - [[Sorindeia]] - [[Spondias]] - [[Strychnos]] - [[Solanum]] - [[Symphonia]] - [[Syzygium]] - [[Tamarindus]] - [[Treculia]] - [[Uapaca]] - [[Vangueria]] - [[Vasconcellea]] - [[Vanilla]] - [[Vitis]]''
== Lisitry ny karazana (anarana ara-tsiansa) ==
Inty ny lisitry ny karazan-javamaniry fihinam-boa maniry eto [[Madagasikara]], nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
[[Sary:Adansonia rubrostipa 03.jpg|vignette|Ringy na fony (''[[Adansonia rubrostipa]]'')|205x205px]]
* ''[[Adansonia digitata]]'' [''[[Bombacaceae]]'' na ''[[Malvaceae]]''] -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- renala, reniala, renibeala, vonoa
* ''[[Adansonia madagascariensis]]'' (← ''Adansonia bernieri'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, bozy, fony, mboio, reniala
* ''[[Adansonia perrieri]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] – za
* ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (← ''Adansonia fony'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- ringy
* ''[[Adansonia suarezensis]]'' [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- vonoa, za
* ''[[Adansonia za]]'' (← ''Adansonia alba, Adansonia bozy'') [''Bombacaceae'' na ''Malvaceae''] -- bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabo
* ''[[Ananas bracteatus]]'' [''[[Bromeliaceae]]''] --
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' (= ''Bromelia ananas'') [''Bromeliaceae''] -- fandra, fandrana, mananasy, satra, voafandrana
* ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]''] -- ambalasira
* ''[[Anisophyllea fallax]]'' [''Anisophylleaceae''] -- hazomamy
* ''[[Anisophyllea madagascariensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea masoalensis]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea parafallax]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea purpurascens]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Anisophyllea schatzii]]'' [''Anisophylleaceae''] --
* ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]''] -- karaosoly, koropataka, kôrôsôly // voantsokona, voatsiriry,
* ''[[Annona squamosa]]'' [''Annonaceae''] -- konikony, konokono // voasaritany
* ''[[Artocarpus altilis]]'' [''[[Moraceae]]''] -- [[soanambo]], tsirapay
* [[Ampalibe|''Artocarpus heterophyllus'']] [''Moraceae''] -- ampalibe
* ''[[Artocarpus integer]]'' (← ''Artocarpus integrifolia'') [''Moraceae''] -- finesy, kimahatorolela, sonambo, voanampalibe
[[Sary:Bismarckia nobilis3498.jpg|vignette|208x208px|Satrana (''[[Bismarckia nobilis]]'')]]
=== B ===
* ''[[Bismarckia nobilis]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[satrana]]
* ''[[Borassus aethiopum]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – dimaka, befelatanana:
* ''[[Borassus madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – voanio
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]''] -- amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, ralakamisy, vodihazo // madiriandro
=== C ===
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')]]
* ''[[Canarium madagascariensis]]'' [''[[Burseraceae]]''] -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Carica papaya]]'' [''[[Caricaceae]]''] -- [[papay]], mapaza
* ''[[Carissa boiviniana]]'' [''[[Apocynaceae]]''] --
* ''[[Carissa densiflora]]'' [''Apocynaceae''] -- mango
** ''Carissa densiflora'' var ''microphylla'' -- mango
* ''[[Carissa macrocarpa]]'' [''Apocynaceae''] --
* ''[[Carissa pichoniana]]'' [''Apocynaceae''] -- hazombato
* ''[[Carissa sessiliflora]]'' [''Apocynaceae''] -- tavaka, voantsikomoka, voantsikopiky
* ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''Apocynaceae''] -- taolana, taolanomby, voakandrina, voamantsoana
* ''[[Cayratia trifolia]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (← ''Causonis trifolia'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cereus peruvianus]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Cissus quadrangularis]]'' [''[[Vitaceae]]''] --
* ''[[Cissus lenticellata]]'' (← ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small>) [''[[Vitaceae]]''] -- vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra
* ''[[Cissus verticillata]]'' [''Vitaceae''] -- voalobokadia
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' (← ''Citrus aurantifolia'') [''[[Rutaceae]]''] -- angy, besenta, hangy, matsitso, soa, tsirebika, voantolongo, voasarimakirana, voasarimamy, voasarimandina, voasarisoa, voasary
* ''[[Citrus aurantium]]'' [''Rutaceae''] -- voangikely, voatolongo
* ''[[Citrus hystrix]]'' [''Rutaceae''] -- voangabe, voangibe // kaombava
* ''[[Citrus limon]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimakirana
* ''[[Citrus maxima]]'' (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') [''Rutaceae''] -- angibe, hangibe, papelimosy, pilionosy, tremo, voahangibe, voasaribe, voasarihangibe // vangisay
* ''[[Citrus medica]]'' [''Rutaceae''] -- voantolongo, voasarimandina
** ''Citrus medica'' subsp. ''bajoum'' -- tolongo, tsilongo, voatsilongo
* ''[[Citrus paradisi]]'' [''Rutaceae'']
* ''[[Citrus reticulata]]'' [''Rutaceae''] -- // mandarina
* ''[[Citrus sinensis]]'' [''Rutaceae''] -- voasarimamy, voasary
* ''[[Citrus voangiala]]'' [''[[Rutaceae]]''] -- voangiala
* ''[[Cocos nucifera]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- [[voanio]]
* ''[[Cola acuminata]]'' [''[[Malvaceae]]''] -- kôlà
* ''[[Cola nitida]]'' [''Malvaceae''] -- kôla
* ''[[Cola perrieri]]'' [''Malvaceae''] --
* ''[[Combretum grandidieri]]'' (← ''Calopyxis grandidieri'') [''[[Combretaceae]]''] -- tamenaka
* ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''Combretaceae''] -- boka, matitihena, tamenaka, temenaka, voantamenaka
* ''[[Combretum coccineum]]'' [''Combretaceae''] -- halaitra, manikibonga
* ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana'') [''Combretaceae''] -- tamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna'') [''Combretaceae''] -- voatamenaka
* ''[[Combretum indicum]]'' [''Combretaceae''] --
* ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'') (= Poivrea bernieriana) [''Combretaceae''] -- voantamenaka, voatamenaka
* ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia'') [''Combretaceae''] -- menakabongo, voantamenaka
* ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla'') [''[[Combretaceae]]''] -- voantamenaka
* ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') [''Combretaceae''] -- mangitohezitra, tamenaka, vakakoana, voantamenaka, voatamenaka // voanjonala
* ''[[Cyphostemma greveanum]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- vahimboamena
* ''[[Cyphostemma microadiparthros]]'' / ''[[Cyphostemma microadiparthra]]'' (= ''Cissus microadiparthros'') [''Vitaceae''] --
* ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (← ''Vitis microdiptera'') [''Vitaceae''] -- divay, famakientana
* ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' [''Vitaceae''] --
[[Sary:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki) editMMK.jpg|vignette|211x211px|Kaky (''[[Diospyros kaki]]'')]]
=== D ===
* ''[[Dilobeia thouarsii]]'' [''[[Proteaceae]]''] – bakaravina, hazobaka, hazontavolo, hovao, makaleona, mankaleo, ovao, ramandriona, rihaona, tambelomanana, tavolohazo, tavolopika, vazano, vivaona
* ''[[Diospyros ferrea]]'' [''[[Ebenaceae]]''] --
* ''[[Diospyros kaki]]'' [''Ebenaceae''] -- kaky
* ''[[Diospyros mespiliformis]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Diospyros perrieri]]'' [''Ebenaceae''] -- hazoarina, hazozoby, lopingo, mapingo, pingo, volombodimpoina
* ''[[Diospyros sakalavarum]]'' [''Ebenaceae''] -- hazomafana
* ''[[Diospyros squamosa]]'' [''Ebenaceae''] --
* ''[[Dypsis baronii]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Dypsis lutescens]]'' [''Arecaceae''] -- lafahazo, lafaza, lafohaza, na rehazo.
* ''[[Dypsis madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – // farihazo, hirihiry
[[Sary:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|vignette|209x209px|''[[Elaeis guineensis]]'']]
=== E ===
* ''[[Elaeis guineensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] – palmie fanaova-menaka, tsingilo
** ''Elaeis guineensis'' var ''madagascariensis'' (= ''Elaeis madagascariensis'') -- tsingilo
*''[[Epiphyllum anguliger]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Epiphyllum oxypetalum]]'' [''Cactaceae''] –
* ''[[Epiphyllum phyllanthus]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Eugenia brasiliensis]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''Myrtaceae''] -- mangidika, mantsidika
* ''[[Eugenia hazomamy]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lokhensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia louvelii]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia lucida]]'' [''Myrtaceae''] -- atsingilo, tsaringila
* ''[[Eugenia nosibensis]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia parkeri]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Eugenia uniflora]]'' [''[[Myrtaceae]]''] --
[[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, c.jpg|vignette|208x208px|Mandresy (''[[Ficus polita]]'')]]
=== F ===
* ''[[Ficus carica]]'' L. [''[[Moraceae]]''] – aviavimbazaha
* ''[[Ficus grevei]]'' [''Moraceae''] -- fihamy
* ''[[Ficus lutea]]'' Vahl [''Moraceae''] – amontana, mandresy , nonokalika, aviavy
* ''[[Ficus pachyclada]]'' [''Moraceae''] -- adabo
* ''[[Ficus polita]]'' [''Moraceae''] -- mandresy, tsaramady.
* ''[[Ficus reflexa]]'' Thunb. [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' [''Moraceae''] – adabo
* ''[[Ficus sur]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus sycomorus]]'' L. [''Moraceae''] -- amontana
* ''[[Ficus trichoclada]]'' Baker [''Moraceae''] --
* ''[[Ficus tiliifolia]]'' Baker (ou ''Ficus trichophlebia'') [''[[Moraceae]]''] -- voara, ara, aviavy, amontana
* ''[[Fragaria × ananassa]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[frezy]]
* ''[[Fragaria vesca]]'' [''Rosaceae''] --
=== G ===
* ''[[Garcinia aphanophlebia]]'' (← ''[[Rheedia aphanophlebia]]'') [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Garcinia chapelieri]]'' (← ''[[Rheedia chapelieri]]'') [''Clusiaceae''] -- dampy, vandrika, leandriaka.
* ''[[Garcinia madagascariensis]]'' (← ''[[Rheedia madagascariensis]]'') [''Clusiaceae''] --
* ''[[Garcinia mangorensis]]'' [''[[Clusiaceae]]''] – vandrika
* ''[[Garcinia mangostana]]'' [''Clusiaceae''] – mangostana
* ''[[Garcinia pauciflora]]'' [''Clusiaceae''] – vandrikala
* ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae''] -- dampy
* ''[[Garcinia zeylanica]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
[[Sary:Hyphaene coriacea kz1.JPG|vignette|273x273px|Babangy (''[[Hyphaene coriacea]]'')]]
=== H ===
* ''[[Hyphaene compressa]]'' H.Wendl. [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' (Gaertn.) [''Arecaceae''] -- babangy, lokoko // satramira
* ''[[Hyphaene shatan]]'' [''Arecaceae''] -- dana, satra, satrakely, satramira, satrana, satrantoloho, satraviehy, satsa, taliona
=== L ===
* ''[[Labramia ambondrombeensis]]'' [''[[Sapotaceae]]''] --
* ''[[Labramia boivinii]]'' [''Sapotaceae''] -- faho, mantsadaka
* ''[[Labramia bojeri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Labramia costata]]'' [''Sapotaceae''] -- todinga
* ''[[Labramia platyphylla]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia kirkii]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia madagascariensis]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia myrtifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Landolphia perrieri]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Litchi chinensis]]'' [''[[Sapindaceae]]''] -- [[litisia]], letisy
=== M ===
[[Sary:Musa acuminata 337319858.jpg|vignette|212x212px|Akondro (''[[Musa acuminata]]'')]][[Sary:Mangifera indica 1a 13.jpg|vignette|Manga (''[[Mangifera indica]]'')|207x207px]]
* ''[[Malus domestica]]'' [''Rosaceae''] -- paoma
* ''[[Malus × robusta]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Malus pumila]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Mangifera foetida]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] --
* ''[[Mangifera indica]]'' [''Anacardiaceae''] -- manga
* ''[[Mangifera odorata]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''[[Mimusops commersonii]]'') [''[[Sapotaceae]]''] -- tsirika, vohimpiky
* ''[[Mimusops elengi]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Mimusops obtusifolia]]'' [''Sapotaceae''] --
* ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> [ ''Musaceae''] -- foignonana, akondro
* ''[[Musa balbisiana]]'' [''Musaceae''] --
* ''[[Musa × paradisiaca]]'' L. (''Musa sapientum'' L.) (safiotra ''M. acuminata'' × ''M. balbisiana'') [''[[Musaceae]]''] -- akondro, akondrofify, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|219x219px|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
=== O ===
* ''[[Opuntia dillenii]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Opuntia monacantha]]'' [''Cactaceae''] -- raketa malady
* ''[[Opuntia stricta]]'' [''Cactaceae''] -- raketa mena
=== P ===
[[Sary:Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg|vignette|Goavy (''[[Psidium guajava]]'')|210x210px]]
* ''[[Pandanus tectorius]]'' [''[[Pandanaceae]]''] --
* ''[[Pandanus utilis]]'' [''Pandanaceae''] --
* ''[[Passiflora caerulea]]'' [''[[Passifloraceae]]''] --
* ''[[Passiflora edulis]]'' [''Passifloraceae''] --
** ''Passiflora edulis'' f. ''edulis'' --
** ''Passiflora edulis'' f. ''flavicarpa'' --
* ''[[Passiflora foetida]]'' [''Passifloraceae''] -- tsipopoka
* ''[[Passiflora incarnata]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora laurifolia]]'' [''Passifloraceae''] ---
* ''[[Passiflora ligularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Passiflora quadrangularis]]'' [''Passifloraceae''] --
* ''[[Pereskia aculeata]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Pereskia grandifolia]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Persea americana]]'' [''[[Lauraceae]]''] -- [[Zavôka|zavôkà]]
* ''[[Phoenix canariensis]]'' [''[[Arecaceae]]''] --
* ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''Arecaceae''] -- [[Antrendry (zavamaniry)|antrendry]] // rofiavahiny
* ''[[Phoenix reclinata]]'' [''Arecaceae''] -- antrendry, kalabo, kalalo, dara, daro, taratra, taratsa, taratsy
* ''[[Phoenix roebelenii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Physalis angulata]]'' [''[[Solanaceae]]''] --
* ''[[Physalis minima]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Physalis peruviana]]'' [''Solanaceae''] --
* ''[[Piper borbonense]]'' [''[[Piperaceae]]''] -- tsiperifery, voatsiperifery
* ''[[Piper guineense]]'' [''Piperaceae''] -- kisiditry
* ''[[Piper nigrum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pachyphyllum]]'' [''Piperaceae''] --
* ''[[Piper pyrifolium]]'' [''Piperaceae''] -- voatsiperifery
* ''[[Prunus africana]]'' (= ''[[Pygeum africanum]]'') [ ''[[Rosaceae]]''] -- kotofihy
* ''[[Prunus armeniaca]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus avium]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasifera]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus cerasus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus domestica]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Prunus persica]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[paiso]]
* ''[[Psidium cattleianum]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- goavimena
* ''[[Psidium guajava]]'' [''[[Myrtaceae]]''] -- [[Goavy (zavamaniry)|goavy]]
* [[Psidium guineense|''Psidium guineens''e]] [''[[Myrtaceae]]''] --
* ''[[Pyrus communis]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- [[poara]]
* ''[[Pyrus pyrifolia]]'' [''Rosaceae''] --
[[Sary:Raphia farinifera, Mahajanga Rural, Madagascar 1.png|vignette|Rofia (''[[Raphia farinifera]]'')]]
=== R ===
* ''[[Raphia farinifera]]'' (= ''Raphia ruffia'') [''[[Arecaceae]]''] -- rofia
* ''[[Ravenea dransfieldii]]'' [''Arecaceae''] --
* ''[[Ravenea madagascariensis]]'' [''Arecaceae''] – gora, matitanana
* ''[[Ravenea rivularis]]'' [''Arecaceae''] -- // akoraka, bakaly, gora, gory, ravina
* ''[[Ravenea sambiranensis]]'' [''Arecaceae''] – manarana, sira
* ''[[Rhipsalis baccifera]]'' [''[[Cactaceae]]''] --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. horrida|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''horrida'']] (= ''[[Rhipsalis horrida]]'') --
** [[Rhipsalis baccifera subsp. mauritiana|''Rhipsalis baccifera'' subsp. ''mauritiana'']] (= ''[[Rhipsalis mauritiana]]'') --
* ''[[Rhipsalis madagascariensis]]'' [''Cactaceae''] --
* ''[[Rubus alceifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] --
* ''[[Rubus apetalus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus eichleri]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fraxinifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus fruticosus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus idaeus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus pyrifolius]]'' [''Rosaceae''] --
* ''[[Rubus rosifolius]]'' [''[[Rosaceae]]''] -- voafotsy
[[Sary:Satranala decussilvae 2703559.jpg|vignette|307x307px|Satranala (''[[Satranala decussilvae]]'')]]
=== S ===
* ''[[Saba comorensis]]'' [''[[Apocynaceae]]''] – vandribanga // vontaka, made
* ''[[Salacia leptoclada]]'' [''[[Celastraceae]]''] --
* ''[[Salacia madagascariensis]]'' [''Celastraceae''] --
* ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]''] -- satranala
* ''[[Selenicereus costaricensis]]'' (← ''[[Hylocereus costaricensis]]'', ''[[Hylocereus polyrhizus]]'') [''[[Cactaceae]]''] --
* ''[[Selenicereus megalanthus]]'' (← ''[[Hylocereus megalanthus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Selenicereus undatus]]'' (← ''[[Hylocereus undatus]]'') [''Cactaceae''] --
* ''[[Solanum betaceum]]'' (← ''Cyphomandra betacea'') [''[[Solanaceae]]''] – voatabiahazo
* ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]''] -- sorindrano
* ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]''] -- sakoagna, sakoamanga
* ''[[Spondias mombin]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias purpurea]]'' [''Anacardiaceae''] --
* ''[[Spondias tefyi]]'' [''Anacardiaceae''] -- [[sakoa]]
* ''[[Strychnos madagascariensis]]'' [''[[Loganiaceae]]''] -- mokotra
* ''[[Strychnos spinosa]]'' [''Loganiaceae''] -- mokotra
* ''[[Symphonia louvelii]]'' [''[[Clusiaceae]]''] --
* ''[[Symphonia globulifera]]'' [''Clusiaceae''] --
* ''[[Symphonia urophylla]]'' [''Clusiaceae''] -- sirambo
* ''[[Syzygium cumini]]'' (← ''Eugenia jambolana'') [''[[Myrtaceae]]''] -- rotra, rôtra, rotrazo
* ''[[Syzygium emirnense]]'' (← ''Eugenia emirnensis'') [''Myrtaceae''] -
* ''[[Syzygium guineense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium jambos]]'' (← ''[[Eugenia jambos]]'') [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium madagascariense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium malaccense]]'' [''Myrtaceae''] -- makoba
* ''[[Syzygium samarangense]]'' [''Myrtaceae''] --
* ''[[Syzygium tsimihetyglandulosum]]'' [''Myrtaceae''] --
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|272x272px|Kily (''[[Tamarindus indica]]'')]]
=== T ===
* ''[[Tamarindus indica]]'' [''[[Fabaceae]]''] -- [[kily]], madilo, madiro
* ''[[Treculia africana]]'' [''[[Moraceae]]''] --
* ''[[Treculia lamiana]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala
* ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae''] -- ampalibeala, dipaka, famelona, tapabatry, fantsinakoho, sakoambitsy, tsipaka
** ''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'' -- dipaka, tsipaka, tsitimpahy, foza
* ''[[Treculia obovoidea]]'' [''Moraceae''] --
* ''[[Treculia perrieri]]'' (= ''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'') [''Moraceae''] -- katoka, tsipa, tobory, tsitendry
=== U ===
[[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity.jpg|vignette|Tapia (''[[Uapaca bojeri]]'')|274x274px]]
* ''[[Uapaca ambanjensis]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] --
* ''[[Uapaca betamponensis]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca bojeri]]'' [''Phyllanthaceae''] -- tapia, voapaka
* ''[[Uapaca densifolia]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca ferruginea]]'' [''Phyllanthaceae''] --
* ''[[Uapaca louvelii]]'' [''Phyllanthaceae''] -- anisena
* ''[[Uapaca thouarsii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]''] -- voapaka
[[Sary:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|vignette|236x236px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]]
=== V ===
* ''[[Vasconcellea×heilbornii]]'' [''[[Caricaceae]]''] --
* ''[[Vangueria infausta]]'' [''[[Rubiaceae]]''] -- voavanga
* ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (← ''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) [''Rubiaceae''] -- vandrika, vanga, vavandrika, voandrika, voavandrika, voavanga
* ''[[Vitis labrusca]]'' [''[[Vitaceae]]''] -- voaloboka
* ''[[Vitis vinifera]]'' [''Vitaceae''] -- [[voaloboka]]
== Jereo koa ==
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
== Fanovozan-kevitra ==
=== Boky ===
* Allorge, L. (2008). ''Atlas des plantes de Madagascar''. Paris : Éditions Ulmer.
* Andrianarivelo, Rafrezy, V. (1989). ''Travaux sur les plantes utiles et l’environnement à Madagascar''. BIT/FNUAP, Projet MAG/87/P02. [https://www.fao.org/fileadmin/templates/agphome/documents/PGR/SoW1/africa/MADAGASC.pdf? Document FAO – Madagascar]
* Boiteau, P., Boiteau, M. & Allorge-Boiteau, L. (1999). ''Dictionnaire des noms malgaches de végétaux''. 4 vol. + index. Éditions Alzieu.
* Carrière, S. M. et al. (2023). ''Savoirs locaux et usage des plantes sauvages comestibles à Madagascar''.
* Divers auteurs. (2003). ''Voly voankazo (Cultures fruitières)''. Diary Valy, Valy Agridéveloppement SARL, MADPRINT, 38 p.
* François, E. (1927). « [https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1927_num_7_75_4576?utm La production des fruits à Madagascar] ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 7e année, bulletin n° 75, p. 713–724. DOI : 10.3406/jatba.1927.4576. (Persée) [Lahatsoratra feno]
* François, P. J. (1968). « Place des fruits dans l’alimentation malgache (étude du milieu rural) ». ''Terre malgache / Tany Malagasy'', n° 4, juillet 1968, p. 155–178.
* Heckel, É. (1910). ''[https://agris.fao.org/search/en/providers/122535/records/65de11320f3e94b9e5ca3ce8?utm_source=chatgpt. Les plantes utiles de Madagascar : catalogue alphabétique et raisonné]''. Paris : Augustin Challamel, 372 p. (AGRIS)
* Humbert, H. (dir.) et collaborateurs (1936–2001). ''Flore de Madagascar et des Comores. Plantes vasculaires''. Paris/Tananarive : Muséum national d’Histoire naturelle / Imprimerie officielle.
* Montagnac, P. (1960). ''[https://miremby.mg/opac_css/index.php?id=9974&lvl=author_see&utm Les cultures fruitières à Madagascar]''. Institut de Recherches Agronomiques à Madagascar (IRAM), 2 tomes. (Miremby)
* Perrier de la Bâthie, H. (1924). « [https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1924_num_4_38_4224?utm_source=chatgpt.com Sur quelques plantes non cultivées de Madagascar à fruits comestibles ou utiles et sur la possibilité de leur culture] ». ''Revue de botanique appliquée et d’agriculture coloniale'', 4e année, bulletin n° 38, p. 652–663. DOI : 10.3406/jatba.1924.4224. (Persée) Persée [Lahatsoratra feno]
* Perrier de la Bâthie, H. (1927). ''La production des fruits à Madagascar''.
* Petitjean, M., Rakotovao, L. H. & Rasoanaivo, P. (1992). ''[https://miremby.mg/opac_css/index.php?id=5086&lvl=publisher_see&utm_source=chatgpt.com Plantes utiles de Madagascar : répertoire des noms vernaculaires]''. Faculté des Sciences, 300 p.
* Porcher, V., Carrière, S. M., Gallois, S., Randriambanona, H., Rafidison, V. M. & Reyes-García, V. (2022). « [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0264147&utm_source=chatgpt.com Growing up in the Betsileo landscape: Children’s wild edible plants knowledge in Madagascar] ». ''PLOS ONE'', 17(2), e0264147. DOI : 10.1371/journal.pone.0264147. (PLOS) [Lahatsoratra feno]
* Schatz, G. E. (2001). ''[https://shop.kew.org/generic-tree-flora-of-madagascar?utm_source=chatgpt.com Generic Tree Flora of Madagascar]''. Royal Botanic Gardens, Kew & Missouri Botanical Garden, 490 p. (Kew Gardens)
* Styger, E., Rakotoarimanana, J. E. M., Rabevohitra, R. & Fernandes, E. C. M. (1999). « [https://www.researchgate.net/publication/226459138_Indigenous_fruit_trees_of_Madagascar_Potential_components_of_agroforestry_systems_to_improve_human_nutrition_and_restore_biological_diversity Indigenous fruit trees of Madagascar: Potential components of agroforestry systems to improve human nutrition and restore biological diversity] ». ''Agroforestry Systems'', 46, p. 289–310. DOI : 10.1023/A:1006295530509. (ResearchGate)
* Ranaivosoa et collaborateurs. « Ethnobotanical Survey in Tampolo Forest (Fenoarivo Atsinanana, Northeastern Madagascar) ».
=== Tanonkala ===
* Biodiversity Heritage Library (BHL). [https://www.biodiversitylibrary.org/ Biodiversity Heritage Library]
* CIRAD – [https://open-library.cirad.fr/ Open Library]. CIRAD Open Library
* FAO AGRIS. [https://agris.fao.org/ Système international d’information sur les sciences et technologies agricoles]. FAO AGRIS
* FAO. ''[https://www.fao.org/family-farming/detail/fr/c/1600148/ Potentially Important Food Plants of Madagascar]''. (FAOHome) FAO – Potentially Important Food Plants of Madagascar
* FAO. [https://www.fao.org/4/y9601f/y9601f03.htm? ''Situation des ressources génétiques forestières de Madagascar'' (2002)]. FAO – Ressources génétiques forestières de Madagascar
* [https://www.persee.fr/ Journal d’agriculture tropicale et de botanique appliquée (JATBA)] – Persée. Collection d’articles anciens sur les plantes et cultures fruitières de Madagascar. Persée – JATBA
* Madadoc / Miremby. [https://madadoc.miremby.mg/ Catalogue documentaire malgache]. Madadoc / Miremby
* Madagascar Catalogue / Missouri Botanical Garden (MBG). ''[https://mobot.mg/research/base-de-donnees/ Madagascar Catalogue]''. Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit
* Missouri Botanical Garden – Madagascar Research Unit. Bases de données et ressources botaniques sur la flore de Madagascar. [https://mobot.mg/research/base-de-donnees/ Madagascar Research Unit – MBG]
* Pl@ntNet – Madagascar. [https://identify.plantnet.org/fr/madagascar?utm_source=chatgpt.com Pl@ntNet]
* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online (POWO)]. Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online
* PLOS ONE. Collection d’articles scientifiques en accès libre, notamment sur les plantes sauvages comestibles de Madagascar. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0264147&utm PLOS ONE – Wild edible plants of Madagascar]
* PROTA / PROTA4U. ''[https://www.prota4u.org/ Plant Resources of Tropical Africa]'' – ressources sur les plantes alimentaires et les fruits tropicaux. PROTA4U
* [https://protectedareas.mg/fr? Protected Areas Madagascar]. Protected Areas Madagascar
* Tropical Restoration Library / ELTI. ''[https://restoration.elti.yale.edu/resource/indigenous-fruit-trees-madagascar-potential-components-agroforestry-systems-improve-human? Indigenous Fruit Trees of Madagascar]''. Tropical Restoration Library – Indigenous Fruit Trees of Madagascar
* [https://www.tropicos.org/ Tropicos]. Missouri Botanical Garden. Tropicos
* Université d’Antananarivo – [https://biblio.univ-antananarivo.mg/ Bibliothèque numérique]. Bibliothèque numérique de l’Université d’Antananarivo
* [https://www.worldfloraonline.org/?utm_source=chatgpt.com World Flora Online (WFO)]. World Flora Online
2zcot2gqx7bximp14g3cw78l5etqxil
Musaceae
0
298133
1150680
1131388
2026-09-13T12:55:42Z
Thelezifor
15140
1150680
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Musa acuminata1.jpg|vignette|403x403px|''[[Musa acuminata]]'']]
Ny '''''Musaceae''''' dia fianakavian-javamaniry mamony ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], any amin' ny faritra mafana any [[Azia]], ao [[Afrika]], eto [[Madagasikara]], ary [[Aostralia]], ary maniry tsara any [[Amerika Afovoany]]. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia ahitra lehibe misy vatany miforona avy amin' ny fitambaran' ny foto-draviny rehetra. Tamin' ny taona 2016, ny fianakaviana ''Musaceae'' dia nahitana karazana 91 farafahakeliny izay mitsinjara amin' ny vondron-karazana 3. Izy no fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] (''[[Akondro (zavamaniry)|Musa]]'') izay mamokatra [[Akondro (voany)|voan' akondro]].
== Lisitry ny vondron-karazana ==
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(22</small> <small>Avr. 2010)</small> sy ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' <small>(17</small> <small>Mey 2010)</small>:
* ''[[Ensete]]'' <small>Bruce ex Horan.</small> (1862)
* ''[[Musa (zavamaniry)|Musa]]'' <small>L.</small> (1753)
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(4</small> <small>Aogositra 2010):</small>
* ''[[Ensete]]'' <small>Horan</small>.
* ''[[Musa (zavamaniry)|Musa]]'' <small>L.</small>
* ''[[Musella]]'' <small>Wu ex H.W.Li</small>
== Jereo koa ==
* ''[[Ravinala|Ravenala]]''
lwhkj21p319k2wj6qfab30y7295gppq
Wikipedia:Efemerida/15 Septambra
4
298682
1150705
1133923
2026-09-14T07:10:34Z
JianJi
36396
1150705
wikitext
text/x-wiki
'''Androany [[15 Septambra|15 septambra]] - Andro Iraisampirenena ho an'ny demôkrasia''':
* '''[[1791]]''' – Namoaahan'ilay Frantsay [[Olympe de Gouges]] ny Fanambaràna ny Zon'ny Vehivavy sy ny vehivavy olompirenena amin'ny fiheverana hamaky bantsilana ny tsi-fahombiazan'ny Revolisiona frantsay hankatoa ny fitoviaan-jon'ny lahy sy ny vavy.
* '''[[1821]]''' - Fahaleovantenan'i [[Costa Rica]], [[Goatemala]], [[El Salvador|Salvador]], [[Hôndorasy|Honduras]] ary [[Nikaragoa|Nikaragoà]] manoloana an'i [[Espaina]].
* '''[[1830]]''' - Fisokafan'ny [[Fitaterana an-dalamby|lalamby]] voalohany manerantany mandeha amin'ny etona mampitohy an'i [[Liverpool]] amin'i [[Manchester]]
* '''[[1997]]''' - Fanoratana ny anaran-tsehatra google.com
* '''[[2020]]''' – Voasonia tao Washington, D.C. ny Fifanarahan'i Abraham, nametraka ny fifandraisan'i [[Israely]] amin'ny firenena arabo roa dia ny [[Emirata Arabo Mitambatra|Emirà Arabo Mitambatra]] sy [[Bareina|Bahrain]].
g0xeoaermic6y8bc8m68052jp9okw4u
Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara
0
298988
1150685
1150359
2026-09-13T14:09:28Z
Thelezifor
15140
1150685
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Catharanthus roseus24 08 2012 (2).JPG|vignette|364x364px|Tonga na vonenina (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'')]]
Ny '''zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara''', izay misy karazana miisa 3 245, dia ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]], ka ny 60 % amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]'').
== Anjara toeran' ny zavamaniry fanao fanafody ==
=== Mitsabo aretina maro ===
[[Sary:Harungana madagascariensis 1DS-II 1-7688.jpg|vignette|229x229px|Harongana (''[[Harungana madagascariensis]]''[[Harungana madagascariensis|)]]]]
I [[Madagasikara]] dia manana ny iray amin' ny [[farmakôpea]] nentim-paharazana manankarena indrindra eran-tany<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3407148/ Rainforest Pharmacopeia in Madagascar Provides High Value for Current Local and Prospective Global Uses]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.kloranebotanical.foundation/en/projects/improving-access-healthcare-through-medicinal-plants-northern-madagascar Improving access to healthcare through medicinal plants in Northern Madagascar]", ''www.kloranebotanical.foundation''</small></ref>. Ahitana karazana miisa 3 245 ampiasaina amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] ny zavamaniry ao amin' ny Nosy<ref name=":0"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/338120269_Synthese_et_analyse_de_donnees_sur_les_inventaires_de_plantes_medicinales_de_Madagascar Synthèse et analyse de données sur les inventaires de plantes médicinales de Madagascar]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>Andrianarivelo Miora Henintsoa, "[https://univ-vakinankaratra.mg/public/uploads/livres/flore-et-plantes-medicinales-de-la-nouvelle-aire-protegee-de-manjakatompo-ankaratra.pdf Flore et plantes médicinales de la nouvelle aire protégée de Manjakatompo Ankaratra]" (PDF), ''univ-vakinankaratra.mg'' (Mémoire de Master)</small></ref>. Ary ny 60 % dia tsy fahita raha tsy eto Madagasikara<ref name=":0" />. Mampiseho ny fanadihadiana momba ny [[etnôbôtanika]] sy ny [[etnôfarmakôlôjia]] natao teto Madagasikara fa mahomby ny fitsaboana nentim-paharazana ampiasana zavamaniry amin' ny areti-mihanaka, ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]], ny aretina vokatry ny [[katsentsitra]], ary koa ny aretina mitaiza sasany<ref><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/bibliotheque-ethnopharmacologie/plantes-medicinales-de-madagascar/ Plantes médicinales de Madagascar]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3407148/ Rainforest Pharmacopeia in Madagascar Provides High Value for Human Health]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Ny aretin' ny fandevonan-kanina no sehatra isehoan' ny fandrosoan' ny farmakôpea malagasy, indrindra ny [[piriritra]], ny [[valan-dra]], ny fanaintainan' ny [[kibo]] ary aretina vokatry ny katsentsitra an-[[tsinay]]<ref><small>R. Pernet et G. Meyer, "[https://www.betsara.com/wp-content/uploads/2022/06/Pharmacopee-de-Madagascar-Pernet.pdf Pharmacopée de Madagascar]", Publications de l'Institut de Recherche Scientifique, Tananarive Tsimbazaza, 1957, ''www.betsara.com.''</small> </ref><ref><small>"[https://moov.mg/article/102505-ireo-fahadisoana-mila-tandremana-hisoroana-ny-tsy-fahalevonan-kanina Ireo fahadisoana mila tandremana hisoroana ny tsy fahalevonan-kanina]", ''moov.mg'' (03/06/2025)</small></ref>. Anisan' ny anaovana fikarohana siantifika be indrindra amin' ny [[fitôterapia]] malagasy ihany koa ny [[tazomoka]]<ref><small>Pierre Rasoanaivo, "[https://ethnobotanika.org/wp-content/uploads/2021/05/Th%C3%A8se-Ethnobotanique-Ethnopharmacologie-plantes-contre-les-fi%C3%A8vres-paludisme-Madagascar-Boyer-2009.pdf Plantes utilisées traditionnellement contre les fièvres dans le nord de Madagascar]" (Thèse), ''ethnobotanika.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.who.int/fr/news-room/questions-and-answers/item/artemisinin-resistance Paludisme : résistance partielle à l’artémisinine]", ''www.who.int''</small></ref>. Zavamaniry maro no nampiseho fiasa antiplasmôdialy anaty labôratoara, izany dia manazava ny fahalianan' ny mpikaroka momba ny fanafody nentim-paharazana ampiasaina amin' ity aretina ity (tazomoka)<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/8238253_Screening_extracts_of_Madagascan_plants_in_search_of_antiplasmodial_compounds Screening extracts of Madagascan plants in search of antiplasmodial compounds]", ''www.researchgate.net''</small></ref>.
[[Sary:Phyllanthus amarus (Carry Me Seed) W3 IMG 3851.jpg|vignette|233x233px|Anakatsotsy na ambanivoa (''[[Phyllanthus amarus]]'')]]
Miseho tsy tapaka amin' ny boky ara-tsiansa mivoaka sy amin' ny fanadihadiana momba ny etnôbôtanika ny karazan-javamaniry sasany, indrindra ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]'') sy ny harongana (''[[Harungana madagascariensis]]'') ary ny anakatsotsy (''[[Phyllanthus amarus]]''). Malaza amin' ny fananany toetra mampitony famaivay, mamono [[mikrôba]], manampy ny fandevonan-kanina na mampihena ny [[tazo]] ireo zavamaniry ireo. Anisan' ny fantatra indrindra koa ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica'') ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]'').
=== Mihoatra mankany amin' ny sehatra maneran-tany ===
[[Sary:Centella asiatica 6121.jpg|vignette|240x240px|Talapetraka (''[[Centella asiatica]]'')]]
Maromaro ny zavamaniry fanao fanafody malagasy izay efa nihoatra ny sata maha fanafody nentin-drazana azy ka nahazo laza iraisam-pirenena. Nodinihina ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]'') noho ny fananany toetra mamono [[Bakteria NDM-1|bakteria]] sy [[virosy]]. Ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]'') no nahatonga an' i Madagasikara ho anisan' ny mpanondrana an' io zavamaniry io be indrindra eran-tany, izay ampiasaina amin' ny fanafody fanasitranana aretin-koditra sy fanafody mampanolatra, toy ilay fanafody atao hoe ''Madécassol''. Ohatra iray hafa koa ny vonenina na trongatsy (''[[Catharanthus roseus]]'') izay malaza eto Madagasikara: ity zavamaniry ity dia nitarika ho amin' ny fanokanana ny [[alkalôida]] miady amin' ny homamiadana ampiasaina amin' ny fitsaboana môderina maneran-tany. Na izany aza dia mampiseho ny loza ateraky ny fitsaboan-tena ihany koa izy io: rehefa mihinana amin' ny fomba nentim-paharazana tsy misy fanaraha-maso ara-pitsaboana, dia mety ho tena hanapoizina.
=== Fetra ===
Na dia eo aza izany harena ananan' i Madagasikara momba ny zavamaniry fanao fanafody izany dia maro ny fampiasana zavamaniry izay mbola mifototra amin' ny fomba nentim-paharazana sy amin' ny fandalinana ara-tsiansa santatra fotsiny. Vitsy ny zavamaniry malagasy no nanaovana fanandramana ara-pitsaboana feno mifanaraka amin' ny fenitry ny farmakôlôjia môderina. Noho izany dia mitaky fahalalana marina momba ny karazana sy ny fanomanana ary ny fatra ny fampiasana zavamaniry hatao fanafody, ary tsy voasolo ny toro-hevitry ny mpitsabo nandalim-pahaizana.
== Lisitra ==
[[Sary:Camphora officinarum in Palm House Schoenbrunn (3).jpg|vignette|262x262px|Ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'')]]
Inty ny lisitry ny anarana ara-tsiansan' ny karazan-javamaniry fanao fanafody maniry eto [[Madagasikara]], arakarahin' ny anarana ahafantarana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Amin' ireo anarana ara-tsiansa ireo dia misy ny efa nosoloana vokatry ny fikarohana taty aoriana nataon' ny manampahaizana.
=== A ===
[[Sary:Amaranthus spinosus kz01.jpg|vignette|311x311px|Anampantsy, tsirapahy (''[[Amaranthus spinosus]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Abelmoschus esculentus]] --'' gombo, tambazotse, tsirandranjaza
* ''[[Abrus precatorius]]'' <small>Linné</small> (mila fitandremana fa mety manapoizina ny voany) ''--'' kelimiefitra, masokoaky, masonamboangara, masonamboatora, masonombilahy, vahemboamena, <u>vahimboamena</u>, voamahatorana, voamaintilany, voamaintorana, voamantorana, voamasotrandraka, voamatorana, voamboanamainty, voamboanamena, voamena (jm) (rm)
* ''[[Abutilon greveanum]]'' -- lahiriky (jm)
* ''[[Abutilon indicum]]'' ''-''<nowiki/>''-'' lahiriky
* ''[[Acacia decurrens]]''. -- akasia, halamborona, mimosa, mimôzà
* ''Acacia farnesiana'' <small>DC.</small> (→''[[Vachellia farnesiana]]'') -- famahatra, tsorofotra,
* ''Acacia morondavensis'' <small>Viguier</small>. (→ ''[[Senegalia rovumae]]'') -- roibontsy, rohibontsy, robontsy, roinosy
* ''[[Acalypha filiformis]]'' <small>Poir</small> -- bemangitra, marompototra, <u>tsimbaleotra</u>, vahizato (rm)
* ''[[Acalypha indica]]'' <small>L.</small> (karazana nampidirina)
* ''[[Acalypha radula]]'' <small>Baker</small> (Tsiety) (rm)
* ''Acalypha reticulata'' <small>Poiret</small> (→ ''[[Acalypha filiformis]]'' <small>Poir.</small>) (Fanavy / Tsimbaleotra) -- bemangitra, marompototra, <u>tsimbaleotra</u>, vahizato (rm)
* ''[[Acalypha]] sp.'' (Vahindranavavy II) (''[[Acalypha fasciculata]]'' ?) (rm)
* ''[[Acanthopale madagascariensis]]''
* ''[[Acanthospermum hispidum]]'' <small>D.C</small> (Bakakely) -- bakakely, fatika (rm)
* ''[[Acanthus montanus]]''
* ''[[Achyranthes aspera]]'' (← ''Achyranthes argentea, Achyranthes indica, Achyranthes obtusifolia'') -- fandrangojaza, tsipolitra, tsipolomanitra, tsiporomanitra, tsipotamena, tsipotemena, vatofosa, vatomposa
* ''[[Acmella oleracea]]'' -- ahimafana, anamafana, anamalaho, anamalao, felimafana, kimalaho, kimalaholahy, kimalao, kimotodoha, mangovitra, menavony, sarinanamalao.
* ''[[Acridocarpus excelsus]]'' -- kimanga
* ''[[Adansonia]] sp.'' (Za)
* ''[[Adansonia digitata]] --'' baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana na vontona.
* ''[[Adansonia grandidieri]]'' -- renala, reniala, renibeala na vonoa.
* ''[[Adenanthera pavonina]] --'' volantsaramanga
* ''[[Adenia boinensis]]'' <small>--</small> vahiranga
* ''[[Adenia gummifera]]''
* ''[[Adenium obesum]]''
* ''[[Adiantum caudatum]]''
* ''[[Adiantum philippense]]''
* ''[[Aerva lanata]]'' <small>(L.) Juss</small> (→ ''[[Ouret lanata]]'' <small>(L.) Kuntze</small>) -- anantarikomby, voalafotsy, volafotsy
* ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>Poiret.</small> (Sindahonimbohitra). (rm)
* ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E. Meyer.</small> (Sindahorindrano). (rm)
* ''[[Lingoza|Aframomum angustifolium]]'' <small>K. Schum.</small> -- longoza (rm)
* [[Aframomum melegueta|A''framomum melegueta'']]
* ''[[Afzelia bijuga]]''
* ''[[Agauria salicifolia]]'' <small>Hook</small> (Angavodiana) (rm)
* [[Agauria plpyphylla|''Agauria'' ''plpyphylla'']] <small>Hook</small> (Angavodiana) (rm)
* ''[[Agave sisalana]]'' -- lafa, laloase, laloasy, taretra, taretsy
* ''[[Agelaea pentagyna]]'' <small>(Lamk) Baillon</small> (Vahy mainty) (rm)
* ''[[Ageratum conyzoides]]'' <small>Linné</small> -- ahimaimbo, ahimembo, alonimpantsaka, anajazavavy, andranompatsaka, bemaimbo, fotsivony, <u>hanitrimpantsaka</u>, hanitrombalahy, timimbo, tinimbo, tsiafakanakandriana, tsiafakanandriana, tsifariparimaso (rm)
* ''[[Aidia densiflora]]''
* ''[[Aidia micrantha]]''
* ''[[Alangium salviifolium]]''
* ''[[Albizia adianthifolia]] --'' sambala, volomboroña
* ''[[Albizia aurisparsa]]'' <small>Drake</small>. (Masinanio) (rm)
* ''[[Albizia lebbeck]]'' -- alibizara, benoara, boanoara, bonara, bonoara
* ''Albizia saman'' (→ ''[[Samanea saman]]'')
* ''[[Albizia fastigiata]]'' <small>Oliver</small>. -- halamboro, hazomborona, <u>sambalahy</u>, sambilahy, valomborona, volomboroña (rm)
* ''[[Albuca humilis]]''
* ''[[Alchemilla cryptantha]]'' <small>Steudel.</small> (Mahatanandofotsy I) (rm)
* ''[[Aleurites moluccanus]]'' -- mofotra, savoga, savokara, tanantanana ary tanatanana
* ''[[Allamanda cathartica]]''
* ''[[Allium cepa]]''
* ''[[Tongologasy|Allium sativum]]'' ''--'' tongologasy, tongolay, tongolonkova
* ''[[Allophylus africanus]]''
* ''[[Allophylus trichodesmus]]'' <small>Radlkofer</small>. (Sanatrinamboa) (rm)
* ''[[Aloe capitata]]'' <small>Baker</small>
** ''Aloe capitata'' var. ''cipolicola'' <small>H. Perr.</small> (Vahon'olona) (rm)
* ''[[Aloe divaricata]]'' -- vahonandrano
* ''[[Aloe macroclada]]'' <small>Baker</small>. -- kisaondra, lahimbahona, vahombe, <u>vahona</u>, vahonavahona
* ''[[Aloe vaombe]]'' -- vahombe, vahombey
* ''[[Alovera|Aloe vera]]'' -- vahona
* ''[[Alphonsea madagascariensis]]''
* ''[[Alpinia galanga]]''
* ''[[Alpinia zerumbet]]''
* ''[[Alstonia boonei]]''
* ''[[Alternanthera pungens]]''
* ''[[Alternanthera sessilis]]''
* ''[[Alysicarpus bupleurifolius]]'' <small>ADC.</small> -- fokolahy (rm)
* ''[[Alysicarpus nummularifolius]]'' <small>ADC.</small> -- mangorodefona, vavonikena (rm)
* ''[[Alysicarpus ovalifolius]]''
* ''[[Alysicarpus rugosus]]'' -- sarivary (jm)
* ''Alysicarpus'' sp. -- fokovavy (rm)
* ''Alysicarpus'' sp. -- tokambody (rm)
* ''[[Alysicarpus vaginalis]]''
* ''[[Amanita tainaomby]]'' <small>R. Heim</small> -- olatainomby (rm)
* ''[[Amaranthus dubius]]'' <small>Martius</small> -- kiatondrambohira (rm)
* ''[[Amaranthus hybridus]]'' <small>Linné</small> -- anamena (rm)
* ''[[Amaranthus spinosus]] --'' anampantsa, anampatsimondry, anampantsy, anampatsa, añampatsy, anapatrika, anapatsalahy, dasy, fatikao, felipatika, kimoaelahy, kimoaevavy, kimoelahy, sabotraboay, tsirapahe, tsirapahy
* ''[[Amaranthus viridis]]''
* ''[[Ambavia gerrardii]]''
* ''[[Ambrosia artemisiifolia]]''
* ''[[Ambrosia maritima]]'' <small>DC (Damsissa)</small>
* ''[[Ammi majus]]''
* ''[[Ammi visnaga]]''
* ''[[Amygadalus persica]]'' <small>Linné.</small> -- paiso (rm)
* ''[[Anacardium occidentale]] --'' abiba, abibo, habiba, koroso, mabiba, mahabiba, [[mahabibo]], tabiba, voambarika
* ''[[Anacolosa pervilleana]]''
* ''[[Anagallis tenuicaulis]]'' <small>Baker.</small> -- tsangamanitramparihy (rm)
* ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' <small>Merrill</small> -- fandra, <u>mananasy</u>, satra.
* ''[[Andrographis paniculata]]''
* ''[[Andropogon gayanus]]''
* ''[[Andropogon schoenanthus]]'' <small>Linné</small> -- veromanitra (rm)
* ''[[Androya decaryi]]''
* ''[[Angraecum sesquipedale]]''
* ''[[Angraecum]]'' sp. -- valily vavy (rm)
* ''[[Anisopappus chinensis]]''
* ''[[Anisotes madagascariensis]]''
* ''[[Annona muricata]]''
* ''[[Annona squamosa]]''
* ''[[Anthemis nobilis]]'' <small>Linné</small> -- camomille (rm)
* ''[[Antherotoma naudini]]'' <small>Hooker fils.</small> -- kimamimamitamabina (rm)
* ''[[Anthocleista rhizophoroides]]'' <small>Baker</small>. -- ndanidemy (rm)
* ''[[Anthospermum antsirabense]]'' <small>A.M. Homolle.</small> -- ahipoza (rm)
* ''[[Anthospermum eminense]]'' <small>Baker.</small> -- alamiainga (rm)
* ''[[Antidesma madagascariense]]'' -- baronala, taindalitra, varana, varona
* ''[[Antidesma petiolare]]'' <small>Tulas.</small> -- voavony (rm)
* ''[[Aphloia theiformis]]'' <small>Bennet</small> ''--'' <u>voafotsy</u>, fandramanana, hazondrano, kirandrambahivary, kirandrambehivavy, kirandrambiavy, maramanana, miaramanana, ravimboafotsy
* ''[[Apodytes dimidiata]]''
* ''[[Aponogeton madagascariensis]]''
* ''[[Arachis hypogaea]]'' <small>Linné</small>. -- voanjo (rm)
* ''[[Ardisia fuscopilosa]]'' <small>Baker</small>. -- hazotohobavy (rm)
* ''[[Argemone mexicana]]'' -- fantsimboay, betakoa
* ''[[Aristolochia acuminata]]'' <small>Lamarck</small> (Sovy)
* ''[[Aristolochia albida]]'' -- arova, fonetoangana, horovy, kita, rovy, sovy, titongana, titonganalika, totonga, tovimpatrana, voatotongana (jm)
* ''[[Aristolochia petersiana]]''
* ''[[Artabotrys hexapetalus]]''
* ''[[Artemisia afra]]''
* ''[[Artemisia annua]]'' --
* ''[[Artemisia vulgaris]]''
* ''[[Artocarpus heterophyllus]]'' -- ampalibe
* ''[[Asclepia curassavica]]'' <small>Linné</small> (Fanoromena II) (rm)
* ''[[Asparagus africanus]]''
* ''[[Asparagus simulans]]'' <small>Baker.</small> (Ahitsifantatra) (rm)
* ''[[Asparagus vaginellatus]]'' <small>Bojer.</small> (Roimboalavo) (rm)
* ''[[Aspilia africana]]''
* ''[[Aspilia bojeri]]'' <small>DC</small> (Ampalimbohitra) (rm)
* ''[[Asplenium]]'' (sensu stricto) (Tsipalo) (rm)
* ''[[Aster bakerianus]]''
* ''[[Aster perrieri]]''
* ''[[Asystasia gangetica]]''
* ''[[Athania brownii]]'' <small>Hochr</small> (Ramiary II, Ramizengy) (rm)
* ''[[Athrixia debilis]]'' <small>DC</small> (Anjavidy lahy) (rm)
* ''[[Athyrium filix-femina]]''
* ''[[Averrhoa carambola]]''
* ''[[Avicennia marina]] -''- afiafy, hafiafy, harongampanihy, honko, honkofotsy, honkolahy, mantsintay, mosotro (jm)
* ''[[Nimo|Azadirachta indica]]'' -- nimo
* ''[[Azima tetracantha]]'' -- fantsikandilany, filofilo, goramaky, goranaky, tsingilofilo
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Abelmoschus]] - [[Abrus]] - [[Abutilon]] - [[Acacia]] - [[Acalypha]] - [[Acanthopale]] - [[Acanthospermum]] - [[Acanthus]] - [[Achyranthes]] - [[Acmella]] - [[Acridocarpus]] - [[Adansonia]] - [[Adenanthera]] - [[Adenia]] - [[Adenium]] - [[Adiantum]] - [[Adina (antokon-javamaniry)|Adina]] - [[Aerva]] - [[Aeschynomene]] - [[Aframomum]] - [[Afzelia]] - [[Agauria]] - [[Agave]] - [[Agelaea]] - [[Ageratum]] - [[Aidia]] - [[Alangium]] - [[Albizia]] - [[Albuca]] - [[Alchemilla]] - [[Aleurites]] - [[Allamanda]] - [[Allium]] - [[Allophylus]] - [[Aloe]] - [[Alphonsea]] - [[Alpinia]] - [[Alstonia]] - [[Alternanthera]] - [[Alysicarpus]] - [[Amanita]] - [[Amaranthus]] - [[Ambavia]] - [[Ambrosia]] - [[Ammi]] - [[Amygadalus]] - [[Anacardium]] - [[Anacolosa]] - [[Anagallis]] - [[Ananas]] - [[Andrographis]] - [[Andropogon]] - [[Androya]] - [[Angraecum]] - [[Anisopappus]] - [[Anisotes]] - [[Annona]] - [[Anthemis]] - [[Antherotoma]] - [[Anthocleista]] - [[Anthospermum]] - [[Antidesma]] - [[Aphloia]] - [[Apodytes]] - [[Aponogeton]] - [[Arachis]] - [[Ardisia]] - [[Argemone]] - [[Aristolochia]] - [[Artabotrys]] - [[Artemisia]] - [[Artocarpus]] - [[Asclepia]] - [[Asparagus]] - [[Aspilia]] - [[Asplenium]] - [[Aster]] - [[Asystasia]] - [[Athania]] - [[Athrixia]] - [[Athyrium]] - [[Averrhoa]] - [[Avicennia]] - [[Azadirachta]] - [[Azima]]''
=== B ===
[[Sary:Brugmansia arborea 11.jpg|vignette|310x310px|Felandakolosy (''[[Brugmansia arborea]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Bacopa monnieri]]''
* [[Bakerella clavata|''Bakerella clavata'' subsp. ''baronii''.]] (← ''[[Bakerella baronii]]'' <small>Baker.</small>) -- ranotambina, tongovelona, velofify, velomiato, velomihanto, velomihato (Tongoalahy) (rm)
* ''[[Balanites madagascariensis]]''
* ''[[Bambusa madagascariensis]]''
* ''[[Bambusa vulgaris]]''
* ''[[Baphia madagascariensis]]''
* ''[[Barleria lupulina]]'' (← ''Barleria norbertii'') -- laingodroy
* [[Barleria prionitis|''Barleria prionitis'' subsp. ''madagascariensis'']] <small>Benoist</small> (← ''[[Barleria madagascariensis]]'') -- rointsokina, roitsokena, roitsokina
* ''[[Barleria prionitis]]'' <small>L.</small> (Rointsokina II) (rm)
* ''[[Barringtonia asiatica]]'' <small>(L.) Kurz</small> (← ''Barringtonia butonica'') -- fosatra, fotabe, fotadrano, fotatra, fotibe, fotobe, fototra
* ''[[Barringtonia racemosa]]'' -- mahondro, manondro
* ''[[Basella alba]]''
* ''[[Baudouinia fluggeiformis]]''
* ''[[Baudouinia rouxevillei]]''
* ''[[Bauhinia grandidieri]]''
* ''[[Bauhinia hildebrandtii]]''
* ''[[Bauhinia madagascariensis]]''
* ''[[Bauhinia monandra]]''
* ''[[Bauhinia purpurea]]''
* ''[[Bauhinia variegata]]''
* ''[[Begonia lyallii]]''
* ''[[Begonia madagascariensis]]''
* ''[[Bertiera madagascariensis]]''
* ''[[Bertiera pervilleana]]''
* ''[[Bidens pilosa]]'' <small>Linné</small> (Tsipolitra) (rm)
* ''[[Biophytum sensitivum]]'' <small>(Linné) DC.</small> (Kifohafoha) (rm)
* ''[[Bixa orellana]]''
* ''[[Blechnum tabulare]]'' <small>Thunberg Kuhn</small> (Tsipahonamalona) (rm)
* ''[[Blepharis bojeriana]]''
* ''[[Blumea balsamifera]]''
* ''[[Blumea lacera]]''
* ''[[Blumea madagascariensis]]''
* ''[[Blumea mollis]]''
* ''[[Boerhavia coccinea]]''
* ''[[Boerhavia diffusa]]''
* ''[[Boerhavia repens]]''
* ''[[Bolbitis madagascariensis]]''
* ''[[Bonamia madagascariensis]]''
* ''[[Borassus madagascariensis]]''
* ''[[Borreria verticillata]]''
* ''[[Boscia madagascariensis]]''
* ''[[Boswellia madagascariensis]]''
* ''[[Brachylaena merana]]''
* ''[[Brachylaena microphylla]]'' <small>Humbert</small> (Peha) (rm)
* ''[[Brachylaena ramiflora]]'' <small>(DC) H. Humbert</small> ''--'' <u>hazotokana</u>, kisaka, mananitra, mananotra, mananotsa, sotromorona
* ''[[Breonadia salicina]]'' (← ''Adina microcephala'')
* ''[[Brewiera]] sp.'' (Ovinandrongo) (rm)
* ''[[Brexia madagascariensis]]''
* ''[[Brexia pluriflora]]''
* ''[[Bridelia madagascariensis]]''
* ''[[Bridelia micrantha]]''
* ''[[Bridelia pervilleana]]''
* ''[[Bridelia tulasneana]]''
* ''[[Brillantaisia madagascariensis]]''
* ''[[Brochoneura voury]]'' <small>Warburg.</small> (Raraha) (rm)
* ''[[Brugmansia arborea]]'' -- datiroa, felandakolosy
* ''Bryophyllum daigremontianum'' (→ ''[[Kalanchoe daigremontiana]]'')
* ''Bryophyllum delagoense'' (→ ''[[Kalanchoe delagoensis]]'')
* ''Bryophyllum pinnatum'' (→ ''[[Kalanchoe pinnata]]'')
* ''[[Buchnera hispida]]'' <small>Hamilt</small>. (Tamborokijoa) (rm)
* ''[[Buchnera madagascariensis]]''
* ''[[Buddleja axillaris]]'' <small>Willd ex Roemer et Schultes.</small> -- fanotrokotro, longolongo, remandrevoka, remiandrivohoka, seva, sevafotsy, sevagasy, sevalahy (Seva Fotsy) (rm)
* ''[[Buddleja fusca]]'' <small>Baker.</small> -- langalongo, longolongo, sefa, sevalahy (Seva Lahy) (rm)
* ''[[Buddleja indica]] -''- randronakoho
* ''[[Buddleja madagascariensis]]'' -- ramandravaka, seva, sevafotsy, sevalahy, toaka seva
* ''[[Bulbophyllum madagascariense]]''
* ''[[Bulbostylis madagascariensis]]''
* ''[[Burasaia gracilis]]'' <small>Decaisne.</small> (Kotolahy) (rm)
* ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>Duperit Thouars.</small> -- ambarakasa, ambarasaha, ambarasaka, ambora, amboramanitra, amborasaha, amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, alakamisy, vodihazo (rm)
* ''[[Burmannia madagascariensis]]''
* ''[[Bursera madagascariensis]]''
* ''[[Buxus madagascariensis]]''
* ''[[Byttneria madagascariensis]]''
* ''[[Byttneria melleri]]'' <small>Baker var. triloba J. Ar.</small> (Fanary) (rm)
* ''[[Byttneria pervillei]]''
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Bacopa]] - [[Bakerella]] - [[Balanites]] - [[Bambusa]] - [[Baphia]] - [[Barleria]] - [[Barringtonia]] - [[Basella]] - [[Baudouinia]] - [[Bauhinia]] - [[Begonia]] - [[Bertiera]] - [[Bidens]] - [[Biophytum]] - [[Bixa]] - [[Blechnum]] - [[Blepharis]] - [[Blumea]] - [[Boerhavia]] - [[Bolbitis]] - [[Bonamia]] - [[Borassus]] - [[Borreria]] - [[Boscia]] - [[Boswellia]] - [[Brachylaena]] - [[Breonadia]] - [[Brewiera]] - [[Brexia]] - [[Bridelia]] - [[Brillantaisia]] - [[Brochoneura]] - [[Brugmansia]] - [[Bryophyllum]] - [[Buchnera]] - [[Buddleja]] - [[Bulbophyllum]] - [[Bulbostylis]] - [[Burasaia]] - [[Burmannia]] - [[Bursera]] - [[Buxus]] - [[Byttneria]]''
=== C ===
[[Sary:Katra de oranjia 01.jpg|vignette|209x209px|Fananomahery, katra, tsiafakomby, vatolalaka (''[[Caesalpinia bonduc]]'')]]
[[Sary:Starr-120522-6135-Combretum coccineum-flowers-Iao Tropical Gardens of Maui-Maui (25116873056).jpg|vignette|208x208px|Halaitra, tamenaka (''[[Combretum coccineum]]'')]]
[[Sary:Peacock Flower (Caesalpinia pulcherrima) 2.jpg|vignette|209x209px|''[[Caesalpinia pulcherrima]]'']]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Cabucala crassifolia'' <small>Pichon</small> (Hazotandroka) (rm)
* ''Cabucala oblonga-ovata'' <small>Markgraff (Hentona)</small>
* ''[[Cadaba virgata]]'' -- fandriandambo, hazomasina, irakoka, maintifo, tsiantsohilotsy, tsiariarianalotsy, tsiarinaliotsa
* ''[[Caesalpinia bonduc]]'' L. -- fananomahery, katra, tsiafakomby, <u>tsirifota</u>, vatolalaka (jm)
* ''Caesalpinia bonducella'' (Roxb) Fleming (Vatolalaka) (rm)
* ''[[Caesalpinia pulcherrima]] --''
* ''Caesalpinia sepiaria'' Roxb (Tsiafakomby) (rm)
* ''[[Amberivatry|Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Millsp.</small> na ''Cajanus indicus'' <small>Spreng.</small> ''--'' ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy, kiambatrimbohitsa, kivanja (Ambiatry) (rm)
* ''[[Calantica cerasifolia]]'' <small>Tul</small>. -- hazoambo, hazoambovavy, hazombato, silambinanto (Hazoambo) (rm)
* ''[[Calliandra alternans]]'' <small>Bentham</small>. (Mandravasarotra I) (rm)
* ''[[Calophyllum inophyllum]]'' Linné -- anganaro, foraha, forahabe, itakamaka, mafotra, takamaka, timbarika, tsindelo, <u>vintanina</u>, vintaninaberavina, voakoly, voakotry, voalavenona (rm)
* ''[[Calophyllum madagascariensis]]''
* ''[[Calophyllum parviflorum]]'' <small>Baker</small> (Vintanina) (rm)
* ''[[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tulasne) Perrier de la Bathie</small> (Voatamenaka) (rm)
* ''[[Calotropis gigantea]]''
* ''[[Cananga odorata]]'' -- ilañilañy
* ''[[Canarium boivinii]]'' -- aramy, haramy, ramifotsy, ramimainty, ramimena, ramy, tambazotse
* ''[[Canarium madagascariense]]'' (← ''Canarium madagascariensis'') ''--'' aramy, haramy, <u>ramy</u> ary tambazotse
* ''[[Cannabis indica]]'' Linné (Rongony) (rm)
* ''[[Canthium baxifolium]]'' (Baker) Cavaco. (Fantsikahitra) (rm)
* ''[[Canthium erythroxyloides]]'' Baillon. (Ananamboa) (rm)
* ''Canthium'' sp. (Farimay) (rm)
* ''Canthium'' sp. (Voanananapaha lahy / vavy) (rm)
* ''Caperonia sp.'' (Vahindambo) (rm)
* ''[[Capsicum frutescens]]'' <small>L.</small> [Tsindrio ny [[Sakay (fanao sakafo)#Fitsaboana|eto]]]
* ''[[Capsicum annuum]]'' <small>L.</small> (sakaipilo) (rm) [Tsindrio koa ny [[Sakay (fanao sakafo)#Fitsaboana|eto]]]
* ''[[Cardiospermum halicacabum]]'' L. Boj. -- voafaria, kisangy, masontsokina, poakpoaka, riado, siramboalavo, tsipoapoaka, vahifamakientana II (rm)
* ''[[Papay|Carica papaya]]'' L. ''--'' mapaza, papay, paza, voapaza, <u>voampazalahy</u>
* ''[[Carissa edulis]] --'' taolana, voakandrina
** ''Carissa edulis'' var. ''subtrinervia'' (Fantsimbala) (rm) -- dipatika, fantsimbala, fantsinakoho, fantsy, fatsimbala, fatsinakoho, fatsitokoho, mokotrala, odi-fanampenana-ra, roifantaka, tambonana, velivato
* ''Casearia nigrescens'' Tul. var. ''lucida'' (Hazonakoholahy) (rm)
* ''Cassia alata'' Linné (→ ''[[Senna alata]]'') -- anjananjana
* ''Cassia laevigata'' Willd (Taikakoho) (rm)
* ''Cassia mimosoides'' Linné (Masina anio, Mendoravina) (rm)
* ''[[Cassia occidentalis]]'' Sond (→ ''[[Senna occidentalis]]'') (Tsotsoranagatra) (rm)
* ''[[Cassinopsis madagascariensis]]'' H. Bn. (Hazomafaitra) (rm)
* ''[[Cassytha filiformis]]'' Linné. (Tsihiatofotra) (rm)
* ''[[Catharanthus roseus]]'' -- arivotambelona, befela, felabaratra, felatanamamba, heladolo, rivotambelona, salotsa, sarita, tonga, tongatse, trongatse, tsimatiririnina, tsingevika, vonenina
* ''[[Catharanthus trichophyllus]]''
** ''Catharanthus trichophyllus'' ''coriaceus'' (Bak) Pichon (Felanjirika) (rm)
* ''[[Caucalis melanatha]]'' (Hoschter) Benth et Hook fils. (Tongotrandraka) (rm)
* ''[[Cedrelopsis grevei]]'' Baillon. -- katafa, katrafaina, <u>katrafay</u>, katsafa, mampandry, mantora
* ''[[Ceiba pentandra]]'' -- hazomorengy, kaboaka, kapoaka, kapôka, landahazobe, landihazobe, laoaty, moraingy, pamba, pemba, pembabe
* ''[[Celosia trigyna]]'' L. (Velomitsotsorika) (rm)
* ''[[Centella asiatica]]'' (L.) Urban, forma abreviata. (Talapetraka) (rm)
* ''[[Centella asiatica]]'' -- anamanitra, anampetraka, anantahalaka, anantalapetraka, kiladitahalaka, korokorona, loviantsahonantanety, raivolesoka, silabola, talapetraka, viliantsahonantanety
* ''[[Cephalanthus spathelliformis]]'' Baker. (Sidindranto) (rm)
* ''[[Cerastinum africanum]]'' Oliv (Tsivahadrenikely) (rm)
* ''[[Cerasus padus]]'' DC. (Paiso voaloboka) (rm)
* ''[[Cereus]] sp.'' (Raketa) (rm)
* ''[[Chadsia grevei]]'' -- amontilahy, monty, moty, tsivoninjao (jm)
* ''[[Chapeliera madagascariensis]]'' AR. RH. (Ravimbolo) (rm)
* ''[[Chassalia bojeri]]''
* ''[[Chassalia princei]]''
* ''[[Chenopodium ambrosioides]]'' Linné -- akatasavola, akatasoavaly, bemaimbo, <u>taimborontsiloza</u>, tainivorontsiloza, tetrolokoloko, tetrolokolona (rm, jm)
* ''Chenopodium bonum henricum'' <small>Linné</small> (Takasimboloina) (rm)
* ''[[Chenopodium murale]]'' Linné (Anambodihena) (rm)
* ''[[Chlerodendron heretophyllum]]'' <small>R. Br.</small> (Fantsinakohoy) (rm)
* ''[[Chromolaena odorata]]''
* ''[[Chrysanthellum indicum]]'' <small>Linné</small> (Trakambazimba) (rm)
* ''[[Cineraria anampoza]]'' <small>Baker</small> (Anampoza) (rm)
* ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' Linné. ''--'' <u>ravintsara</u>, ravitsara
* ''[[Cinnamomum verum]]'' --
* ''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' <small>Breyn</small>. -- andrembavinaveotra, hazokanelina, hazomanitra, kanelina, ravintsara
* ''[[Cinnamosma fragrans]]'' <small>Baillon</small> -- fanalamangidy, [[mandravasarotra]], molotrobeantiniaina, motrebetinainy, (Mandravasarotra II) (rm)motrobeantinena, saro
* ''[[Cinnamosma macrocarpa]]'' --
* ''[[Cinnamosma madagascariensis]]'' -- sakaihazo, sakarivohazo, vahabahatra
* ''[[Cissampelos pareira]]'' <small>Linné</small>. (Vahivoriavina) (rm)
* ''[[Cissampelos perrieri]]'' <small>Diels</small>. (Vahimavo) (rm)
* ''[[Cissampelos]]'' sp. (Ramilelatra) (rm)
* ''[[Cissus quadrangularis]]''
* ''[[Citrulus lanatus]] --'' hetsihetsy, makatendry, tsikiry, voabe, voaketrihetry, voamanga, voanketsihetsy, voantsikiry, voasavy, voazavo (jm)
* ''[[Citrus aurantiifolia]]'' Swing. -- (Voasary makirana)angy, besenta, hangy
* ''[[Citrus aurantium]]'' Linné. (''Citrus aurantium'' var. ) (Voatolongo) (rm)
* ''[[Citrus hystrix]] -''- voangabe, voangibe
* ''[[Citrus limon]]'' -- voasarimakirana
* ''Citrus'' sp. (Voasary mandina) (rm)
* ''[[Claoxylon bakerianum]]'' <small>Baillon</small> (Sitrakafavoa)
* ''[[Cleistanthus boivinianus]] --'' tanatanampotsy
* ''[[Cleistanthus madagascariensis]]''
* ''[[Cleistopholis madagascariensis]]''
* ''[[Clematis mauritiana]]'' <small>Lamarck.</small> (Farimaty) (rm)
* ''[[Clematis trifida]]'' <small>Hook</small>. (Fotsivolomanoka) (rm)
* ''[[Cleome gynandra]]''
* ''[[Cleome viscosa]]'' -- kiafafalahy (jm)
* ''[[Clerodendrum hircinum]]''
** ''Clerodendrum hircinum'' var. ''dentatum'' Moldenke. (Vanginamboa) (rm)
*''[[Clerodendrum myricoides]]''
* ''[[Clerodendrum putre]]'' <small>Sch</small>. (Tsantsambaitra IV) (rm)
* ''[[Clerodendrum pyrifolium]]'' <small>J.G. Baker.</small> (Vatoana) (rm)
* ''[[Climatis mauritiana]]'' Lamarck. (Vahintseva) (rm)
* ''[[Clitoria ternatea]]'' -- famehifary, vahintsikomba
* ''[[Cnestis polyphylla]] -''- tokambahatra, tokambahatsa, tokambahitra, tokambahy, tongambahitsy, tongambiliotsio, tongombahiby, tsefaka, vahipika, voahento, voantsefaka, voapika, voasefaka, voasefakafotsy
* ''[[Voanio|Cocos nucifera]]'' Linné ''-''- voanio
* ''[[Coffea arabica]]'' <small>Pierre</small>. (Kafe gasy) (rm)
* ''[[Coffea liberica]]'' <small>Pierre</small>. (Kafe Liberia) (rm)
* ''[[Coleus aromaticus]]'' <small>Benth</small> (Ahibitsy) (rm)
* ''[[Coleus bojeri]]'' <small>Baker</small> (Bororom-parihy) (rm)
* ''[[Colocasia antiquorum]]'' <small>Sch</small> (Saonjo) (rm)
* ''[[Colocasia esculenta]]''
** ''[[Colocasia esculenta]]'' var. ''aquatilis'' (Saonjon-drano)
* ''[[Combretum coccineum]]'' (← ''[[Quisqualis indica]]'') -- halaitra, tamenake (jm)
* ''[[Combretum micrantum]]'' <small>G. Don</small> (Kankiliba) (rm)
* ''[[Commelina benghalensis]]'' -- tsimativonoina
* ''[[Commelina diffusa]]'' -- ahidimaño, tsimativonoina.
* ''[[Commelina madagascariensis]]'' <small>Clarke</small> (Nifinankanga) (rm)
* ''[[Commelina nudiflora]]'' <small>Linné</small> (Tsimativonoina) (rm)
* ''[[Commiphora madagascariensis]]''
* ''[[Commiphora simplicifolia]]'' -- daro, fantsakatsa, fatsakatsa, mangory, sangatsy, sengatsy (jm)
* ''[[Conyza aegyptiaca]]'' <small>Aiton (DC)</small> (Kelivoloina II) (rm)
* ''[[Conyza garnieri]]'' <small>Klatt</small> (Miandramidrika) (rm)
* ''[[Conyza hitella]]'' <small>A. de Candolle</small> (Dingandingantahalaka) (rm)
* ''[[Cordia myxa]]'' -- lamotinalika, magora, <u>taindelokarana</u>, tsimiranjo (jm)
* ''[[Cosmos bipinnatus]]'' <small>Linné</small> (Cosmos) (rm)
* ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer</small> (Vandrika) (rm)
* ''[[Crassocephalum bojeri]]'' <small>(DC) Robyns</small> (Kimalahona) (rm)
* ''[[Crassocephalum rubens]]'' <small>(Jacquin) Sp Moore</small> (Anandrambo) (rm)
* ''[[Crassocephalum sarcobasis]]'' <small>DC</small> (Anandrambo) (rm)
* ''[[Crinum asiaticum]]'' <small>Roxb</small> (Tsitsaontsaona) (rm)
* ''[[Crotalaria diosmaefolia]]'' <small>Bentham</small>. (Voatelinondry) (rm)
* ''[[Crotalaria fulva]]'' <small>Roxberg</small>.
* ''[[Crotalaria retusa]]'' <small>Linné</small> -- akondrojaza, akondrongolo, ambarivatrindolo, amberivatrindolo, <u>ambiatindolo</u>, ambiatrindolo, andriambavibe, bosy, diankazolahy, faliakoho, famonoakoho, hintsakintsaka, kinesakinesa, kinsakinsa, kitsakitsanakoho, kitsakitsanankizy, kitsakitsandomohina, mangakely, tsiakondroakondro, tsimembo, tsingirigiry, 116 voapika
* ''[[Crotalaria saltiana]]'' <small>Andrew</small>. (Ambiatrimbohitra) (rm)
* ''Crotalaria'' sp. (Hazongaga II) (rm)
* ''[[Crotalaria striata]]'' <small>DC.</small> (Voakirintsana) (rm)
* ''[[Crotalaria tenuis]]'' <small>Baker</small>. (Foko) (rm)
* ''[[Crotalaria xanthoclada]]'' <small>Bojer</small>. (Maitsoririnina I) (rm)
* ''[[Croton catatii]]'' <small>Baillon</small>. (Andriambolafotsy) (rm)
* ''[[Croton dichogamus]]''
* ''[[Croton malgassicus]]''
* ''[[Croton noronhae]]'' -- andriambavifoty, anizety, fanafa, fotsiavadika, fotsiavady, kitimaroanaka, ndriambolafotsy
* ''Croton sp.'' (Somorona hazo) (rm)
* ''[[Croton stannaeum]]'' <small>Baillon</small> (Sily) (rm)
* ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (← ''Ravensara aromatica'') -- avozo, havozo, havozomangidy, havozomanitra, hazomanga, hazomangalahy, hazomanitra, laposinty, ravintsara, tavolomanitra, voaravintsara
* ''[[Cryptocarya ovalifolia]]'' <small>(Danguy) van der Werff</small> (← ''Ravensara ovalifolia'' <small>Danguy</small>) -- (Molaliambo) (rm)
* ''[[Cryptostegia madagascariensis]]'' -- lombiro, lombiry (jm)
* ''[[Cucurbita maxima]]'' Linné (Voatavo) (rm)
* ''[[Cucumis melo|Cucurmis melo]]'' L. (Voatango vavy) (rm)
* ''[[Cucurmis sativus]]'' L. (Voatango lahy) (rm)
* ''[[Tamotamo|Curcuma longa]]'' L. -- gingisy, gingiza, <u>tamotamo</u>, vaza, vogotany
* ''[[Curcuma zedoaria]]'' --
* ''[[Cussonia bojeri]]'' -- hazongoaika, hazotsara, tsiahilika, tsingila, tsingilo
* ''[[Cussonia fraxinifolia]]'' <small>Baker</small> (Vatsilana) (rm)
* ''[[Cussonia spicata]]''
* ''[[Cyanotis nodiflora]]'' <small>Kunt</small> (Evonevona) (rm)
* ''[[Cyathula cylindrica]]'' <small>(Bojer) Moquin</small> (Tangongona) (rm)
* ''[[Cymbopogon citratus]]'' -- veromanitra, fantakamanitra, fatakamanitra, fiahana, fiehana, verofehana, verofehina, veromafaika.
* ''[[Cymbopogon nardus]]''
* ''[[Cynanchum andrigitrense]]'' <small>Choux</small> (Vahinato) (rm)
* ''[[Cynara scolimus]]'' <small>L.</small> (Artichaut) (rm)
* ''[[Cynodon dactylon]]'' <small>Pers</small> -- arampandrotra, arapandrotra, fandrahana, fandropalana, fandrotrarana, fandrotsana, firifiry, <u>horomainty</u>, kidesy, kidresy, kindrese, kindresy, ladintrambo, rampadrotsa, rapandrotra, vahitsitafitahady, vandrahana, volonaondry, volotsaka
* ''[[Cynoglossum rochelia]]'' <small>DC</small> (Anamaoty) (rm)
* ''[[Cyperus articulatus]]'' Linné -- bitono, <u>mita</u>, mito, moita, tsimitamita, vondoha
* ''[[Cyperus compactus]]'' Lamarck (Fitohizam-balala) (rm)
* ''[[Cyperus distans]]'' L.F. (Kirindrambohitra II) (rm)
* ''[[Cyperus esculentus]]'' -- karekika, karepoka
* ''[[Cyperus madagascariensis]]'' Roemer et Schultze (Vendramparihy, Zozoro) (rm)
* ''[[Cyperus rotundus]]''
* ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (Baker) Descoings -- famakientana, <u>vahy famakientana</u>
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Cabucala]] - [[Cadaba]] - [[Caesalpinia]] - [[Cajanus]] - [[Calantica]] - [[Calliandra]] - [[Calophyllum]] - [[Calopyxis]] - [[Calotropis]] - [[Cananga]] - [[Canarium]] - [[Cannabis]] - [[Canthium]] - [[Caperonia]] - [[Capsicum]] - [[Cardiospermum]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Casearia]] - [[Cassia]] - [[Cassinopsis]] - [[Cassytha]] - [[Catharanthus]] - [[Caucalis]] - [[Cedrelopsis]] - [[Ceiba]] - [[Celosia]] - [[Centella]] - [[Cephalanthus]] - [[Cerastinum]] - [[Cerasus]] - [[Cereus]] - [[Chadsia]] - [[Chapeliera]] - [[Chassalia]] - [[Chenopodium]] - [[Chlerodendron]] - [[Chromolaena]] - [[Chrysanthellum]] - [[Cineraria]] - [[Cinnamomum]] - [[Cinnamosma]] - [[Cissampelos]] - [[Cissus]] - [[Citrulus]] - [[Citrus]] - [[Claoxylon]] - [[Cleistanthus]] - [[Cleistopholis]] - [[Clematis]] - [[Cleome]] - [[Clerodendrum]] - [[Climatis]] - [[Clitoria]] - [[Cnestis]] - [[Cocos]] - [[Coffea]] - [[Coleus]] - [[Colocasia]] - [[Combretum]] - [[Commelina]] - [[Commiphora]] - [[Conyza]] - [[Cordia]] - [[Cosmos]] - [[Craspidospermum]] - [[Crassocephalum]] - [[Crinum]] - [[Crotalaria]] - [[Croton]] - [[Cryptocarya]] - [[Cryptostegia]] - [[Cucurbita]] - [[Cucurmis]] - [[Curcuma]] - [[Cussonia]] - [[Cyanotis]] - [[Cyathula]] - [[Cymbopogon]] - [[Cymbopogon]] - [[Cynanchum]] - [[Cynara]] - [[Cynodon]] - [[Cynoglossum]] - [[Cyperus]] - [[Cyphostemma]]''
=== D ===
[[Sary:Datura innoxia Mill. flower, buds and foliage.jpg|vignette|278x278px|Kinakoho, ramiarana, ramiary (''[[Datura innoxia]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Dactyloctenium aegypticum'' (Linné) P. Beauv (Ahitrombilahy)
* ''Dalbergia purpurascens'' Baillon. (Hitsika).
* ''Dalbergia'' sp. (Lanary).
* ''Dalechampia clematidifolia'' Bojer (Teloravina)
* ''Danais cernua'' Baker. (Bongontany)
* ''Danais volubilis'' Baker. (Bongon-drano)
* ''[[Datura alba]]'' Linné. (Ramiary / Roingivy)
* ''Datura arborea'' Linné. (→ ''[[Brugmansia arborea]]'')
* ''[[Datura innoxia]]'' (na ''Dature inoxia'') ''--'' (jm)
* ''[[Datura tatula]]'' Linné. (Ramiary / Roingivy) -- kirary, ramiarana, voandramiary (jm)
* ''[[Desmodium cajanifolium]]''. (Olana).
* ''[[Desmodium canum]]'' SCHI et THEL. (Tsilavondrivotra).
* ''[[Desmodium lasiocarpum]]'' Decaryi. (Lambohenjana).
* ''[[Desmodium salicifolium]]'' DC. (Voapidrano).
* ''[[Desmodium triflorum]]'' DC. (Voapibohitra).
* ''[[Dianella ensifolia]]'' (L.) Redouté. (Kivondrombohitra)
* ''Dichaetanthera cordifolia'' Baker. (Voatrotraka)
* ''Dichaetanthera'' sp. (Hidina)
* ''Dichapetalum chlorinum'' (Tul) Engler. (Voambahimazana)
* ''Dichondra repens'' Forst (Telafoetra)
* ''Dichrocephala latifolia'' DC (Ahibihidrina)
* ''[[Dicoma incarna]]'' -- peha
* ''Dicoryphe viticoides'' Baker (Tsitsihina)
* ''[[Didierea madagascariensis]]'' -- sohongy, sogno, sogny, sony, soribarika (jm)
* ''Didrostachys tenuifolia'' Benth. (Famahatra)
* ''Didrostachys tenuifolia'' Bentham. (Roimainty II)
* ''Dilobeia thouarsii'' R. et S. (Ramandriana)
* ''Diodia sarmentosa'' Sweet. (Leiamenarana)
* ''[[Dioscorea macabiha]]'' Jumelle et Perrier (Babangy)
* ''[[Dioscorea oviala]]'' Baker (Oviala)
* ''Diospyros sp.'' (Hazondriana)
* ''Dodonaea madagascariensis'' Radlkofer. (Tsitoavana)
* ''Dombeya'' sp. (Fimpona)
* ''Dombeya'' sp. (Satrikoefamaratra)
* ''[[Dracaena reflexa]]'' Baker. (Tavola)
* ''Dracaena'' sp. (Hasina madinidravina)
* ''[[Drosera madagascariensis]]'' ''--''
* ''[[Drosera ramanitacea]]'' Burchell. -- kimatanandro, mahatanando, <u>mahatanandomena</u>
* ''Drymaria cordata'' Willd (Anantarika)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Dactyloctenium]] - [[Dalbergia]] - [[Dalechampia]] - [[Danais]] - [[Datura]] - [[Desmodium]] - [[Dianella]] - [[Dichaetanthera]] - [[Dichapetalum]] - [[Dichondra]] - [[Dichrocephala]] - [[Dicoma]] - [[Dicoryphe]] - [[Didierea]] - [[Didrostachys]] - [[Dilobeia]] - [[Diodia]] - [[Dioscorea]] - [[Diospyros]] - [[Dodonaea]] - [[Dombeya]] - [[Dracaena]] - [[Drosera]] - [[Drymaria]]''
=== E ===
[[Sary:Eucalyptus amygdalina flower buds.jpg|vignette|276x276px| Kininina (''[[Eucalyptus amygdalina]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Elaeodendron sp.'' (Hazondrano II et III)
* ''[[Elaeodendron oliganthum]]'' Baker (Fanazava I)
* ''[[Eleonorus tristis]]'' Hackel (Ahitsoritra)
* ''Elephantus scaper'' L. (Tambakotambako)
* ''Embelia concinna'' Baker. (Takasina)
* ''Embelia nummulariofolia'' Baker. (Tanterakala Vavy)
* ''Embelia obovata'' Mez. (Tanterakala)
* ''Embelia pyrifolia'' Wild. (Tanterakala Lahy)
* ''Emilia bathiaei'' H. Humbert (Anamananajary)
* ''Emilia citrina'' DC (Tsiontsiona)
* ''Emilia graminea'' DC (Anantahalaka II)
* ''[[Entada abyssinica]]'' (Vahikarabo)
* ''[[Entada chrysostachys]]'' (Sweet) Drake. (Fano)
* ''[[Enterospermum madagascariense]]'' -- masanjoana, masinjany, masinjoana, masonjana
* ''Epallage anemonifolia'' DC (Anjavidy vavy)
* ''Epallage dentata'' DC (Mafaitraty)
* ''Equisetum rainosissimum'' Desf. (Kitohitohy)
* ''Erigeron naudinii'' Bonnier (Aferontanimbohira madinika, Ahibahiny)
* ''[[Eriobotrya japonica]]'' Lindl. (Bibasy)
* ''Eriocaulon bifistulozum'' von Heurck (Kisangandrano vavy)
* ''Eriosema procumbens'' Benth. (Fokondantra).
* ''Erythroxylum discolor'' Bojer. (Taimboalavo)
* ''Erythroxylum ferrugineum'' Cav. (Malaimbovony)
* ''Erythroxylum gerardii'' Baker (Fanjoana)
* ''Eucalyptus'' sp. (Kininimboasary)
* ''Eucalyptus'' spp. -- kininina
* ''Eugenia aromatica'' Linné. (→ ''[[Jirofo (zavamaniry)|Syzygium aromaticum]]'') (Jirofo)
* ''Eugenia cyclophylla'' <small>Baker.</small> (→ ''[[Syzygium revolutum]]'' <small>(Wight) Walp.</small>) -- Voaoriory).
* ''Eugenia jambolana'' L. (→ ''[[Syzygium cumini]]'' <small>(L.) Skeels.</small>) -- rotra, <u>robazaha</u>, rotrambazaha, rotravazaha, varotra
* ''Eugenia phillyreaefolia'' <small>Baker</small> (→ ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' <small>(Baker) Labat & G. E. Schatz</small>) -- (Rotra)
* ''Eulalia villosa'' <small>(Thunb) Nees</small> (Mafáibaratra)
* ''Eulophia madagascariensis'' Kranzl. (Tongolomboalavo)
* ''Euphorbia (section Tithymalus) emirnense'' Baker. (Fanovony)
* ''[[Euphorbia hirta]]'' Linné -- ahidinono, ahidronono, aidinono, fampinonoana, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, <u>zanraobera</u> (Jean Robert II)
* ''[[Euphorbia alluaudii]]'' -- betondro, famata, famatabetondro (jm)
* ''[[Euphorbia prostrata]]'' -- kimenamena (jm)
* ''[[Euphorbia stenoclada]]'' -- famata, famatabotribotrika, famatabotrika, famata-hamatse, hamatra, hamatse, hamatsy, hamotse, lokofamata, mosotse (jm)
* [[Euphorbia thymifolia|''Euphorbia'' ''thymifolia'']] Linné (Jean Robert I)
* ''[[Euphorbia tirucalli]]'' -- famata, laro
* ''[[Euphorbia tithymaloides]]'' (← ''[[Pedilanthus tithymaloides]]'') -- bôridira (jm)
* ''Euphorbia tulasneana'' Baillon. (Harina)
* ''Evodia madagascariensis'' Baker. (Ampody madinika)
* ''Evonymus elaeodendroides'' Loesener (Rangy)
* ''Exacum quinquenervium'' Grisebach (Aferontany hazo)
* ''Exacum tsimihety'' H. Humbert (Betarosa)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Elaeodendron]] - [[Eleonorus]] - [[Elephantus]] - [[Embelia]] - [[Emilia (zavamaniry)|Emilia]] - [[Entada]] - [[Enterospermum]] - [[Epallage]] - [[Equisetum]] - [[Erigeron]] - [[Eriobotrya]] - [[Eriocaulon]] - [[Eriosema]] - [[Erythroxylum]] - [[Eucalyptus]] - [[Eugenia]] - [[Eulalia]] - [[Eulophia]] - [[Euphorbia]] - [[Evodia]] - [[Evonymus]] - [[Exacum]]''
=== F ===
[[Sary:Flacourtia indica fruit in Hyderabad W IMG 7482.jpg|vignette|224x224px|Jingôma, lamontiala, lamonty, lamotsy, lamoty, ramontsy (''[[Flacourtia indica]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Faureo forficuliflora'' Baker. (Hazombaroa)
* ''[[Fernandoa madagacrariensis]]'' -- somontsohy (jm)
* ''[[Ficus apodocephale]]'' Baker. (Voarabe).
* ''[[Ficus baroni]]'' -- amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, aviavindahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voara, voarabe
* ''Ficus megapoda'' Baker (→''[[Ficus polita]]'') (Aviavy, ''Mananona'')
* ''[[Ficus melleri]]'' Baker. (Nonoka Beravina)
* ''Ficus polyphlebia'' Baker. (Fompohona)
* ''Ficus pyrifolia'' Lam. (Nonoka madinidravina)
* ''[[Ficus sakalavarum]]'' -- adabo, adabobe, adabolatsaka, adabonkoera, adabonomby, dabolatsaka (jm)
* ''Ficus soroceoides'' Baker. (Ampaly)
* [[Ficus trichopoda|''Ficus'' ''trichopoda'']] Baker. (Aviavy)
* ''[[Flacourtia indica]]'' (← ''Flacourtia ramontchi'' l'Hérit.) -- hazombavy, jingôma, lamoty, ramontsy, tsingoma, tsongoma, voalamoty, voatronaka, voavoa (jm)
* ''Flagellaria indica'' L. (Vahipika)
* ''Floscopa glomeraia'' Hasskarl (Mahaleomitatao)
* ''[[Flueggea virosa]]'' (← ''Flueggea microcarpa'') -- atsikana, fantsikakolahy, kotika, kotikana, patikahoko, teto, voafotsikotikana (jm)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Faureo]] - [[Fernandoa]] - [[Ficus]] - [[Flacourtia]] - [[Flagellaria]] - [[Floscopa]] - [[Flueggea]]''
=== G ===
[[Sary:Gossypium herbaceum 004.JPG|vignette|276x276px|Hasikitoky (''[[Gossypium herbaceum]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Geisoriza bojeri]]'' Baker (Tongolombato II)
* ''[[Geranium simense]]'' Hochstetter (Mahatanandofotsy II)
* ''[[Gerbera elliptica]]'' Humbert (Fotsiavadika, Kelivoloina I)
* ''[[Gerbera hypochaeridoides]]'' Baker (Marovatra)
* ''[[Gladiolus garniera]]'' Klatt (Kisesidahy)
* ''[[Glochidion oreichtitum]]'' J. Leand. (Ahidratsy)
* ''Gnaphalium luteo album'' L. (Ahipotsy II)
* ''[[Gnidia danguyana]]'' Leandri. (Avoha)
* ''[[Gomphocarpus cornutus]]'' Decaisne (Fanory)
* ''[[Gomphocarpus fruticosus]]'' -- fandemy, faniry, fanoro, matsivina, poaka, tandemy, voamasivena
* ''[[Gossypium herbaceum]]'' -- hasikitoky, landihazo (jm)
* ''[[Grewia lavalanensis]]'' H. Bn. (Saily).
* ''Grewia'' sp. (Mandrianketra)
* ''Gunnera perpansa'' L. (Tangina)
* ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' -- [[ambiaty]]
* ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'' H. Perr (Roitsokina)
* ''[[Gymnosporia divaricata]]'' Baker (Fantsimbala II)
* ''[[Gymnosporia linearis]]'' (Linné fils) Loesener (Tsingilofilo) (jm)
* ''[[Gymnosporia trigyna]]'' (Lamarck) Baker (Volanany)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Geisoriza]] - [[Geranium]] - [[Gerbera]] - [[Gladiolus]] - [[Glochidion]] - [[Gnaphalium]] - [[Gnidia]] - [[Gomphocarpus]] - [[Gossypium]] - [[Grewia]] - [[Gunnera]] - [[Gymnanthemum]] - [[Gymnosporia]]''
=== H ===
[[Sary:Hypoxis angustifolia MS 3546.jpg|vignette|315x315px|Saonjonimpanaraka (''[[Hypoxis angustifolia]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Halleria ligustrifolia'' Baker. (Sesesoy)
* ''Hartogiopsis trilobocarpa'' H. Perr (Befaroraotra)
* ''[[Harungana madagascariensis]]'' (← ''Haronga madagascariensis'' Choisy) -- arongana, dity, fahotra, fohatra, haringana, haronga, harongambato, <u>harongana</u>, miangaroka
* ''Helichrysum abbayesei'' Humbert (Ahitrandriana vavy)
* ''Helichrysum cordifolium'' DC (Tsimanandra madinika)
* ''Helichrysum delicatissimum'' Humbert (Ahitrandriana lahy, Sesinkondana)
* ''Helichrysum faradifani'' Scott Ellicot (Ahibalala)
* ''[[Helichrysum gymnocephalum]]'' Humbert -- rambazina, rambiasina, <u>rambiazina</u>
* ''Helichrysum hypnoides'' Viguier et Humbert (Tsantsambaitra III)
* ''Helichrysum indutum'' Humbert (Ahipotsy I)
* ''Helichrysum microcephalum'' ADC (Tsimanandra madinika)
* ''Helichrysum plantago'' ADC (Soatsamay)
* ''Helichrysum rusillonii'' Hochreutiner (Ahibalala)
* ''Helichrysum selaginifolium'' Vig et Humbert (Sava)
* ''Helichrysum sp.'' (Tsantsambaitra II)
* ''Helichrysum subumbellatum'' H. Humbert (Kijanonovoy)
* ''Helichrysum viguieri'' et ''ambositrense'' H. Humbert (Maimboakondro)
* ''Hibiscus caerulescens'' H. Bn. (Hafotsokina I)
* ''Hibiscus diversifolius'' Jacquin. (Roimainty)
* ''Hieracium capense'' Linné (Anantahalaka I)
* ''Hieracium madagascariensis'' DC (Kiramborambo)
* ''Homalium axillare'' (Lamarck) Bentham (Hazombato)
* ''Homalium oppositofolium'' Baillon (Tavolo rano)
* ''Hydrocotyle bonariensis'' Lam. (Kiatondra fotsy)
* ''Hydrocotyle hirta'' R. Br. ex A. Richard. (Viliabetsahona).
* ''Hydrocotyle ranunculoides'' Linné fils. (Telafoetrandrano)
* ''Hydrostachys goudotiana'' A. Juss. (Mandriandrano)
* ''[[Hylocereus triangularis]]'' Britt (Tsiloteloriana)
* ''Hyparrhonia rufa'' Stapf. (Veroferana)
* ''Hypericum japonicum'' Thunb (Famalhaihaihana lahy)
** ''Hypericum japonicum'' var ''crispum'' Thunb (Betoerana)
* ''Hypericum lalandii'' Choisy (Kianikanika)
* ''[[Hyphaene coriacea]]'' -- babangy, lohakoko, lokoko, satra (jm)
* ''Hypoestes calaminthoides'' Baker (Sarikimalaho I)
* ''[[Hypoxis angustifolia]]'' Lamarck (Saonjonimpanaraka)
* ''[[Hyptis pectinata]]'' Poiteau (Afolava)
* ''Hyptis spicigera'' Bojer (Afolava antahalaka)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Halleria]] - [[Hartogiopsis]] - [[Harungana]] - [[Helichrysum]] - [[Hibiscus]] - [[Hieracium]] - [[Homalium]] - [[Hydrocotyle]] - [[Hydrostachys]] - [[Hylocereus]] - [[Hyparrhonia]] - [[Hypericum]] - [[Hyphaene]] - [[Hypoestes]] - [[Hypoxis]] - [[Hyptis]]''
=== I ===
[[Sary:Ilex mitis - Cape Holly tree - berries detail 3.JPG|vignette|243x243px|Kamasina, lampivato, lapivahatra, nofotrakoho, tsialefitra, tsimidretsa, valolahy (''[[Ilex mitis]]'')]]
[[Sary:Imperata cylindrica - Cogon grass.jpg|vignette|242x242px|Antsoro, fehana, saingona, tenina (''[[Imperata cylindrica]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Ichnocarpus frutescens''
* ''[[Ilex mitis]] --'' hazondrano, kamasina, lampivahitry, lampivato, lapivahatra, manofotrakoho, monofotrakoho, nofotrakoho, talate, timpantrozona, tsialefitra, tsimendretsa, tsimidretra, tsimidretsa, tsimitety, tsimitretra, valolahy
* ''Ilysanthes rotundifolia'' L. (Voanjomanga madinika an-tanety).
* ''Impatiens firmula'' Baker (Silamoridrano)
* ''Impatiens sp.'' (Kivolavola, Volavolanandrongo)
* ''[[Imperata cylindrica]]'' Beauv -- antsoro, fakatenina, fehana, manevika, saingona, <u>tenina</u>, tenona, tsevoka (jm)
* ''[[Indigofera arrecta]] Hochstetter'' ''--'' <u>aika</u>, engitra
* ''Indigofera bojeri'' Baker. (Kijanolambala).
* ''Indigofera glabra'' Linné. (Aika lahy).
* ''Indigofera leucoclada'' Baker. (Fisatendro).
* ''Indigofera mimosella'' Baillon. (Kiotsiotsiotany Lahy).
* ''Indigofera pedunculata'' Baker. (Aika mena).
* ''Indigofera'' sp. (Maitsokely).
* ''[[Indigofera spicata]]''
* ''Indigofera stenossepala'' Baker. (Kiotsiotsiotany Vavy).
* ''[[Indigofera suffruticosa]] -''- aika, engitra, hengitra
* ''[[Indigofera tinctoria]]'' -- aika, angitra, engitra, fangira, fatotra, hengitra, kitsakitsa, lefitra, netsy, tapisakondry
* ''Indigofora'' ''bojeri'' Baker (Kijanom-balala)
* ''Inula perrieri'' Humbert Matfeld (Lelanomby)
* ''[[Ipomoea aquatica]] --'' antarika
* ''[[Ipomoea batatas]]'' Lam. -- <u>vomanga</u>, bageda, bokala (jm)
* ''Ipomoea beraviensis'' Vatke (Vahindranavavy)
* ''Ipomoea desmophylla'' Choisy (Kifolona)
* ''Ipomoea medium'' Choisy (Vanjitra)
* ''[[Ipomoea pes-caprae]]'' L. ''--'' lalanda, lalandandriaka, lalandana
* ''Iresine herbstii'' (= ''Iresine diffusa'' f. ''herbstii'')
* ''Iresine lindenii'' Hook (Belohalika)
* ''[[Isolona madagascariensis]]'' -- ambary, kililo, ombary, ombavy, roimbary, roimbavy
* ''[[Ixora coccinea]]'' <small>L.</small>
* ''[[Ixora hookeri]]'' <small>(Oudem.) Bremek.</small>
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Ichnocarpus]] - [[Ilex]] - [[Ilysanthes]] - [[Impatiens]] - [[Imperata]] - [[Indigofera]] - [[Inula]] - [[Ipomoea]] - [[Iresine]] - [[Isolona]] - [[Ixora]]''
=== J ===
[[Sary:Jatropha curcas at thenmala 2014 (1).jpg|vignette|Kimampotsy, kizika, salabo, savoa, tanantanambazaha, tanatanampotsy, voanongo ([[Savoa|Jatropha curcas]])]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Savoa|Jatropha curcas]]'' L. (Kinanomena) -- boy, ditin-kinana, kimampotsy, kinana, kinapotsy, kizika, salabo, savoa, taimboae, tanantanambazaha, tanantanampotsy, tanantanana, tanantanankisoa, tanapotsy, tanatana, tanatanafotsy, tanatanampotsy, tanatanana, tantàna, valavelo, voanongo (jm)
* ''[[Jussiaea repens]]'' Linné. (Kiatondra)
* ''[[Justicia tenella]]'' T. Anders (Solidandrano)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Jatropha]] - [[Jussiaea]] - [[Justicia]]''
=== K ===
[[Sary:Kalanchoe prolifera 2019-12-13 6175.jpg|vignette|249x249px|Sodifafana (''[[Kalanchoe prolifera]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Kalanchoe daigremontiana]]'' (← ''Bryophyllum daigremontianum'')
* ''[[Kalanchoe delagoensis]]'' (← ''Bryophyllum delagoense'')
* ''[[Kalanchoe eriophylla]]'' <small>Hilsenb. & Boj. ex Tul.</small> -- kimavo, kimavokarana, rengirengy, sofinapaha.
* ''[[Kalanchoe grandidieri]] -''- isaka, <u>lalampobohitsa</u>, mongy, sofisofy
* ''[[Kalanchoe laxiflora]]'' <small>Baker</small> -- kilenga
* ''[[Kalanchoe orgyalis]]'' <small>Baker</small> -- <u>toarenihazo</u>
* ''Kalanchoe pannosa'' <small>Baker</small> (→ ''[[Kalanchoe eriophylla]]'') -- <u>rengirengy</u>
* ''[[Kalanchoe pinnata]]'' (←''Bryophyllum pinnatum'')
* ''[[Kalanchoe prolifera]]'' <small>R. Hamet</small> -- sodifafana
* ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' Hook fils. (Ranendo)
* ''[[Keraudrenia macrantha]]'' (H. Bn) J. Arines. (Siandahy).
* ''[[Kostletzkya adoensis]]'' (A. Rich) Mast. (Kotose)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Kalanchoe]] - [[Kaliphora]] - [[Keraudrenia]] - [[Kostletzkya]]''
=== L ===
[[Sary:LantanaFlowerLeaves.jpg|vignette|Radriaka, tainakoho, taindelontsinoa (''[[Lantana camara]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Labramia costata'' (Hartog) Aubréville. (Votodingana).
* ''[[Lactuca indica]]'' L. (Beroberoka)
* ''Lagarosiphon madagascariensis'' Caspary (Kisangandrano)
* ''[[Lagenaria siceraria]]'' (Molina) Standley (Voatavo Giga)
* ''Laggera alata'' Linné (Arasoy)
* ''[[Lantana camara]]'' Linné.-- radredreka, <u>radriaka</u>, riadriatra, tainakoho, taindelontsinoa (jm)
* ''Laportea amberana'' (Baker) Leandri. (Ambera)
* ''Lasiosiphon decaryi''. (Hazomalafana).
* ''Lasiosiphon perrieri'' Leandri. (Avohambohitra) ;
* ''Lathraeocarpa acicularis'' Bremeka mp. (Tsimarofy)
* ''Laurembergia madagascariensis'' Schindler (Kalabotretra lahy)
* ''Laurembergia veronicifolia'' (Bory) Schindler (Kiatondra mena)
* ''Lautembergia ankafinensis'' Baillon Pax et Hoff (Kinanafotsy)
* ''Lautembergia sp.'' (Karambito Vavy)
* ''Lebeckia retamoides'' Baker. (Rongalahy).
* ''Lemna paucicostata'' Linné. (Manotopotsy).
* ''[[Leonotis nepetifolia]]'' -- halanjanahary, hazonjanahary, kilanjananahary, kitsotsoka, lanjalanjananahary, <u>lanjambola</u>
* ''[[Leptadenia madagascariensis]]'' -- mojy, taratarika, tarikarika, taritarika, vaheronto, vahirano, vahironto, vahirontovavy (jm)
* ''Leptolaena pauciflora'' Baker (Larokaitkana)
* ''Linociera tropophylla'' Perrier de la Bathie. (Tsilambozana).
* ''Lippia citriodora'' Linné. (Kinina Oliva) ;
* ''Lissochilus plantagineus'' H. Perr. (Tongolombato I)
* ''Lissochilus vaginatum'' n.n. = ''Eulophia madagascariensis'' Kranzl. (Tongolomboalavo)
* ''Lobelia filiformis'' Lamarck. (Kimangamanga).
* ''Lophotocarpus guyanensis'' Michaux (Vilahy betsahona am-parihy)
* ''Loudetia madagascariensis'' (Baker) Bosser (Menariana)
* ''Ludwigia abyssinica'' A. Richard. (Kiatondra lahy)
* ''Ludwigia octovalvis'' (Jacquin) Raven. (Molalia)
* ''Ludwigia octovalvis s. espèce sessiliflora'' (J.) Raven. (Voangindrano I).
* ''Lycopodiella cernua'' (L.) Pichi Sermolli. (Tongotsokina).
* ''Lycopodium clavatum'' Linné. (Tongotsokina)
* ''[[Lygodium lanceolatum]]'' Desv. -- famatotrakanga, <u>fandrikakanga</u>, karakarantoloho, karakaratoloho, kidito
* ''Lysimachia rhumeriana'' Vatke. (Voahangindrano II)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Labramia]] - [[Lactuca]] - [[Lagarosiphon]] - [[Lagenaria]] - [[Laggera]] - [[Lantana]] - [[Laportea]] - [[Lasiosiphon]] - [[Lathraeocarpa]] - [[Laurembergia]] - [[Lebeckia]] - [[Lemna]] - [[Leonotis]] - [[Leptadenia]] - [[Linociera]] - [[Lippia]] - [[Lissochilus]] - [[Lobelia]] - [[Lophotocarpus]] - [[Loudetia]] - [[Ludwigia]] - [[Lycopodiella]] - [[Lygodium]] - [[Lysimachia]]''
=== M ===
[[Sary:Melia azedarach 01433.jpg|vignette|Voandelaka (''[[Melia azedarach]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Macaranga cf alnifolia'' Baker (Mokanarana)
* ''Macaranga cf echinocarpa'' Baker. (Fananimena)
* ''Macaranga cuspidata'' Baillon. (Aposa)
* ''Macaranga mongue'' Baillon (Mongy)
* ''Macaranga ribesioides'' Baker var. ''longifolia'' Leandri (Karambito I)
* ''Macaranga sphaerophylla'' Baker (Mongofasina)
* ''[[Maerua filiformis]]'' Drake -- akaonala, akohonala, sarifilao, sasavalahy, solenty, soletry, soletsy, somanga, somangileta, somangy, tohiravina, tsimangy (jm)
* ''Maesa trichophlebie'' Baker. (Voarafy).
* ''Malva verticillata'' Linné. (Miakany)
* ''[[Mangifera indica]]'' L. -- borabe, enbe, kitamoamoa, maitsoantitra, <u>manga</u>
* ''[[Manihot esculenta]]'' (na ''Manihot utilissima'' Pohl.) -- amanga, ambazaha, avolona, balafanajaha, balafanapaka, balahazo, barara, belahazo, bononòka, hogo, kajaha, kazaha, mahogo, mangahazo, matreoka, mbalahazo, mbazaha, mohogo, ovihazo, rompotra, tsiveritelo, tsoritsoriny, vihazo, vomangahazo
* ''Marattia microcarpa'' Mett. (Tsipaho II).
* ''Marchantia sp.'' (Vahohotany)
* ''Mariscus sp.'' (Kirindrambohitra I)
* ''[[Marsdenia verrucosa]]'' -- berabohy, beraboka, boka, bokabe, bokalahy, haboka, tsingovio (jm)
* ''Mascarenhasia arborescens'' DC var. ''geayi'' (Costantin et Dubois) Boiteau (Kidroa)
* ''[[Mascarenhasia lisianthiflora]]'' (Bojer) ADC -- angalora, barabanja, befaroraotra II, gidroa, gidroala, gidroanala, gidroandrano, gidronosy, godroa, godroala, godroanala, hazompika, kidroala, kidroalahy, kokomba, tandrokosy, vonifotsy (jm)
* ''Medinilla'' sp. (Takasina II)
* ''Medinilla'' sp. (Voatotongana)
* ''[[Melaleuca quinquenervia]]'' -- kininindrano, niaoly
* ''Melanthera'' sp. (Karaoty soavaly)
* ''[[Melia azedarach]]'' Linné. (Voandelaka) (jm)
* ''Melinis minutiflora'' Palisot de Beauvois (Menakapaha)
* ''Mentha sp.'' (Solila)
* ''Mesanthemum rutenbergianum'' Kornicke (Fotsivolo)
* ''Micranthus oppositifolius'' Wendland (Sarikimalaho II)
* ''Micromeria flagellaris'' Baker (Ahibandana)
* ''Micronychia tsaratana'' (Baker) Capuron anc. Rhus (Tarentana)
* ''Mimosa latispinosa'' Lamarck. (Roikina / Roimainty III) ;
* ''[[Mimosa pudica]]'' <small>L.</small> -- amboafotsikely, amboafotsitenda, anakoay, anakoe, anankoay, kelimanjakalanitra, matirorona, matirosana, ramirena, ramiria, ramorena
* ''Mimulus madagascariensis'' Bentham. (Voanjomanga lahy) ;
* ''Mohria caffrorum'' Desvaux. (Manilahy).
* ''[[Mollugo nudicaulis]] ficoides'' <small>Lamarck</small>. (→ ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' <small>(Lam.) Thulin</small>) (Aferontany).
* ''[[Momordica charantia]]'' -- mafaibe, margôza, margôzy
* ''[[Moringa oleifera]]'' -- anambo, anamorongo, ananaboringa, [[ananambo]], felikambo, felikamoranga, felinimorongovazaha, landihazo, moringa, morongo, morongy, soahazo (jm)
* ''[[Moringa drouhardii]] --'' hazomalanga, maroseranana, marosirana (jm)
* ''[[Mucuna pruriens]]'' DC. (Takilotra).
* ''Muhlenbeckia platyclada'' Meisner. (Tavy Hasina).
* ''Mundulea barclayi'' (Telfair) Viguier. (Fanamo I).
* ''Mundulea pauciflora'' Baker. (Ranongoaka II).
* ''Mundulea sericea'' (Will) Chevalier. (Fanamo II).
* ''Mundulea suberosa'' Bentham. (Ranongoaka I).
* ''[[Murdannia nudiflora]]'' (← ''Commelina nudiflora'') -- ahidimaño, andranahake, tsimativonoina (jm)
* ''[[Musa paradisiaca]]'' -- akondro, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa
* ''[[Musa sapientium]]'' Linné. (Akondro).
* ''Mussaenda arcuata'' Poiret. (Tsantsambaitra / Tsikirity)
* ''Mussaenda vestita'' Baker. (Fatora)
* ''Myrica bojariana'' Baker. (Lakarano) ;
* ''Myrica rugulosa'' Baillon. (Sorabatana).
* ''Myrica spathulata'' Mirbel. (Sarindrahaika) ;
* ''Myrothamnus moschatus'' Niedenzu. (Maharaoka).
* ''Mystroxylon aethiopicum'' (Thunb.) Loesener (Fanazava II)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Macaranga]] - [[Maerua]] - [[Maesa]] - [[Malva]] - [[Mangifera]] - [[Manihot]] - [[Marattia]] - [[Marchantia]] - [[Mariscus]] - [[Marsdenia]] - [[Mascarenhasia]] - [[Medinilla]] - [[Melaleuca]] - [[Melanthera]] - [[Melia (zavamaniry)|Melia]] - [[Melinis]] - [[Mentha]] - [[Mesanthemum]] - [[Micranthus]] - [[Micromeria]] - [[Micronychia]] - [[Mimosa]] - [[Mimulus]] - [[Mohria]] - [[Mollugo]] - [[Momordica]] - [[Moringa]] - [[Mucuna]] - [[Muhlenbeckia]] - [[Mundulea]] - [[Murdannia]] - [[Musa (zavamaniry)|Musa]] - [[Mussaenda]] - [[Myrica]] - [[Myrothamnus]] - [[Mystroxylon]]''
=== N ===
[[Sary:Nasturtium officinale kz11.jpg|vignette|208x208px|Anandrano ([[Nasturtium officinale]])]]
[[Sary:Plant nicotiana tabacum.jpg|vignette|312x312px|Lobaka, parakigasy, paraky, tambako ([[Nicotiana tabacum]])]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Nasturtium barbareaeafolium'' Baker (Tomoa)
* ''[[Nasturtium officinale]]'' R. Br. -- [[anandrano]]
* ''Nastus borbonicus'' J.F. Gmelin (Volo)
* ''Nauclea cuspidata'' Baker. (Voamalompangady)
* ''Nelsonia campestris'' R. Brown (Sirasirakanify)
* ''Nematostylis loranthoides'' Hook. (Maroatody)
* ''[[Neobeguea mahafaliensis]]'' -- andipasy, andy, bemahova, handy, hazolava (jm)
* ''Neotina isoneura'' (Radlk) Capuron. (Ody Fo)
* ''[[Nepenthes madagascariensis]]'' Poir. (Berakotra).
* ''[[Nephelium let-chi]]'' Camb. (Latosy)
* ''Nephrolepis tuberosa'' (Bory) Prantl. (Kivainga)
* ''Nesogenes glandulosus'' (sp) (Scott Elliot) Wildr. (Tamboronomby)
* ''Neyraudia arundinacea'' (L.) Henrard (anc. ''arundo mad.'') (Fataka)
* ''Nicandra physaloides'' Gaertner. (Gaboreda)
* ''Nicholsonia barbata'' (Linné) De Candolle. (Vonjy).
* ''Nicholsonia diversifolium'' Poiret. (Vonjy lahy).
* ''[[Nicotiana tabacum]]'' Linné. -- bekira, dary, dobibika, dolibika, dorindobaka, fitsako, hitsiky, lobaka, maimbobe, parakigasy, paraky, paraky gasy, sata, tambako, tobaka, tombako, tsisata, tsitata
* ''Nidorella chrysocoma'' DC (Angamay)
* ''[[Noronhia]]'' spp. -- laitra, tsilaitra
* ''Nuxia grandifolia'' Scott Elliot. (Lambinana Tambonaika)
* ''Nuxia oppositifolia'' (Hochst) Bentham. (Lambinana (Btl))
* ''Nuxia pachyphylla'' Baker. (Hazongaga)
* ''Nuxia verticillata'' Lamarck. (Lambinana (Aga))
* ''[[Nymphea stelleata]]'' Willd. ([[Voahirana|Tatamo]])
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Nasturtium]] - [[Nastus]] - [[Nauclea]] - [[Nelsonia]] - [[Nematostylis]] - [[Neobeguea]] - [[Neotina]] - [[Nepenthaceae|Nepenthes]] - [[Nephelium]] - [[Nephrolepis]] - [[Nesogenes]] - [[Neyraudia]] - [[Nicandra]] - [[Nicholsonia]] - [[Nicotiana]] - [[Nidorella]] - [[Noronhia]] - [[Nuxia]] - [[Nymphea]]''
=== O ===
[[Sary:Ocimum gratissimum (21913853081).jpg|vignette|Romba, rombabe, rombanakoho (''[[Ocimum gratissimum]]'')]]
[[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Ocimum canum]]'' Sims (Kirijana) -- karanzane, kirangay, kiranjay, kirijana, mampivehana, romba, rombakely, rombiromby, rombovola (jm)
* ''[[Ocimum gratissimum]]'' Linné (← ''Ocimum guineense'') -- romba, rombabe, <u>romban' akoho</u>, romby (jm)
* ''[[Ocimum suave]]'' na ''[[Ocimum gratissimum]]'' -- rombabe, romby
* ''[[Olax lanceolata]]'' -- ambihotse, ambihotsy (jm)
* ''Oldenlandia caffra'' Eyckl et Zeyh. (→ ''[[Cordylostigma virgatum]]'') (Ahibitsika) -- kimalomata, matoakely, rongonintany, tsipipika, voandrongonitany
* ''Oldenlandia heynii'' Oliver. (Arintany)
* ''Oliganthes pseudocentauropsis'' Humbert (Hazomboay)
* ''Oncostemon'' sp. (Hazotohodahy)
* ''[[Operculicarya decaryi]]'' -- japy, jaby (jm)
* ''Ophicolea floribunda'' (Bojer) Perrier (Voalava)
* ''Ophio glossum''. (Tokan-tsofina)
* ''[[Opuntia ficus-indica]]'' Linné (Raketa)
* ''Ottelia ulvae folia'' Buch (Lopatra)
* ''Oxalis corniculata'' Linné. (Kimamy).
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Ocimum]] - [[Olax]] - [[Oldenlandia]] - [[Oliganthes]] - [[Oncostemon]] - [[Operculicarya]] - [[Ophicolea]] - [[Ophio]] - [[Opuntia]] - [[Ottelia]] - [[Oxalis]]''
=== P ===
[[Sary:Pachypodium brevicaule 107837097.jpg|vignette|279x279px|Sakarivombato (''[[Pachypodium brevicaule]]'')]]
[[Sary:RIPerseaGratissima.jpg|vignette|336x336px|Zavôkà (''[[Persea gratissima]]'')]]
[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|'''A''']] '''- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Pachypodium brevicaule]]'' Baker (Sakarivombato)
* ''Pachytrophe dimepata'' Bureau. (Mahanoro lahy)
* ''[[Paederia argentea]]'' A. Richard. (Kotrokantsina)
* ''[[Paederia majungensis]]'' -- laingovahira, lengo, lengobe, lengomaimbo (jm)
* ''[[Paederia thouarsiana]]'' ''--''
* ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>. (Vakoana).
* '''''[[Parkinsonia aculeata]]'' -- (jm)'''
* ''[[Passiflora stipulata]]'' Aublet. (Giranadela)
* ''[[Paullinia pinnata]]'' L. -- famehivala, famevala, fany, kihosa, kiosa, marirana, masonombilahy, vahifamehivala, vahifitoaty, vahikony, vahimarinanga, vahimarirana, <u>vahy famehivala</u> (jm)
* ''Pavonia bojeri'' Baker. (Hafotrakanga)
* ''Pavonia urens'' Linné. (Tsontsona).
* ''[[Pedilanthus tithymaloides]]'' (→ ''[[Euphorbia tithymaloides]]'') -- bôridira
* ''Pellaea goudotii'' Kuntz var. ''compacta'' Bonaparte (Ampangavy)
* ''Pellaea viridis'' (Forok) Prantl (Ampanganamalon'a)
* ''Pentanisia veronicoides'' Baker. (Voalobotany)
* ''[[Pentatropis nivalis]]'' -- tinaikibo (jm)
* ''[[Pentopetia androsaemifolia]]'' Decaisne (Tandrokosy II)
* ''Pentopetia androsaemifolia'' Decaisne (Vahitandrokosy)
* ''Peperomia baronii'' Baker. (Toareny)
* ''Peperomia'' sp. (Toareny vavy)
* ''[[Perichlaena richardii]]'' <small>Baill</small>. -- malainkisaraka, tohonambay
* ''[[Persea gratissima]]'' Gaert. ([[Zavôka|Zavoka]]).
* ''Peucedanum capense'' Sonder. (Fanivapotsy)
* ''Phaseolus'' sp. (Vahinondry).
* ''Phellolophium madagascariensis'' Baker. (Tsileondroaho)
* ''Philippia sp.'' (Anjavidy lahy, Kiringy, Kisia)
* ''[[Phragmites australis]]'' (jereo ''[[Phragmites mauritianus]]'') -- bararata, katsaka, katsaoka, volotara (jm)
* ''[[Phragmites mauritianus]]'' (jereo ''[[Phragmites australis]]'') -- bararata, katsaka, katsaoka, volotara (jm)
* ''[[Phyllanthus amarus]]'' (jereo ''[[Phyllanthus niruri]]'') -- ambanivoa, anakatsotsy (jm)
* ''[[Phyllanthus casticum]]'' -- faintina, hazontanalahy, hazontanty, hazotana, hazotanty, sagnira, taintona, tentina (jm)
** ''Phyllanthus casticum'' var. ''madagascariensis'' Leandri (Repika)
* ''[[Phyllanthus decipiens]]'' <small>(Baillon) Muller d'Argovie</small> (Hazotanalahy)
* ''[[Phyllanthus cf echinocarpa]]'' <small>Baker.</small> (Haga)
* ''[[Phyllanthus niruri]]'' -- anakatsotsy (jm)
* ''Phyllanthus nummulariaefolius'' Poiret (Rimorimo)
* ''Phyllanthus sp.'' (Antilafoetra)
* ''Phyllanthus sp.'' (Hazotana)
* ''Phyllarton bojerianum'' DC (Zahana)
* ''Phymatodes scolopendria'' (Burm) Ching. (Tsiampanga).
* ''Physalis alkekengii''. (Kelimatoa)
* ''[[Physalis peruviana]]'' Linné. (Voanantsindrana)
* ''[[Physena madagascariensis]]'' Noronba ex Thouars (Resonjo)
* ''Phytolacca abyssinica'' Jacquin. (Vahivoraka).
* ''Phytolacca dodecandra'' l'Heritier. (Tambonoa II)
* ''Phytolacca goudotii'' Briq. (Mandemoka
* ''Pigeum africanum'' Hooker fils. (Sary
* ''Pimpinella ebracteata'' Baker. (Aferontanimbohitra)
* ''[[Piper cubeba]]'' Linné. (Betel marron)
* ''[[Piper nigrum]]'' Linné. (Poivre)
* ''[[Piper pyrifolium]]'' Vahl. (Tsiperifery)
* ''[[Piper subpeltatum]]'' Willd. (Voanotonotra).
* ''[[Pistia stratiotes]]'' Linné (Azafy na tsikafonkafona)
* ''[[Pithecellobium dulce]]'' Bentham. -- kilimbazaha (jm);
* ''Plantago tanalensis'' Baker. (Azafimbohitra).
* ''Plectaneia elastica'' Jumelle et Perrier (Vahitsipilo)
* ''[[Plectranthus amboinicus]]'' -- balisama, balsama (jm)
* ''Plectranthus hoslundioides'' Scott Elliot (Felantanitely)
* ''Plectranthus madagascariensis'' Benth (Farimaso)
* ''Plectronia'' sp. (Tomenjana)
* ''[[Pluchea bojeri]]'' -- famonty, famonto, famoty, samoty, samonty (jm)
* ''[[Pluchea grevei]]'' -- famonty, famoty, samonta (jm)
* ''[[Plumbago aphylla]]'' -- kifafalahy, kitohy, motimoty, tsibolo (jm)
* ''[[Plumeria alba]]'' Linné (Frangipanier)
* [[Plumeria rosea|''Plumeria'' ''rosea'']] Linné (Frangipanier)
* ''[[Plumeria rubra]]'' -- (jm)
* ''[[Poivrea coccinea]]'' DC (Halaitra)
* ''[[Poivrea phaneropetala]]'' H. Perrier ([[Tamenaka (zavamaniry)|Tamenaka]])
* ''Polycline proteiformis'' H. Humbert (Jiramainty)
* ''Polygonum lanigerum'' R. Br. (Tambonoa)
* ''Polygonum senegalense'' Meisner. (Arivotaombelona)
* ''Polyscias sp.'' (Hazotsora, Tsingatry)
* ''Polystachia'' sp. (Valily lahy)
* ''[[Portulaca oleracea]]'' L. -- anamatavy, ananjabora, botrabotra, fandrianomby, kalabotretra, <u>kalabotretraka</u>, kambo, kibotrabotra, taikombelahy, tsibotrabotra, tsikobokobondanitra (jm)
* ''Potamogeton javanicus'' Hasskarl. (Somotra Hakàka).
* ''Pothos chapelieri'' Scot (Ramatsatso I)
* ''[[Prunus africana]]'' na ''[[Pygeum africanum]]'' -- paisoala, saripaiso
* ''[[Psiadia altissima]]'' -- dingadinga, dingadingambazaha, dingadingana, dingandingana, mantavazana, rinarina, voaramonina
* ''Psiadia angustifolia'' H. Humbert (Dingandahy)
* ''Psiadia salviaefolia'' Baker (Kimalahogasy)
* ''[[Psidium cattleyanum]]'' Sabine. ([[Goavy]] tsinahy)
* ''[[Psidium guajava]]'' -- angavo, gavo, gavy, goava, goavy (jm)
* ''[[Psidium pomiferum]]'' Linné. (Goavy fotsy)
* ''Psorospermum androsaemifolium'' Baker (Tsifady II)
* ''Psorospermum cerasifolium'' Baker (Hazomafaitra)
* ''Psorospermum Fanerana'' Baker (Tsifady I)
* ''Psorospermum sp.'' (Tsifady lahy)
* ''Psychotria'' sp. (Voamasondrainibe)
* ''Pterocolon decurrens'' S. Moore (Aniandro)
* ''Pterocolon decurrens'' S. Moore (Parakinjirika)
* ''[[Punica granatum]]'' Linné. (Ampongambendanitra)
* ''Pycnoneurum junciforme'' Decaisne (Fokotohata)
* ''Pycreus mundtii'' Nees. (Ahibita)
* ''Pycreus polystachyus'' P. Beauvais
* ''Pycreus sp.'' (Lohakoho)
* ''[[Pygeum africanum]]'' (= ''[[Prunus africana]]'')
* <u>''Pyracantha'' sp. ou ''Crataegus'' sp. (petites mandarines)</u>
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Pachypodium]] - [[Pachytrophe]] - [[Paederia]] - [[Pandanus]] - [[Parkinsonia]] - [[Passiflora]] - [[Paullinia]] - [[Pavonia]] - [[Pedilanthus]] - [[Pellaea]] - [[Pentanisia]] - [[Pentatropis]] - [[Pentopetia]] - [[Peperomia]] - [[Perichlaena]] - [[Persea]] - [[Peucedanum]] - [[Phaseolus]] - [[Phellolophium]] - [[Philippia]] - [[Phragmites]] - [[Phyllanthus]] - [[Phyllarton]] - [[Phymatodes]] - [[Physalis]] - [[Physena]] - [[Phytolacca]] - [[Pigeum]] - [[Pimpinella]] - [[Piper]] - [[Pistia stratiotes|Pistia]] - [[Pithecellobium]] - [[Plantago]] - [[Plectaneia]] - [[Plectranthu]] - [[Plectronia]] - [[Pluchea]] - [[Plumbago]] - [[Plumeria]] - [[Poivrea]] - [[Polycline]] - [[Polygonum]] - [[Polyscias]] - [[Polystachia]] - [[Portulaca]] - [[Potamogeton]] - [[Pothos]] - [[Prunus]] - [[Psiadia]] - [[Psidium]] - [[Psorospermum]] - [[Psychotria]] - [[Pterocolon]] - [[Punica]] - [[Pycnoneurum]] - [[Pycreus]] - [[Pygeum]] - [[Pyracantha]]''
=== Q ===
[[Sary:Quassia indica 30.JPG|vignette|230x230px|Bemafaitra, farafaka, fatraina, mangafoky, samandora (''[[Quassia indica]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Quassia indica]]'' (na ''Samadera indica'') -- afatraiña, bemafaitra, bifetry, farafaka, fatraina, fatrain-drazana, mangafoky, menavoiny, samandora, simaroba
* ''Quisqualis indica'' (→ ''[[Combretum indicum]]'')
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Quassia]]'' - ''[[Quisqualis]]''
=== R ===
[[Sary:Ricinus communis Rącznik pospolity 2024-01-20 Malaga 02.jpg|vignette|277x277px|Kinana (''[[Ricinus communis]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Radamaea montana'' Benth. (Tambarasaha)
* ''Ranunculus pinnatus'' Poiret. (Afontany)
* ''Ravensara aromatica'' → ''[[Cryptocarya agathophylla]]''
* ''Ravensara ovalifolia'' <small>Danguy</small> → ''[[Cryptocarya ovalifolia]]'' <small>(Danguy) van der Werff</small> -- (Molaliambo)
* ''Reissantia angustipetala'' (H. Perrier) N. Hallé (Anc. ''Hippocratea'') (Fanolehana I)
* ''Rhodocodon madagascariensis'' Baker. (Tongolontotozy)
* ''Rhodosepala pauciflora'' Baker. (Tamborokisoa)
* ''[[Rhopalocarpus lucidus]]'' -- hazondrenetsy, hazondrengetsy, hazondringitra, rengitra, rengitrabe, talafotsy, talafoty, taolafoty (jm)
* ''[[Ricinus communis]]'' Linné -- fampinonoana, kimanga, kinamena, <u>kinana</u>, kinanamena, mangarahana, tanantanamanga, tanatana, tanatanamanga, tanatanamena, tanatanankisoa, tseroka (jm)
* ''[[Rubus apetalus]]'' Poiret. (Roifotsy)
* ''[[Rubus pauciflorus]]'' Baker. (Roimainty II)
* ''[[Rubus rosaefolius]]'' (Linné) Baker. (Voaroitsaka).
* ''Rumex bequaertii'' de Wildemann. (Bolela)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Radamaea]] - [[Ranunculus]] - [[Ravensara]] - [[Reissantia]] - [[Rhodocodon]] - [[Rhodosepala]] - [[Rhopalocarpus]] - [[Ricinus]] - [[Rubus]] - [[Rumex]]''
=== S ===
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
[[Sary:Syzygium aromaticum on tree.jpg|vignette|Jirofo, karafoy (''[[Syzygium aromaticum]]'')]]
* ''Sabaea brachyphylla'' Grisebach (Tsakomanta lahy)
* ''Sabicea diversifolia'' Persoon. (Sefa)
* ''[[Saccharum officinarum]]'' -- andrefo, farimainty, farimanga, fary, fia-pary, fisika, lailay, lengompary, mavotohona, ongompare (jm)
* ''Salix madagascariensis'' Baker. (Siho).
* ''[[Salvadora angustifolia]]'' Turill. -- sasavy, tanisy, tsingilo (jm)
* ''[[Salvia coccinea]]'' Linné (Romba madinika)
* ''Salvia cryptoclada'' Baker (Kanda II)
* ''Sarcobotrya stringosa'' (Benth) R. Viguier. (Voavoananakova).
* ''Satyrium'' sp. et ''Cynorchis'' sp. (Voatadidy).
* ''Schefflera bojeri'' (Seeman) Viguier (Alomanaka)
* ''Schefflera helleana'' Bernadi (Tsingila)
* ''Schefflera longepedicellata'' (Lecomte) Bernadi (Felatanamanahary)
* ''Scleria griegifolia'' (Riedley) Raynal (Kirindrambohitra, Kirindrandrano, Ravindahasa)
* ''[[Sclerocarya birrea]]'' -- sakoa, sakoana, voankatsoa
** ''Sclerocarya birrea'' subs. ''caffra'' (←''Sclerocarya caffra'' ← ''Poupartia caffra'') -- sakoa, sakoana, voankatsoa (jm)
* ''[[Scoparia dulcis]]'' L. -- fafatsambo, famafa, famafampanavy, famafampaniry, famafasambo, famafatsambo, hazomamosarikasy, hazomamy, jamalanjirika, tsianjiajia, tsijiajia, tsinjiajia (jm)
* ''Secamone glaberrima'' (K. Sch) Choux (Vahimena)
* ''Secamone tenuifolia'' (Kindrono, Sanatry)
* ''Selaginella fissidentoides''. (Tanantrandraka II).
* ''Selago muralis'' Linné. (Manahahàha)
* ''Senebiera didyma'' Pers. (Tsingita)
* ''Senecio ambositrensis'' Humbert (Hanindraisoanampondra)
* ''Senecio canaliculatus'' Bojer ex DC (Kelimavítrika)
* ''Senecio cochlearifolius'' Bojer ex DC (Anjevy)
* ''Senecio decaryi'' Humbert (Rambontsoavaly II)
* ''Senecio faujasioides'' Linné (Kimamboiboy)
* ''Senecio hildebrandtii'' Baker (Rambontsoavaly I)
* ''Senecio longiscapus'' Bojer ex DC (Menavitrana)
* ''Senecio multibracreatus'' Bak (Angeambohitra)
* ''Senecio resectus'' Bojer ex DC (Ahipanala)
* ''Senecio vittarifolius'' Bojer in DC (Anantsongontany)
* ''[[Senna alata]]'' (← ''Cassia alata'') -- anjananjana (jm)
* ''Senna fistula'' (← ''Cassia fistula'')
* ''[[Senna occidentalis]]'' (← ''Cassia occidentalis'') ''--'' sagnatrindolo, sanatrindolo, saringoazy, tsatsinangatra, tsirokinangatra, tsirorokanangatra, tsorokanangatra, tsororangatra, tsotsorinangatra, vantsiraokonangatra, voanembanalika, voanembanamboa, voanjary, voantsiraokonangatra, voantsirokinimaro, voantsiroko, voantsorokanangatra, voatsokonangatra, vonjara (jm)
* ''Sepramacoce ocymoides'' Burman. (Ambotona)
* ''Sesamum indicum'' DC. (Voanaho).
* ''[[Sesbania madagascarensis]]'' -- katsakatsa (jm)
* ''Sesbania rostrata'' (←''Sesbania punctata'' DC.) (). -- fanaravoana, katsakatsaka, kintsakintsana, manjato, velonasara
* ''[[Sida parvifolia]]'' DC. (Mandravasarotra vavy)
* ''Sida spinosa'' ''-''- mandravasarotra (jm)
* ''[[Sida urens]]'' Linné. (Satrikoefamaratra / Sindahoro)
* ''Siegesbeckia abyssinica'' Olivier (Kiravita)
* ''[[Siegesbeckia orientalis]]'' Linné -- <u>ditinangatra</u>, <u>Fanisindoloratsy</u>, mandalodiaraikitra, satrikoazamaratra, satrikoefamaratra, tsivadihana
* ''Smilax kraussiana'' Meiss. (Fandrikibodisy).
* ''Smithia chamaechrista'' Benth. (Fanivamena).
* ''[[Solanum aethiopicum]]'' --
* ''[[Solanum americanum]]'' -- amelo, anamamy, anantsatria, anantsindrana, avaizo, bemine, mailo, melo (jm)
* ''Solanum auricula tum'' Ait. (Sevabe)
* ''Solanum erythracantum'' Baker. (Sakaifantsinakohoy)
* ''Solanum indicum'' Linné. (Voampoana / Voanatindrana)
* ''Solanum nigrum'' Linné. (Anamafaika / Anamamy)
* ''Solanum nodiflorum'' jacquin. (Anamamy)
* ''Solanum'' sp. (Voanjomora)
* ''Sonchus oleraceus'' L. (Anamboraka)
* ''Sparmannia discolor'' Baker. (Fantsimbala III)
* ''Sphenomeris chusanae''. (Kondrehitra)
* ''Spilanthes oleracea'' Jacq (Anamalao)
* ''Sporobolus africanus'' (Poiret) Robyns et Tournay (Fandrotrarana)
* ''Stachys sp.'' (Gaga)
* ''Stachytarpheta jamaicensis'' L. Vahl. (Ananomby)
* ''Stachytarpheta jamaicensis'' Vahl. (Tsipotina)
* ''Stenocline inuloides'' DC (Tsitakombohitra)
* ''Stenotaphrum dimidiatum'' Brong. (Ahipisaka)
* ''Sticherus flagellaris'' St John. (Ringotra)
* ''Strongylodon'' sp. (Vahitsaramaso).
* ''Strychnos diploricha'' Leeuwenberg. (Betady)
* ''Symphonia sp.'' (Somoronamboa)
* ''[[Jirofo (zavamaniry)|Syzygium aromaticum]]'' -- jirofo na karafoy
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Sabaea]] - [[Saccharum]] - [[Salix]] - [[Salvadora]] - [[Salvia]] - [[Samadera]] - [[Sarcobotrya]] - [[Satyrium]] - [[Schefflera]] - [[Scleria]] - [[Sclerocarya]] - [[Scoparia]] - [[Secamone]] - [[Selaginella]] - [[Selago]] - [[Senebiera]] - [[Senecio]] - [[Senna]] - [[Sepramacoce]] - [[Sesamum]] - [[Sesbania]] - [[Sida (zavamaniry)|Sida]] - [[Siegesbeckia]] - [[Smilax]] - [[Smithia]] - [[Solanum]] - [[Sparmannia]] - [[Sphenomeris]] - [[Spilanthes]] - [[Sporobolus]] - [[Stachys]] - [[Stachytarpheta]] - [[Stenocline]] - [[Stenotaphrum]] - [[Sticherus]] - [[Strongylodon]] - [[Strychnos]] - [[Symphonia (zavamaniry)|Symphonia]] - [[Syzygium]]''
=== T ===
[[Sary:Tamarindus indica - mmr.jpg|vignette|373x373px|Dilo, kily, madiro (''[[Tamarindus indica]]'')]]
[[Sary:Tridax procumbens 252740558.jpg|vignette|208x208px|Angamay, angea (''[[Tridax procumbens]]'')]]
[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|'''A''']] '''- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Tacca leontopetaloides]]'' -- maronkony
* ''Tacca pinnatifida'' Forst. (Tavolo).
* ''Tachiadenus carinatus'' Grisebach (Felamanga)
* ''Tachiadenus longiflorus'' Grisebach (Malanilava)
* ''Tagetes erecta'' Linné (Kiranjany)
* ''[[Tamarindus indica]]'' Linné -- dilo, diro, kile, kililo, kily, lilo, madilo, madiro, monte, monty, voamadilo, voamatony, voamatory (jm)
* ''Tambourissa parvifolia'' Baker. (Ambora lahy)
* ''Tambourissa purpurea'' ADC. (Amboramavo vavy).
* ''Taraxacum officinale'' Web (Ananangisa)
* ''Tephrosia humberti'' N. Dumaz. (Voatelinondry vavy).
* ''Tephrosia linearis'' Pers. (Manaribe).
* ''Tephrosia lyallii'' Baker. (Fokongaga).
* ''[[Tephrosia pungens]]'' -- taivositse (jm)
* ''Tephrosia retamoides'' Solederer. (Kifafalahy).
* ''[[Terminalia mantaly]]'' H. Perr (→? ''Terminalia neotaliala'') -- mantalia, mantaliala, mantaly, talio, taly, tsihazo (jm)
* ''Tetracera rutenbergii'' Buch. (Vahy marâna)
* ''Tetradenia fruticosa'' Benth (Bororona)
* ''Tetradenia hildebrandtii'' Briquet (Bororona manala ratsy)
* ''[[Tetraena madagascariensis]]'' -- filatatao (jm)
* ''Thunbergia leucorhiza'' R. Benoist (Vahimavana)
* ''Thunbergia platyphylla'' Baker (Voakerépoka, Voanjomanga an-tanety)
* ''[[Toddalia asiatica]]'' Lamarck. (Kasimba)
* ''Toneria pedunculari-formis'' Bonati. (Kimataho Lahy)
* ''Torenia parviflora'' Buch. Hamilt. (Ananotsy)
* ''Torenia stolonifera'' Bojer. (Tsakomanta)
* ''[[Tragia furialis]]'' Bojer (Takilo-dambo)
* ''Trema commersonii'' Blume (Vakoka)
* ''[[Trema orientalis]]'' Blume''.'' ''--'' andraraizina, andrareza, andrarezina, andrarezo, angesoba, angezoka, hazongazona, ilaibaratra, selivaratsy, tsivakimbaratra, <u>vakoka</u> (jm)
* ''[[Tridax procumbens]]'' L. -- angamay, angea (mj)
* ''Tristemma virusanum'' Jussieu. (Voatrotrokala).
* ''Triumphetta rhomboidea''. (Hafotsokina II)
* ''Tueraea sericea'' Smith. (Lafara)
* ''Tueraea sericea'' Smith. (Lafara)
* ''[[Typha angustifolia]]'' Linné. (Kivondrona).
* ''Typhonodorum lildleyanum'' Schott (Viha)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Tacca]] - [[Tachiadenus]] - [[Tagetes]] - [[Tamarindus indica|Tamarindus]] - [[Tambourissa]] - [[Taraxacum]] - [[Tephrosia]] - [[Terminalia]] - [[Tetracera]] - [[Tetradenia]] - [[Tetraena]] - [[Thunbergia]] - [[Toddalia]] - [[Toneria]] - [[Tragia]] - [[Trema]] - [[Tridax]] - [[Tristemma]] - [[Triumphetta]] - [[Tueraea]] - [[Typha]] - [[Typhonodorum]]''
=== U ===
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Uapaca bojeri]]'' Baillon -- hazondandy, <u>tapia</u>, voampaka, voatapia
* ''[[Uncarina stellulifera]]'' -- farehetse, farehetsy, farehitsy,
* ''Urera acuminata'' Gaudichaud. (Miandambo).
* ''Usnea'' sp. (Lomotra hazo).
* ''Uvaria acuminata'' var. ''catocarpa'' (Diles) Cavaco (Senaseria)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Uapaca]] - [[Uncarina]] - [[Urera]] - [[Uvaria]]''
=== V ===
[[Sary:Voacanga thouarsii-fruit-2.jpg|vignette|206x206px|Folitra, kaboka, kanga, montafara, montaka, voakanga (''[[Voacanga thouarsii]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''Vaccinium secundiflorum'' Hook. (Voamantsitainakoho, voatsitakajaza)
* ''[[Vanilla decaryana]]'' -- amalo, vaitranamalona (jm)
* ''Vaucheria sesselis'' DC (Lomo-drano)
* ''Vepris fitoravina'' H. Perr. (Ampody fitoravina)
* ''Vepris nitida'' Verdoorn. (Ampody vato)
* ''[[Vernonia alleizettes]]'' Humbert (Ambiaty lahy)
* ''Vernonia appendiculata'' Less (→ ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'') -- <u>ambiaty</u>
* ''[[Vernonia capitata]]'' Baker (Kijelajahy)
* ''[[Vernonia cinerea]]'' Less (Ramiary I)
* ''[[Vernonia diversifolia]]'' Bojer ex DC (Tsiatosika)
* ''[[Vernonia erythromarula]]'' Klatt (Lahimena II)
* ''[[Vernonia garnieriana]]'' Klatt (Hazomavo)
* ''[[Vernonia garnieriana]]'' Klatt (Pela Lahy)
* ''[[Vernonia glutinosa]]'' DC (Kanda)
* ''[[Vernonia nudicaulis]]'' Lers (Lahimena I)
* ''[[Vernonia pectorali]]<nowiki/>s'' Baker (Sakatavilotra)
* ''[[Vernonia polygalaefolia]]'' Lessing (Ramanjoko)
* ''[[Vernonia pratensis]]'' Klatt (Anambohitra I)
* [[Vernonia secundifolia|''Vernonia secundifolia'' var. ''dolicholepis'']] Humbert (Masimposaina)
* ''[[Vernonia]] sp.'' (Reniomby)
* ''[[Vernonia trinervis]]'' (Bojer ex DC) Drake (Anambohitra II)
* ''[[Vigna angivensis]]'' Baker. (Avoko).
* ''[[Vigna capensis]]'' Walpig. (Masontantely).
* ''[[Vitex betsiliensis]]'' Humbert. (Sevambato)
* ''[[Voacanga thouarsii]]'' -- akanga, akangahazo, akangarano, akangatsimangolonanaka, folitra, haboka, kabodrano, kaboka, kabokankoraka, kaboke, kanga, kangarano, kapoka, koraka, montafara, montaka, voakanga, voakangarano
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Vaccinium]] - [[Vanilla]] - [[Vaucheria]] - [[Vepris]] - [[Vernonia]] - [[Vigna]] - [[Vitex]] - [[Voacanga]]''
=== W ===
[[Sary:Wahlenbergia undulata 1DS-II 4-0855.jpg|vignette|232x232px|Sofintotozy (''[[Wahlenbergia undulata]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Walhenbergia madagascariensis]]'' ADC (Sofintotozy)
* ''[[Wahlenbergia undulata]]'' (←''Wahlenbergia bojeri'' ADC) (Anantahalaka II lahy)
* ''Wedelia elongata'' Vatke (Kijitina)
* ''[[Weinmannia bojeriana]]'' <small>Tulasne</small> (Sokia)
* ''[[Weinmannia lucens]]'' <small>Baker</small> (Lalona)
* ''[[Woodfordia fructicosa]]'' <small>(L) S. Kurtz.</small> (←''Woodfordia floribunda'' L. Kurtz.) ''--'' arify, lambohenjana
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Walhenbergia]] - [[Wedelia]] - [[Weinmannia]] - [[Woodfordia]]''
=== X ===
[[Sary:Xerosicyos danguyi 18547418.jpg|vignette|215x215px|Takisakisaka, tapisaka (''[[Xerosicyos danguyi]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Xerochlamys pilosa]]'' <small>Baker</small> (Laro)
* ''[[Xerosicyos danguyi]]'' -- kitsakitsakoba, takisakisaka, tapisaka, taposaka (jm)
* ''[[Xyris semifuscata]]'' <small>Bojer</small>. (Sorobatritra)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Xerochlamys]] - [[Xerosicyos]] - [[Xyris]]''
=== Y ===
[[Sary:Youngja japonica2.jpg|vignette|212x212px|''[[Youngia japonica]]'']]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Youngia japonica]]''
* ''[[Yushania madagascariensis]]''
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Youngia]] - [[Yushania]]''
=== Z ===
[[Sary:Zingiber officinale 230935597.jpg|vignette|206x206px|Sakaitany, sakamalao, sakarivo, sakaviro (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'')]]
[[Sary:Ziziphus jujuba, Santa Coloma de Farners.jpg|vignette|208x208px|Mokonazy, tsinefo (''[[Ziziphus jujuba]]'')]]
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
* ''[[Zanthoxylum decaryi]]'' -- manago, manongo, manongovola, manongovolo (jm)
* ''[[Zanthoxylum madagascariense]]'' Baker. -- <u>fahavalonkazo</u>, <u>hazomiarotena</u>, manongo, tsihanimpoza
* ''[[Zanthoxylum mananarense]]'' -- vohantsilana
* ''[[Zanthoxylum thouvenotii]]'' -- tsihanimpotsy, tsihanimpoza, tsilompoza
* ''[[Zanthoxylum tsihanimposa]]'' -- manongo, tsihanimpoza
* ''[[Zea mays]]'' -- baby, batribatry, karanange, katsabato, katsabotso, katsaka, kipotsika, sako, tsako, tsakotsako, tsatsako (jm)
* ''[[Zehneria perrieri]]'' (Baker) Keraudren (voantangonala)
* ''[[Zehneria rutenbergiana]]'' (Cogniaux) Keraudren (voantangondolo)
* ''[[Sakamalao|Zingiber officinale]] -''- sakaitany, sakamalao, sakamalaokely, sakarivo, sakaviro
* ''[[Zingiber zerumbet]]'' L. (sakarivondambo)
* ''[[Ziziphus jujuba]]'' Lamarck. (mokonazy).
* ''[[Ziziphus mauritiana]]'' (jereo koa ''[[Ziziphus jujuba]]'') -- tsinefo (mj)
* ''[[Zornia diphylla]]'' Pers''.'' (famahipaihana)
* Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Zanthoxylum]] - [[Zea]] - [[Zehneria]] - [[Zingiber]] - [[Ziziphus]] - [[Zornia]]''
'''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]'''
== Jereo koa ==
* [[Zavamaniry eto Madagasikara]]
* [[Zavamaniry fanao fanafody]]
* [[Tambavy]]
* [[Jardins du monde]]
* [[Institut Malgache de Recherches Appliquées]] (IMRA)
* [[Centre National de Recherche d'Application Pharmaceutique]] (CNARP)
* [[Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza|Parc Botanique et Zoologique de Tsimbazaza]] (PBZT)
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]]
== Fanovozan-kevitra ==
* Alex Maminiaina Andrianavalonirina & Voahangy Vestalys Ramanandraibe, ''[https://www.google.com/search?q=Alex+Maminiaina+Andrianavalonirina+%26+Voahangy+Vestalys+Ramanandraibe%2C+%C3%89tude+ethnobotanique+des+plantes+m%C3%A9dicinales+du+district+d%E2%80%99Antanifotsy%2C+r%C3%A9gion+de+Vakinankaratra&oq=Alex+Maminiaina+Andrianavalonirina+%26+Voahangy+Vestalys+Ramanandraibe%2C+%C3%89tude+ethnobotanique+des+plantes+m%C3%A9dicinales+du+district+d%E2%80%99Antanifotsy%2C+r%C3%A9gion+de+Vakinankaratra&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDM3MzRqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8 Étude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra]'', 2023
* ''[https://publication.lecames.org/index.php/pharm/issue/view/151 Pharmacopée et Médecine Traditionnelle Africaine]'', vol. 22, n°1, 2023.
* Allorge, L. (2008). ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/130812-Manuel-JDM-Mada_CORRIGE_V3.pdf Plantes de Madagascar, Atlas]''. Éditions Ulmer.
* Beaujard, P. (1983). ''[https://www.persee.fr/doc/hom_0439-4216_1984_num_24_3_368524 Princes et paysans. Les tanala de l'Ikongo]''
* Beaujard, P. (1988). ''Plantes et dualisme de nature : La pharmacopée malgache''. In: ''Nouvelles de'' l'archéologie.
* Boiteau, P. (1986). ''[https://fr.scribd.com/document/658620430/Precis-de-Matiere-Medicale-Malgache-P-Boiteau Précis de matière médicale malgache]''. Édition de la Librairie de Madagascar.
* Boiteau, P. et Allorge-Boiteau, L. (1993). ''[https://books.google.mg/books/about/Plantes_m%C3%A9dicinales_de_Madagascar.html?hl=fr&id=zDVtAzN-A9YC&redir_esc=y Plantes médicinales de Madagascar]''. Éditions Karthala,1 janv. 1993 - 135 p
* Debray, M., Jacquemin, H. & Razafindrambaon, ''[https://www.persee.fr/doc/caoum_0373-5834_1974_num_27_106_4512_t1_0206_0000_2 Contribution à l'iventaire des plantes médicinales de Madagascar]'', [[ORSTOM]], Travaux et Documents n° 8, 1971.
* Debray, M., "[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hd-28-debray.pdf Médecine et pharmacopée traditionnelles à Madagascar]"'', Études Médicales,'' 1975
* Descheemaeker, A. (2021). ''[https://search.worldcat.org/fr/title/32971526 Ravi-maitso, plantes médicinales malgaches]''. Réédité par le Musée de la Photographie de Madagascar.
* Heckel, E. (1910). "[https://agris.fao.org/search/en/providers/122535/records/65de11320f3e94b9e5ca3ce8 Catalogue alphabétique des plantes utiles et en particulier des plantes médicinales et toxiques de Madagascar]", ''Annales du Musée Colonial de Marseille''.
* Jean Pierre Nicolas, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2017/02/Plante-m%C3%A9dicinale-du-nord-de-madagascar.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]'', Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], 2012, 296 p.
* Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/02/Manuel-Sante-Jardins-du-Monde-Version-web.pdf Manuel d’utilisation des plantes médicinales du nord de Madagascar version française]'',
* Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/02/Formation-recolte-sechage-et-conditionnement-des-plantes-medicinales-version-web.pdf Livret récolte séchage et conditionnement des plantes médicinales – version malgache]'',
* Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/08/2025-HT-diabete-MST.pdf Livret Hypertension, Diabète et MST – version malgache]'',
* Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/Les-plantes-m%C3%A9dicinales-de-la-r%C3%A9gion-nord-de-Madagascar-ethnobotanique-ethnopharmacologie.pdf Plantes médicinales de la région Nord de Madagascar] —'' Ethnobotanique et ethnopharmacologie, 2005.
* Jean-Baptiste Gallé, Allison Ledoux, Sophie Groeber, Jean-Pierre Nicolas 2014. ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2018/01/Livret_PMSOM_Version_site.pdf Quelques plantes employées dans le Sud Ouest de Madagascar].'' Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], Brasparts, 165 p.
* L'Homme et l'Environnement (2011). ''[http://www.agriculture-biodiversite-oi.org/en/Library/Books/Inventaire-des-plantes-medicinales-de-Vohimana-Madagascar Inventaire des plantes médicinales de Vohimana Madagascar]''. Éditions Phyto-logic.
* Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : Ethnobotanique et automédication]''. Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]].
* Nicolas, J.-P. et Jardins du Monde (2012). ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar : Une approche ethnopharmacologique''.
* Novy, J. W. (1997). ''Spices of life: Ethnobotany and medicinal properties of Madagascar's floristic diversity''. In: ''Natural Change and Human Impact in Madagascar''. Smithsonian Institution Press.
* Pernet, R. (1957). ''[https://www.arsie.mg/fr/metadata/les-plantes-medicinales-malgaches-catalogue-de-nos-connaissances-chimiques-et--529058/edit Les plantes médicinales malgaches : Catalogue de nos connaissances chimiques et pharmacologiques]''. Mémoires de l'Institut Scientifique de Madagascar.
* Pierre Boiteau & Lucile Allorge-Boiteau, ''Plantes médicinales de Madagascar,'' Éditions ACCT / Karthala, 1993, 135 p.
* Pierre Boiteau, Marc Boiteau & Lucile Allorge-Boiteau, ''Index des noms scientifiques avec leurs équivalents malgaches'', Alzieu Éditions, 1997.
* Pierre Boiteau, ''Précis de matière médicale malgache,'' 2e édition, ACCT, 1986.
* ''Plantes médicinales du Sud-Ouest de Madagascar,'' Ethnobotanika / [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], 2015.
* Quansah, N. (1988). ''Ethnomedicine in the Manongarivo Special Reserve''. WWF/UNESCO.
* Rabesa, Z. A. (1986). ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/DB=2.1/SRCH?IKT=12&TRM=097787353 Pharmacopée de l'Alaotra]''.
* Randrianarivelo, R. (2015). ''Étude de l'activité antimicrobienne d'une plante endémique de Madagascar : [[Cinnamosma fragrans]]''. Thèse de doctorat, Université d'Antananarivo.
* Rasoanaivo, P., et al. (1992). ''Medicinal plants used to treat malaria in Madagascar''. Journal of Ethnopharmacology.
* ''Santé de la famille et plantes médicinales à Madagascar'', Ethnobotanika, 2013.
* Manuel pratique destiné à la santé communautaire et à l’usage familial des plantes médicinales.
* Sophie Groeber, Nina Joé Maka, Jean-Pierre Nicolas et al., 2013., ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/1306-Kobaby-Histoires-illustrees-usage-des-plantes-medicinales-Madagascar.pdf Kobaby : histoires illustrées sur l’usage des plantes médicinales de Madagascar]'', Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]].
* Verohanitra Rafidison et al. ''Synthèse et analyse de données sur les inventaires de plantes médicinales de Madagascar - Ethnobotany Research and Applications'', 2019.
== Loharano ==
7lqkm0jx383q7oj2733b03718dtczk1
Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy
0
302000
1150677
1150655
2026-09-13T12:36:01Z
Thelezifor
15140
1150677
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')|366x366px]]
Inty ny '''lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy''' (maniry eto [[Madagasikara]]) nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
* [[Adabo]]: ''[[Ficus sakalavarum]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus cocculifolia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'')
* [[Akondro]]: ''[[Musa paradisiaca]]'' <small>L.</small>; ''[[Musa sapientum]]'' <small>L.</small> (''[[Musaceae]]'')
* [[akondrofify]]: ''[[Musa × paradisiaca]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[ambalasira]]: ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]'']
* [[Amontana]]: ''[[Ficus lutea]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus baronii'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus tiliifolia]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus trichophlebia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'')
* [[Ampalibe]]: ''[[Artocarpus heterophyllus]]'' <small>Lam.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Ficus assimilis]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus guatteriifolia'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus pachyclada]]'' <small>Baker</small> (''Moraceae'')
* [[Ampalibeala]]: ''[[Treculia lamiana]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[anisena]]: ''[[Uapaca louvelii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]'']
* [[atsingilo]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Aviavy]]: ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> (← ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus trichopoda]]'' <small>Baker</small> (''[[Moraceae]]'')
=== B ===
* [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' <small>C. C. H. Jongkind</small> (na ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>) (''[[Combretaceae]]'') [Ny ''[[Heteropogon contortus]]'' <small>(L.) P. Beauv. ex Roem. & Schult.</small> (''[[Poaceae]]'') sy ny ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]''), izay antsoina hoe "boka" koa, dia tsy fihinana]
* [[Bozy (zavamaniry)|Bozy]]: ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. [Ny ''[[Vigna unguiculata]]'' <small>(L.) Walp.</small> na ''[[Vigna sinensis]]'' <small>(L.) Savi ex Hassk.</small> (''[[Fabaceae]]'') izay atao hoe "bozy" koa dia tsy hazo fa vahy, tsy inona io fa ny [[voanemba]]]
=== D ===
* [[Dampy]]: ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae'']
* [[Dipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Divay (zavamaniry)|Divay]]: ''[[Hibiscus sabdariffa]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "divay" ihany koa dia misy poizina]
=== F ===
* [[Faho]]: ''[[Chloroxylon faho]]'' <small>Capuron</small> (''[[Rutaceae]]'') [tsy fihinana]; ''[[Cycas circinalis]]'' <small>L.</small> [mila fitandremana]; ''[[Cycas thouarsii]]'' <small>R.Br.</small> [mila fitandremana] (''[[Cycadaceae]]'')
* [[Famakientana]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Descoings</small> (''Vitaceae'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "famakientana" ihany koa dia misy poizina]
* [[Famelona]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Fantsinakoho]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Foignonana]]: ''[[Musa acuminata]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[Foza (zavamaniry)|Foza]]: ''[[Treculia sambiranensis]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Frezy]]: ''[[Fragaria × ananassa]]'' <small>Duchesne</small> (= ''[[Fragaria virginiana]]'' <small>Mill.</small> '''×''' ''[[Fragaria chiloensis]]'' <small>(L.) Mill.</small>) indrindraindrindra; ''[[Fragaria moschata]]'' <small>Duchesne</small>; ''[[Fragaria vesca]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]'')
=== G ===
* [[Goavy]]: ''[[Psidium guajava]]'' <small>L.</small> (''[[Myrtaceae]]'')
=== H ===
* [[Hontsy]]: ''[[Musa paradisiaca]]''; ''[[Musa sapientum]]'' (''[[Musaceae]]'').
=== K ===
* [[Kaky]]: ''[[Diospyros kaki]]'' [''[[Ebenaceae]]'']
* [[Kaombava]]: ''[[Citrus hystrix]]'' [''[[Rutaceae]]'']
* [[Katoka]]: ''[[Treculia perrieri]]'' (''[[Moraceae]]'') (mandro ny ''[[Tina dissitiflora]]'' izay atao hoe ''Tinopsis dissitiflora'' (''[[Sapindaceae]]'') koa io anarana io)
* [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'')
* [[Kôrôsôly]]: ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]'']
* [[Kotofihy]]: ''[[Prunus africana]]'' (← ''Pygeum africanum'') [ ''[[Rosaceae]]'']
=== L ===
* [[Litisia]], [[letisia]], [[letisy]], [[lotisia]], [[laotisy]]: ''[[Litchi chinensis]]'' <small>Sonn.</small> (← ''[[Nephelium litchi]]'' <small>Cambess</small>.) (''[[Sapindaceae]]'').
* [[Leandriaka]]
=== M ===
* [[Madilo]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Madiriandro]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]'']
* [[Madiro]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Makoba (zavamaniry)|Makoba]]: ''[[Syzygium malaccense]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mananasy]]: ''[[Ananas comosus]]'' (← ''Bromelia ananas'')
* [[Mandarina]], [[mandarinina]]: ''[[Citrus reticulata]]'' (''[[Rutaceae]]'')
* [[Manga]]: ''[[Mangifera indica]]'' (''[[Anacardiaceae]]'')
* [[Mangidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mantsadaka]]: ''[[Labramia boivinii]]'' [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Mantsidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Matitihena]]: ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''[[Combretaceae]]'']
* [[Mokotra]]: ''[[Strychnos madagascariensis]]''; ''[[Strychnos spinosa]]'' [''[[Loganiaceae]]'']
=== O ===
* [[Ontsy]]: ''[[Musa perrieri]]'', ''[[Musa sapientum]]'', ''[[Musa paradisiaca]]'' (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> (''[[Strelitziaceae]]'')
=== P ===
* [[Paiso]]: ''[[Prunus persica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Paoma]]: ''[[Malus domestica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Papay]]: ''[[Papay|Carica papaya]]'' (''[[Caricaceae]]'')
* [[Poara]]:; ''[[Pyrus communis]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]''). Anondroana ny ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') izay tsy fihinam-boa koa io anarana io.
=== R ===
* [[Ramy]]: ''[[Canarium boivinii]]'' <small>Engl</small>.; ''[[Canarium madagascariense]]'' <small>Engl</small>. (''[[Burseraceae]]'').
* [[Reniala]]: ''[[Adansonia grandidieri]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Rofia]]: ''[[Raphia farinifera]]'' <small>(Gaertn.) Hyl.</small> (← ''[[Raphia ruffia]]'' <small>(Jacq.) Mart.</small>) (''[[Arecaceae]]'')
* [[Rofiavahiny]]: ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Rotazo]]:
* [[Rotra]]: karazana maro dia maro ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Eugenia]]'' sy ''[[Syzygium]]''.
=== S ===
* [[Sakoa]]: ''[[Poupartia minor]]'' <small>(Bojer) Marchand</small> (← ''Shakua minor'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Sclerocarya birrea]]'' <small>(A. Rich.) Hochst.</small> (← ''[[Poupartia caffra]]'' <small>(Sonder) H. Perrier</small>) (''Anacardiaceae''); ''[[Spondias dulcis]]'' <small>Parkinson</small> (''Anacardiaceae'')
* [[Sakoagna]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]'']
* [[Sakoamanga]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''Anacardiaceae'']
* [[Sakoambitsy]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Satranala]]: ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Sirambo]]: ''[[Symphonia urophylla]]'' [''[[Clusiaceae]]'']
* [[Sorindrano]]: ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]'']. Manondro ihany koa ny ''[[Kotschya africana]]'' <small>Endl.</small> (''[[Smithia chamaecrista]]'' <small>Benth</small>.) (''[[Fabaceae]]'') io anarana io.
=== T ===
* [[Tamenaka (zavamaniry)|Tamenaka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. Ireto manaraka ireto, izay antsoina koa hoe "tamenaka", dia tsy fihinam-boa: ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small> (''← [[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>); ''[[Calopyxis coursiana]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>; ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small>; ''[[Poivrea obscura]]'' <small>(Tul.) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Hibiscus grandidieri]]'' <small>Baill.</small>; ''[[Sterculia tavia]]'' <small>Baill</small>. ''[[Pentachlaena latifolia]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Pentachlaena latifolia]]''.
* [[Taolanomby]]: ''[[Carissa comorensis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> [''[[Apocynaceae]]'']. Tondroina amin' io anarana io koa ny ''[[Carissa campenonii]]'' <small>(Drake) Palacky</small> sy ny [[Carissa edulis var. microphylla|''Carissa edulis'' var. ''microphylla'']] <small>(Danguy) Pichon</small> ary ny ''[[Carissa septentrionalis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>.
* [[Tapabatry]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Tapia]]: ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>.
* [[Tobory]]: ''[[Treculia perrieri]]'' = [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] [''[[Moraceae]]'']
* [[Todinga]], [[todingana]]: ''[[Labramia costata]]'' <small>(M.M. Hartog ex Baill.) Aubrév.</small> [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Tsaringila]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Tsipa]]: ''[[Treculia perrieri]]'' <small>Jum.</small> (→ [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']]) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsipaka (zavamaniry)|Tsipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Tsipopoka]]: ''[[Passiflora foetida]]'' [''[[Passifloraceae]]'']. Io anarana io koa dia manondro ny ''[[Oldenlandia corymbosa]]'' <small>L'''''.'''''</small>, ny ''[[Oldenlandia herbacea]]'' <small>(L.) Roxb.</small> (← ''Oldenlandia heynei'', ''Hedyotis heynii''), ny ''[[Cordylostigma virgatum]]'' <small>(Willd.) Groeninckx & Dessein</small> (← ''Hedyotis caffra,'' ''Oldenlandia virgata, Oldenlandia caffra'') (''[[Rubiaceae]]'') ary ny ''[[Majidea zanguebarica]]'' (''[[Sapindaceae]]''), nefa tsy misy voa azo hanina ireo.
* [[Tsirika (zavamaniry)|Tsirika]]: ''[[Mimusops coriacea]]'' <small>(A.DC.) Miq.</small> (← ''Mimusops commersonii'') [''[[Sapotaceae]]'']. Anarana anondroana koa an' ireto: ''[[Dypsis pinnatifrons]]'' <small>Mart.</small> (← ''Dypsis gracilis'' <small>Bory ex Mart.</small>); ''[[Dypsis hildebrandtii]]'' <small>(Baill.) Becc.</small>; ''[[Dypsis procera]]'' <small>Jum.</small> (''[[Arecaceae]]''); ''[[Chrysalidocarpus gracilis]]'' <small>(Jum.) Eiserhardt & W.J.Baker</small> (← ''Phloga gracilis'' <small>(Jum.) H.Perrier</small>;); ''[[Dypsis nodifera]]'' <small>Mart.</small> (← ''Phloga polystachya'' <small>(Baker) Noronha ex Baill.</small>) (''[[Arecaceae]]'').
* [[Tsitendry]]: [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] (← ''Treculia perrieri'' <small>Jum.</small>, ''Treculia perrieri'' var. ''ilicifolia'' <small>Leandri</small>) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsitimpahy]]: [[Treculia africana var. sambiranensis|''Treculia africana'' var. ''sambiranensis'']] <small>(Leandri) C.C.Berg.</small> (← ''Treculia sambiranensis'' <small>Leandri</small>, [[Treculia madagascarica var. sambiranensis|''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'']]) (''[[Moraceae]]'')
=== V ===
* [[Vahintakifitra]]
* [[Vahintankifotra]]
* [[Vandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Clerodendrum laxiflorum]]'' <small>(Baker) Moldenke</small> (''[[Lamiaceae]]'') [Tsy fihinam-boa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') na dia atao hoe "voavandrika" koa]
* [[Vangisay]]
* [[Vivaona]]
* [[Voafotsy]]
* [[Voaloboka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Vitis labrusca]]'' <small>L.</small>; ''[[Vitis vinifera]]'' L. (''Vitaceae'')
* [[Voalobokala]]: ''[[Ampelocissus elephantina]]'' <small>Planch</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Cayratia imerinensis]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus bosseri]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus glossopetala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus microdonta]]'' <small>(Baker) Planch.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus rhodotricha]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus sulfurosa]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae''); [Tsy fihinam-boa ny ''[[Cyphostemma elephantopus]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae'') na dia antsoina hoe "voalobokala" koa]
* [[Voamantsoana]]
* [[Voanjonala]]: ''[[Adiantum caudatum]]'' <small>L.</small> (''[[Pteridaceae]]'')
* [[Voantamenaka]]: ''[[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis brevistyla]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small> [Tsy fihinana kosa ny van' ireto: ''[[Calopyxis coursii]]'' <small>H.Perrier Ined</small>.; ''[[Calopyxis eriogyna]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eviscerata]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis oxygonia]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis seyrigii]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>;''[[Poivrea grandidieri]]'' <small>(Drake) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small> (''[[Combretaceae]]'')]
* [[Voantsokona]]
* [[Voapaka]]
* [[Voapaka]]
* [[Voasarimakirana (zavamaniry)|Voasarimakirana]]: ''[[Citrus aurantifolia]]'' <small>Swingle</small>; ''[[Citrus × limon|Citrus × limon]]'' <small>(L.) Osbeck</small> (''[[Rutaceae]]'')
* [[Voasarimamy]]
* [[Voasary]]
* [[Voatamenaka]]
* [[Voatsiriry]]
* [[Voavandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]'') [Tsy fihinam-boa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') na dia atao hoe "voavandrika" koa]
* [[Voavanga]]
* [[Vohimpiky]]
=== Z ===
* [[Za (zavamairy)|Za]]: ''[[Adansonia suarezensis]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Zavôka|Zavokà]]: ''[[Persea americana]]'' <small>Mill</small>. (''[[Lauraceae]]'')
== Jereo koa ==
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
mh307z7c5ffrwsjnzvjimnwt4h4bnhm
1150678
1150677
2026-09-13T12:40:08Z
Thelezifor
15140
Anarana ara-tsiansa
1150678
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')|366x366px]]
Inty ny '''lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy''' (maniry eto [[Madagasikara]]) nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
* [[Adabo]]: ''[[Ficus sakalavarum]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus cocculifolia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]''). Tondroina amin' io anarana io koa ny ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' izay karazana vahy tsy fihinam-boa.
* [[Akondro (zavamaniry)|Akondro]]: ''[[Musa paradisiaca]]'' <small>L.</small>; ''[[Musa sapientum]]'' <small>L.</small> (''[[Musaceae]]'')
* [[Akondrofify]]: ''[[Musa × paradisiaca]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[Ambalasira]]: ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]'']
* [[Amontana]]: ''[[Ficus lutea]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus baronii'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus tiliifolia]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus trichophlebia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'')
* [[Ampalibe]]: ''[[Artocarpus heterophyllus]]'' <small>Lam.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Ficus assimilis]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus guatteriifolia'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus pachyclada]]'' <small>Baker</small> (''Moraceae'')
* [[Ampalibeala]]: ''[[Treculia lamiana]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[anisena]]: ''[[Uapaca louvelii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]'']
* [[atsingilo]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Aviavy]]: ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> (← ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus trichopoda]]'' <small>Baker</small> (''[[Moraceae]]'')
=== B ===
* [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' <small>C. C. H. Jongkind</small> (na ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>) (''[[Combretaceae]]'') [Ny ''[[Heteropogon contortus]]'' <small>(L.) P. Beauv. ex Roem. & Schult.</small> (''[[Poaceae]]'') sy ny ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]''), izay antsoina hoe "boka" koa, dia tsy fihinana]
* [[Bozy (zavamaniry)|Bozy]]: ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. [Ny ''[[Vigna unguiculata]]'' <small>(L.) Walp.</small> na ''[[Vigna sinensis]]'' <small>(L.) Savi ex Hassk.</small> (''[[Fabaceae]]'') izay atao hoe "bozy" koa dia tsy hazo fa vahy, tsy inona io fa ny [[voanemba]]]
=== D ===
* [[Dampy]]: ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae'']
* [[Dipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Divay (zavamaniry)|Divay]]: ''[[Hibiscus sabdariffa]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "divay" ihany koa dia misy poizina]
=== F ===
* [[Faho]]: ''[[Chloroxylon faho]]'' <small>Capuron</small> (''[[Rutaceae]]'') [tsy fihinana]; ''[[Cycas circinalis]]'' <small>L.</small> [mila fitandremana]; ''[[Cycas thouarsii]]'' <small>R.Br.</small> [mila fitandremana] (''[[Cycadaceae]]'')
* [[Famakientana]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Descoings</small> (''Vitaceae'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "famakientana" ihany koa dia misy poizina]
* [[Famelona]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Fantsinakoho]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Foignonana]]: ''[[Musa acuminata]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[Foza (zavamaniry)|Foza]]: ''[[Treculia sambiranensis]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Frezy]]: ''[[Fragaria × ananassa]]'' <small>Duchesne</small> (= ''[[Fragaria virginiana]]'' <small>Mill.</small> '''×''' ''[[Fragaria chiloensis]]'' <small>(L.) Mill.</small>) indrindraindrindra; ''[[Fragaria moschata]]'' <small>Duchesne</small>; ''[[Fragaria vesca]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]'')
=== G ===
* [[Goavy]]: ''[[Psidium guajava]]'' <small>L.</small> (''[[Myrtaceae]]'')
=== H ===
* [[Hontsy]]: ''[[Musa paradisiaca]]''; ''[[Musa sapientum]]'' (''[[Musaceae]]'').
=== K ===
* [[Kaky]]: ''[[Diospyros kaki]]'' [''[[Ebenaceae]]'']
* [[Kaombava]]: ''[[Citrus hystrix]]'' [''[[Rutaceae]]'']
* [[Katoka]]: ''[[Treculia perrieri]]'' (''[[Moraceae]]'') (mandro ny ''[[Tina dissitiflora]]'' izay atao hoe ''Tinopsis dissitiflora'' (''[[Sapindaceae]]'') koa io anarana io)
* [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'')
* [[Kôrôsôly]]: ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]'']
* [[Kotofihy]]: ''[[Prunus africana]]'' (← ''Pygeum africanum'') [ ''[[Rosaceae]]'']
=== L ===
* [[Litisia]], [[letisia]], [[letisy]], [[lotisia]], [[laotisy]]: ''[[Litchi chinensis]]'' <small>Sonn.</small> (← ''[[Nephelium litchi]]'' <small>Cambess</small>.) (''[[Sapindaceae]]'').
* [[Leandriaka]]
=== M ===
* [[Madilo]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Madiriandro]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]'']
* [[Madiro]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Makoba (zavamaniry)|Makoba]]: ''[[Syzygium malaccense]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mananasy]]: ''[[Ananas comosus]]'' (← ''Bromelia ananas'')
* [[Mandarina]], [[mandarinina]]: ''[[Citrus reticulata]]'' (''[[Rutaceae]]'')
* [[Manga]]: ''[[Mangifera indica]]'' (''[[Anacardiaceae]]'')
* [[Mangidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mantsadaka]]: ''[[Labramia boivinii]]'' [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Mantsidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Matitihena]]: ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''[[Combretaceae]]'']
* [[Mokotra]]: ''[[Strychnos madagascariensis]]''; ''[[Strychnos spinosa]]'' [''[[Loganiaceae]]'']
=== O ===
* [[Ontsy]]: ''[[Musa perrieri]]'', ''[[Musa sapientum]]'', ''[[Musa paradisiaca]]'' (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> (''[[Strelitziaceae]]'')
=== P ===
* [[Paiso]]: ''[[Prunus persica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Paoma]]: ''[[Malus domestica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Papay]]: ''[[Papay|Carica papaya]]'' (''[[Caricaceae]]'')
* [[Poara]]:; ''[[Pyrus communis]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]''). Anondroana ny ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') izay tsy fihinam-boa koa io anarana io.
=== R ===
* [[Ramy]]: ''[[Canarium boivinii]]'' <small>Engl</small>.; ''[[Canarium madagascariense]]'' <small>Engl</small>. (''[[Burseraceae]]'').
* [[Reniala]]: ''[[Adansonia grandidieri]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Rofia]]: ''[[Raphia farinifera]]'' <small>(Gaertn.) Hyl.</small> (← ''[[Raphia ruffia]]'' <small>(Jacq.) Mart.</small>) (''[[Arecaceae]]'')
* [[Rofiavahiny]]: ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Rotazo]]:
* [[Rotra]]: karazana maro dia maro ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Eugenia]]'' sy ''[[Syzygium]]''.
=== S ===
* [[Sakoa]]: ''[[Poupartia minor]]'' <small>(Bojer) Marchand</small> (← ''Shakua minor'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Sclerocarya birrea]]'' <small>(A. Rich.) Hochst.</small> (← ''[[Poupartia caffra]]'' <small>(Sonder) H. Perrier</small>) (''Anacardiaceae''); ''[[Spondias dulcis]]'' <small>Parkinson</small> (''Anacardiaceae'')
* [[Sakoagna]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]'']
* [[Sakoamanga]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''Anacardiaceae'']
* [[Sakoambitsy]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Satranala]]: ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Sirambo]]: ''[[Symphonia urophylla]]'' [''[[Clusiaceae]]'']
* [[Sorindrano]]: ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]'']. Manondro ihany koa ny ''[[Kotschya africana]]'' <small>Endl.</small> (''[[Smithia chamaecrista]]'' <small>Benth</small>.) (''[[Fabaceae]]'') io anarana io.
=== T ===
* [[Tamenaka (zavamaniry)|Tamenaka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. Ireto manaraka ireto, izay antsoina koa hoe "tamenaka", dia tsy fihinam-boa: ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small> (''← [[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>); ''[[Calopyxis coursiana]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>; ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small>; ''[[Poivrea obscura]]'' <small>(Tul.) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Hibiscus grandidieri]]'' <small>Baill.</small>; ''[[Sterculia tavia]]'' <small>Baill</small>. ''[[Pentachlaena latifolia]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Pentachlaena latifolia]]''.
* [[Taolanomby]]: ''[[Carissa comorensis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> [''[[Apocynaceae]]'']. Tondroina amin' io anarana io koa ny ''[[Carissa campenonii]]'' <small>(Drake) Palacky</small> sy ny [[Carissa edulis var. microphylla|''Carissa edulis'' var. ''microphylla'']] <small>(Danguy) Pichon</small> ary ny ''[[Carissa septentrionalis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>.
* [[Tapabatry]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Tapia]]: ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>.
* [[Tobory]]: ''[[Treculia perrieri]]'' = [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] [''[[Moraceae]]'']
* [[Todinga]], [[todingana]]: ''[[Labramia costata]]'' <small>(M.M. Hartog ex Baill.) Aubrév.</small> [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Tsaringila]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Tsipa]]: ''[[Treculia perrieri]]'' <small>Jum.</small> (→ [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']]) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsipaka (zavamaniry)|Tsipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Tsipopoka]]: ''[[Passiflora foetida]]'' [''[[Passifloraceae]]'']. Io anarana io koa dia manondro ny ''[[Oldenlandia corymbosa]]'' <small>L'''''.'''''</small>, ny ''[[Oldenlandia herbacea]]'' <small>(L.) Roxb.</small> (← ''Oldenlandia heynei'', ''Hedyotis heynii''), ny ''[[Cordylostigma virgatum]]'' <small>(Willd.) Groeninckx & Dessein</small> (← ''Hedyotis caffra,'' ''Oldenlandia virgata, Oldenlandia caffra'') (''[[Rubiaceae]]'') ary ny ''[[Majidea zanguebarica]]'' (''[[Sapindaceae]]''), nefa tsy misy voa azo hanina ireo.
* [[Tsirika (zavamaniry)|Tsirika]]: ''[[Mimusops coriacea]]'' <small>(A.DC.) Miq.</small> (← ''Mimusops commersonii'') [''[[Sapotaceae]]'']. Anarana anondroana koa an' ireto: ''[[Dypsis pinnatifrons]]'' <small>Mart.</small> (← ''Dypsis gracilis'' <small>Bory ex Mart.</small>); ''[[Dypsis hildebrandtii]]'' <small>(Baill.) Becc.</small>; ''[[Dypsis procera]]'' <small>Jum.</small> (''[[Arecaceae]]''); ''[[Chrysalidocarpus gracilis]]'' <small>(Jum.) Eiserhardt & W.J.Baker</small> (← ''Phloga gracilis'' <small>(Jum.) H.Perrier</small>;); ''[[Dypsis nodifera]]'' <small>Mart.</small> (← ''Phloga polystachya'' <small>(Baker) Noronha ex Baill.</small>) (''[[Arecaceae]]'').
* [[Tsitendry]]: [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] (← ''Treculia perrieri'' <small>Jum.</small>, ''Treculia perrieri'' var. ''ilicifolia'' <small>Leandri</small>) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsitimpahy]]: [[Treculia africana var. sambiranensis|''Treculia africana'' var. ''sambiranensis'']] <small>(Leandri) C.C.Berg.</small> (← ''Treculia sambiranensis'' <small>Leandri</small>, [[Treculia madagascarica var. sambiranensis|''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'']]) (''[[Moraceae]]'')
=== V ===
* [[Vahintakifitra]]: ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (''[[Vitaceae]]'')
* [[Vahintankifotra]]: ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (''[[Vitaceae]]'')
* [[Vandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Clerodendrum laxiflorum]]'' <small>(Baker) Moldenke</small> (''[[Lamiaceae]]'') [Tsy fihinam-boa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') na dia atao hoe "voavandrika" koa]
* [[Vangisay]]: ''[[Citrus maxima]]'' <small>(Burm.) Merr.</small> (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') (''[[Rutaceae]]'')
* [[Vivaona]]: ''[[Dilobeia thouarsii]]'' <small>Roem. & Schult.</small> (''[[Proteaceae]]'')
* [[Voafotsy]]: ''[[Rubus rosifolius]]'' (''[[Rosaceae]]''). Anondroana koa ny ''[[Aphloia theiformis]]'' <small>(Vahl) Benn.</small> (''[[Aphloiaceae]]'') sy ny ''[[Psychotria obtusifolia]]'' <small>Lam. ex Poir.</small> (← ''Uragoga obtusifolia'' <small>(Lam. ex Poir.) Kuntze.</small>) (''[[Rubiaceae]]'').
* [[Voaloboka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Vitis labrusca]]'' <small>L.</small>; ''[[Vitis vinifera]]'' L. (''Vitaceae'')
* [[Voalobokala]]: ''[[Ampelocissus elephantina]]'' <small>Planch</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Cayratia imerinensis]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus bosseri]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus glossopetala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus microdonta]]'' <small>(Baker) Planch.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus rhodotricha]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus sulfurosa]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae''); [Tsy fihinam-boa ny ''[[Cyphostemma elephantopus]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae'') na dia antsoina hoe "voalobokala" koa]
* [[Voamantsoana]]: ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa comorensis'') [''[[Apocynaceae]]'']
* [[Voanjonala]]: ''[[Adiantum caudatum]]'' <small>L.</small> (''[[Pteridaceae]]'')
* [[Voantamenaka]]: ''[[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis brevistyla]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small> [Tsy fihinana kosa ny voan' ireto: ''[[Calopyxis coursii]]'' <small>H.Perrier Ined</small>.; ''[[Calopyxis eriogyna]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eviscerata]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis oxygonia]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis seyrigii]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>;''[[Poivrea grandidieri]]'' <small>(Drake) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small> (''[[Combretaceae]]'')]
* [[Voantsokona]]: ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''[[Apocynaceae]]'']
* [[Voapaka]]: zavamaniry isan-karazanay ao amin' ny vondron-karazana ''[[Uapaca]]'' (''[[Phyllanthaceae]]''), indrindra ny ''[[Uapaca bojeri]]'' izay atao hoe [[Tapia (zavamaniry)|tapia]] koa. Antsoina amin' io anarana io koa ny ''[[Acridocarpus vivy]]'' <small>Arènes</small> (''[[Malpighiaceae]]''), ny ''[[Dillenia triquetra]]'' <small>(Rottb.) Gilg</small> (''[[Dilleniaceae]]''), ny ''[[Homalium nudiflorum]]'' <small>(DC.) Baill.</small> (← ''Homalium scleroxylon'' <small>(Tul.) Baill.</small>) (''[[Salicaceae]]'') ary ny ''[[Urena lobata]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'').
* [[Voasarimakirana (zavamaniry)|Voasarimakirana]]: ''[[Citrus aurantifolia]]'' <small>Swingle</small>; ''[[Citrus × limon|Citrus × limon]]'' <small>(L.) Osbeck</small> (''[[Rutaceae]]'')
* [[Voasarimamy]]: ''[[Citrus aurantifolia]]'' <small>Swingle</small> (''[[Rutaceae]]'')
* [[Voasary]]: zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Rutaceae]]'', indrindra ny ao amin' ny vondron-karazana ''[[Citrus]]''.
* [[Tamenaka (zavamaniry)|Voatamenaka]] na [[Tamenaka (zavamaniry)|voantamenaka]]: ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana''), ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna''), ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'', ''Poivrea bernieriana''), ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia''), ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla''), ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') (''[[Combretaceae]]'')
* [[Voatsiriry]]: ''[[Annona muricata]]'' (''[[Annonaceae]]'')
* [[Voavandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]'') [Atao hoe voavandrika koa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') nefa tsy fihinam-boa]
* [[Voavanga]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]'').
* [[Vohimpiky]]: ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''Mimusops commersonii'') [''[[Sapotaceae]]'']
=== Z ===
* [[Za (zavamairy)|Za]]: ''[[Adansonia suarezensis]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Zavôka|Zavokà]]: ''[[Persea americana]]'' <small>Mill</small>. (''[[Lauraceae]]'')
== Jereo koa ==
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
aroeed3jsj22yieoscmg8dess1nadb5
1150679
1150678
2026-09-13T12:41:34Z
Thelezifor
15140
1150679
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Citrus-aurantiifolia-fruits.JPG|vignette|Voasary (''[[Citrus aurantiifolia]]'')|366x366px]]
Inty ny '''lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy''' (maniry eto [[Madagasikara]]) nalahatra araka ny abidy:
=== A ===
* [[Adabo]]: ''[[Ficus sakalavarum]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus cocculifolia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]''). Tondroina amin' io anarana io koa ny ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' izay karazana vahy tsy fihinam-boa.
* [[Akondro (zavamaniry)|Akondro]]: ''[[Musa paradisiaca]]'' <small>L.</small>; ''[[Musa sapientum]]'' <small>L.</small> (''[[Musaceae]]'')
* [[Akondrofify]]: ''[[Musa × paradisiaca]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[Ambalasira]]: ''[[Anisophyllea anisophyllea]]'' [''[[Anisophylleaceae]]'']
* [[Amontana]]: ''[[Ficus lutea]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus baronii'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus tiliifolia]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus trichophlebia'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'')
* [[Ampalibe]]: ''[[Artocarpus heterophyllus]]'' <small>Lam.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Ficus assimilis]]'' <small>Baker</small> (← ''Ficus guatteriifolia'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus pachyclada]]'' <small>Baker</small> (''Moraceae'')
* [[Ampalibeala]]: ''[[Treculia lamiana]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[anisena]]: ''[[Uapaca louvelii]]'' [''[[Phyllanthaceae]]'']
* [[atsingilo]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Aviavy]]: ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> (← ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' <small>Baker</small>); ''[[Ficus trichopoda]]'' <small>Baker</small> (''[[Moraceae]]'')
=== B ===
* [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' <small>C. C. H. Jongkind</small> (na ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>) (''[[Combretaceae]]'') [Ny ''[[Heteropogon contortus]]'' <small>(L.) P. Beauv. ex Roem. & Schult.</small> (''[[Poaceae]]'') sy ny ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]''), izay antsoina hoe "boka" koa, dia tsy fihinana]
* [[Bozy (zavamaniry)|Bozy]]: ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. [Ny ''[[Vigna unguiculata]]'' <small>(L.) Walp.</small> na ''[[Vigna sinensis]]'' <small>(L.) Savi ex Hassk.</small> (''[[Fabaceae]]'') izay atao hoe "bozy" koa dia tsy hazo fa vahy, tsy inona io fa ny [[voanemba]]]
=== D ===
* [[Dampy]]: ''[[Garcinia verrucosa]]'' [''Clusiaceae'']
* [[Dipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Divay (zavamaniry)|Divay]]: ''[[Hibiscus sabdariffa]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "divay" ihany koa dia misy poizina]
=== F ===
* [[Faho]]: ''[[Chloroxylon faho]]'' <small>Capuron</small> (''[[Rutaceae]]'') [tsy fihinana]; ''[[Cycas circinalis]]'' <small>L.</small> [mila fitandremana]; ''[[Cycas thouarsii]]'' <small>R.Br.</small> [mila fitandremana] (''[[Cycadaceae]]'')
* [[Famakientana]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Descoings</small> (''Vitaceae'') [Ny ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> (← ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small>) (''[[Vitaceae]]'') izay atao hoe "famakientana" ihany koa dia misy poizina]
* [[Famelona]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Fantsinakoho]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''Moraceae'']
* [[Foignonana]]: ''[[Musa acuminata]]'' [''[[Musaceae]]'']
* [[Foza (zavamaniry)|Foza]]: ''[[Treculia sambiranensis]]'' <small>Leandri</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Frezy]]: ''[[Fragaria × ananassa]]'' <small>Duchesne</small> (= ''[[Fragaria virginiana]]'' <small>Mill.</small> '''×''' ''[[Fragaria chiloensis]]'' <small>(L.) Mill.</small>) indrindraindrindra; ''[[Fragaria moschata]]'' <small>Duchesne</small>; ''[[Fragaria vesca]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]'')
=== G ===
* [[Goavy]]: ''[[Psidium guajava]]'' <small>L.</small> (''[[Myrtaceae]]'')
=== H ===
* [[Hontsy]]: ''[[Musa paradisiaca]]''; ''[[Musa sapientum]]'' (''[[Musaceae]]'').
=== K ===
* [[Kaky]]: ''[[Diospyros kaki]]'' [''[[Ebenaceae]]'']
* [[Kaombava]]: ''[[Citrus hystrix]]'' [''[[Rutaceae]]'']
* [[Katoka]]: ''[[Treculia perrieri]]'' (''[[Moraceae]]'') (mandro ny ''[[Tina dissitiflora]]'' izay atao hoe ''Tinopsis dissitiflora'' (''[[Sapindaceae]]'') koa io anarana io)
* [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'')
* [[Kôrôsôly]]: ''[[Annona muricata]]'' [''[[Annonaceae]]'']
* [[Kotofihy]]: ''[[Prunus africana]]'' (← ''Pygeum africanum'') [ ''[[Rosaceae]]'']
=== L ===
* [[Litisia]], [[letisia]], [[letisy]], [[lotisia]], [[laotisy]]: ''[[Litchi chinensis]]'' <small>Sonn.</small> (← ''[[Nephelium litchi]]'' <small>Cambess</small>.) (''[[Sapindaceae]]'').
* [[Leandriaka]]
=== M ===
* [[Madilo]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Madiriandro]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' [''[[Menispermaceae]]'']
* [[Madiro]]: ''[[Tamarindus indica]]'' L. (''[[Fabaceae]]'')
* [[Makoba (zavamaniry)|Makoba]]: ''[[Syzygium malaccense]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mananasy]]: ''[[Ananas comosus]]'' (← ''Bromelia ananas'')
* [[Mandarina]], [[mandarinina]]: ''[[Citrus reticulata]]'' (''[[Rutaceae]]'')
* [[Manga]]: ''[[Mangifera indica]]'' (''[[Anacardiaceae]]'')
* [[Mangidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Mantsadaka]]: ''[[Labramia boivinii]]'' [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Mantsidika]]: ''[[Eugenia cotinifolia]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Matitihena]]: ''[[Combretum calopyxis]]'' (← ''Calopyxis eriantha'') [''[[Combretaceae]]'']
* [[Mokotra]]: ''[[Strychnos madagascariensis]]''; ''[[Strychnos spinosa]]'' [''[[Loganiaceae]]'']
=== O ===
* [[Ontsy]]: ''[[Musa perrieri]]'', ''[[Musa sapientum]]'', ''[[Musa paradisiaca]]'' (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> (''[[Strelitziaceae]]'')
=== P ===
* [[Paiso]]: ''[[Prunus persica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Paoma]]: ''[[Malus domestica]]'' (''[[Rosaceae]]'')
* [[Papay]]: ''[[Papay|Carica papaya]]'' (''[[Caricaceae]]'')
* [[Poara]]:; ''[[Pyrus communis]]'' <small>L.</small> (''[[Rosaceae]]''). Anondroana ny ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'') izay tsy fihinam-boa koa io anarana io.
=== R ===
* [[Ramy]]: ''[[Canarium boivinii]]'' <small>Engl</small>.; ''[[Canarium madagascariense]]'' <small>Engl</small>. (''[[Burseraceae]]'').
* [[Reniala]]: ''[[Adansonia grandidieri]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Adansonia madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Rofia]]: ''[[Raphia farinifera]]'' <small>(Gaertn.) Hyl.</small> (← ''[[Raphia ruffia]]'' <small>(Jacq.) Mart.</small>) (''[[Arecaceae]]'')
* [[Rofiavahiny]]: ''[[Phoenix dactylifera]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Rotazo]]:
* [[Rotra]]: karazana maro dia maro ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Eugenia]]'' sy ''[[Syzygium]]''.
=== S ===
* [[Sakoa]]: ''[[Poupartia minor]]'' <small>(Bojer) Marchand</small> (← ''Shakua minor'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Sclerocarya birrea]]'' <small>(A. Rich.) Hochst.</small> (← ''[[Poupartia caffra]]'' <small>(Sonder) H. Perrier</small>) (''Anacardiaceae''); ''[[Spondias dulcis]]'' <small>Parkinson</small> (''Anacardiaceae'')
* [[Sakoagna]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''[[Anacardiaceae]]'']
* [[Sakoamanga]]: ''[[Spondias dulcis]]'' (← ''Spondias cytherea'') [''Anacardiaceae'']
* [[Sakoambitsy]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Satranala]]: ''[[Satranala decussilvae]]'' [''[[Arecaceae]]'']
* [[Sirambo]]: ''[[Symphonia urophylla]]'' [''[[Clusiaceae]]'']
* [[Sorindrano]]: ''[[Sorindeia madagascariensis]]'' [''[[Anacardiaceae]]'']. Manondro ihany koa ny ''[[Kotschya africana]]'' <small>Endl.</small> (''[[Smithia chamaecrista]]'' <small>Benth</small>.) (''[[Fabaceae]]'') io anarana io.
=== T ===
* [[Tamenaka (zavamaniry)|Tamenaka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. Ireto manaraka ireto, izay antsoina koa hoe "tamenaka", dia tsy fihinam-boa: ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small> (''← [[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>); ''[[Calopyxis coursiana]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>; ''[[Combretum grandidieri]]'' <small>Drake</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small>; ''[[Poivrea obscura]]'' <small>(Tul.) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Hibiscus grandidieri]]'' <small>Baill.</small>; ''[[Sterculia tavia]]'' <small>Baill</small>. ''[[Pentachlaena latifolia]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Pentachlaena latifolia]]''.
* [[Taolanomby]]: ''[[Carissa comorensis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> [''[[Apocynaceae]]'']. Tondroina amin' io anarana io koa ny ''[[Carissa campenonii]]'' <small>(Drake) Palacky</small> sy ny [[Carissa edulis var. microphylla|''Carissa edulis'' var. ''microphylla'']] <small>(Danguy) Pichon</small> ary ny ''[[Carissa septentrionalis]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>.
* [[Tapabatry]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' [''[[Moraceae]]'']
* [[Tapia]]: ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>.
* [[Tobory]]: ''[[Treculia perrieri]]'' = [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] [''[[Moraceae]]'']
* [[Todinga]], [[todingana]]: ''[[Labramia costata]]'' <small>(M.M. Hartog ex Baill.) Aubrév.</small> [''[[Sapotaceae]]'']
* [[Tsaringila]]: ''[[Eugenia lucida]]'' [''[[Myrtaceae]]'']
* [[Tsipa]]: ''[[Treculia perrieri]]'' <small>Jum.</small> (→ [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']]) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsipaka (zavamaniry)|Tsipaka]]: ''[[Treculia madagascarica]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Moraceae]]'')
* [[Tsipopoka]]: ''[[Passiflora foetida]]'' [''[[Passifloraceae]]'']. Io anarana io koa dia manondro ny ''[[Oldenlandia corymbosa]]'' <small>L'''''.'''''</small>, ny ''[[Oldenlandia herbacea]]'' <small>(L.) Roxb.</small> (← ''Oldenlandia heynei'', ''Hedyotis heynii''), ny ''[[Cordylostigma virgatum]]'' <small>(Willd.) Groeninckx & Dessein</small> (← ''Hedyotis caffra,'' ''Oldenlandia virgata, Oldenlandia caffra'') (''[[Rubiaceae]]'') ary ny ''[[Majidea zanguebarica]]'' (''[[Sapindaceae]]''), nefa tsy misy voa azo hanina ireo.
* [[Tsirika (zavamaniry)|Tsirika]]: ''[[Mimusops coriacea]]'' <small>(A.DC.) Miq.</small> (← ''Mimusops commersonii'') [''[[Sapotaceae]]'']. Anarana anondroana koa an' ireto: ''[[Dypsis pinnatifrons]]'' <small>Mart.</small> (← ''Dypsis gracilis'' <small>Bory ex Mart.</small>); ''[[Dypsis hildebrandtii]]'' <small>(Baill.) Becc.</small>; ''[[Dypsis procera]]'' <small>Jum.</small> (''[[Arecaceae]]''); ''[[Chrysalidocarpus gracilis]]'' <small>(Jum.) Eiserhardt & W.J.Baker</small> (← ''Phloga gracilis'' <small>(Jum.) H.Perrier</small>;); ''[[Dypsis nodifera]]'' <small>Mart.</small> (← ''Phloga polystachya'' <small>(Baker) Noronha ex Baill.</small>) (''[[Arecaceae]]'').
* [[Tsitendry]]: [[Treculia africana var. ilicifolia|''Treculia africana'' var. ''ilicifolia'']] (← ''Treculia perrieri'' <small>Jum.</small>, ''Treculia perrieri'' var. ''ilicifolia'' <small>Leandri</small>) [''[[Moraceae]]'']
* [[Tsitimpahy]]: [[Treculia africana var. sambiranensis|''Treculia africana'' var. ''sambiranensis'']] <small>(Leandri) C.C.Berg.</small> (← ''Treculia sambiranensis'' <small>Leandri</small>, [[Treculia madagascarica var. sambiranensis|''Treculia madagascarica'' var. ''sambiranensis'']]) (''[[Moraceae]]'')
=== V ===
* [[Vahintakifitra]]: ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (''[[Vitaceae]]'')
* [[Vahintankifotra]]: ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (''[[Vitaceae]]'')
* [[Vandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Clerodendrum laxiflorum]]'' <small>(Baker) Moldenke</small> (''[[Lamiaceae]]'') [Tsy fihinam-boa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') na dia atao hoe "voavandrika" koa]
* [[Vangisay]]: ''[[Citrus maxima]]'' <small>(Burm.) Merr.</small> (← ''Citrus grandis, Citrus decumana'') (''[[Rutaceae]]'')
* [[Vivaona]]: ''[[Dilobeia thouarsii]]'' <small>Roem. & Schult.</small> (''[[Proteaceae]]'')
* [[Voafotsy]]: ''[[Rubus rosifolius]]'' (''[[Rosaceae]]''). Anondroana koa ny ''[[Aphloia theiformis]]'' <small>(Vahl) Benn.</small> (''[[Aphloiaceae]]'') sy ny ''[[Psychotria obtusifolia]]'' <small>Lam. ex Poir.</small> (← ''Uragoga obtusifolia'' <small>(Lam. ex Poir.) Kuntze.</small>) (''[[Rubiaceae]]'').
* [[Voaloboka]]: ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Vitis labrusca]]'' <small>L.</small>; ''[[Vitis vinifera]]'' L. (''Vitaceae'')
* [[Voalobokala]]: ''[[Ampelocissus elephantina]]'' <small>Planch</small>. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Cayratia imerinensis]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus bosseri]]'' <small>Desc</small>. (''Vitaceae''); ''[[Cissus glossopetala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus microdonta]]'' <small>(Baker) Planch.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus rhodotricha]]'' <small>(Baker) Desc.</small> (''Vitaceae''); ''[[Cissus sulfurosa]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae''); [Tsy fihinam-boa ny ''[[Cyphostemma elephantopus]]'' <small>Desc.</small> (''Vitaceae'') na dia antsoina hoe "voalobokala" koa]
* [[Voamantsoana]]: ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa comorensis'') [''[[Apocynaceae]]'']
* [[Voanjonala]]: ''[[Adiantum caudatum]]'' <small>L.</small> (''[[Pteridaceae]]'')
* [[Voantamenaka]]: ''[[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tul.) H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis brevistyla]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eriantha]]'' <small>Tul.</small>; ''[[Poivrea coccinea]]'' <small>(Sonn.) Thouars</small> [Tsy fihinana kosa ny voan' ireto: ''[[Calopyxis coursii]]'' <small>H.Perrier Ined</small>.; ''[[Calopyxis eriogyna]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis eviscerata]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis oxygonia]]'' <small>Tul</small>.; ''[[Calopyxis seyrigii]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Calopyxis subumbellata]]'' <small>Baker</small>;''[[Poivrea grandidieri]]'' <small>(Drake) H. Perrier</small>; ''[[Poivrea villosa]]'' <small>Tul.</small> (''[[Combretaceae]]'')]
* [[Voantsokona]]: ''[[Carissa spinarum]]'' (← ''Carissa edulis,'' ''Carissa pubescens, Carissa comorensis'') [''[[Apocynaceae]]'']
* [[Voapaka]]: zavamaniry isan-karazanay ao amin' ny vondron-karazana ''[[Uapaca]]'' (''[[Phyllanthaceae]]''), indrindra ny ''[[Uapaca bojeri]]'' izay atao hoe [[Tapia (zavamaniry)|tapia]] koa. Antsoina amin' io anarana io koa ny ''[[Acridocarpus vivy]]'' <small>Arènes</small> (''[[Malpighiaceae]]''), ny ''[[Dillenia triquetra]]'' <small>(Rottb.) Gilg</small> (''[[Dilleniaceae]]''), ny ''[[Homalium nudiflorum]]'' <small>(DC.) Baill.</small> (← ''Homalium scleroxylon'' <small>(Tul.) Baill.</small>) (''[[Salicaceae]]'') ary ny ''[[Urena lobata]]'' <small>L.</small> (''[[Malvaceae]]'').
* [[Voasarimakirana (zavamaniry)|Voasarimakirana]]: ''[[Citrus aurantifolia]]'' <small>Swingle</small>; ''[[Citrus × limon|Citrus × limon]]'' <small>(L.) Osbeck</small> (''[[Rutaceae]]'')
* [[Voasarimamy]]: ''[[Citrus aurantifolia]]'' <small>Swingle</small> (''[[Rutaceae]]'')
* [[Voasary]]: zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Rutaceae]]'', indrindra ny ao amin' ny vondron-karazana ''[[Citrus]]''.
* [[Tamenaka (zavamaniry)|Voatamenaka]] na [[Tamenaka (zavamaniry)|voantamenaka]]: ''[[Combretum coursianum]]'' (← ''Calopyxis coursiana''), ''[[Combretum eriogynum]]'' (← ''Calopyxis eriogyna''), ''[[Combretum macrocalyx]]'' (← ''Calopyxis bernieriana'', ''Poivrea bernieriana''), ''[[Combretum oxygonium]]'' (← ''Calopyxis oxygonia''), ''[[Combretum sphaeroides]]'' (← ''Calopyxis brevistyla''), ''[[Combretum subumbellatum]]'' (← ''Calopyxis subumbellata'') (''[[Combretaceae]]'')
* [[Voatsiriry]]: ''[[Annona muricata]]'' (''[[Annonaceae]]'')
* [[Voavandrika]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F.Gmel.</small> (← ''[[Vangueria edulis]]'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]'') [Atao hoe voavandrika koa ny ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer ex Decne.</small> (''[[Apocynaceae]]'') nefa tsy fihinam-boa]
* [[Voavanga]]: ''[[Vangueria madagascariensis]]'' <small>J.F. Gmelin</small> (''Vangueria edulis'' <small>(Vahl) Vahl</small>) (''[[Rubiaceae]]'').
* [[Vohimpiky]]: ''[[Mimusops coriacea]]'' (← ''Mimusops commersonii'') [''[[Sapotaceae]]'']
=== Z ===
* [[Za (zavamairy)|Za]]: ''[[Adansonia suarezensis]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Adansonia za]]'' <small>Baill</small>. (''[[Malvaceae]]'')
* [[Zavôka|Zavokà]]: ''[[Persea americana]]'' <small>Mill</small>. (''[[Lauraceae]]'')
== Jereo koa ==
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]]
* [[Legioma]]
* [[Anana]]
* [[Voamaina]]
* [[Voamadinika]]
n1tqaduh5g32l35brokmjgqw26r4bmc
Sliim Kallas
0
302002
1150713
1150635
2026-09-14T10:23:17Z
~2026-49733-72
41027
1150713
wikitext
text/x-wiki
[[File:Siim Kallas 2.JPG|thumb|Siim Kallas ]]
'''Siim Kallas''' dia [[mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i [[Estonia]] teraka ny 2 Oktobra 1948 tao [[Tallinn]] ary maty ny 22 Aogositra 2026 tao Tallinn.
Minisitry ny Raharaham-bahiny (1995–1996) sy Minisitry ny Fitantanam-bola (1999–2002) ary Praiminisitra ny Repoblika {{Estonia}} nanomboka tamin'ny 2002/03.
Nanomboka ny taona 2010 ka hatramin'ny 2014 izy no filoha lefitry ny Vaomiera Eoropeana sy Kaomisera misahana ny Fitaterana. Efa kaomisera eo anivon’ny Vondrona Eoropeanina any amin’ny sampana hafa hatramin’ny taona 2004 izy teo aloha
Siim Kallas dia niteraka roa. Ny zanany vavy [[Kaja Kallas]] dia filohan'ny governemanta Estoniana nanomboka tamin'ny 2021 ka hatramin'ny 2024 ary solontenan'ny politika ivelany avy amin'ny EU nanomboka tamin'ny 2024.
== Praiministra Estonia ==
{|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF"
|-align="center" bgcolor="DDEEFF"
!nodimbiasany
![[Sary:Flag of Estonia.svg|40px]] Praiminisitra [[Estonia]]
!mpandimby
|-align="center"
| [[]]<br/> || [[Sliim Kallas]]<br/>2002-2003 || [[Andrus Ansip]]<br/> 2004-2014
|-bgcolor="#DDEEFF"
|-
|}
{{commonscat}}
{{reflist}}
[[de:Slim Kallas]]
[[Sokajy:Praiminisitra (Estonia)]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1948]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 2026]]
[[Sokajy:Minisitry ny Raharaham-bahiny estonianina]]
s660660leuftsovfydnfezlz0rhph5q
Ensete
0
302017
1150681
2026-09-13T13:31:29Z
Thelezifor
15140
Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Musaceae
1150681
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Starr 080716-9291 Ensete ventricosum.jpg|vignette|481x481px|''Ensete ventricosum'']]
Ny '''''Ensete''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]] ankoatra ny ''[[Musa]]'' (vondrona misy ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]) sy ny ''[[Musella]]'', izay mamokatra voan' akondro madinika. Ahitana karazana fito ity vondrona ity, ary samy avy amin' ny faritra mafana avokoa izy ireo. Ny ''Ensete ventricosum'' dia volena mba hahazoana ny fakany izay azo hanina, indrindra fa any [[Etiôpia]], raha toa kosa ka natao haingon-tokontany na haingon-jaridaina no tena antony ambolena ny karazana hafa. Misy amin' ireo karazana ireo no volena anaty trano fitaratra any amin' ny firenena manana toetany antonony, na any ivelany mihitsy any amin' ny faritra tsy dia mangatsiaka loatra. Avy atỳ [[Afrika]] sy any Azia ny karazana ao anatin' ity vondrona ity.
== Lisitry ny karazana ==
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Ensete'':
* ''Ensete gilletii'' <small>(De Wild.) Cheesman</small> (← ''Ensete livingstonianum'' <small>(J.Kirk) Cheesman.</small>'', Musa gilletii'' <small>De Wild</small>) – teratany ao [[Afrika Andrefana]] trôpikaly hatrany [[Malaoy]]
* ''Ensete glaucum'' <small>(Roxb.) Cheesman</small> – miely any [[Azia]]: hatrany [[India]] ka hatrany [[Papoazia Ginea Vaovao]]
* ''Ensete homblei'' <small>(Bequaert ex De Wild.) Cheesman</small> – teratany ao amin' ny faritra atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany avaratra amin' i [[Zambia]]
* ''Ensete lecongkietii'' <small>Luu, N.L.Vu & Q.D.Nguyen</small> - tsy fahita afa-tsy any [[Vietnamy|Vietinamy]] ([[Azia Atsimo-Atsinanana]])
* ''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'') – tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] nefa mitovitovy amin' ny ''Ensete glaucum'' any Azia (amin' ny teny malagasy ny anarany dia ''antsirohoroka'', ''ontsy'', ''tsirohoroka'' ary ''voantsirohoroka'')
* ''Ensete superbum'' <small>(Roxb.) Cheesman</small> – hita any Ghats Andrefana any [[India]]
* ''Ensete ventricosum'' <small>(Welw.) Cheesman</small> – ambolena hatao sakafo ao [[Etiôpia]]
* ''Ensete wilsonii'' <small>(Tutcher) Cheesman</small> (← ''Musa wilsonii'' <small>Tutcher</small>) – hita any [[Yunnan]] ([[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]), nefa mitovitovy amin' ny ''Ensete glaucum''
== Jereo koa ==
* ''[[Musa]]''
* ''[[Musella]]''
fdqprj2d4g632juobya08mxovn7cikc
Musella lasiocarpa
0
302018
1150682
2026-09-13T13:38:08Z
Thelezifor
15140
Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Musaceae
1150682
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Musella lasiocarpa3.jpg|vignette|''Musella lasiocarpa'']]
Ny '''''Musella lasiocarpa''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], sady hany solontenan' ny vondron-karazana '''''Musella'''''. Avy any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Sina]] ity karazana akondro kely ity; tandindonin-doza ny fisiany ary ampiasain' ny mponina eo an-toerana ho sakafo sy fanafody ary koa amin' ny fanamboarana tady. Amidy eran-tany ho zavamaniry haingon-trano na an-jaridaina izy io.
== Jereo koa ==
* ''[[Musa]]''
* ''[[Ensete]]''
so05laxo0dsrgmyn8pn8d6v4bmmdj29
1150683
1150682
2026-09-13T13:38:24Z
Thelezifor
15140
nanova ny anaran'i [[Musella]] ho [[Musella lasiocarpa]] i Thelezifor
1150682
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Musella lasiocarpa3.jpg|vignette|''Musella lasiocarpa'']]
Ny '''''Musella lasiocarpa''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], sady hany solontenan' ny vondron-karazana '''''Musella'''''. Avy any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Sina]] ity karazana akondro kely ity; tandindonin-doza ny fisiany ary ampiasain' ny mponina eo an-toerana ho sakafo sy fanafody ary koa amin' ny fanamboarana tady. Amidy eran-tany ho zavamaniry haingon-trano na an-jaridaina izy io.
== Jereo koa ==
* ''[[Musa]]''
* ''[[Ensete]]''
so05laxo0dsrgmyn8pn8d6v4bmmdj29
Musella
0
302019
1150684
2026-09-13T13:38:24Z
Thelezifor
15140
nanova ny anaran'i [[Musella]] ho [[Musella lasiocarpa]] i Thelezifor
1150684
wikitext
text/x-wiki
#FIHODINANA [[Musella lasiocarpa]]
s8njabbnxfzp1lab1f2o3gavyu00qjp
Ensete perrieri
0
302020
1150695
2026-09-13T20:06:59Z
Thelezifor
15140
Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Musaceae
1150695
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Ny ''Ensete perrieri'' mahazatra dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa be nofony izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana tiany ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja lehibe sisa fantatra amin' ity karazana akondro ity, na dia nisy zanany hita ihany koa. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fahafahana voajanahary hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Rohy ivelany ==
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
*
69tswgev61sep6j07tqp5e2g4oxq4kf
1150696
1150695
2026-09-13T20:36:42Z
Thelezifor
15140
Loharano
1150696
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Ny ''Ensete perrieri'' mahazatra dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa be nofony izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana tiany ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja lehibe sisa fantatra amin' ity karazana akondro ity, na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fahafahana voajanahary hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Rohy ivelany ==
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
h2f4jr2vdxghv585isijcbr9ae51mwz
1150698
1150696
2026-09-13T20:58:26Z
Thelezifor
15140
Nanampy loharano
1150698
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''<ref>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa be nofony izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana tiany ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana akondro ity tao amin' ny faritr' Analavelona sy Ampefy ary Maintirano, na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fahafahana voajanahary hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Rohy ivelany ==
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
4rnr8np9b6va8h13y9zm4c6bn27qqf6
1150700
1150698
2026-09-13T21:18:24Z
Thelezifor
15140
Fanovozan-kevitra
1150700
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''<ref>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana tiany ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana akondro ity tao amin' ny faritr' Analavelona sy Ampefy ary Maintirano, na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
ld92yzn8kpemkcc63dz0sjamy82tyvg
1150703
1150700
2026-09-14T05:14:43Z
Thelezifor
15140
Toerana sy faritra aniriana
1150703
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''<ref>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana akondro ity tao amin' ny faritr' Analavelona sy Ampefy ary Maintirano, na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
fr5ufi0xitvv2gsg2jsbr6ivmfkt639
1150704
1150703
2026-09-14T05:20:44Z
Thelezifor
15140
1150704
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany akondro teratany eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''' na '''voantsirohoroka'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharanon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havan' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana izy; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony miendrika boloky. Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana akondro ity tao amin' ny faritr' Analavelona sy Ampefy ary Maintirano, na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
457zg19nb6sxx8xqo1scso6751jjz4l
1150706
1150704
2026-09-14T07:44:35Z
Thelezifor
15140
Toerana sy faritra aniriana
1150706
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''', '''voantsirohoroka'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretin' ny akondro atao hoe [[aretin' i Panama]] ity karazana karazana akondro ity; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony.
Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Azo jerena ao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />.
Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>. Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />.
Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha.
Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
ielkiunkft6jmg4hladochq03s0136a
1150708
1150706
2026-09-14T08:03:46Z
Thelezifor
15140
Nanatsara lahatsoratra
1150708
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''', '''voantsirohoroka'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretina mpahazo ny akondro, atao hoe [[aretin' i Panama]], ity karazana ity nefa mbola mila porofo izany; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony.
=== Faritra ahitana azy ankehitriny ===
Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />.
Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />.
Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>.
Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha.
=== Faritra nahitana azy tamin' ny lasa ===
Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />.
=== Faritra mbola mila fanamarinana ===
Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
== Loharano ==
cctfm4ic5okeo2glp7okr97bseui6wr
1150710
1150708
2026-09-14T08:50:58Z
Thelezifor
15140
Rohy ivelany
1150710
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''', '''voantsirohoroka'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretina mpahazo ny akondro, atao hoe [[aretin' i Panama]], ity karazana ity nefa mbola mila porofo izany; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksinômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony.
=== Faritra ahitana azy ankehitriny ===
Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />.
Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />.
Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>.
Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha.
=== Faritra nahitana azy tamin' ny lasa ===
Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />.
=== Faritra mbola mila fanamarinana ===
Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
* Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri]''
* Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/584977-1 Musa perrieri]'' (synonyme)
* IUCN Red List – ''[https://www.iucnredlist.org/species/98249345/98249347 Ensete perrieri]''
* Royal Botanic Gardens, Kew – [https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]
* World Flora Online – ''[https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000407866 Ensete perrieri]''
* Malagasy Dictionary and Encyclopedia – "[https://malagasyword.org/bins/teny1/ontsy ontsy]"
== Loharano ==
f5lhhtq7sack1p2e4nny9xlofa9f1yh
1150717
1150710
2026-09-14T11:05:30Z
Thelezifor
15140
Jereo koa
1150717
wikitext
text/x-wiki
Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka''', '''voantsirohoroka'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretina mpahazo ny akondro, atao hoe [[aretin' i Panama]], ity karazana ity nefa mbola mila porofo izany; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>.
== Taksônômia ==
Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier]". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />.
== Famariparitana ==
Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' ny famoahany voninkazo sy voa. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'').
=== Ravina ===
Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>.
=== Vatana sy fakany ===
Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony.
=== Vony sy brakte ===
Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko.
=== Voa ===
Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa izay mivondrona ho lafitra (andiany) koa ireo voa ireo izay voalaza fa mangidy tsy hecerina ho fihinana mahazatra. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany.
== Toerana sy faritra aniriana ==
Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony.
=== Faritra ahitana azy ankehitriny ===
Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Manana toetra ara-pototarazo ahafahany mahatohitra aretina io karazana akondro io<ref name=":1" /><ref name=":2" />.
Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />.
Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>.
Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha.
=== Faritra nahitana azy tamin' ny lasa ===
Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />.
=== Faritra mbola mila fanamarinana ===
Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />.
== Fampiasana ==
Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etioôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io.
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan-kibo) eo amin' ny ankizy.
=== Fikarohana ===
Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
* [[Ontsy]]: ''[[Musa sapientum]]'' L.; ''[[Musa paradisiaca]]'' L.; ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'' <small>Claverie</small>) (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn</small>. (''[[Strelitziaceae]]'')
== Fanovozan-kevitra ==
* Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106.
* Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74.
* GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF.
* Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science.
* Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x.
* Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''.
=== Rohy ivelany ===
* "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com''
* Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri]''
* Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/584977-1 Musa perrieri]'' (synonyme)
* IUCN Red List – ''[https://www.iucnredlist.org/species/98249345/98249347 Ensete perrieri]''
* Royal Botanic Gardens, Kew – [https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]
* World Flora Online – ''[https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000407866 Ensete perrieri]''
* Malagasy Dictionary and Encyclopedia – "[https://malagasyword.org/bins/teny1/ontsy ontsy]"
== Loharano ==
04em2539h2np6wkoz94lktgimep4z24
Alto
0
302021
1150711
2026-09-14T10:10:16Z
~2026-49733-72
41027
Pejy noforonina tamin'ny « rr »
1150711
wikitext
text/x-wiki
rr
fg313we7vfpwd3bz80urhpwwamw90uu
Aretin' i Panama
0
302022
1150714
2026-09-14T10:28:04Z
Thelezifor
15140
Aretin' ny akondro
1150714
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Banana wilt (1919) (20166670479).jpg|vignette|466x466px|Akondro Gros Michel tratran' ny aretin' i Panama]]
[[Sary:Panama disease of banana - vascular decoloration on pseudostem.jpg|vignette|Miova loko ny atin' ny vatan' akondro tratran' ny anretin' i Panama]]
Ny '''aretin' i Panama''', na '''fiozariôsan' ny akondro''' dia aretina ateraky ny holatra izay mamely ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] (ao amn' ny vondron-karazana ''Musa''). Hita voalohany tany [[Panamà|Panama]] izy io, ary avy eo dia niely tany amin' ny faritra maro mpamokatra akondro. Vokatry ny holatra mivelona anaty izany aretina izany, dia ny ''Fusarium oxysporum'' f. sp. ''cubense'', izay endrika manokana (''forma specialis'') ao anatin' ny karazana ''[[Fusarium oxysporum]]''. Mamono ny akondro mora marary ity aretina ity, ary miovaova arakaraka ny tranga ny hafainganan' ny famonoana. Nandrava tanteraka ny fambolena akondro "Gros Michel" izy io tamin' ny taompolo 1950, ka izany no nanokatra lalana ho an' ny fipoiran' ny karazana "Cavendish".
== Jereo koa ==
* [[Aretin' ny zavamaniry]]
7hl6zazhte57iqmf4z2n1ldop54ird9
Musa acuminata
0
302023
1150715
2026-09-14T10:51:58Z
Thelezifor
15140
Karazana akondro ao amin' ny fianakaviana Musaceae
1150715
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Musa acuminata in india01.jpg|vignette|366x366px|''Musa acuminata'']]
[[Sary:Banana ancestors (Musa acuminata and Musa balbisiana) original range.svg|vignette|Faritra niavian' ny ''Musa acuminata'' (volomboasary) sy ny ''Musa balbisiana'' (maitso)
*
]]
Ny '''''Musa acuminata''''' dia karazana [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', izay avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''ambihy'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/ambihy?w=ambihy Ambihy]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ny ankamaroan' ny akondro azo hanina ankehitriny (anisan' izany ny [[akondro Cavendish]]) dia ao anatin' io karazana io avokoa; na izany aza, misy ny sasany izay tafiditra ao amin' ny karazana ''[[Musa × paradisiaca|Musa ×]]'' ''[[Musa × paradisiaca|paradisiaca]]'', izay safiotra avy amin' ny ''Musa acuminata'' sy ny ''[[Musa balbisiana]]''. Anisan' ny karazan-javamaniry voalohany novolen' ny olombelona ny ''Musa acuminata'', tokony ho tamin' ny taona 8000 tal JK, ka mahatonga azy ho iray amin' ny ohatra voalohany indrindra amin' ny zavamaniry voafolaky ny olombelona novolena.
== Loharano ==
fhx718ls8nhvyz7j6me0ekfm7iangg9
1150716
1150715
2026-09-14T10:53:31Z
Thelezifor
15140
Nanampy sary
1150716
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Musa acuminata in india01.jpg|vignette|366x366px|''Musa acuminata'']]
[[Sary:Banana ancestors (Musa acuminata and Musa balbisiana) original range.svg|vignette|Faritra niavian' ny ''Musa acuminata'' (volomboasary) sy ny ''Musa balbisiana'' (maitso)
*
]]
Ny '''''Musa acuminata''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (voany)|akondro]]), izay avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''ambihy'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/ambihy?w=ambihy Ambihy]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ny ankamaroan' ny akondro azo hanina ankehitriny (anisan' izany ny [[akondro Cavendish]]) dia ao anatin' io karazana io avokoa; na izany aza, misy ny sasany izay tafiditra ao amin' ny karazana ''[[Musa × paradisiaca|Musa ×]]'' ''[[Musa × paradisiaca|paradisiaca]]'', izay safiotra avy amin' ny ''Musa acuminata'' sy ny ''[[Musa balbisiana]]''. Anisan' ny karazan-javamaniry voalohany novolen' ny olombelona ny ''Musa acuminata'', tokony ho tamin' ny taona 8000 tal JK, ka mahatonga azy ho iray amin' ny ohatra voalohany indrindra amin' ny zavamaniry voafolaky ny olombelona novolena.
== Loharano ==
b1of8a21snjn14xf6wqll5qzrzaeovr
Ontsy
0
302024
1150718
2026-09-14T11:12:24Z
Thelezifor
15140
Zavamaniry samihafa mitovy anarana
1150718
wikitext
text/x-wiki
Ny '''ontsy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'' sy ''[[Strelitziaceae]]'':
* karazana akondro samihafa (''[[Musa]]''), indrindra ny ''[[Musa sapientum]]'' L.; ''[[Musa paradisiaca]]'' L. (''Musaceae''): jereo: [[Akondro (zavamaniry)|akondro]];
* ''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Claverie) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'' <small>Claverie</small>) (''[[Musaceae]]''): antsirohoroka, ontsy, tsirohoroka, tsiroroka
* ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn</small>. (''[[Strelitziaceae]]''): akondrohazo, antandro, antrandra, bakabia, bemavo, fitroka, fontsimavo, fontsy, hazobaka, hodokembo, honkodambo, honkona, kasaka, lamaka, lovia-ravimpotsy, mahabevola, mahabevolana, mandravalana, ontsy, rapaka, ravimpotsy, ravina, ravinala, voadora
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
* ''[[Musa]]''
* ''[[Ravenala]]''
go1wcozte0aalv3mstly3ixh6a8i82u
Ensete ventricosum
0
302025
1150719
2026-09-14T11:20:46Z
Thelezifor
15140
Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Musaceae
1150719
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Ensete ventricosum 1.jpg|vignette|''Ensete ventricosum'']]
Ny '''''Ensete ventricosum''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'' (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). ''Ensete ventricosum'' <small>(Welw.) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno. Ity zavamaniry mifandraika akaiky amin' ny akondro ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' ity dia teratany any amin' ny faritra maro any [[Afrika Andrefana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]] ary [[Afrika Atsinanana|Atsinanana]]. Ambolena any [[Etiôpia]] ity karazana ity noho ny fakany azo hanina, izay sakafo fototra any an-toerana sady mety hahatratra 40 kg, ary ambolena betsaka manerana izao tontolo izao ihany koa noho ny hatsaram-bikany hatao haingon-tokontany.
== Jereo koa ==
* ''[[Ensete]]''
rpohdwos2qvmo63755e9sjhljv57r2f