Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1153 1150881 1131835 2026-09-17T07:07:57Z Thelezifor 15140 1150881 wikitext text/x-wiki [[Sary:Atlas Van der Hagen-KW1049B13 070-INSULA LAVRENTII, Vulgo MADAGASCAR.jpeg|vignette|304x304px|Sarintanin' i [[Madagasikara]] nivoaka tamin' ny taona 1662 izay heverina ho nataon' i [[Étienne de Flacourt]] (1607-1660) ]]Ny '''tantaran' i Madagasikara''' lazaina eto dia tantaran' ny [[firenena]] sy ny mponina eto [[Madagasikara]], nosy lehibe iray hodidinina nosy kely maromaro aty amin' ny tapany andrefan' ny [[Ranomasimbe Indiana]], ao atsimo-atsinanan' i [[Afrika]]. [[Sary:Pangaea 200Ma.jpg|vignette|Ny [[Pangea]]]] Miavaka tsara ny tantaran' i [[Madagasikara]] noho ny fitokanany monina tany am-boalohany avy amin' ny kaotinanta goavana antsoina hoe [[Pangea]], izay ahitana ihany koa ny [[Afrika|Kaotinanta Afrikana]] sy ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kaotinanta Indiana]]. Manaraka izany ihany koa ny fiorenam-ponenan'olombelona avy any amin' ny nosy [[Nosy Sunda|Sunda]] (ao amin' ny [[Vondro-nosy Maley]]) sy avy ao [[Afrika Atsinanana]]<ref><small>Heiske, Margit; Alva, Omar; Pereda-Loth, Veronica; Van Schalkwyk, Matthew; Radimilahy, Chantal; Letellier, Thierry; Rakotarisoa, Jean-Aimé; Pierron, Denis (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics''. 30 (R1): R72–R78. doi:10.1093/hmg/ddab018. <nowiki>PMID 33481023</nowiki>.</small></ref>. Ireo anton-javatra roa ireo no nanamora ny fivoarana sy ny fahaveloman' ny karazana [[zavamaniry]] sy [[biby]] andemika anarivony, izay efa lany tamingana ny sasany na atahorana ho lany tamingana amin' izao fotoana izao. Nanjaka tamin'ny [[varotra]] teto amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] nandritra ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto Madagasikara, ny sambo indôneziana izay heverina ho mitovy karazana amin'ny [[sambon' i Borobudur]] na karazana sambolay antsoina hoe [[K'un-lun po]]<ref><small>Beale, Philip (2006). "From Indonesia to Africa: Borobudur Ship Expedition". ''ZIFF Journal''. 3: 17–24.</small></ref><ref><small>Manguin, Pierre-Yves (September 1980). "The Southeast Asian Ship: An Historical Approach". ''Journal of Southeast Asian Studies''. 11 (2): 266–276.</small></ref> . [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|344x344px|Sarintany maneho ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]]] Tao anatin' ny roa arivo taona izao, maro ireo andiana mpifindra-monina nanketo amin'ny nosy ary samy manana ny fiaviany avy ireo, anisan' izany ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]], ny [[Banto (vahoaka)|Bantò]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]], ny [[Vondrom-poko ao Azia Atsimo|Aziatika Tatsimo]], ny [[Sinoa Hana|Sinoa]] ary ny [[Vondrom-poko ao Eorôpa|Eorôpeana]]. Fifangaroana Aostrôneziana sy Bantò no voalohany mandrafitra ny mponina eto Madagasikara amin'izao fotoana. Na dia eo aza ny [[Lovantsofina|lovantsofim-bahoaka]] dia tsy hita loatra izay [[fototarazo]] avy amin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] na [[Indiana]], na dia misy foko iray, izay tsy iza fa ny [[Antemoro]], milaza fa avy amin' ny Arabo Sômaly mpivarotra. Ao koa ireo manana razambe avy any [[Eorôpa]] sy avy ao [[Atsinanana Afovoany|Afovoany Atsinanana]]<ref><small>Pierron, Denis; Heiske, Margit; Razafindrazaka, Harilanto; Rakoto, Ignace; Rabetokotany, Nelly; Ravololomanga, Bodo; Rakotozafy, Lucien M.-A.; Rakotomalala, Mireille Mialy; Razafiarivony, Michel; Rasoarifetra, Bako; Raharijesy, Miakabola Andriamampianina (August 8, 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5559028 "Genomic landscape of human diversity across Madagascar"]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. 114 (32): E6498–E6506.</small></ref>. Ny fifanambadiana naharitra taonjato maro no nivoahan'ny Malagasy niteny malagasy voalohany indrindra, izay [[fiteny aostrôneziana]] ahitana singa avy amin' ny [[Fianakaviam-piteny banto|fiteny bantò]], [[Fiteny malay|maley]], [[Fiteny ôseanika|ôseanika]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary [[Fiteny anglisy|anglisy]]. Ny firafitry ny fototarazon' ny Malagasy ankapobeny anefa dia maneho fifangaroana mitovy amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|Bantò]] <ref><small>Pierron, Denis; Razafindrazaka, Harilanto; Pagani, Luca; Ricaut, François-Xavier; Antao, Tiago; Capredon, Mélanie; Sambo, Clément; Radimilahy, Chantal; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Blench, Roger M.; Letellier, Thierry (January 21, 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3903192 "Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar"]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. 111 (3): 936–941.</small></ref><ref><small>Sanger Institute (May 4, 2005). [https://web.archive.org/web/20110303210750/http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html "The cryptic past of Madagascar: Human inhabitants of Madagascar are genetically unique"]. [http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html Arsiva].</small></ref>. Mandrafitra ny vahoaka malagasy koa ny fifangaroan' ny mponina voalohany amin' ny mpifindramonina tonga taty aoriana. Nisy vondrom-poko hafa voafetra kokoa ny fifangaroany tamin'ireo efa tonga talohany na nikatsaka kokoa ny hanana fiarahamonina miavaka amin' ny ankamaroan'ny Malagasy ry zareo. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]], [[Vondrom-poko|foko]] maherin' ny roa ambin' ny folo no nipoitra teto amin' ny Nosy, izay samy nanana ny mpitarika na mpitondra azy ireo tsirairay avy. Nampiraisin' ny mpitondra azy ny foko sasany, toy ny [[Sakalava]] sy ny [[Merina]] ary ny [[Betsimisaraka]], izay nanangana fanjakà-mpanjaka, ary nahazo harena sy fahefana tamin' ny alalan' ny fifanakalozana ara-barotra amin’ ny Eorôpeana sy ny Arabo ary ny tantsambo hafa, anisan' izany ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]. Teo anelanelan' ny taonjato faha-16 ka hatramin'ny taonjato faha-18, fahita matetika ny asan-jiolahy amin' ny morontsirak' i Madagasikara. Niorina teo amin' ny nosy [[Sainte Marie]], izay efa nisy Malagasy nonina talohany, ny andian-jiolahin-tsambo atao hoe [[Libertalia]] na [[Libertatia]]. Ny [[Fanjakana Sakalava]] sy ny [[Fanjakana Merina]] no tena nanararaotra ny varotra eorôpeana mba hanamafisany ny herin' ny fanjakany, ka nivarotra [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo malagasy]] natakalo basy eorôpeana sy entana hafa. Nandritra izany fotoana izany, nivarotra tamin' ireo foko amorontsiraka ny tantsambo eorôpeana sy arabo miasa eny amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], ary nanandrana nitaky sy nanjanaka ny Nosy ny Eorôpeana saingy tsy nahomby. Nanomboka tamin' ny fiandohan’ ny taonjato faha-19 no tena nifanandrina teto [[Madagasikara]] ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] sy ny [[Frantsa|Frantsay]]. Tany amin’ ny faramparan' ny taonjato faha-19, ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiray indray ny [[Fanjakan' Imerina]] izay be mponina ao amin' ny faritra afovoan-tany, izay nanao an' [[Antananarivo]] ho renivohitra. Ny zanany [[Radama Voalohany|Radama I]] dia nanitatra ny fahefany tamin' ny fanjakana hafa teto amin' ny Nosy ary izy no [[Mpanjaka (malagasy)|mpanjaka malagasy]] voalohany neken' ny firenena vahiny ho mpitondra ny Fanjakana Merina. Taorian' ny fikasana mahery vaika nataon' ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] (1828–1861) mba hanafoanana ny herin' ny [[kristianisma]], nandritra ny taonjato faha-19, dia nisy tamin' ny mpanjaka merina nirotsaka tamin' ny fanavaozana tamin' ny alalan' ny fifandraisana ara-diplômasia akaiky tamin' i [[Britaina Lehibe]] izay nitarika ho amin' ny fananganana sekoly sy andrim-panjakana ary [[fotodrafitrasa]] araka ny môdely eorôpeana. Ny kristianisma, izay nampidirin' ny [[London Missionary Society]], dia natao ho [[fivavaham-panjakana]] teo ambany fitondran' ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]] sy ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]. Ny ady ara-pôlitika teo amin' i [[Britaina Lehibe]] sy i [[Frantsa]] tamin' ny taompolo 1880 dia nahatonga an' i Britaina Lehibe hanaiky ny fahefan' i Frantsa teto amin' ny Nosy. Izany dia nitarika ho any amin' ny [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|Prôtektôrata malagasy]] tamin' ny taona 1890, izay nolavin' ny governemantan' i Madagasikara. Natomboky ny Frantsay ny [[Ady Hova-Frantsay]] roa izay nanery ny fankatoavana, ka niditra tao amin' ny renivohitra sy nahazo azy izany tamin' ny Septambra 1895. Nitohy izany fifandonana izany tamin' ny fikomian' ny [[Menalamba]], izay niely patrana, hanoherana ny fitondrana frantsay, nefa nopotehin' ny Frantsay tamin' ny taona 1897 izany. Rava ny [[Fanjakan' i Madagasikara]], ary natao sesitany tany [[La Réunion]] ny mpanjakavavy [[Ranavalona III]] sy ny namany ary tany [[Alzeria]] tatỳ aoriana, ary tany no nahafatesany tamin' ny taona 1917. Taorian' ny fandresena dia nofoanan' ny Frantsay tamin' ny taona 1896 ny [[fanandevozana]], ka [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] miisa 500 000 teo ho eo no nafahana<ref><small>Shillington (2005), p. 878</small></ref>. Teto [[Madagasikara zanatany frantsay]], ny Malagasy dia tsy maintsy nanatanteraka ny asa fanompoana ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''corvée'') tamin' ny tany fambolena midadasika tantanin' ny Frantsay, izay nampidi-bola be ho an' ny fitondrana [[Fanjanahantany|mpanjanaka]]. Voafetra ihany koa ny fahafahan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hahazo fanabeazana na toerana mitady olo-mahay ao anatin' ny rafitry ny fanjanahantany, na dia sambany aza no niitatra tany amorontsiraka ny sekoly sy ny toeram-pitsaboana. Niova sy nohavaozina ny renivohitra, ary novana ho sekoly ny [[Rovan' Antananarivo|lapan' ny mpanjaka]] izay lasa [[tranombakoka]] taty aoriana. Na dia nosakanana tsy hanangana [[Antoko pôlitika malagasy|antoko pôlitika]] aza ny Malagasy tamin' ny voalohany dia nisy fikambanana miafina [[Nasiônalisma|nasiônalista]] mpitolona maro nipoitra, ka anisan' izany ny [[Vy Vato Sakelika]] izay tena nisongadina, anisan'ny niara-nanorina i [[Ny Avana Ramanantoanina]]. Maro ny Malagasy voatendry hiady ho an’ i Frantsa tamin’ ny [[Ady Lehibe|Ady Lehibe I sy II]], ary nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]] dia teo ambany fahefan' i Vichy i Madagasikara talohan’ ny nahazoana sy nibodoan' ny Britanika azy tamin' ny [[Adin' ny Britanika sy ny Frantsay teto Madagasikara]] ([[Fiteny anglisy|anglisy]]: ''Battle of Madagascar''; [[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Bataille de Madagascar''). Tamin' ny [[Fihaonambe tao Brazzaville]] tamin’ ny taona 1944 dia nomen' i [[Charles de Gaulle]] ny satan' ny "fizaran-tany ampitan-dranomasina" ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''territoires d'outre-mer'' -- TOM) ny zanatany ka lasa nanan-jo hanana solontena ao amin' ny Antenimieram-pirenena frantsay. Rehefa tsy lany ny [[tolo-dalàna]] naroson' ny solontena malagasy avy ao amin' ny [[Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache|Mouvement démocratique de la rénovation malgache]] (MDRM) hahazoana ny fahaleovantenan' i Madagasikara dia nitarika fikomiana tsy nahomby ny mpikatroka nasiônalista malagasy (1947–1948), izay nanaovan' ny miaramila frantsay habibiana izay nahatonga takaitra lalina teo amin' ny vahoaka malagasy. Nahazo fahaleovantena tanteraka tamin' i Frantsa i Madagasikara tamin' ny taona 1960 taorian' ny [[fanafoanana ny fanjanahantany]]. Teo ambany fitarihan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika voalohan' i Madagasikara]] (1960–1972) izay niorina ho rafitra [[Demôkrasia|demôkratika]] nalaina tahaka tamin' ny an' i Frantsa. Io vanim-potoana io dia nisongadinan' ny fiankinan-doha ara-toekarena sy ara-kolontsaina tamin' i Frantsa, ka niteraka lolom-po sy nahatonga ny [[Rotaka tamin' ny taona 1972|Rotaka]], izay hetsi-bahoaka teo amin' ny tantsaha sy ny mpianatra, izay nampiditra ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy]] notarihin' ny amiraly [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] (1975-1992) izay niavaka noho ny fitokana-monina ara-toekarena sy ny [[Ady Mangatsiaka|fifanarahana ara-pôlitika]] amin' ny fanjakana mpomba ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sôvietika]]. Rehefa nitontongana haingana ny [[Toekarena|toekaren]]' i Madagasikara dia nihena be ny fari-piainan' ny mponina ary nitombo ny korontana ara-tsôsialy izay niharan' ny famoretana mahery vaika nataon' ny governemanta Ratsiraka. Tamin' ny taona 1992 dia natao ny fifidianana malalaka sy ara-drariny nandraisan' ny [[antoko pôlitika]] maro anjara, izay nampidirana ny [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika fahatelo]] demôkratika (1992–2009). Tao anatin’ ny [[lalàmpanorenana]] vaovao ny vahoaka malagasy no nifidy ny filoha nifandimby [[Zafy Albert|Albert Zafy]] sy [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]. Ity farany dia nesorina nandritra ny [[Krizy ara-pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|krizy pôlitika malagasy tamin' ny taona 2009]] noho ny hetsi-bahoaka teo ambany fitarihan' i [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]], ben' ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin' izany fotoana izany, izay nataon' ny besinimaro hoe [[fanonganam-panjakana]]. Nirosoana tamin' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] momba ny [[Lalàmpanorenan' i Madagasikara|lalàmpanorenana malagasy]] tamin' ny taona 2010 i Rajoelina ary lasa filohan' ny [[Fahefana Avon' ny Tetezamita]] nitondra an' i Madagasikara nefa tsy nahazo fankatoavana avy amin' ny [[Fianakaviambe iraisam-pirenena]]. Notanterahina tamin' ny 20 Desambra 2013 ny fifidianana filoham-pirenena sy hamerenana ny firenena amin' ny fitantanana araka ny lalàmpanorenana. == Ny anaran' i Madagasikara== I [[Marco Polo]] dia nanome ny anarana hoe: ''Madeigascar'' na ''Mogelaiso'': nafangarony tamin' ny tanàna any Sômalia atao hoe [[Mogadiscio]] na [[Mogadishu]]. Ny Pôrtogey nanome ny anarana "''São Lourenço''" (Saint Laurent), ''Ile Dauphine'' hoy ny Frantsay. Nandroso ny taona, nipoitra ny hoe ''Madagasikaraka'' ny mponina tao Faradofay (Fort Dauphin) dia natao hoe ''Madagascarois'' na ''Madécasses'' (izay nijanona tamin'ny teny alemàna ary nivadika ''Madegassisch''). Mpandinika tantara no milaza fa ny teny hoe ''madekasy'' dia avy amin'ny hoe ''Madagasy'' na ''Madegasy'', teny malaiziana (Malaizia) na afrikana navadika hoe ''Malagasy''. Ireo Anglisy taty aoriana no nanaiky an'i [[Radama Voalohany]] ho mpanjakan'i Madagasikara. Araka ny fikarohana natao dia fahadisoana nataon'ireo Eoropeanina nanaraka ny feo heno ary voasoratr'ingahy [[Marco Polo]], efa voalaza etsy ambony io, no nahataonga ny anaran'i Madagasikara. Ao amin'ny bokiny mitondra ny lohateny hoe ''Milione'', voadika amin'ny [[fiteny italiana]] ankehitriny dia marihiny fa misy fanjakana roa lehibe matanjaka any amin'ireo nosy roa ao atsinanan'i Afrika dia i Madaghosho (''Madeigascar'' na ''Mogelascio'') sy i Zanzibar (''Zanguebar''); arak'izany ny teny hoe ''Madaghosh'' izay ampiasain'i Marco Polo eto dia azo heverina fa mifandrika amin'ny teny hindy indianina hoe ''mad'hos''; koa noho izy nihaino fotsiny nefa tsy tena mahay ny teny hindy dia izay nahazoany azy no nanoratany azy; koa azo heverina fa io teny hindy (izay nanaraka ny sivilizasiona maley tamin'izany) io no mety ho fototry ny teny tena mahalaza ny anarana hoe ''Madagasikara'' sy ''Malagasy'', satria miovaova ny fanononana ny teny araka ny fotoana sy ny tantara, ary tsy mitsaha-mivoatra izy. Ny teny hindy ''mad'hos'' moa dia midika hoe "ravoravo", "mifalihavanja", "velon'aina fa feno fanatenana"; tsy lavitra an'izany ny fomban'ny Malagasy ary mahasarika vahiny maro, koa mety ho notondroin'ireto Indianina ho tan'ireo olona falifaly na ravoravo ny Nosintsika. Raha dinihina izany dia ireo Indianina tonga taty amintsika voalohany no nanome io anarana io; ary raha ny fiovan'ny feo no zohina dia toy izao no azo andinihana io teny io: ''mad'hos'' mety ho voatonona ho ''mad'ghos'', na ''mal'hos'', na ''mal'ghos'', saingy ny hoe ''Madeigascar'' voalazan'i Marco Polo dia noho izy nanao lala-mahitsy fotsiny, ary nandahatra azy mora fotsiny amin'ny hoe ''Zanguebar'' na ''Zanzibar'' (marihina fa amin'ny fandrasan-teny ny fiovana dia ny "h" lasa "g"; ny "d" miova ho "l", koa azo halalinina akaiky izany).<ref>Jereo G. Treccani, ''Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti'', vol. XXI, Milano 1934, p.808.</ref> == Ny vanim-potoana faha Vazimba (400 - 1500)== === Ny Vazimba: ataon' ny lovantsofna ho mponina voalohany indrindra === Araka ny volazan'i L. Ramaroson ao amin'ny ''Teto an' ivon' ny Riaka'' dia efa nisy olona nonina ihany teto Madagasikara tany amin' ny 2000 taona tal. J.K. tany ho any, saingy mbola vitsy dia vitsy ny mponina teto tamin' izany. Ny [[Vazimba]] no voalazan' ny lovantsofina sasany fa nonina teto amintsika voalohany indrindra, dia ny taranak'ireo olona ireo izany no tondroina amin'io anarana io voalohany, fa voatondro ho Vazimba koa ireo Aziatika na Indonezianina efa nanomboka niorim-ponenana teto Madagasikara hatramin'ny taonjato voalohany taorian'i Jesoa Kristy. Saingy nandritry ny taonjato faha-12 ka hatramin'ny faha-16 vao tena nisy fifindra-monina rodobe, ary notondroina ho Vazimba ireo olona efa teo taloha. Tsy azo hadinoina koa anefa fa efa nivezivezy tamin'ny morontsiraka ny [[Arabo]] hatramin'ny taonjato faha-8 taorian'i Jesoa Kristy. Tsy dia misy zavatra fantatra firy momba ireo Vazimba hatramin'izao, fa ny antsoin'ny olona ho vazimba koa dia ireo fasana efa tsy misy mpamoha sy tsy misy mpahatsiaro intsony. Koa aoka ho anjaran'ireo arkeologa ny manamarina izany raha misy sahy mamoha ireny fasana ireny ka hanao fanamarinana siantifika, fa tsy maintsy maro ny zavatra miara-milevina amin'izy ireo ka hanaporofo ny dingana tratran'izy ireo teo amin'ny haitao sy ny fomba amam-panao, izay mety ho re sy fantatra tokoa eo amin'ireo tantaran-drazana toy ny angano na tantara hafa nifandovana isam-paritra. Ny Taimbalimbaly no voalaza ho tompon'ny tany hoy ny tantara, ary fiompiana akoho sy voly saonjo ary fihazana mbamin'ny jono no foto-pivelomany, nivelona tamin'ny tavy kosa ireo olona tonga taty afara koa izany no nahafongotra ny ala teto amintsika. === Ny hevitry ny teny hoe ''Vazimba'' === ==== "Olona very hasina"? ==== Ho fanatevenana izay efa voalaza teo ambony dia nantsoina hoe Vazimba ireo Vazimba noho izy ireo resy an' ady tamin' ny fanafihana nataon' ireo mpiavy tonga taty aoriana (izay azo lazaina ho ireo razamben' ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakana Merina]]). Azo rasaina toy izao ny teny hoe ''vazimba'' (''voazimba''), izany hoe "very hasina" satria resy an' ady. Niova moa ny teny manaraka ny andro ka azo heverina araka izany fa avy amin' ny teny malagasy hoe ''voazimba'' ny teny hoe ''vazimba''. Tsy marina araka izany ny filazana hoe olona fonentana ny Vazimba na izay fomba hafa anoritsoritana azy amin' ny endrika fanaratsiana. Noho izy ireo very hasina no nahatonga ny olona manaratsy ny Vazimba toy izany satria heverina ho toy ny olona ambany saranga ny olona vazimba na voazimba. ==== "Vahoakan' ny ala"? ==== Ny teny hoe ''vazimba'' dia mety ho avy amin'ny [[Fiteny daiaka|teny daiaka]] sy [[Fiteny malay|maley]] hoe ''wa-yimba'' izay midika hoe na "vahoakan' ny ala". Ireo vahoaka tany amorontsiraka kosa dia nantsoina hoe ''vezo'' na ''bejo'' avy amin' ny teny maley hoe ''bajao''. Ny teny hoe ''wa'' na ''va'' dia midika "andian' olona" na "vahoaka madinika". Niaraka tonga ny Vazimba sy ny [[Vezo]] saingy rehefa nahita ny Vazimba fa tsy azo ambolena ny morontsiraka dia niakatra ampovoantany. == I Madagasikara faha mpanjaka == === Ny nahalalana an' i Madagasikara voalohany ka hatramin' ny Fanjakana Hova === Hatramin'ny taonjato voalohany taor. J.K dia tsy nazava loatra ny tena tantaran' i Madagasikara. Tsy nisy nahitana taratra fa nisy karazan' olombelona niaina talohan' io fotoana io, ka nahatonga ny fieritreretana fa tsy nanana fiandohan-tantara ity Nosy ity. P. Laforgue, izay mpandalina tantara dia nanambara fa "toe-javatra hafa kely izany, nefa dia izay no zava-misy". Na ny nanazavana ny fiavian'ireo mponina sy ny fotoana tena nipoirany aza dia tsy voalaza mazava. Maro ny soso-kevitra naroso, isan'izany ny an'i G. Grandidier, mpikaroka, nilazana fa ny Malagasy dia [[Indô-melaneziana]], nisy nifandraisany tamin' ny olona avy tao [[Papoazia]]. Ny governora Deschamps kosa dia nihevitra fa nisy ireo tansambo izay niatrika ny [[Ranomasimbe Indiana]], ka izany no niheverany fa ny mponina [[indôneziana]] dia niala avy tany [[India]] sy ny sisin' i [[Afrika]] izay toerana nakan' izy ireo ny mainty hoditra. Rehefa izany dia nitohy tamin' ny sisin' i [[Afrika]] ny fifanakalozana mandra-pahatongan' ny fotoana nampatanjaka ny [[Arabo]] teo amin' ny fifamoivoizana an-dranomasina. Araka ny hevitr' i Deschamps noho izany, ny mponina malagasy hatramin' ny fahagola dia fifangaroan' ny mponina indôneziana sy afrikana, na eo amin' ny fiteniny na eo amin' ny fomba amam-panao, ary niampy tsikelikely ireo [[Maley (firazanana)|Maley]], [[Hindoisma|Hindò]], [[Arabo]], ary [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]]. Maro ireo tantsambo nandalo ny morontsirak' i Madagasikara; tao ny Arabo, i [[Marco Polo]], i [[Vasco de Gama]], ireo Pôrtogey Pereira sy d'Acunha, de Gonneville,... fa tsy voalaza mazava na tena niantsona tamin' ny tany malagasy izy ireo na tsia. '''Ny nanombohan' ny fanjakana hova''' Tsy nahazoana valiny mazava izy io, fa efa tamin' ny andron' [[Andrianampoinimerina]] vao nisy daty nazava. Ny taona 1300 kosa no noheverina ho nanombohan' ny Fanjakana hova tamin' ny andron' [[Andrianerinerina]]. Nanomboka teo ka nandritra ny taonjato roa teo ho eo, dia nisy mpanjaka dimy no nifandimby tao. Tamin' ny taona 1500 kosa no niakatra teo amin' ny fiandrianany ny mpanjakavavy [[Rafohy]], ka tamin' ny androny no azo lazaina ho tena niforonan' ny fanjakana, tsy noho izy nahazo fanjakana hafa, satria izy dia niaina tamim-pahatsorana tao [[Imerimanjaka]], fa noho ny fahendrena tsy nanam-paharoa nananan'ity vehivavy ity tamin'ny fandaminana ny fifandimbiasana teo amin' ny fiandrianana. Ny zanany vavy, [[Rangita]], no nandimby azy tamin'ny taona 1520. === Fifandraisana amin' ny Arabo === I [[Madagasikara]] dia ivon-toeran' ny varotra miampita ranomasina izay mampifandray ny seranan-tsambo ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] tany am-piandohan'ny taonjato manaraka ny fitondran'olombelona. Ny tantaran'ny tantara nosoratana eto Madagasikara dia nanomboka tamin'ny Arabo, izay nametraka lahatsoratra ara-barotra teo amin'ny morontsiraka avaratra-andrefana tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-10 ary nampiditra ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|finoana silamo]], ny [[Abidy arabo|soratra arabo]] (nampiasaina hanoratra ny fiteny malagasy amin'ny endrika manoratra fantatra amin'ny hoe [[sorabe]]), ny [[Fanandroana|astrôlôjia]] arabo, ary ireo singa ara-kolontsaina hafa. Nanomboka tamin' ny 1500 ny fifandraisana Eorôpeana, rehefa nahita ilay nosy ny kapiteny portogey atao hoe [[Diego Dias]]. Ireo tranombarotra frantsay dia iniorina tamin'ny morontsiraka atsinanana tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-17. Nanomboka tamin'ny 1774 ka hatramin'ny 1824 dia nahazo laza teo amin'ny [[jiolahin-tsambo]] sy ny mpivarotra eorôpeana i Madagasikara, indrindra fa ireo mpandray anjara amin'ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]]<nowiki/>n'ny morontsirak'i [[Ranomasimbe Atlantika|Atlantika]]. Ny nosy kely ao [[Nosy Boraha]], avy any avaratra-nosy avaratra atsinanan'i Madagasikara, dia navoakan'ny mpahay tantara sasany ho toa fitoeran'i [[Libertalia]]. Tantsambo Eorôpeana maro no nirodana teny amin'ny morontsiraky ny Nosy, anisan'izany i Robert Drury, ny diariny no iray amin'ireo sary vitsivitsy momba ny fiainana any atsimon'i Madagasikara nandritra ny taonjato faha-18. Ny harena nateraky ny varotra sambo dia nampitombo ny fiakaran'ny fanjakana niorina tao amin'ilay nosy, ny sasany tamin'ireo dia nihanatanjaka tamin'ny taonjato faha-17. Anisan'izany ny fikambanana [[Betsimisaraka]] any amin'ny morontsiraka atsinanana sy ny lehiben'ny [[Sakalava]] an'ny [[Menabe]] sy [[Boina]] any amin'ny morontsiraka andrefana. Ny [[Fanjakan' Imerina]], izay miorina any afovoan-tany afovoany sy ny renivohiny ao amin'ny lapa-mpanjaka ao [[Antananarivo]], dia niitatra tamin'ny fitarihan'ny mpanjaka [[Andriamanelo]]. === Ny Fanjakana Merina (1700 - 1896) === Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17 dia ny [[Fanjakan' Imerina]] dia fanjakana tsy natanjaka raha noharina tamin' ireo fanjakana amoron-dranomasina lehibe kokoa ary mbola lasa kely kokoa ny fahatanjahany tamin'ny taonjato faha-18, nandritra ny fanjakan' [[Imerina efa-toko]]. ==== Andrianampoinimerina (1787-1810) ==== [[Sary:Andrianampoinimerina.jpg|vignette|216x216px|Sarin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina - nataon-dRamanankirahina (1860-1915).]] Andianampoinimerina no andriandehibe nalaza tamin' ny fahaizany nandrindra sy nandamina ary nanitatra ny fanjakany, "Ny ranomasina no valamparihiko" no teny filamatra nentina nanjaka ary fandriampahalemana no niainan'ireo fanjakany. Niamboho tamin' ny faha-dimy amby enimpolo taonany Andrianampoinimerina tamin' ny taona 1810. Taorian' ny ady sy ny mosary nandritra ny taonjato maromaro, dia tafaverina indray i Imerina tamin' ny 1793, mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810). Avy amin' ny renivohiny voalohany [[Ambohimanga]], ary taty aoriana avy amin' ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' Antananarivo]], io mpanjaka merina io dia nanitatra haingana ny fitondrany tamin' ireo tanin'andriana mifanolo-bodirindrina. Ny tanjony dia hifehy ny nosy iray manontolo. Ny zanany nandimby azy, mpanjaka [[Radama I]] (1810-28), no nahavita izany. ==== Radama I (1810-1828) ==== [[Sary:Radama I, portrait by Ramanankirahina.gif|vignette|262x262px|Sary hosodokon-dRadama I nataon-dRamanankirahina (1860-1915)]] Valo ambin' ny folo taona [[Radama Voalohany|Ilaidama]] raha nandimby an' [[Andrianampoinimerina]] tamin' ny taona 1810, ary Radama I no anarana nentiny. Izy no neken' ny governemanta britanika ho "mpanjakan' i Madagasikara". Namarana fifanekena i Radama tamin' ny 1817 niaraka tamin' ny governoran' i Britanika ao [[Maorisy]] mba hanafoanana ny fivarotana andevo mendri-kaja ho an' ny miaramila britanika sy ny fanampiana ara-bola. Nanomboka tonga tamin' ny tona 1818 ny misionera anglisy avy amin' ny [[London Missionary Society]]; anisan' ireo olona ireo i [[James Cameron]], [[David Jones]] ary [[David Griffirths]] izay nanangana sekoly, nametraka ny [[Abidy malagasy|fanoratana teny malagasy]] tamin' ny alalan' ny [[abidy latina]] ary nandika ny [[Baiboly]], ary koa nampiditra karazana teknôlôjia vaovao teto amin' ny nosy Madagasikara. Nandritra ny taonjato faha-19 dia nisy fifandrafiana teo amin' ny fitondrana frantsay sy ny mpitondra anglisy tao amin' ny nosy [[Maorisy]] izay nihevitra an' i Madagasikara ho eo ambany fifehezany. Voasolon' ny Angletera noho izany ny toerana notazonin' i [[Frantsa]] tao Madagasikara, ary afaka nifandray ara-pihavanana sy ara-diplômasia tamin-dRadama I izy ireo. Ny fanjakan-dRadama I, noho izany, dia voamariky ny fananan' ny Anglisy fahefana tanteraka. Nandritra ny fiandrianany no nanitaran-dRadama ny fanjakany hatrany [[Toamasina]], [[Mahajanga]] ary [[Taolagnaro]]. Nofoanany ny fanandevozana, natsangany ny tafika, ny fitsarana ambony sy ny mpitsara fara-tampony. Nofoanany koa ny fanamelohana ho faty, fa nosoloiny ny fonja. Natsangany ny sekoly, ny fanontam-boky, ary ny tenany mihitsy no manara-maso akaiky ny taozava-baventy sasantsasany. Nomeny fahalalahana hisafidy ny finoany ny vahoakany na dia somary tsy niraika firy tamin'ny fivavahana aza izy. Tamin' izany no nahazo vahana ny "fitoriana ny tenin' Andriamanitra" nataon' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]]. Ny 27 jolay 1828 izy no niamboho, tamin' ny fahaenina ambin' ny telopolo taonany; ny zava-pisotro mahamamo no nanimba ny fahasalamany. Ramatoa vadiny, [[Ranavalona I|Ramavo]], no nandimby azy. ==== Ranavalona I (1828-1861) ==== [[Sary:Ranavalona I.jpg|vignette|256x256px|Ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] - nataon-dRamanankirahina (1860-1915)]] Ramavo, vadin' ny mpanjaka niamboho, no nandimby an-dRadama I araka ny lalànan' ny fifandimbiasana eo amin' ny fiandrianana, ka [[Ranavalona I]] no anarana nentiny. Nanjaka tanteraka ny antokon' ny [[Hova]] taorian' ny niambohon' ilay Mpanjaka tia fahalalahana, ary dia nanjaka tokoa ny habibiana izay tsy mbola fahita tao Madagasikara tamin'izany. Namoaka karazana lalàna izay nanageja tokoa ny vahoakany ny mpanjakavavy. Ny habibiana, ny [[finoanoam-poana]] ary ny fankahalana ny vahiny no tena nanamarika ny fotoana nanjakany. Noroahiny ireo vahiny ary nobodoiny ny tany sy fananan' izy ireo; nanamparany ny fahefany ny Prôtestanta; nofoanany ny [[Kristianisma eto Madagasikara|finoana kristiana]], noheverina ho fahavalon' ny fanjakana sy mpamadika ireo misiônera sy ny mpanaraka azy. Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ireo Kristiana izay nodorana velona, notapahan-doha na navarina avy teny amin' ny havoana. Frantsay vitsy dia vitsy no mba navahan' ny mpanjakavavy tamin' izany, ka isan' ireo i [[Jean Laborde]], izay olona nitokisany tokoa nandritra ny 25 taona. Izy no nanangana ozinina maro, sy nampiditra indostria maro tao amin' ny firenena ary izy koa no vy nahitana ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]], izay nilana olona an' arivorivony tamin' ny nananganana azy. I Jean Laborde no naharesy lahatra ny Mpanjakavavy ka nampalefaka azy tamin' ny vahiny. Nanomboka nisokatra ny fifanakalozana ara-barotra amin' ny tany ivelany. Ranavalona I dia naneho hevitra momba ny fahamendrehana ara-politika sy ara-kolotsain' i [[Britaina Lehibe|Britaina]] sy [[Frantsa]] miaraka amin' ny didy amam-pitsipika izay nandrara ny fampiharana ny kristianisma eto Madagasikara ary namporisika ny ankamaroan' ny vahiny handao ny nosy. Ireo mponina eto Madagasikara dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra, ny fanarahana ny fivavahana kristiana ary indrindra ny [[famosaviana]], izay voasazy amin' ny fihinanana [[tangena]]. Teo anelanelan'ny taona 1828 sy 1861, dia nahafaty olona 3 000 teo ho eo isan-taona ny fandaràn' ny tangena. Anisan' ireo nanohy niaina tao Imerina i [[Jean Laborde]], mpandraharaha iray izay nanamboatra basy sy nanorina orinasa hafa tamin' ny anaran' ny fitondram-panjaka, ary [[Joseph-François Lambert]], mpiantoka frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin' i Printsy [[Radama II]], dia nanao sonia fifanarahana fifaneraserana fantatra amin' ny anarana hoe ''[[Charte Lambert]]''. Ny zoma 16 Aogositra 1861, tamin' ny 7 ora maraina no niamboho tamin' ny faha-73 taonany ny mpanjakavavy rehefa nanjaka 33 taona. ==== Radama II (1861-1863) ==== Rakoto, zanakalahin' i [[Ranavalona I]], no nandimby an-dreniny, ka naka ny anarana [[Radama II]]. Teo dia làlam-piainana vaovao, hafa tokoa noho ny tamin' ny teo aloha no niainan' ny Nosy, satria raha lozabe sy tsy mba nandefitra ny Mpanjakavavy Ranavalona I, ity zanany nandimby azy kosa dia tena olon' ny fo sy malalaka. Ny tena mba faniriany dia ny hanamaivana ny fahorian' ny vahoakany sy ny hahasambatra azy. Toa ny niaina fitsanganana tamin' ny maty ny vahoaka tamin' izany, vahoaka afa-patorana ka nahazo fahafahana. Nandritra ny fotoana fohy nanjakany, dia nomen-dRadama II fahafahana ny andevo rehetra, nasaina natsahatra ny fanenjehana ny Kristiana (Prôtestanta) ary nomeny vahana ny fananganana ny eglizy katôlika rômana, nofoanany ny haban-tseranana, ary nomeny alalana honina ny vahiny. Noho izy tsy mba nanafina ny fitiavany an' i [[Frantsa]] sy ny Andriandehibeny, dia nangataka tamin' i [[Napoleon III|Napoléon III]] izy hanendry solontenam-panjakana frantsay ao Antananarivo. I [[Jean Laborde]], namana akaikin' ny mpanjaka no voatendry tamin' izany, ary izy kosa dia nanendry an' i [[Joseph-François Lambert|Lambert]] ho lehiben' ny Masoivohon' i Madagasikara tao [[Paris]]. Kanefa ny hatsaram-panahin' ny mpanjaka dia lasa nivadika ho fahalemena ihany koa. Nisy antokon' olona mpankahala azy nitsangana malaky, ka Rabodo vadiny indrindra no lohany tamin' izany. Notoheriny ny fitondran' ny vadiny, ka nikononkonona ny hanjera ny fanjakany izy. Io antoko mankahala an-dRadama II io no nohararaotin' ny Anglisy niaraha-dia mba hahafahany mampahazo laka ny pôlitika viktôriana. I Ellis, misiônera anglisy, no isan' ny nandranitra ny toe-draharaha raha nanaparitaka fa tadiavin' ny Frantsay alaina an-keriny ny tany malagasy ka mila tapahina haingana dia haingana ny fifandraisana amin' i [[Frantsa]] sy [[Napoléon III]]. Babony hatramin' ny fon' ny praiminisitra [[Rainivoninahitriniony]]. Radama II dia nanandrana ny hamaha ny pôlitikam-piarahamonin' ny mpanjakavavy, saingy roa taona taty aoriana dia noroahin' ny praiministra Rainivoninahitriniony (1852-1865) sy ny fifanarahana amin' ny [[Andriana]] sy ny [[Hova]], izay nanandrana namarana ilay fahefana feno an' ny mpanjaka. Ny 11 Mey 1863 dia nisy nahazo baiko tamin' ny praiminisitra namono an-dRadama II. Rabodo vadiny no voatendry ho mpanjakavavin' i Madagasikara nandimby azy, nitondra ny anarana Rasoaherina. ==== Rasoherina (1863-1868) ==== Taorian' ny fanandramam-panonganana dia nomen' ireo tandapa fahafahana manjaka i [[Rasoherina]] (1863-1868) vadin-dRadama, raha manaiky fizaram-pahefana amin' ny praiminisitra izy. Izany fifanarahana ara-piarahamonina izany dia ho tanteraka amin' ny alalan' ny fanambadiana manana endrika pôlitika. Nanaiky ny mpanjakavavy Rasoherina ka nanambady an' i [[Rainivoninahitriniony]], ary taorian' ny fanonganana azy dia nanambady ny rahalahiny [[Rainilaiarivony]] (1864-1895), izay hanambady an-[[Ranavalona II]] (1868-1883) sy an-d[[Ranavalona III]] (1883-1897). Raha nanome fahalalahana tanteraka teo amin' ny varotra, ny indostria ary ny finoana isan-karazany [[Radama II]] tamin'ny androny, ireo nandimby ny asany kosa dia nanararaotra namoaka karazan-dalàna tamin'ny anaran' ny mpanjakavavy, ka anisan' izany ny famerenana ny famelohana ho faty, saingy ny mpanolotsaina ambony eo amin' ny firenena ihany no mahazo mampihatra izany, ary voaantoka ny fahalalahana ara-pinoana. Tsy te-hiverina intsony amin' ny hasiahana sy habibiana nanjaka tamin' ny andron-dRanavalona I ny fitondrana vaovao, saingy tsy nekeny kosa ny fifandraharana tamin' i [[Frantsa]] izay nosoniavin-dRadama II. Ny mpanjakavavy, izay notokanana ho mpanjaka tamin' ny 30 Aogositra 1863, dia nitondra ny anaram-boninahitra mpanjakavavy fotsiny, fa ny tena nandidy teo amin' ny fitondrana dia ny praiminisitra Rainivoninahitriniony. Raha nivadika ho prôtestanta ny praiminisitra dia somary nanomboka nandrara ny finoana katôlika izy. Kanefa na dia natahotra ity lehilahy tsy refesi-mandidy ity aza Rasoaherina, dia vitany ihany ny nanolo azy tamin'ny zandriny manaraka azy, [[Rainilaiarivony]], tamin' ny 14 Jolay 1864. Rehefa narary nandritra ny fotoana lavalava ny mpanjakavavy Rasoaherina dia niamboho tamin' ny 1 Avrily 1868. ==== Ranavalona II (1868-1883) ==== Ramoma, zanak' olona mpiray tam-po amin' ny mpanjakavavy Rasoaherina, no nandray ny fiandrianana tamin' ny anarana [[Ranavalona II]] ny 3 Septambra 1868. Namoaka ny didy momba ny fandriampahalemana ary namerina ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristianina]] izy. Teraka tamin' ny taona [[1829]] Ranavalona II. Fotoana nifanandrinan' ny Frantsay sy ny Britanika izany ka ny teto Madagasikara dia ny fivavahana kristiana prôtestanta sy [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|katôlika]] no nisehoan' izany. Ramoma no anaran' ilay mpanjakavavy talohan' ny nahalasa mpanjaka azy. Niakatra teo amin' ny fitondrana izy tamin' ny nahafatesan-d[[Rasoherina]]. Nanambady an-d[[Rainilaiarivony]] izay efa vadin' ny mpanjakavavy nodimbiasany izy. Nahazo laka ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fivavahana prôtestanta]] tamin' ny androny ary lasa fivavaham-panjakana izany satria natao [[batisa]] prôtestanta ny mpanjakavavy. Nodorany ny sampy ka nosoloany ny [[Baiboly amin'ny teny malagasy|Baiboly]]. Niditra malalaka ny fomba vazaha. Nihamaro ka naharatra hatrany amin' ny 30 000 any ho any ny vatan-dehilahy tao amin' ny tafiny izay nampandry tany tany amin' ny [[Sakalava]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1883 no nahafatesany sady nandimbiasan-d[[Ranavalona III]] an-Ranavalona II. ==== Ranavalona III (1883-1896) ==== [[Ranavalona III]] dia mpanjakavavy malagasy izay nanjaka tao amin' ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1883 hatramin' ny taona 1897. Izy no mpanjaka farany tao amin' izany fanjakana izany. Vao 21 taona monja izy tamin' ny taona 1883 raha nandray ny fitondrana tamin' ny nahafatesan-d[[Ranavalona II]]. Razafindrahety no anarany fahazaza ary ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]] izay efa vadin' ny mpanjakavavy roa teo alohany no lasa vadiny. Na dia niady mafy ny tsy hiankina na tamin' ny Frantsay na tamin' ny Britanika aza izy dia nanao sonia ny fifanarahana tao [[Toamasina]] tamin' ny taona 1885 izay nahatonga an' i Madagasikara hiankina ara-toekarena tamin' i Frantsa. Nitady fanampiana tamin' i [[Etazonia]] sy [[Britaina Lehibe]] izy taty aoriana mba hialany amin' i Frantsa nefa tsy tanteraka ny faniriany noho ity firenena ity nifanaiky tamin' ny Frantsay tamin' ny taona 1890 fa hamela an' i Madagasikara ka haka an' i [[Zanzibar]]. Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i [[jeneraly Duchesne]] dia naka an' Antananarivo. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny fanjanahan-tany. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. Lasa [[Madagasikara zanatany frantsay|zanatany frantsay]] tanteraka amin' izay i Madagasikara. Mpanjaka merina farany teto Madagasikara ary nalefa sesitany tany [[Aljeria|Alzeria.]] == I Madagasikara faha fanjanahan-tany (1896 - 1960) == === Ny prôtektôrata === Nohamarinin' ny Frantsay ny fananganana [[prôtektôrata]] noho ny fitakiany ireo nosy toa an' i [[Nosy Be]] sy i [[Nosy Boraha]] (Sainte Marie) ary noho ny fifanarahana nosoniavin' ny mpanjakan' ny [[Sakalava]] sy ny antontan-taratasy nosoniavin' ny mpanjaka [[Radama II]], anisan' izany ny taratasy nampanaovina sonia izay niangavy an' i [[Napoléon III]] hanohana ny fanonganana an-d[[Ranavalona I]], sy ny fifanarahana fananan-tany tamin' ilay mpandraharaha frantsay [[Joseph-François Lambert]] (ny [[Charte Lambert|''Charte Lambert'']]) izay nofoanana tamin' ny famonoana an-dRadama II tamin' ny taona 1863. Nambaran' i Frantsa ny maha [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata an' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1882, rehefa nanao fifanarahana tamin' i [[Britaina Lehibe]] (izay firenena eorôpeana voalohany nanana hery sy fisiana maharitra teto Madagasikara nanomboka tamin’ ny taona 1820 tany ho any), izany dia takalon' ny faneken' ny Frantsay ny fitakian' io firenena io an' i [[Zanzibar]]. Nolavin-d[[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rainilaiarivony]] praiminisitra ny fitakiana ny satan' ny prôtektôrata. Nanapoaka baomba tamin' ny tanàna amorontsiraka i [[Frantsa]] mba hanamafisany ny fitakiany, saingy mbola nitohy nitantana ny raharahany tsy nisy fitsabahan' ny firenena hafa firy ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. Nanafika an' i Madagasikara i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1883, izany dia fantatra tamin' ny anarana hoe [[Ady Hova-Frantsay]] voalohany. Tany amin' ny faran' ny ady dia namela ny tanànan' [[Antsiranana]] (Diego Suarez) ho an' i Frantsa ny Fanjakan' i Madagasikara ary nandoa vola 560 000 francs ho an' ireo mpandova an' i Lambert. Tamin' ny taona 1890, ny Anglisy dia nanaiky ny fananganana [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata frantsay]] eto amin' ny Nosy, saingy tsy neken' ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ny fahefana frantsay. Nanafika ny seranan-tsambon' i [[Toamasina]] sy [[Mahajanga]], tamin' ny Desambra 1894 sy Janoary 1895 ny tafika frantsay. Vokatry ny fanoherana ny prôtektôrata ihany dia niakatra ho any Antananarivo ny vondro-miaramila frantsay, ary namoy olona maro noho ny [[tazomoka]] sy aretina hafa. Ny miaramila mpanatevina dia tonga avy tany [[Alzeria]] sy [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]]. Rehefa tonga tany amin' ny tanàna ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]] mavesatra, izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-d[[Ranavalona III]] hampitsahatra ny ady. Nogadraina ny mpanjakavavy [[Ranavalona III]] sy ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]. Ny prôtektôrata no sata nifehy an i Madagasikara rehefa tsy nanam-pahefana intsony ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1882, izay nanombohan' ny [[Fanjanahantany|fanjanahan-tany]] frantsay teto [[Madagasikara]]. Ny Frantsay no nifehy ny raharaham-bahiny sy ny varotra ivelany tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara. Velona ny [[Menalamba|fikomian' ny Menalamba]], ho setrin' ny tsy fahombiazan' ny fitondran' ny mpanjaka, sy noho ny fitomboan' ny fisian' ny Eorôpeana teto amin' ny Nosy, ary noho ny fielezan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]]. Ny hetsi-pioirana roa taona niorina ho valin' ny famaboan' ny Frantsay ny lapan' ny mpanjaka dia nilatsaka tanteraka tamin' ny faran' ny taona 1897. Nampiditra an' i Madagasikara ho [[Madagasikara zanatany frantsay|tanim-pirenena frantsay]] i Frantsa tamin' ny taona 1896 ary, nanafoana ny Fanjakan' Imerina. Taorian' ny famaizana mamaivay ny fikomiana tamin' ny taona 1897, dia novonoin' ny Frantsay ireo izay anisan' ny fianakavian' ny mpanjaka merina, ary nalefany sesitany tany [[La Réunion]] aloha ny mpanjakavavy, Ranavalona III, ary tatỳ aoriana tany [[Alzeria]], ary tany no nahafatesany tamin' ny taona 1917. === Madagasikara, zanatany frantsay === Niorina ny zanatany frantsain' i Madagasikara rehefa nanameloka ny mpanjakavavy [[Ranavalona III]] sy nanao sesitany azy ny [[Frantsay]] sady namarana ny fizakan-tenan' ny [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata]] teo aloha. Nisy ny fanoherana nataon' ny mpiady anaty akata ka naharitra dimy ambin' ny folo taona ny "fampandrian-tany" nataon' ny fitondrana frantsay, ho setrin' izany, izay nahafaty Malagasy miisa eo anelanelan' ny 100 000 sy 700 000. Orinasa lehibe no nomena alalana hitrandraka ny hazo any an' ala sy ny [[harena an-kibon' ny tany]]. Nomena ampahan-tany koa ny lohandohany amin' ny teratany tsy nivadika tamin' ny fitondrana frantsay. Namelomana ny orinasa frantsay ny [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]] ary nampandoavina hetra ny tantsaha. Nampihatra ny "''politique de races''" ny maresaly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] tamin' ny fanararaotany ny tsy fisaraham-bazana teo amin' ny [[Merina]] sy ny [[Tanindrana|mponina amoron-tsiraka]]. Nipoitra teo amin' ny manam-pahaizana merina ny fanoherana ny fanjanahantany frantsay, ka mpitondra [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fivavahana prôtestanta malagasy]], ny pasitera Ravelojoana, tao Antananarivo, no nitarika azy. Niforona tamin' ny taona 1913 koa ny fikambanana miafina nantsoina hoe [[Vy Vato Sakelika]] (VVS) izay niaro ny [[Kolontsaina malagasy|maha izy azy ny Malagasy]]. Ny tolona nataon' izy ireo no nahatonga ny Frantsay hamela ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hanana ny solontenany tao amin' ny governemanta. Ny fiverenan' ny Malagasy niady nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]] sy ny herin' ny hetsika manohitra ny fanjanahantany dia nandrisika ny fitakiana fahaleovantena. Niverina teto [[Madagasikara]] i [[Jean Ralaimongo]] tamin' ny taona 1924, ary niditra anatiny tamin' ny famahana ny olana momba ny asa izay niteraka disadisa nanerana ny Nosy. Taorian' ny Ady Lehibe Faharoa ihany no naneken' i Frantsa ny endriky ny fizakan-tena malagasy teo ambany fiahian' ny Frantsay. Tamin' ny fararanon' ny taona 1945, nisy ny fifidianana ny solontena avy eto Madagasikara ho ao amin' ny Antenimiera Mpanorina tamin' ny Repoblika fahefatra frantsay tao [[Paris]], tsy iza ireo fa i [[Joseph Raseta]] sy i [[Joseph Ravoahangy]], izay nanohana ny fizakan-tenan' ny vahoaka araka ny [[Dinan' i Atlantika]] tamin' ny taona 1941 sy ny [[Fihaonambe tao Brazzaville]] tamin' ny 1944. Raseta sy Ravoahangy ary i [[Jacques Rabemananjara]] dia nikarakara ny fanaganana ny antoko pôlitika [[Mouvement démocratique de la rénovation malgache|Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache]] (MDRM) tamin' ny fiandohan' ny taona 1946, izay nahitana indrindra ny Andriana merina sy ny Hova. Anisan' ny mpifanandrina tamin' ny MDRM ny [[Parti des Déshérités de Madagascar]] (PADESM), izay nahitana ny mponina amorontsiraka (ny [[Tanindrana]]) sy taranaky ny andevo merina (ny [[Mainty enin-dreny|Mainty]]). Ny lalàm-panorenan' ny Repoblika Fahefatra frantsay tamin' ny taona 1946 dia nanome ny Malagasy rehetra zom-pirenena feno mifanitsy amin' ny an' ny olom-pirenena any Frantsa. Tsy nifanaraka amin' ny tanjon' ny MDRM izay nikendry fahaleovan-tena feno ho an' i Madagasikara anefa ny pôlitika fampitovian-jo tao anatin' ilay rafitra. Na dia teo aza ny fanavaozana maro dia mbola tsy nilamina ny sehatra pôlitika teto Madagasikara. === Fikomiana tamin' ny taona 1947 === Tamin' ny 29 Marsa 1947 dia nipoaka ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|Tolom-bahoaka teto Madagasikara]], izay nanoherana ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany frantsay]]. Nisy ny famaizana niteraka ra mandriaka nataon' ny tafika frantsay izay nahafatesana olona an' aliny maro. Tombanana eo amin' ny 11 000 hatramin' ny 80 000 ny isan' ny maty teo amin' ny Malagasy. Nanao "ady psikôlôjika" ny tafika frantsay: natsipy velona avy ao anaty fiaramanidina ny olona voarohirohy mba hampihorohoroana ny mponina. Na dia nilaza hatrany ny maha tsy manan-tsiny azy aza ny mpitarika ny [[Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache|MDRM]] dia nanafoana ity antoko ny Frantsay. Notsarain' ny fitsarana miaramila frantsay ny mpitarika ny fikomiana ary novonoiny sasany tamin' izy ireo. Nisy koa fitsarana hafa izay nanamelohana olona niisa 5 000 ka hatramin' ny 6 000, ary ny sazy dia fanagadrana hatramin' ny famonoana ho faty. === Fizorana mankany amin' ny fahaleovan-tena === Tamin' ny 1956, ny governemanta frantsay dia nanavao ny fanomezan-toky ho amin' ny fizakan-tenan' i [[Madagasikara]] bebe kokoa tamin' ny alAlan' ny ''[[Loi-cadre Defferre]]'' ("Lalàna Lasitra") izay nanome zo ny rehetra hahazo mifidy. Nisy fiantraikany lehibe teto Madagasikara ny fepetra momba ny fifidianana ho an' ny rehetra noho ny fisaratsarahana ara-poko sy ara-pôlitika teo amin' ny [[Merina]] sy ny [[Tanindrana]]. Ny Merina mantsy no nanana solontena betsaka indrindra tao amin' ireo avara-pianarana vitsy izay hany afaka nandray anjara tamin' ny fifidianana tamin' ireo taona voalohan' ny fitondrana frantsay. Tamin' ny fiafaran' ny taompolo 1950 no niorenan' ny antoko pôlitika roa lehibe. Tao ny [[Parti Social Démocrate de Madagascar]] (PSD) vao niforona izay notarihin' i [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]], mpankasitraka ny fizakan-tena ary nitazona fifandraisana akaiky tamin' i Frantsa sady nahitana indrindra ny Tanindrana. Tao koa ny [[Antoko' ny Kongresi' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) izay manohana ny fahaleovantena tanteraka amin' i Frantsa, nahitana indrindra ny Merina ankilany, teo ambany fitarihan' i [[Richard Andriamanjato]]. Tsy tian' ny Frantsay ny zavatra notakin' ny AKFM, dia ny fanaovana fananam-pirenena ny orinasan' ny vahiny, fanaovana fananana iombonana ny tany famokarana, [[fanagasiana]] ny fiaraha-monina lavitry ny soatoavina sy ny fomba amam-panao frantsay (indrindra fa ny fampiasana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]), ny tsy fiandaniana eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena, ary ny fialana amin' ny [[Zone Franc]]. Tamin’ny 29 Avrily 1959, ny Antenimiera Mpanorina malagasy dia nanolotra lalàmpanorenana izay nalaina tahaka tamin' ny an' ny Repoblika Fahadimy frantsay. Ity lalàmpanorenana vaovao ity dia manome fahefana mpanatanteraka matanjaka izay noraisin' ny filoham-pirenena. Tamin' ny 1 Mey 1959, nivory ny kôlejin' ny mpifidy vaventy ahitana mpikambana ao amin' ny Antenimiera, mpanolotsainam-paritany ary solontena avy amin' ny kaominina mba hifidy ny filoham-pirenena voalohany. Kandidà efatra no nifaninana, ka i [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] no nandresy tamin' ny vato 113 amin' ny 114.[[Sary:Philibert Tsiranana and Michel Debré signing agreements on the independence of the Malagasy Republic.jpg|vignette|205x205px|Ny filoham-pirenena malagasy [[Philibert Tsiranana]] manao sonia miaraka amin' i Michel Debré ny fifanarahana momba ny fahaleovan-tenan' ny [[Repoblika Malagasy]].]]Nangataka tamin' ny fomba ôfisialy ny fahaleovantena i Tsiranana ary natomboka tao [[Parisy|Paris]] ny fifampiraharahana tamin' ny 11 Febroary 1960. Nitarika izany ny minisitry ny Atitany malagasy [[André Resampa]] sy ny sekreteram-panjakana frantsay Jean Foyer. Izany no niteraka ny fanaovan-tsonia, tamin' ny 2 Avrily nataon' i Michel Debré sy Philibert Tsiranana, ny fifanarahana roa, ny iray momba ny fahaleovantena sy ny famindram-pahefana, ny iray momba ny fiaraha-miasa (''coopération''). Nambara am-pahibemaso ny fahaleovan-tenan' i Madagasikara tamin' ny taona 1960 teo amin' ny kianjan' i Mahamasina. Azo lazaina ho nitondra fandrosoana sy fivoaram-piainana teo anivon' ny andavan' andron' ny Malagasy ihany raha ny fivoarana teo amin' izao tontolo izao no jerena. Saingy teo amin' ny lafiny pôlitika izay novolavolain' ny fanjanahantany ho tsy afaka hijoro sy hahaleo tena no mandrafitra ny tantaran' i Madagasikara ka niteraka ny fivakisan' ny firaisankina izay fototry ny maha Nosy azy. == I Madagasikara mahaleotena == === Ny Repoblika Voalohany (1958 - 1973) === [[Sary:Philibert Tsiranana 1962.jpg|vignette|174x174px|[[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]]] Ity no vanim-potoana nandraisan' ny Malagasy ny fitantanana ny fireneny indray, izany hoe mitovy amin' ny [[firenena]] rehetra eran-tany i Madagasikara. Nantsoina hoe [[Repoblika Malagasy]] ny repoblika voalohany. I [[Tsiranana Philibert]] no filohan' i Madagasikara tamin' ny 1 Mey 1959 hatramin' ny 11 Ôktôbra 1972. Nivory ny Antenimieram-Pirenena amin' ny 1 Jolay 1959 ka nametraka ny fitokisany tamin'Atoa Philibert Tsiranana ho filohan' ny Repoblika Malagasy voalohany mizakatena. Tamin' ny 26 Jona 1960 no nambara ny fahaleovantenan'i Madagasikara. Voafidy fanindroany hitondra ny firenena i Philibert Tsiranana tamin' ny 30 Marsa 1965. Tamin' ny 30 Janoary 1972 aza mbola voafidy fanintelony ho filoha izy. Ny fanoherana tamin' izany fotoana izany dia nihevitra fa "sarintsarim-pahaleovantena" ihany no iainana, satria ny sehatra rehetra dia nakan' ny mpitondra fankatoavana tany amin' ny firenena nanjanaka teo aloha. Ary izay no niteraka ny fihetsiketseham-panoherana tamin'ny taona 1972. Kihon-dalana nahatonga ny fionganan' ny fitondrana Tsiranana sy nirona ho amin'ny faharavan'ny Repoblika Voalohany ny [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|tolon' ny mpianatra]] tamin' ny 13 Mey 1972 teo amin' ny Kianjan' ny Fahaleovantena teo [[Analakely]], izay nitakiana koa ny [[fanagasiana]]. === Ny Repoblika Faharoa (1973 - 1991) === Taorian' ny faharavan' ny fitondran' ny Repoblika Voalohany dia nisy ny Tetezamita izay fotoana noheverina handinihan-tena teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. ==== Ramanantsoa sy Ratsimandrava ==== [[Sary:Gabriel Ramanantsoa 1961.jpg|vignette|168x168px|[[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]]]] Ny [[Ramanantsoa Gabriel|Jeneraly Ramanantsoa]] no nisahana ny andraikitra feno teo saingy noho ireo tarazo nisy vokatry ny teritery tamina sokajin-javatra maromaro teto anatiny sy tany ivelany dia voatery nametra-pialana ny lehilahy ka namindra ny fahefana. Ny [[Ratsimandrava Richard|kôlônely Ratsimandrava]] no nandray izany tamin-kafanam-po tokoa; ary mbola tsy afaka ao am-pon' ny Malagasy niaina izany fotoana izany ilay fehezan-teny malaza hoe: "Tsy hiamboho adidy aho ''mon Général'' !". Pejy iray teo amin' ny tantaran' i [[Madagasikara ]]io, ary noheverina fa teboka hiaingana hiatrehana ny fandrosoana eran-tany. Teo vao nihevitra fa ho afaka tanteraka ny vanim-potoanan' ny fanjanahan-tany. Herinandro ihany anefa ny faharetan' izany satria maty voatifitra ny kolonely Ratsimandrava ny 11 febroary 1975. Dia nisy Tetezamita indray teo fa tsy naharitra an-taona fa am-bolana ihany. ==== Gilles Andriamahazo ==== ==== Ny filoham-pirenena Ratsiraka Didier ==== [[Sary:Didier Ratsiraka (cropped).jpeg|vignette|210x210px|[[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]]]] Ny kapitenin-tsambo [[Ratsiraka Didier]] no voatendry hitondra an' i [[Madagasikara ]]taty amin' ny faran'ny taona 1975. Niezaka ny hitondra hevi-baovao sy fijery vaovao tamin' ny alalan' ny fandaharan' asa iray dia ny [[Boky Mena]] ity manamboninahitra tantsambo ity ary naharesy lahatra ny maro tamin' ny Malagasy izy tamin' izany. Noho ireo toe-javatra maro nitranga ka niteraka fahoriana sy fahasahiranana lalina teo amin' ny fiainam-pirenena, dia voatery ny vahoaka izay nentanin' ny antoko pôlitika sahy nanohitra ny fitondran-dRatsiraka Didier naneho fa tsy afaka ny hiaritra intsony. Anisan' ny nitsikerana azy ny nanaovany ny [[fanagasiana]] izay ezaka nataony hanomezana fahafaham-po ny [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|fitakiana tamin' ny taona 1972]]. Rehefa nitokona am-bolana vitsivitsy ny vahoaka dia resy lahatra ny mpitondra fa tsy afaka hampandeha ny fitondrana intsony ka nifampiraharaha tamin' ny mpanohitra izay neken' ny vahoaka ho mpitondra ny feony. === Ny Repoblika Fahatelo (1991 - 2014) === ==== Ny filohan' ny HAE Zafy Albert ==== [[Sary:President Albert Zafy.jpg|vignette|194x194px|[[Zafy Albert|Albert Zafy]]]] Ny 31 Ôktôbra 1991 no nanamarika ny fiafaran' ny Repoblika faharoa ary koa varavarana nisokatra hoan' ny Repoblika fahatelo. Na dia tsy nanapa-kevitra firy intsony teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana aza Ratsiraka dia mbola nitazona ihany ny anaram-boninahitra maha filohan' ny Repoblika azy ihany. I [[Zafy Albert]] no nitazona ny andrikitra teo amin' ilay andrim-panjakana atao hoe Haute Autorité de l'Etat (HAE) natao hampijoroana ny Repoblika fahatelo. Narafitra ny lalàm-panorenana vaovao, natao daholo izay rehetra hita fa madilana tokony ho tetenina tamin' ny lasa. ==== Ny filoham-pirenena Zafy Albert ==== Ny taona 1993 vao tafajoro tanteraka ny repoblika fahatelo, lany ho filoham-pirenena tamin'izany i [[Zafy Albert|Albert Zafy]] izay nanankinan' ny ankamaroan' ny malagasy ny safidiny. Sahirana teo amin' ny fitadiavam-bahaolana ara-toekarena ireo mpitondra ka niteraka fifanoheran-kevitra teo amin' ireo samy mpiara-mitolona izany, ka ny taona 1996 dia voatery naato tamin' ny asany maha filoham-pirenena azy i Zafy Albert, io dia ny lalam-panorenana ihany no nahafahana nampiato azy ary sambany teo amin' ny tantaran' i Madagasikara no nisy fanonganam-panjakana tao anatin' ny fanajana ny lalàna tanteraka. ==== Ratsirahonana Norbert, filohan' ny Tetezamita ==== [[Sary:Norbert Ratsirahonana - 1996.jpg|vignette|180x180px|[[Ratsirahonana Norbert Lala|Norbert Lala Ratsirahonana]]]] Dia nitsangana ny tetezamita notarihin-d[[Norbert Ratsirahonana|Ratsirahonana Norbert]] izay filohan' ny [[Fitsarana Avo momba ny Lalàmpanorenana]] tamin' izany. Dia nikarakara ny fifidianana izay ho filoham-pirenena hasolo an' i Zafy izy. Nirotsaka hofidina indray teo Ratsiraka ka niverina nifaninana indray izy sy Zafy. ==== Ny filoham-pirenena Ratsiraka Didier ==== Tafaverina ho filoha indray [[Ratsiraka Didier|Ratsiraka]] tamin' ny taona 1997 ary nanitsy ny lalàmpanorenana ka ny mahaolona sy ny tontolo iainana indray no nentiny handresena lahatra ny Malagasy. Niditra tamin' ny fizarana faharoan' ny Repoblika fahatelo teo ny firenena malagasy, 5 taona no niainana izany foto-kevitra vaovao izany, izay fotoana ninian'ny malagasy maro tsy notoinina. Na dia noheverina ho manana traikefa sy fahaizamanao noho ny fotoana maro nitondrany an' i Madagasikara aza Ratsiraka, dia tsy nisy fanavaozana nentiny teo amin' ny fitantanana. Raha ny fifanarahana iraisam-pirenena no jerena dia nitohy avokoa ireny rehefa niato nandritra ny fotoana nitondran' i [[Zafy Albert]]. Maro ny vola fanampiana sy nindramina nentina hanatsarana ny fahefa mividin' ny vahoaka, saingy tsy nisy fiantraikany teo amin' ny tantsaha indrindra. Voamariky ny firongatry ny andiam-balala ny taom-pambolena ary zary lasa niteraka famoronana asa vaovao ny famongorana ny andiam-balala sy ny atodiny. Ny zanaky ny filoha no nahazo izany tsena izany, saingy tsy dia nifanaraka loatra tamin' ny vokatra nandrasana no azo. ==== Ny filoham-pirenena Ravalomanana Marc ==== [[Sary:Marc Ravalomanana.jpg|vignette|158x158px|Ny filoham-pirenena [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]]] Ny taona 1999 nisy ny fifidianana izay ho ben' ny tanàna ka tamin' izany no nipoirana olona vaovao teo amin' ny sehatra pôlitika. Anisan' ireny ny mpandraharaha tompon' ny orinasa Tiko, izay tsy fantatra fa ny vokatra vokarin'ny orinasany ihany no fantatra. [[Ravalomanana Marc]] no nanana fahasahiana nijoro hitondra fijery vaovao. Mbola tanora sy tsy mbola heno teo amin' ny tontolo pôlitika malagasy ity lehilahy ity ka nanaitra ny mponin' Antananarivo izay toerana nilatsahany ho fidina. Nanangana fikambanana izy nahazoany nilatsaka dia ny [[Tiako i Madagasikara]] tamin' izany. Nisy akony teo amin' ny fiainam-pirenena malagasy ny fitantanany ny renivohitra. Fa niezaka nitondra fanavaozana sy fanatsarana ny tanàna izy, indrindra ny lalana. Noho ity ben' ny tanànan' Antananarivo manana fahasahiana dia nipoitra tsikelikely ny olana taminy sy ny fitondram-panjakana foibe. Rehefa ho tonga ny fotoam-pifidianana izay ho filoham-pirenena dia nirotsaka ho fidina Ravalomanana Marc. Rehefa nirotsaka izy dia lany ho filoham-pirenena indroa ka nitondra nandritry ny 07 taona, izany hoe ny taona 2002 ka hatramin' ny taona 2009. [[Sary:Andry Rajoelina, November 2008.jpg|vignette|170x170px|[[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]]]] ==== Andry Rajoelina, filohan' ny Tetezamita ==== Nanao ny fianianana amin' ny maha filohan' ny [[Fahefana Avon' ny Tetezamita|Tetezamita]] azy i [[Andry Rajoelina]] tamin' ny 21 Marsa 2009 na dia tsy nankatoavin' ny fianakaviambe iraisam-pirenena aza izany. Araka ny hevitr' ireo izay tsy momba azy dia naka ny fahefana teto Madagasikara izy tamin' ny alàlan' ny fanonganam-panjakana. === Ny Repoblika Fahefatra (2014 --) === ==== Ny filoham-pirenena Hery Rajaonarimampianina ==== [[Sary:Hery Rajaonarimampianina UNIDO.jpg|vignette|151x151px|[[Rajaonarimampianina Hery|Hery Rajaonarimampianina]]]] I [[Hery Rajaonarimampianina]] dia kandidà tamin' ny fifidianana ny filoham-pirenena ny taona 2013<ref>https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fifidianana-filoham-pirenena-2013-br-ahitana-lesoka-ara-teknika-sy-tsy-fanarahan-dalana-11243.php</ref>. Faharoa izy tamin' ny valin' ny fihodinana voalohany, ary izy no mitarika ara-bato amin' ny fihodinana faharoa. Lany tamin' ny salan' isa 53,41 % izy tamin' ny fihodinana faharoa nanoloana ny kandidà [[Robinson Jean-Louis|Jean Louis Robinson]]. Na dia nolazain' ny mpanohitra azy fa nisy ny hala-bato, dia voambara ho filoha lany tamin' ny fifidianana filoham-pirenena voalohan' ny Repoblika fahefatra izy tamin' ny 17 Janoary 2014. Nandray ny fahefana tamin' ny 25 Janoary 2014 izy. ==== Ny filoham-pirenena Andry Rajoelina ==== Ny fifidianana natao tamin' ny ny volana Desambra 2018 no nitondra an' i [[Andry Rajoelina]] teo amin’ ny fitondrana ny firenena mandritra ny dimy taona. Nandrombaka ny fifidianana solombavam-bahoaka tamin' ny volana Mey 2019 ihany koa izy ary nahazo ny maro anisa tanteraka tao amin’ ny Antenimieram-Pirenena. Amin'ny Jona 2025, hivory ny Vaomiera iraisan'ny Franco-Malagasy. Ity vaomiera ity no tompon’andraikitra amin’ny fanapahan-kevitra momba ny fiverenan’ireo Nosy miparitaka eto Madagasikara. == Jereo koa == '''Tantara momba ny fanjanahantany''' * [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|Prôtektôrata frantsain' i Madagasikara]] * [[Madagasikara zanatany frantsay]] * [[Tolom-bahoaka tamin'ny 1947]] * [[Ady Hova-Frantsay]] * [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|Tolon' ny mpianatra]] '''Repoblika nifandimby''' * [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany (Repoblika Malagasy)]] * [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa (Repoblika Demôkratika Malagasy)]] * [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika Fahatelo (Repoblikan' i Madagasikara)]] * [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika Fahefatra (Repoblikan' i Madagasikara)]] '''Ankapobeny''' * [[Tanàna any Madagasikara|Tanàna eto Madagasikara]] * [[Governemanta Malagasy|Governemanta malagasy]] * [[Pôlitika eto Madagasikara|Pôlitika ao Madagasikara]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Fiteny eto Madagasikara]] * [[Foko eto Madagasikara]] * [[Jeôgrafian'i Madagasikara|Jeôgrafian' i Madagasikara]] == Boky sy rohy azo anovozan-kevitra == === Amin' ny teny anglisy === * Adelaar, K.A (2006), "The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence", in Adelaar, ''Austronesian diaspora and the ethnogenesis of people in Indonesian Archipelago'', LIPI PRESS. * Allen, Philip M. & Maureen Covell (2005). ''Historical Dictionary of Madagascar 2nd ed''. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. <nowiki>ISBN 0-8108-4636-5</nowiki>. * Allen, Philip M. (1995). ''Madagascar: Conflicts of Authority in the Great Island''. Boulder, Colorado: Westview Press. <nowiki>ISBN 0-8133-0258-7</nowiki>. * Bellwood, Peter, James J. Fox et Darrell Tryon (éds.), ''The Austronesians Historical and Comparative Perspectives'', Australian National University, 2006 * Blench, Roger, "Musical instruments and musical practices as markers of Austronesian expansion", ''18th Congress of the Indo-Pacific Prehistory Association'', Manila, March 26, 2006. * Brown Mervyn (1978), ''Madagascar Rediscovered: A history from early times to independence'' * Brown, M. (1978), ''Madagascar Rediscovered: A History from Early Times to Independence'' (London: Damien Tunnacliff) * Burney, D.A., L.P. Burney, L.R. Godfrey, W.L. Jungers, S.M. Goodman, H.T. Wright, and A.J. Jull. 2004. "A chronology for late prehistoric Madagascar", ''Journal of Human Evolution'', 47, 25–63. * Campbell, G. (1981) Madagascar and slave trade, 1850–1895, JAH * Colby, Reginald. "Madagascar: The Great Island" History Today (Jan 1962) 12#1 pp 33–41 * Dahl, Otto Christian, ''Migration from Kalimantan to Madagascar'', Oslo, Norwegian University Press, 1991. (<nowiki>ISBN 82-00-21140-1</nowiki>) * Edkvist, Ingela, ''The performance of tradition: an ethnography of Hira Gasy popular theatre in Madagascar'', Dept. of Cultural Anthropology and Ethnology, Uppsala University, 1997. * Hagelberg et alii, "A genetic perspective on the origins and dispersal of the Austronesians. Mitochondrial DNA variation from Madagascar to Easter islands" * Hurles, Matthew E.; Sykes, Bryan C.; Jobling, Mark A.; Forster, Peter (May 2005). "The Dual Origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: Evidence from Maternal and Paternal Lineages". ''The American Journal of Human Genetics''. 76 (5): 894–901. doi:10.1086/430051. PMC 1199379. <nowiki>PMID 15793703</nowiki>. * Hurles, Matthew E.; Sykes, Bryan C.; Jobling, Mark A.; Forster, Peter (May 2005). "The Dual Origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: Evidence from Maternal and Paternal Lineages". ''The American Journal of Human Genetics''. 76 (5): 894–901. doi:10.1086/430051. PMC 1199379. <nowiki>PMID 15793703</nowiki>. (ISSN 0002-9297) * Jones, Arthur M., ''Africa and Indonesia. The Evidence Of The Xylophone And Other Musical And Cultural Factors'', Leiden, E.J.Brill, 1971. * Kent, Raymond K., ''From Madagascar to the Malagasy Republic'', Greenwood Press, 1962. <nowiki>ISBN 0-8371-8421-5</nowiki> * Mervyn Brown (2000). ''A History of Madagascar''. Princeton: Markus Wiener Publishers. <nowiki>ISBN 1-55876-292-2</nowiki>. * Mutibwa, P.M. (1989). "Madagascar 1800-80". In J. F. Ade Ajayi (ed.). ''Africa in the Nineteenth Century until the 1880s. General History of Africa''. Vol. 6. UNESCO. pp. 412+. <nowiki>ISBN 978-0435948122</nowiki>. * Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2010), "Biblical Relations between Israel and Madagascar", Doctoral Thesis of Theology, SAHTS, États-Unis, 2010, 458 pages. Abstract in Saint-Alcuin House Journal, Volume 8, N°1, USA, 2011. And in Library of Congress, number ISSN 1548-4459, USA. * Randrianja Solofo, Ellis Stephen (2009), ''Madagascar. A short history'', London, Hurst & Company, 2009. * Razafindrazaka, Harilanto, et alii (2009) "A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar", ''BMC Genomics''. * Rebecca L. Green: Merina. ''The Rosen Publishing Group'', New York, 1997, <nowiki>ISBN 0-8239-1991-9</nowiki> (The heritage library of African peoples). Google Books * Ricaut ''et alii'' (2009), "A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar", ''BMC Genomics'' * Schmidhoffer, August, "Some Remarks On The Austronesian Background of Malagasy Music", 2005. * Stephen Ellis and Solofo Randrianja, ''Madagascar – A short history'', London, 2009 * Thompson, V. (1965), ''The Malagasy Republic: Madagascar today''. Stanford University Press. === Amin' ny teny frantsay === * Charlotte Liliane Rabesahala-Randriamananoro, ''Ambohimanga-Rova : approche anthropologique de la civilisation merina (Madagascar)'', Paris, Le Publieur, 2006, 393 p. (<nowiki>ISBN 2-85194-307-3</nowiki>. Texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de La Réunion en 2002. (French) * De Coppet, Marcel, ''Madagascar'', Paris, Encyclopédie de l'Empire français, 2 vol. 1947 * Deschamps, Hubert, ''Madagascar'', Paris: Presses Universitaires de France, 1976. * Domenichini-Ramiaramana, Michel, ''Instruments de musique des Hautes-Terres de Madagascar'', Master's thesis Paris 1982. * Fremigacci, Jean "La vérité sur la grande révolte de Madagascar", dans ''L’Histoire'' n°318, mars 2007, p. 36–43 * Rajaonarimanana, Narivelo (1990), ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales. (French) * Ramamonjy, Georges (1952), "De quelques attitudes et coutumes merina", in ''Mémoires de l'Institut scientifique de Madagascar (Tananarive)'', série C, Sciences humaines, 1 (2), 1952, p. 181–196. (French) * Raombana (l'historien) (1809–1855), ''Histoires'', Edition Ambozontany, Fianarantsoa, 3 Volumes. * Rombaka, Jacques Philippe (1963), ''Tantaran-drazana Antemoro-Anteony'', Antananarivo, Imprimerie LMS, pp. 10–11. * Rombaka, Jacques Philippe (1970), ''Fomban-drazana Antemoro – usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 121 p. (French) * Sachs, Curt, ''Les instruments de musique de Madagascar'', Paris, Institut d’ethnologie, 1938. * Simon, Pierre (2006), ''La langue des ancêtres. Une périodisation du malgache de l’origine au XVIe siècle'', Paris, L’Harmattan. * Vérin, Pierre, ''Madagascar'', Paris, Karthala, 2000. === Amin' ny teny malagasy === * Ramilison, Emmanuel (Pastora) (1951), Andriantomara-Andriamamilazabe. ''Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina'', Imprimerie Ankehitriny. (Malagasy) * Rasamimanana, Joseph (Dr.) (1909) et Louis de Gonzague Razafindrazaka (Governor), ''Ny Andriantompokoindrindra'', Antananarivo, 50 pages. (Malagasy) * Ravelojaona (Pastora) (1937–1970), ''Firaketana ny Fiteny sy ny Zavatra Malagasy'', Encyclopedic Dictionary, Antananarivo, 5 Volumes. (Malagasy) == Tsiahy == {{ref}} [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[Sokajy:Madagasikara]] 86t2i7ku93ir5gbiozrrvy5zvcqgsk4 1 1721 1150883 1098847 2026-09-17T08:14:07Z Thelezifor 15140 Tokony ho matotra 1150883 wikitext text/x-wiki Ny Repoblika Malagasy dia firenena fitambarana nosy ao anivon'ny Ranomasimbe Indiana, atsinanan'i Afrika. Antananarivo no renivohitra. Zanatany Frantsay hatramin'ny taona 1960, ny Farantsa Malagasy (FMG na franc malgache na MGF @ I.S.O.) no vola fampiasa hatramin'ny volana may 2003. Ankehitriny, dia efa niverina ho Ariary izany vola fampiasa izany. Mandritra ny fotoan'ny fanovana dia miara-monina ireo sandam-bola roa ireo, ka marihina miaraka eny amin'ny mpivarotra sy eny an-tsena izy roa. == Amin'ny Tantaran'i Madagasikara == Hitako ny nanesorana ilay fampitandremana fa tsy tokony hatao fijery tokana rehefa mijery ny Tantaran'i Madagasikara. Te-hahafantatra hoe inona marina moa ny fototra nanesorana ka nahatonga ilay fanovana tamin'ny 6 novambra 2023? [[Mpikambana:AndriamifidisoaZo|Jentilisa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AndriamifidisoaZo|resaka]]) 6 Aprily 2025 à 20:08 (UTC) == Tokony ho matotra amin'izay ny fanoratana ny Tantaran'i Madagasikara == Tokony ho matotra amin'izay ny fanoratana ny tantaran'i Madagaskara satria efa 20 taona mahery ny nisian'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Anisan'izany ny tokony hametrahana loharano matotra manamarina ny zavatra soratana rehetra, ny tsy tokony handikana tsy amim-pitsikerana ny zavatra vasoratra ao amin'ny Wikipedia amin'ny teny hafa, ny tokony hisafidianana ny lohahevitra hovelabelarina. Tsy tokony hisy ny teny fiderana na fanaratsiana na fihetseham-po hafa avy amin' ny mpandray anjara (anjaran' ny mpamaky no maneho fihetseham-po manoloana ny zava-nitranga tantaraina). Tokony haverina hosoratana ity pejy "Tantaran'i Madagasikara" ity ka havahana tsara ny lovantsofina izay mbola tsy voaporofo sy ny petrakevitra izay mbola tsy voaporofo sy ny vokatry ny fikarohana samihafa (haifiteny, arkeôlôjia, fototarazo, sns). Tokony hampifandanaina ny firesahana momba ny faritra sy ny vanim-potoana eto Madagasikara: misy faritra sy vanim-potoana voasafosafo amin' ny ankapobeny na tsy voaresaka mihitsy nefa anisan'ny ampahany mandray anjara amin'ny fhazoana ny tantaran'i Madagsikara. Raha ny endriky ny lahatsoratra ankehitriny no jerena (17/09/2026) dia hita ny tsy fifandanjana maro. Ohatra amin' izany ny halavan'ny teny fampidirana sy ny fidirany amin'ny antsipiriany madinika amin'ny zavatra sasany.-- [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 17 Septambra 2026 à 08:14 (UTC) hdz7n8ny1hmaevporkkr49xi35uf5et 1150884 1150883 2026-09-17T08:14:46Z Thelezifor 15140 1150884 wikitext text/x-wiki Ny Repoblika Malagasy dia firenena fitambarana nosy ao anivon'ny Ranomasimbe Indiana, atsinanan'i Afrika. Antananarivo no renivohitra. Zanatany Frantsay hatramin'ny taona 1960, ny Farantsa Malagasy (FMG na franc malgache na MGF @ I.S.O.) no vola fampiasa hatramin'ny volana may 2003. Ankehitriny, dia efa niverina ho Ariary izany vola fampiasa izany. Mandritra ny fotoan'ny fanovana dia miara-monina ireo sandam-bola roa ireo, ka marihina miaraka eny amin'ny mpivarotra sy eny an-tsena izy roa. == Amin'ny Tantaran'i Madagasikara == Hitako ny nanesorana ilay fampitandremana fa tsy tokony hatao fijery tokana rehefa mijery ny Tantaran'i Madagasikara. Te-hahafantatra hoe inona marina moa ny fototra nanesorana ka nahatonga ilay fanovana tamin'ny 6 novambra 2023? [[Mpikambana:AndriamifidisoaZo|Jentilisa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AndriamifidisoaZo|resaka]]) 6 Aprily 2025 à 20:08 (UTC) == Tokony ho matotra amin'izay ny fanoratana ny Tantaran'i Madagasikara == Tokony ho matotra amin'izay ny fanoratana ny tantaran'i Madagaskara satria efa 20 taona mahery ny nisian'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Anisan'izany ny tokony hametrahana loharano matotra manamarina ny zavatra soratana rehetra, ny tsy tokony handikana tsy amim-pitsikerana ny zavatra vasoratra ao amin'ny Wikipedia amin'ny teny hafa, ny tokony hisafidianana ny lohahevitra hovelabelarina. Tsy tokony hisy ny teny fiderana na fanaratsiana na fihetseham-po hafa avy amin' ny mpandray anjara (anjaran' ny mpamaky no maneho fihetseham-po manoloana ny zava-nitranga tantaraina). Tokony haverina hosoratana ity pejy "Tantaran'i Madagasikara" ity ka havahana tsara ny lovantsofina izay mbola tsy voaporofo sy ny petrakevitra izay mbola tsy voaporofo sy ny vokatry ny fikarohana samihafa (haifiteny, arkeôlôjia, fototarazo, sns). Tokony hampifandanaina ny firesahana momba ny faritra sy ny vanim-potoana eto Madagasikara: misy faritra sy vanim-potoana voasafosafo amin' ny ankapobeny na tsy voaresaka mihitsy nefa anisan'ny ampahany mandray anjara amin'ny fhazoana ny tantaran'i Madagsikara. Raha ny endriky ny lahatsoratra ankehitriny no jerena (17/09/2026) dia hita ny tsy fifandanjana maro. Ohatra amin' izany ny halavan'ny teny fampidirana sy ny fidirany amin'ny antsipiriany madinika amin'ny zavatra sasany.-- [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 17 Septambra 2026 à 08:14 (UTC) mfglnd7fc7m2h4rpcsz45po94ag6orl 0 9019 1150857 1150699 2026-09-17T00:07:43Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150857 wikitext text/x-wiki [[Sary:JesosyMamonjyAnkorondrano face.jpg|vignette|Fiangonana Jesosy Mamonjy Ankorondrano 2007|356x356px]]Ny '''Fiangonana Jesosy Mamonjy''' dia fiangonana [[Kristianisma|kristiana]] [[Pentekôtisma|pentekôtista]] miorina eto [[Madagasikara]] sady efa miely any ivelany koa, izay niorina ara-panjakana tamin' ny taona 1963 taorian' ny asa fitoriana ny filazantsara nataon' ny misiônera amerikana [[Mounir Aziz Daoud]] sy [[Jane Collins (misiônera)|Jane Collins]] vadiny. Eo Ankorondrano, [[Antananarivo]] no misy ny foibeny. Manana trano fiangonana miorina mihoatra ny 1 000 izy tamin' ny taona 2019 ary manana mpitandrina sy mpianatra ao amin' ny Sekoly ara-Baiboly ary mpino mihoatra ny 2 000, miara-miasa, mitandrina amin' ireo fiangonana ireo sy ny zanam-piangonana tsy mbola nahavita trano.[[Sary:MA Daoud wikipedia.jpg|vignette|Ny Rév. MA Daoud mivady Mpanorina ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Sarin' ny © Lalamasaka Hatry ny Ela.]] == Tantara == === Ny mpanorina === ==== Fahatongavan' i Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny ==== [[Sary:Bro and Sis Daoud 1963.jpg|vignette|MA Daoud mivady 1963]] I [[Mounir Aziz Daoud]] sy Jane Collins vadiny dia mpitory filazantsara mitety tany, izay efa nanao asa fitoriana tany amin' ireo [[Karaiba|Nosy Karaiba]] sy taty [[Afrika]] (tany [[Ejipta|Egipta]], sns), tany [[Azia]] sns<ref><small>Jereo ao amin'ny Site Web an'ny [https://www.lalamasaka.mg lalamasaka] {{Wayback|url=https://www.lalamasaka.mg/|date=20200819065926}} ny Article: [https://lalamasaka.mg/category/fahagagana-sy-misiona/ "Fahagagana sy Misiona"] {{Wayback|url=https://lalamasaka.mg/category/fahagagana-sy-misiona/|date=20200713101515}}</small></ref>. Mba ho fanatanterahana ny [[Tenin' Andriamanitra]] hoe "Hitory hatrany am-paran' ny tany" dia nanapa-kevitra izy ireo ny hanao fitoriana ny Filazantsara teto Madagasikara tamin' ny taona 1961 (nihevitra izy ireo fa any am-paran' ny tany no misy an' i Madagasikara raha miohatra an' i Amerika fiavian' izy ireo). ==== Fitoriana filazantsara teny Fenoarivo ==== Teo amin' ny Stade des Cheminot Antananarivo no nanombohan' izy ireo ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]]. Fa rehefa hitan' ny fanjakana fa nanelingelina ny tanàna izany noho ny fitohanan' ny fifamoivozana dia nakisaka teny Fenoarivo, mihataka ny renivohitra. Toerana famonoana omby io toerana io, tsy dia madio loatra fa teny moa no nanomezana ny alalana hanao ny asa fitoriana. Tsy araka izay noheverina anefa fa tonga maro dia maro ny olona, nanolo-tena hiasa ny fitaterana, ary nahavory olona niaraka tamin' ny [[fahagagana]] marobe sy ny herin' Andriamanitra izy mivady, satria nisy jamba maro nahiratra, ny kilemaina tonga nitovy ny tongony, ny moana niteny, ny marenina lasa nandre, ny nalemy nitsangana teo no ho eo, hitan' ny olona rehetra, ary aretina sy olona azon' ny [[devoly]] maro no sitrana sy afaka. Ankoatra izany dia olona maro no tonga nandoro ny [[Ody|odiny]] ka nanolo-tena ho an' Andriamanitra. ==== Fanorenana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy ==== [[Sary:Jesosy Mamonjy 1963 brique.jpg|vignette|Fiangonana Jesosy Mamonjy Voalohany 1964]] Tsy dia nanan-kevitra ny hijanona teto [[Madagasikara]] izy ireo fa mbola nitohy nanao ny fitetezan-tany tahaka ny fanaony. Fa vokatry ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]] izay nataony teo Fenoarivo, nitohy hatrany [[Toamasina]] dia nanindry mandry azy ireo ny [[Fanahy Masina]] hanorina fiangonana teto Madagasikara tamin' ny taona 1963, izay nomeny ny anarana hoe "Fiangonana Jesosy Mamonjy". Nahatsapa mantsy izy mivady fa tena mbola tany maizina nitoeran' ny asan' ny [[devoly]] i [[Madagasikara]] ka mila ny fanafahan' ny [[Filazantsara]], na dia efa nisy ny fiangonana ihany aza teto. Taorian' ireo fiangonana lehibe, ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagaskara]], ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Rômanina]], ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]], izay efa nisy teto Madagasikara tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, dia ny Fiangonana Jesosy Mamonjy no fiangonana tranainy indrindra niorina teto taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Manaraka ireo fiangonan-dehibe dia izy no manana trano fivavahana sy mpino maro indrindra eto Madagasikara. ==== I Jane Collins sy ny hira fiderana ==== Hatramin' ny niorenan' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy tamin' ny taona 1963 dia nanangana kilasy fampianarana hira [[Fifohazam-panahy|fifohazana]] ireo tanoran' ny fiangonana ramatoa Jane Collins Daoud ary nanofana mpampianatra hira sy mpandika hira (hira amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] adika ho amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]) ihany koa, izay nahafahana nandrafitra tsikelikely ny fihiràn' ny fiangonana ho fitaovana hiderana mandritry ny fotoam-pivavahana. Mahay mitendry zava-maneno isan-karazany ihany koa ramatoa Daoud (Jane Collins) hatramin' izy tao amin' ny Sekoly ara-Baiboly, ary fombany ny mandeha mitory teny an-kalamanjana irery sady mihira fiderana miaraka amin' ny [[angorodao]]<nowiki/>ny na ny [[gitara]]<nowiki/>ny, rehefa nitsangana kosa ny Fiangonana Jesosy Mamonjy teo Ankorondrano dia nentiny avy any Amerika ny [[pianô]]<nowiki/>ny ho tendrena tao amin' ny fivoriana, koa izy no mpitendry voalohany nodimbiasan' ireo anabavy sy rahalahy maro taty aoriana. Marihina fa namela fampianarana marobe tamin' ireo mpitendry nahita azy (1963, 1991-1999) ramatoa Daoud (Jane Collins) na tamin' ny fomba fitendry anaty fotoam-pivavahana na ny fitsipi-pitondrantena entina hanaovana izany asa fanompoana izany. ==== Fahafatesan' ireo mpanorina ==== Maty teto [[Madagasikara]] tamin' ny taona 1999 Ramatoa Jane Collins ary tamin' ny taona 2004 kosa ny Rev [[Mounir Aziz Daoud]] rehefa voky andro sy nitambesaran' ny asa mafy, tamin' ny [[fifadian-kanina]] lavareny, ny asa fitorian-teny, ny asa fanitarana teo Ankorondrano Foibe, ny asa fanamboarana trano fiangonana marobe manerana an' i [[Madagasikara]]. Nalevina ("nambolena" hoy ny fiteny ao amin' ilay fiangonana<ref><small>"Nambolena": "nalevina", fomba fiteny ny olona alevina eto amin'ny Fiangonana Jesosy Mamonjy.</small></ref>) eny amin' ny fasam-piangonana eny Soamanandray Ivato (akaikin' ny [[Seranam-piaramanidin' Ivato|seranam-piaramanidina]] iraisam-pirenena) ny nofo mangatsiakan' izy mivady araka ny hafany fony mbola natanjaka izy ireo: "Tsy alefa any Etats-Unis izahay rehefa miala ety, hoy izy, fa mijanona miaraka aminareo eto Madagasikara satria efa eto ny fonay". [[Sary:MA Daoud sy mpandika teny.jpg|vignette|MA Daoud sy ny pastora mpandika teny Voahangy Andriamanga]]Nanao asa soa maro teto Madagasikara ny Rev Mounir Aziz Daoud sy Jane Collins vadiny, nanangana fiangonana maro dia maro tamin' ny volany manokana, nanokatra sekoly, ary nampiasa ny volany sy ny fananany rehetra ho an' i Madagasikara tamin' ny androm-pahavelomany. Manana mpino marobe ao amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy izy ireo ankehitriny izay vavolombelon' ny asa fikelezan' aina nataony, ireo no manohy ny asany ary mitazona ny [[Foto-pampianarana|foto-pampianarany]] sy ny fahaveloaman' ny Fiangonana. == Taorian' ny fahafaresan' ny mpanorina == ==== Lalamasaka hatry ny ela ==== Mba hizarana ny fampianaran' i Daoud mivady sy hanohizana ny asa natombony dia natokana ho azy ny Site web an' ny [https://www.lalamasaka.mg Lalamasaka Hatry ny Ela] {{Wayback|url=https://www.lalamasaka.mg/ |date=20200819065926 }}. == Tanjona sy antom-pisian' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy == === Fampielezana ny Filazantsara mitohy === Mifototra amin' ny [[Fitoriana ny filazantsara|fitoriana Filazantsara]] amin' ny olona rehetra ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Ny tanjona kendreny dia ny hitaona olona vaovao hatrany ho an' Andriamanitra amin' ny alalan' ny fitoriana ny [[Hazo fijaliana|hazofijalian]]' i [[Jesosy|Jesosy Kristy]] ary manomana ny mpino ao aminy handova ny [[Lanitra (finoana)|lanitra]]. === Fibebahana sy fahaterahana indray === Mba hahatratrana io tanjona farany io dia manana foto-pampianarana mafy orina ny Fiangonana, dia ny fiovam-po sy [[Fahateraham-baovao (kristianisma)|fahaterahana indray]] tena izy, ary ny foto-pampianarana momba ny Fahamasinana izay anisan' ny mampiavaka azy amin' ny fiangonana hafa rehetra. === Fampianarana === Ny [[Baiboly]] no fototra iorenan' ny fampianaran' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy sady toriny nefa manana boky manazava ny Baiboly izy dia ny ''Boky Maintso'' (dikateny malagasy) ary ny ''Red Book'' (dikateny anglisy). Ireo boky ireo no mirakitra ny fampianaran' ny misiônera [[Mounir Aziz Daoud|Daoud]] mivady sady manoro lalana "ny fomba hianarana feno ny Baiboly", izay nosoratan' izy mivady ihany ary ampiasaina amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy rehetra sy ny fiangonana hafa manovo ny fampianaran' izy ireo. Mamokatra boky ara-panahy sy trakta maro ny Fiangonana izay nosoratan' izy mivady sy ireo mpitandrina nofaniny ary manana fanontam-boky manokana ho azy dia ny "Literatiora Jesosy Mamonjy". === Fiderana === Manana ny fihiràny manokana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, fihirana nadika avy amin' ny fihiràn-dRamatoa Daoud (Jane Collins) ary vokarina sy atonta ao amin' ny Literatiora Jesosy Mamonjy ihany, dia ny ''Song Book'', "Songs with a message", hira nangoniny sy nofantenana avy tamin' ireo hira [[Fifohazam-panahy|fifohazana]] tranainy. Ankoatra izany kosa dia manana departemanta manokana ho amin' ny famoronan-kira ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. == Rafitra == === Sampan' asa === Misy zanaka asa sahanin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, ==== Sekoly ara-Baiboly ==== Hatramin' ny fotoana niorenan' ilay fiangonana teto Madagasikara dia efa nisokatra tao Ankorondrano Foibe ny toerana fanofanana, dia ny Sekoly ara-Baiboly hamoahana ireo ho [[Pastora|mpitandrina]] matihanina. Ny anabavy Daoud (Jane Collins) no niandraikitra feno ny fampianarana ny Sekoly ara-Baiboly tany am-piandohana raha mbola sahirana tamin' ny asa fanorenana ny vadiny. Sivy mirahalahy no mpianatra nivoaka sy nohosorana mpitandrina voalohany teto amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy. Ary mbola mitohy manofana mpianatra ilay fiangonana hatramin' izao ka Biraon' ny Firaisan' ny Mpitandrina no miandraikitra ny fitantanana sy fanofanana azy ireo. ==== Sekoly Alahady ==== Manana programa fampianarana ny [[Sekoly Alahady]] ho an' ny ankizy ny fiangonana rehetra miorina izay fomba hitaomana ny ankizy ho an' i [[Jesoa|Jesosy]] sy ahafahana mitory ny tenin' Andriamanitra ho azy ireo. Ny anabavy Daoud (Jane Collins) ihany koa no nanomboka sy nampita ny fomba fampianarana Sekoly Alahady, ny fampianarana hira ho an' ny ankizy mandritry ny fankalazana ny [[Noely]]. Ny mpampianatra dia tsy maintsy olona voafidy tsara sy mendrika izay nandalo fanadihadiana, ary tsy maintsy mandray sy manatrika fiofanana isan-kerinandro. ==== Fivorian' ny Tanora ==== Ny fiangonana rehetra dia manana fivoriana ho an' ny tanora hizarana ny tenin' Andriamanitra sy hitaizana azy ireo ho tonga amin' ny [[famonjena]], ho tanora kristiana miasa ho an' Andriamanitra. ==== Sekoly tsy miankina amin' ny fanjakana ==== Manana sekoly maromaro miorina ao anatin' ny tokontanin' ny fiangonana izy, izay voasokajy ho asa sôsialy ho fandraisana anjara amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny mpiara-monina. ==== Departemantan' ny famoronan-kira ==== Manana Departemanta manokana momba ny famoronan-kira ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, izay natsangan' i Jane Collins Daoud tamin' ny taona 1963. Ny pastora Randriatsarafara Maurice sy ny pastora Andriamanga Adolphe, izay samy mpitandrina voalohany, no niandraikitra izany departemanta izany taty aoriana. Mandritry ny fankalazana ny [[Noely]] kosa no ianarana sy ihirana ny hira vaovao, izay andraisan' ny [[Sekoly Alahady]], fikambanan' ny tanora, mpampianatra Sekoly Alahady sy ny rehetra ao amin' ny fiangonana anjara. Fankalazana ny nahaterahan' ny Mpamonjy izay anisan' ny fotoan-dehibe hifaliana eo amin' ny fiangonana ankoatra ny andro [[Paska]] sy ny [[Pentekôty]] ny Noely. Amin' izao fotoana izao dia manana hira mihoatra 1 200 ny Fiangonana Jesosy Mamonjy izay samy voarakitra anaty fihirana sy amin' ny rakipeo avokoa. Mba hitohizan' izany asa fitendrena navelan' ny anabavy Daoud izany dia natsangana teo amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy ny sekoly fampianarana mozika ho an' ny zanaky ny Fiangonana ([https://web.facebook.com/Musics-and-Voice-Orchestra-Jesosy-Mamonjy-106937221020878/?ref=pages_you_manage Musics and Voice Orchestra Jesosy Mamonjy]) nanomezana anjara ny ankizivavy kely sy ny ankizilahy kely, mba hahafahana manofana azy ireo sy mampita ny fampianarana nentin-dramatoa Jane Collins ho an' ny mpitendry zava-maneno mandritra ny fotoam-pivavahana. === Fitarihana sy fitantananan-draharaha === ==== Ny asan' ny mpitandrina ==== Ny [[Pastora|mpitandrina]] no miantsoroka ny asa fitandremana amin' izao fotoana izao araka ny Satan' ny Fiangonana izay narafitra fony izy mivady nanangana ny Fiangonana Jesosy Mamonjy, sy araka ny tso-drano nomen' ny mpanorina rehefa narefo tsy nahavita ny asa intsony izy, ary misy mpino marobe miara-miasa amin' izy ireo amin' ny asa fitoriana teny sy ny fitondram-piangonana manerana ny Nosy sy any ivelany. ==== Fitantanana ==== Misy kosa ny rafitra mitantana ny fananam-piangonana, dia ny filan-kevi-pitantanana izay voalazan' ny Sata ihany, ka fidîn' ny mpino isaky ny 4 taona ireo mambran' ny birao ao anatiny. Ny pastora Ratafy Léon kosa no filohan' ny filan-kevi-pitantanana sady filohan' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy nanomboka tamin' ny taona 2003 ka hatramin' ny taona 2020 rehefa nodimandry am-perinasa. Ankehitriny dia ny mpitandrina Raymond Randrianatoandro no filoha taorian' ny fifidianana natao tamin' ny 16 jolay 2022. == Fiitarana sy fielezan' ilay fiangonana == === Ny fiangonana tao Ankorondrano === Nanangana trano fivavahana lehibe indrindra teto [[Madagasikara]] i Daoud mivady tao Ankorondrano Antananarivo tamin' ny taona 1963, izay nahazaka olona hatrany amin' ny 5&nbsp;000 tamin' izany, ary tamin' ny taona 1991 dia nanomboka nanao fanitarana inefatra mba hahazaka olona hatrany amin' ny 25&nbsp;000 ka hatramin' ny 30&nbsp;000. Izy no trano fiangonana lehibe indrindra eto Madagasikara, ary trano fiangonana mahazaka olona betsaka indrindra taty [[Afrika]] talohan' ny taona 2010. === Fielezan' ilay fiangonana === Efa miparitaka manerana izao tontolo izao ny mpino ao amin' ny Fiangonana Jesosy Mamonjy amin' izao fotoana izao, ka izay mifindra monina any amin' ny firenen-kafa dia miezaka manokatra fiangonana hivavahana sy mitaona ny mpiray monina aminy hiara-manompo an' Andriamanitra. Noho izany dia efa misy Fiangonana Jesosy Mamonjy ny any [[Frantsa]] sy any [[Mayotte]], nefa kosa dia marobe ireo zanaky ny fiangonana miparitaka manerantany, any [[Alemaina]], [[Kamerona]], [[Afrika Atsimo]], [[Sina]], [[Japana|Japàna]], [[Etazonia]], [[La Réunion]] sns.<ref><small>Efa misy Fiangonana Jesosy Mamonjy maromaro azo karohina ao amin'ny [https://www.google.mg/maps/place/Jesosy+Mamonjy+Ankorondrano,+Antananarivo/@-18.892437,47.5226485,1015m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x21f080b20184d567:0x91b81c28a4928cea!8m2!3d-18.8926502!4d47.5224789?hl=fr&authuser=0 Google Maps], na miditra amin'ny Site an'ny [https://lalamasaka.mg/category/maps/ Lalamasaka Hatry ny Ela] {{Wayback|url=https://lalamasaka.mg/category/maps/|date=20191008223821}} raha te hitady ny toerana misy Fiangonana.</small></ref> == Rohy ivelany == *http://www.lalamasaka.mg {{Wayback|url=http://www.lalamasaka.mg/ |date=20200819065926 }} *Chaine youtube lalamasaka : https://www.youtube.com/channel/UCtXXNpeJAEhvM2Ow5MmlEWw *Biography M.A & Jane Collins Daoud: https://lalamasaka.mg/category/biographie/ {{Wayback|url=https://lalamasaka.mg/category/biographie/ |date=20200115233449 }} *Jesosy Mamonjy Ankorondrano en 3d: http://lalamasaka.mg/jesosy-mamonjy-ankorondrano-en-3d/ {{Wayback|url=http://lalamasaka.mg/jesosy-mamonjy-ankorondrano-en-3d/ |date=20191018042108 }} *pejy Facebook: [https://www.facebook.com/Lalamasaka-Hatry-ny-Ela-1377681038958319/notifications/ Lalamasaka] *pejy Facebook Musics and Voice Orchestra Jesosy Mamonjy: https://web.facebook.com/Musics-and-Voice-Orchestra-Jesosy-Mamonjy-106937221020878/?ref=pages_you_manage *http://jesosymamonjy-france.fr/ == Jereo koa == *[[Evanjelisma]] *[[Pentekôtisma]] *[[Evanjelisma eto Madagasikara]] *[[Kristianisma eto Madagasikara]] *[[Prôtestantisma eto Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == <references /> [[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]] cv7uhdm5nqk6yi169oj23sclfem2cg8 0 9462 1150892 1145829 2026-09-17T09:49:27Z Thelezifor 15140 Famaranana 1150892 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wikipedia-logo-v2-mg.svg|vignette|417x417px|Sary famantarana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy]] Ny '''Wikipedia amin'ny teny malagasy''' (malagasy: ''Wikipedia Raki-pahalalana malalaka'') dia tetikasa iray an'ny [[Wikimedia Foundation]]. Ny kaodim-piteny ampiasainy dia "mg", ampiasaina ho an'ny [[fiteny malagasy]] amin'ny ankapobeny. Tamin'ny volana Aprily 2004 no niainga ny Wikipedia amin'ny teny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]].[[Sary:Malagasy Wikipedia Mainpage.png|230px|right|thumb|Pejy fandraisan'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy]] Tamin'ny 28 jolay 2025 dia misy lahatsoratra miisa 100&nbsp;616 ny Wikipedia amin'ny teny malagasy ary misy mpikambana miisa 36&nbsp;116, ahitana mpikambana mavitrika 63 sy mpandrindra 2. Izy irery ankehitriny no tetikasa Wikipedia soratana amin' ny [[fiteny baritô]]. Ny 12 martsa 2026 kosa dia 102 274 ny isan'ny lahatsoratra ato amin'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Amin'ny ankapobeny (manakaiky ny efapolo tapitrisa) aty [[Madagasikara]] sy ireo nosy manodidina azy no toerana be mpiteny malagasy. Na dia izany aza raha oharina amin'ny fiteny hafa izay manana teny teratany ho [[fiteny ôfisialy]], vitsy ny mpitsidika avy eto Madagasikara mitsidika ny Wikipedia amin'ny fiteny malagasy<ref><small>{{Cite web |title=''Wikimedia traffic analysis report'' |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816084242/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>, ary vitsy ny mpitsidika ny Wikipedia amin'ny teny malagasy eto Madagasikara<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106085127/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |url-status=dead }}</ref>. == Fiteny ampiasaina amin' ny votoatiny == Ny fiteny tena ampiasaina amin' ny fanoratana ny lahatsoratra amin' ny teny malagasy dia ny [[fiteny malagasy ôfisialy]]. Na dia izany aza tsy ny fiteny malagasy ôfisialy ihany no azo ampiasaina eto amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy fa ekena avokoa ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] rehetra. Araka izany ny kaodim-piteny ampiasaina ho an'ny fiteny malagasy dia "mg" fa tsy "plt" (avy amin'ny voambolana vahiny hoe ''plateau''), izay natao hanondroana ny fiteny malagasy anivontany na ny faritra afovoan'i Madagasikara. == Fivoaran' ny isan' ny lahatsoratra == Tamin'ny volana Aogositra 2012, lasa Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|fiteny afrikanina]] lehibe indrindra ny Wikipedia amin' ny teny [[Fiteny malagasy|malagasy]] izay nahitana lahatsoratra 38&nbsp;000 sy mpikambana 4&nbsp;900. Ny Wikipedia amin' ny teny afrikanina manaraka azy dia ny [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] sy ny [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] izay manana lahatsoratra niisa 30&nbsp;000 sy 24&nbsp;000. Telo volana sy tapany taty aoriana tamin' ny volana Desambra 2012, nihoatra ny 40&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra, izay nahatonga ny Wikipedia amin'ny teny malagasy hahatratra voalohany indrindra lahatsoratra miisa efatra alina. Tamin' ny Jolay 2020, 90&nbsp;000 teo ho eo ny lahatsoratra nananan'ity Wikipedia amin'ny teny malagasy ity. Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025 (laharana faha-61 maneran-tany). Tamin' ny 28 Jolay 2025 dia izy no Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|teny afrikana]] laharana faha-4 raha ny habetsaky ny lahatsoratra no heverina (lahatsoratra 100&nbsp;614), eo aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana|amin' ny teny arabo ejiptiana]] (lahatsoratra 1&nbsp;628&nbsp;231), [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa|amin' ny teny afrikansa]] (lahatsoratra 125&nbsp;505), [[Wikipedia amin' ny teny soahily|amin' ny teny soahily]] (lahatsoratra 100&nbsp;838), ary eo alohan' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny haosa|amin' ny teny haosa]] (lahatsoratra 63&nbsp;489), [[Wikipedia amin' ny teny igbô|amin' ny teny igbô]] (lahatsoratra 43&nbsp;154), [[Wikipedia amin' ny teny iôroba|amin' ny teny iôroba]] (lahatsoratra 35&nbsp;508). Tamin' io daty io ihany dia izy no Wikipedia amin' ny [[fiteny aostrôneziana]] laharana faha-6 aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny seboanô|amin' ny teny seboanô]] (lahatsoratra 6&nbsp;116&nbsp;227), [[Wikipedia amin' ny teny oaray-oaray|amin' ny teny oaray-oaray]] (lahatsoratra 1&nbsp;266&nbsp;721), [[Wikipedia amin' ny teny indôneziana|amin' ny teny indôneziana]] (lahatsoratra 736&nbsp;652), [[Wikipedia amin' ny teny maley|amin' ny teny maley]] (lahatsoratra 430 606), ary [[Wikipedia amin' ny teny minangkabao|amin' ny teny minangkabao]] (lahatsoratra 228&nbsp;478). == Daty == * Aprily 2004 : Daty nanokafana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * Oktobra 2005 : Famaranana ny lahatsoratra faha-100. * Aprily 2009 : 1&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra. * Janoary 2010 : 2&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * 6 Mey 2011 : 10&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * Jolay 2020 dia efa nisy lahatsoratra 90&nbsp;000 teo ho eo. * Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025. * 28 Jolay 2025, ny Wikipedia malagasy dia nanana lahatsoratra miisa 100&nbsp;614. * Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}. == Fahalemeny sy vahaolana == === Fahalemen' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Fahalemen' ny ''Wikipedia'' amin' ny teny malagasy ny tsy fahampian' ny mpandray anjara mahafeno fepetra. Misy fiantraikany mivantana amin' ny halalin' ny votoatim-pejy amin' ny ankapobeny sy amin' ny kalitao ary amin' ny lanjan' ny votoatiny izany. ==== Tsy fahampian' ny mpandray anjara ==== Na dia eo aza ny hamaroan' ny lahatsoratra (mihoatra ny 100&nbsp;000) dia tena vitsy ny mpikambana mpandray anjara mavitrika amin' ny famoronana sy amin' ny fanitarana lahatsoratra (am-polony vitsivitsy ihany ny mpandray anjara tsy tapaka sady vitsy ny mpitantana). Mametra ny famoronana, ny fikojakojana, ny famerenana mamaky ary ny fanatsarana ny lahatsoratra ity fahalemena ara-drafitra ity, ary manakana ny fisian' ny rafitra fanaraha-maso anatiny momba ny kalitaon' ny lahatsoratra. ==== Fiankinana tafahoatra amin' ny ''bot'' ==== Novokarina amin' ny fomba mandeha hoazy amin' ny alalan' ny ''bot'' (rôbô) ny ampahany lehibe amin' ny isan' ny lahatsoratra. Na dia mampiakatra ny isan' ny lahatsoratra amin' ny ankapobeny aza izany dia mamokatra lahatsoratra betsaka izay tena fohy sy tsy dia mitondra fahalalana firy. Manampy trotraka amin' ny fisian' ny hadisoana momba ny zava-misy resahina sy momba ny fiteny ary momba ny endriky ny lahatsoratra koa ity famoronana mandeha hoazy ity. ==== Tsy fitovian' ny kalitaon' ny lahatsoratra ==== Vitsy kokoa ny lahatsoratra manana votoatiny lalina, na manana loharano azo itokisana, na mirafitra ho tena lahatsora-draki-pahalalana. Miverimberina ny olana momba ny fampiasana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: rafi-pehezanteny tsy mazava, [[fandikan-teny]] ara-bakiteny avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] na avy amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary ny tsy fahampian' ny fampanaraham-penitra ny voambolana, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy ny [[teknika]]. ==== Fandrakofana ara-dohahevitra tsy mifandanja ==== Matetika ny lohahevitra mahafaobe na ankapobeny no betsaka kokoa noho ny lohahevitra momba an' i [[Madagasikara]] manokana. Vitsy ny lahatsoratra momba ny taranja fototra sasany ([[siansa]], [[fitsaboana]], [[lalàna]], [[toekarena]], [[teknôlôjia]]), ary mibahan-toerana ny lohahevitra momba ny [[tantara]] sy ny [[kolontsaina]] izay indraindray anaovana fitantarana sy filazàna tsotsotra. ==== Teritery ara-tsôsialy sy ara-teknika ==== Manakana ny fidirana an-tsehatry ny mpandray anjara vaovao ny fidirana voafetra amin' ny [[aterineto]] sy ny vidin' ny fahana ary ny fahalemen' ny kolontsain' ny fanoratana mahafeno fepetra ho raki-pahalalana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Manampy trotraka izany ny tsy fahampian' ny loharanom-pahalalana akademika voasoratra amin' ny teny malagasy sy ny tsy fisian' ny fiaraha-miasa anaty rafitra amin' ny oniversite sy amin' ny sampam-pikarohana, ka manamafy ny sangodim-panina misy eo amin' ny fahavitsian' ny fahazarana mikirakira sy ny fandraisana anjara izany. ==== Fahalemen' ny fidirana amin' ny tontolon' ny fahalalana ==== Mbola tsy ampiasaina ho fanovozan-kevitra amin' ny fampianarana sy amin' ny fikarohana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. Mametra ny fahalianan' ny manampahaizana (mpampianatra, mpikaroka, matihanina), izay tena ilaina amin' ny fanatsarana ny kalitaon' ny votoatiny izany olana izany. === Vahaolana ho an' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Ny hetsika mikendry ny hanentanana ny mpiteny malagasy teratany sy mpandray anjara mahafeno fepetra (toy ny ''WikiTeny''<ref><small>"[[metawiki:Event:WikiTeny_2025|Event:WikiTeny 2025]]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2025/07/05/175102/ Atrikasa hampiroboroboana ny fizian'ny teny malagasy anjotra]", ''mg.globalvoices.org''</small></ref> na ''Wikimedia Madagascar''<ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimedia Madagascar]", ''www.moov.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimédia Madagascar reconnue officiellement : 50 contributeurs, 950 articles enrichis]", ''www.moov.mg''</small></ref>) dia fitaovana manan-danja, saingy voafetra ihany ny fiantraikan' izy ireo raha tsy misy ny fandraisana anjara mivelatra kokoa avy amin' ny tontolon' ny fanabeazana sy ny tontolo akademika. == Lohahevitra == Natao ho an' ny mpamaky miteny malagasy, izay ny maro anisa aminy dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ity rakipahalalana ity. Azo ampiasaina eo amin' ny fiarahamonina sy entina hameno ny banga eo amin' ny tahirinkevitra amin' ny teny malagasy ny lohahevitra raketiny, ary misy fiantraikany maharitra ho an' ny fanabeazana izany. Mirakitra lohahevitra be dia be ity rakipahalalana ity nefa ny firafitry ny angon-drakitra ao aminy dia mampiseho fa misy sokajin-dohahevitra sasany izay manjaka amin' ny famokarana votoaty. === Momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy === ==== Zava-misy ao amin' ny firenena sy ny faritra ==== Ny lahatsoratra momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran']] [[Tantaran' i Madagasikara|i Madagasikara]], ny andrim-panjakana, ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[tanàn-dehibe]] ary ny [[Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara|fizaràna ara-pitantanana]] dia ampahany lehibe amin' ny votoatin' ity rakipahalalana ity. Betsaka ny fampahalalana misy amin' ny teny vahiny (ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] indrindraindrindra) izay tsy dia misy loatra amin' ny [[Fitsipiteny malagasy|teny malagasy]] [[Fitsipiteny malagasy|tsara rafitra]]. Anisan' ny lohahevitra manjaka amin' izany ireto: * ny [[fanjakà-mpanjaka]] talohan' ny [[fanjanahantany]] (oh: [[Fanjakan' Imerina]]); * ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny vanim-potoan' ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fitroarana malagasy tamin']] [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|ny taona 1947]]; * ny olo-malaza ara-pôlitika (ohatra: [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]); * ny vohon' ny tany sy ny [[Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara|renirano]] ary ny [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara|nosy]] eto Madagasikara; * ny [[Faritany eto Madagasikara|faritany]], ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[Distrika eto Madagasikara|distrika]] ary ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]]; * ny [[Lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara|valan-javaboary]] ary ny [[Lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara|tahirin-javaboary]] eto [[Madagasikara]]. (ohatra: [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia|Andasibe-Mantadia]]); * ny olana ara-[[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] ([[fandripahana ala]], [[haintany]] any amin' ny [[faritra Androy]], sns.) ==== Zavaboary sy karazan-javamananaina ==== Malaza maneran-tany i Madagasikara noho ny karazan-javamananaina be dia be ao aminy. Mandray anjara amin' ny fampahafantarana ara-tsiansa amin' ny teny malagasy izany rehetra izany ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|karazan-javamaniry]] sy [[Biby eto Madagasikara|karazam-biby]] misy eto Madagasikara (ohatra: [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara|karazam-borona]], [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara|biby mampinono]], [[Amphibia eto Madagasikara|sahona sy ny mitovitovy aminy,]] [[Reptilia eto Madagasikara|biby mandady]], sns); * ny [[Faritra Arovana eto Madagasikara|faritra arovana]], trangan-javatra voajanahary (ohatra ny fiforonan' ny [[tsingy]]); * ny [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara|zavamaniry fanao fanafody]] sy [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara|zavamaniry fihinam-boa]] eto Madagasikara; * ny [[rohivoary]] (ohatra: ny ala maina any atsimo, ny [[ala honko]]). ==== Kolontsaina sy lova tsy azo tsapain-tanana ==== Misy koa ny andian-dahatsoratra maro atokana ho an' ny [[kolontsaina malagasy]]. Ny fisian' ny votoaty mifandraika amin' izany dia mamaly ny filàna fandraketana ny [[lova tsy azo tsapain-tanana]] sy ara-piteny amin' ny [[fitenim-pirenena]] malagasy, hampiroboroboana ny fitahirizana sy ny fampitana azy ireo amin' ny taranaka mifandimby. * ny [[lovantsofina am-bava]], ny [[ohabolana]], ny [[kabary]], ny [[zavakanto]], ny [[Mozika malagasy|mozika]] ary [[dihy]]; * ny kolontsaim-bahoaka, ny [[finoana]], ny fomba amam-panao, sns; * ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ao aminy; * ny [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy|mozika nentim-paharazana]] (oh: ny [[tsapiky]]); * ny rohim-pihavanana, ny fombafomba fandevenana (ohatra: [[fihavanana]], [[famadihana]]); ==== Andrim-panjakana sy fiainam-pirenena ==== An-dalam-pivoarana koa ny fandrakofana ny sehatra mahakasika ny [[andrim-panjakana]] sy ny fiainam-pirenena satria matetika izy ireo dia mitaky loharano ara-teknika bebe kokoa sy manara-penitra amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Izany dia atao mba ho fanamorana ny fahafahana mahazo vaovao amin' ny maha [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]]. * ny fandaminana ny [[Governemanta Malagasy|fitondram-panjakana]]; * ny andrim-panjakana (oh: [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]], [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]], sns); * ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy [[fampianarana]], ny [[Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara|fahasalamam-bahoaka]], ny [[fotodrafitrasa]]. ==== Toekarena malagasy ==== Ny lohahevitra mahakasika ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] dia manome vaovao momba ny hetsika ara-tsôsialy sy ara-toekarena misy eto [[Madagasikara]]. * ny [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|fambolena vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Jirofo (zavamaniry)|jirofo]]); * ny [[Fiompiana eto Madagasikara|fiompiana]] ([[Fiompiana omby eto Madagasikara|omby]], [[Akoho amam-borona eto Madagasikara|akoho amam-borona]] sns); * ny [[Jono eto Madagaskara|jono]] sy ny [[Fitrandrahana ala eto Madagasikara|fitrandrahana ala]]; * ny [[Asa tanana eto Madagasikara|asa tanana]] sy ny [[Indostria eto Madagasikara|indostria]]; * ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] (ohatra: [[nikela]], [[kôbalta]], [[eladrano]], [[volamena]], [[fasimainty]]). === Momba izao tontolo izao sy lohahevitra hafa === Ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia tsy voafetra amin' ny lohahevitra mifandraika amin' i Madagasikara na amin' ny vahoaka malagasy fotsiny. Mikendry ny fandrakofana ankapobeny izy io. Ny sehatra lehibe dia ahitana ireto lohahevitra manaraka ireto: ==== Siansa ==== An-dalam-pivoarana ny fandrakofana ny sehatry ny [[siansa]] fototra, satria matetika izany dia mitaky loharanom-pahalalana ara-teknika bebe kokoa sy fampanaraham-penitra ny voambolana marin-toerana amin' ny teny malagasy. Mampivelatra ny fahafaha-maneho hevitra ara-tsiansa mahaleo tena amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. * lahatsoratra momba ny [[biôlôjia]] ([[Reptilia|biby mandady sy mikisaka]], [[biby manana hazondamosina]], sns); * lahatsoratra momba ny [[fizika]] sy [[simia]] ([[haikintana]], [[fiota]], [[atôma]], [[môlekiola]], [[iôna]], sns); * lahatsoratra momba ny [[matematika]] ([[aljebra]], [[jeômetria]], sns); * lohahevitra momba ny [[Toekarena (taranja)|toekarena]] ([[seha-pihariana]], [[seha-pihariana voalohany]], [[seha-pihariana faharoa]], sns); * lohahevitra momba [[pôlitika]] ankehitriny ([[fitsinjaram-pahefana]], [[fanapariaham-pahefana]], [[federalisma]], sns). ==== Tantara maneran-tany ==== Manaraka ny firafitry ny rakipahalalana mahazatra ny fizaràna momba ny tantaran' izao tontolo izao amin' ny ankapobeny, ahitana lahatsoratra mamintina sy lahatsoratra manokana. Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny fahafahan' ny mpandray anjara ny fandrakofana. * ny [[sivilizasiôna]] tamin' ny [[Andro Taloha|Andro fahagola]] ([[Mesôpôtamia]], [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta taloha]], Sina taloha); * ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] ([[Empira Rômana]], [[Aleksandra Lehibe]], sns); * i Eorôpa tamin' ny [[Andro Antenatenany]] ([[feodalisma]], [[kroazada]], sns); * ny fanitaran-tany silamo (fanitaran-tany nataon' ny Arabo); * ny olo-malaza ara-pivavahana sy ara-pôlitika tamin' ny Andro Antenatenany. * ny [[Andro Vaovao]] ([[Revôlisiôna Frantsay]], [[Revôlisiôna Indostrialy|Revôlisiona Indostrialy]], [[fahitan-tany vaovao]], [[fanjanahantany]], sns); * ny [[Andro Ankehitriny]] ([[Ady Lehibe|ady lehibe]], [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe I]], [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]], [[Ady Mangatsiaka]], sns); * Misy ihany koa ny firesahana momba ny [[firenena]] môderina sy ny mpitarika pôlitika ary ny [[fikambanana iraisam-pirenena]]. ==== Jeôgrafia iraisam-pirenena ==== Ny jeôgrafia iraisam-pirenena ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia manolotra sarintanin' izao tontolo izao: [[fanjakana]], [[firenena]], [[Kôntinenta|kôntinanta]], [[Tanàn-dehibe|tanàna]] lehibe, [[bikan-tany]], ary [[fikambanana iraisam-pirenena]]. Izy io dia manome fahafahana miditra amin' ny fanondroana toerana maneran-tany amin' ny teny malagasy: * fanjakana sy vondrona pôlitika: firenena manana [[fiandrianana]] ([[Frantsa]], [[Brezila]], [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], sns), [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] sy fizaràna madinika kokoa (fanjakana federe, [[faritany]], faritra mizaka tena); * [[Kôntinenta|kôntinanta]] sy faritra iraisam-pirenena: [[Afrika]], [[Azia]], [[Eorôpa]], [[Amerika]], faritra ara-kolontsaina lehibe; * tanàna lehibe sy metrôpôly ([[Paris]], [[Tokyo]], [[New York]], sns); * jeôgrafia ara-boanjanahary: endri-tany lehibe ([[Himalaya]], [[Andes]], sns), [[ony]] sy [[renirano]] ([[Nily]], [[Amazônia]], sns), [[tany efitra]] sy faritra ara-toetany ([[Sahara]], [[Sahely|Sahel]], sns); * fikambanana iraisam-pirenena sy sampana jeôpôlitika: [[Vondrona Eorôpeana]], [[Firenena Mikambana]] == Famaranana == Ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia iray amin'ny sehatra lehibe ahafahana manangona sy manaparitaka fahalalana amin'ny teny malagasy amin'ny endrika rakipahalalana an-tserasera. Nandritra ny fivoarany dia nitombo ny isan'ny lahatsoratra sy ny sehatra raketiny, ka ahitana lohahevitra mifandraika amin'i Madagasikara sy ny kolontsaina malagasy, ary koa lohahevitra momba ny siansa, ny tantara, ny jeôgrafia ary ny fahalalana ankapobeny. Na izany aza, mbola misy fanamby eo amin'ny fandraisana anjaran'ny mpanoratra, ny kalitaon'ny lahatsoratra sy ny loharano ampiasaina, ny fifandanjan'ny fandrakofana lohahevitra ary ny fampiasana ny teny malagasy amin'ireo sehatra manokana, indrindra amin'ny voambolana ara-tsiansa sy ara-teknika. Ny fivoaran'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia mifandray amin'ny fitomboan'ny votoaty azo hamarinina sy hatsaraina ary amin'ny fandraisana anjaran'ireo mpampiasa azy. Amin'izany, ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia azo heverina ho ampahany amin'ny fivoaran'ny votoaty nomerika amin'ny teny malagasy sy ny fahafahana mahazo fahalalana amin'ny teny malagasy. == Jereo koa == * [[Wikipedia]] * [[Wikimedia]] * [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa]] * [[Wikipedia amin' ny teny zolo]] * [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana]] * [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] == Rohy ivelany == * [http://mg.wikipedia.org Sehatra ofisialy] * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm Statistika] {{Wayback|url=http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm |date=20130311044147 }} == Loharano == [[sokajy:wikipedia]] {{ref}} nwrrpyfcv1cngmw410q3ll29ys1nizy 1150893 1150892 2026-09-17T09:59:29Z Thelezifor 15140 Loharano 1150893 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wikipedia-logo-v2-mg.svg|vignette|417x417px|Sary famantarana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy]] Ny '''Wikipedia amin'ny teny malagasy''' (malagasy: ''Wikipedia Raki-pahalalana malalaka'') dia tetikasa iray an'ny [[Wikimedia Foundation]]. Ny kaodim-piteny ampiasainy dia "mg", ampiasaina ho an'ny [[fiteny malagasy]] amin'ny ankapobeny. Tamin'ny volana Aprily 2004 no niainga ny Wikipedia amin'ny teny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]<ref><small>"[[stats:EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm|Wikipedia Statistics (creation history - accomplishments)]]", ''stats.wikimedia.org'', Fondation Wikimédia, 31 mai 2009 (Notsidihina tamin'ny 20/09/2022)</small></ref>.[[Sary:Malagasy Wikipedia Mainpage.png|230px|right|thumb|Pejy fandraisan'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy]] Tamin'ny 28 jolay 2025 dia misy lahatsoratra miisa 100&nbsp;616 ny Wikipedia amin'ny teny malagasy ary misy mpikambana miisa 36&nbsp;116, ahitana mpikambana mavitrika 63 sy mpandrindra 2. Izy irery ankehitriny no tetikasa Wikipedia soratana amin' ny [[fiteny baritô]]. Ny 12 marsa 2026 kosa dia 102&nbsp;274 ny isan'ny lahatsoratra ato amin'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}<ref name=":1"><small>"[[:en:List_of_Wikipedias#Malagasy|List of Wikipedias#Malagasy]]", ''en.wikipedia.org''</small></ref>. Amin'ny ankapobeny (manakaiky ny efapolo tapitrisa) aty [[Madagasikara]] sy ireo nosy manodidina azy no toerana be mpiteny malagasy. Na dia izany aza raha oharina amin'ny fiteny hafa izay manana teny teratany ho [[fiteny ôfisialy]], vitsy ny mpitsidika avy eto Madagasikara mitsidika ny Wikipedia amin'ny fiteny malagasy<ref><small>{{Cite web |title=''Wikimedia traffic analysis report'' |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816084242/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>, ary vitsy ny mpitsidika ny Wikipedia amin'ny teny malagasy eto Madagasikara<ref><small>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106085127/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>. == Fiteny ampiasaina amin' ny votoatiny == Ny fiteny tena ampiasaina amin' ny fanoratana ny lahatsoratra amin' ny teny malagasy dia ny [[fiteny malagasy ôfisialy]]. Na dia izany aza tsy ny fiteny malagasy ôfisialy ihany no azo ampiasaina eto amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy fa ekena avokoa ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] rehetra. Araka izany ny kaodim-piteny ampiasaina ho an'ny fiteny malagasy dia "mg" fa tsy "plt" (avy amin'ny voambolana vahiny hoe ''plateau''), izay natao hanondroana ny fiteny malagasy anivontany na ny faritra afovoan'i Madagasikara. == Fivoaran' ny isan' ny lahatsoratra == Tamin'ny volana Aogositra 2012, lasa Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|fiteny afrikanina]] lehibe indrindra ny Wikipedia amin' ny teny [[Fiteny malagasy|malagasy]] izay nahitana lahatsoratra 38&nbsp;000 sy mpikambana 4&nbsp;900. Ny Wikipedia amin' ny teny afrikanina manaraka azy dia ny [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] sy ny [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] izay manana lahatsoratra niisa 30&nbsp;000 sy 24&nbsp;000. Telo volana sy tapany taty aoriana tamin' ny volana Desambra 2012, nihoatra ny 40&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra, izay nahatonga ny Wikipedia amin'ny teny malagasy hahatratra voalohany indrindra lahatsoratra miisa efatra alina. Tamin' ny Jolay 2020, 90&nbsp;000 teo ho eo ny lahatsoratra nananan'ity Wikipedia amin'ny teny malagasy ity. Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025 (laharana faha-61 maneran-tany). Tamin' ny 28 Jolay 2025 dia izy no Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|teny afrikana]] laharana faha-4 raha ny habetsaky ny lahatsoratra no heverina (lahatsoratra 100&nbsp;614), eo aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana|amin' ny teny arabo ejiptiana]] (lahatsoratra 1&nbsp;628&nbsp;231), [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa|amin' ny teny afrikansa]] (lahatsoratra 125&nbsp;505), [[Wikipedia amin' ny teny soahily|amin' ny teny soahily]] (lahatsoratra 100&nbsp;838), ary eo alohan' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny haosa|amin' ny teny haosa]] (lahatsoratra 63&nbsp;489), [[Wikipedia amin' ny teny igbô|amin' ny teny igbô]] (lahatsoratra 43&nbsp;154), [[Wikipedia amin' ny teny iôroba|amin' ny teny iôroba]] (lahatsoratra 35&nbsp;508). Tamin' io daty io ihany dia izy no Wikipedia amin' ny [[fiteny aostrôneziana]] laharana faha-6 aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny seboanô|amin' ny teny seboanô]] (lahatsoratra 6&nbsp;116&nbsp;227), [[Wikipedia amin' ny teny oaray-oaray|amin' ny teny oaray-oaray]] (lahatsoratra 1&nbsp;266&nbsp;721), [[Wikipedia amin' ny teny indôneziana|amin' ny teny indôneziana]] (lahatsoratra 736&nbsp;652), [[Wikipedia amin' ny teny maley|amin' ny teny maley]] (lahatsoratra 430 606), ary [[Wikipedia amin' ny teny minangkabao|amin' ny teny minangkabao]] (lahatsoratra 228&nbsp;478). == Daty == * Aprily 2004 : Daty nanokafana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * Oktobra 2005 : Famaranana ny lahatsoratra faha-100. * Aprily 2009 : 1&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra. * Janoary 2010 : 2&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * 6 Mey 2011 : 10&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * Jolay 2020 dia efa nisy lahatsoratra 90&nbsp;000 teo ho eo. * Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025. * 28 Jolay 2025, ny Wikipedia malagasy dia nanana lahatsoratra miisa 100&nbsp;614. * Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}<ref name=":1" />. == Fahalemeny sy vahaolana == === Fahalemen' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Fahalemen' ny ''Wikipedia'' amin' ny teny malagasy ny tsy fahampian' ny mpandray anjara mahafeno fepetra. Misy fiantraikany mivantana amin' ny halalin' ny votoatim-pejy amin' ny ankapobeny sy amin' ny kalitao ary amin' ny lanjan' ny votoatiny izany. ==== Tsy fahampian' ny mpandray anjara ==== Na dia eo aza ny hamaroan' ny lahatsoratra (mihoatra ny 100&nbsp;000) dia tena vitsy ny mpikambana mpandray anjara mavitrika amin' ny famoronana sy amin' ny fanitarana lahatsoratra (am-polony vitsivitsy ihany ny mpandray anjara tsy tapaka sady vitsy ny mpitantana). Mametra ny famoronana, ny fikojakojana, ny famerenana mamaky ary ny fanatsarana ny lahatsoratra ity fahalemena ara-drafitra ity, ary manakana ny fisian' ny rafitra fanaraha-maso anatiny momba ny kalitaon' ny lahatsoratra. ==== Fiankinana tafahoatra amin' ny ''bot'' ==== Novokarina amin' ny fomba mandeha hoazy amin' ny alalan' ny ''bot'' (rôbô) ny ampahany lehibe amin' ny isan' ny lahatsoratra. Na dia mampiakatra ny isan' ny lahatsoratra amin' ny ankapobeny aza izany dia mamokatra lahatsoratra betsaka izay tena fohy sy tsy dia mitondra fahalalana firy. Manampy trotraka amin' ny fisian' ny hadisoana momba ny zava-misy resahina sy momba ny fiteny ary momba ny endriky ny lahatsoratra koa ity famoronana mandeha hoazy ity. ==== Tsy fitovian' ny kalitaon' ny lahatsoratra ==== Vitsy kokoa ny lahatsoratra manana votoatiny lalina, na manana loharano azo itokisana, na mirafitra ho tena lahatsora-draki-pahalalana. Miverimberina ny olana momba ny fampiasana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: rafi-pehezanteny tsy mazava, [[fandikan-teny]] ara-bakiteny avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] na avy amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary ny tsy fahampian' ny fampanaraham-penitra ny voambolana, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy ny [[teknika]]. ==== Fandrakofana ara-dohahevitra tsy mifandanja ==== Matetika ny lohahevitra mahafaobe na ankapobeny no betsaka kokoa noho ny lohahevitra momba an' i [[Madagasikara]] manokana. Vitsy ny lahatsoratra momba ny taranja fototra sasany ([[siansa]], [[fitsaboana]], [[lalàna]], [[toekarena]], [[teknôlôjia]]), ary mibahan-toerana ny lohahevitra momba ny [[tantara]] sy ny [[kolontsaina]] izay indraindray anaovana fitantarana sy filazàna tsotsotra. ==== Teritery ara-tsôsialy sy ara-teknika ==== Manakana ny fidirana an-tsehatry ny mpandray anjara vaovao ny fidirana voafetra amin' ny [[aterineto]] sy ny vidin' ny fahana ary ny fahalemen' ny kolontsain' ny fanoratana mahafeno fepetra ho raki-pahalalana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Manampy trotraka izany ny tsy fahampian' ny loharanom-pahalalana akademika voasoratra amin' ny teny malagasy sy ny tsy fisian' ny fiaraha-miasa anaty rafitra amin' ny oniversite sy amin' ny sampam-pikarohana, ka manamafy ny sangodim-panina misy eo amin' ny fahavitsian' ny fahazarana mikirakira sy ny fandraisana anjara izany. ==== Fahalemen' ny fidirana amin' ny tontolon' ny fahalalana ==== Mbola tsy ampiasaina ho fanovozan-kevitra amin' ny fampianarana sy amin' ny fikarohana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. Mametra ny fahalianan' ny manampahaizana (mpampianatra, mpikaroka, matihanina), izay tena ilaina amin' ny fanatsarana ny kalitaon' ny votoatiny izany olana izany. === Vahaolana ho an' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Ny hetsika mikendry ny hanentanana ny mpiteny malagasy teratany sy mpandray anjara mahafeno fepetra (toy ny ''WikiTeny''<ref><small>"[[metawiki:Event:WikiTeny_2025|Event:WikiTeny 2025]]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2025/07/05/175102/ Atrikasa hampiroboroboana ny fizian'ny teny malagasy anjotra]", ''mg.globalvoices.org''</small></ref> na ''Wikimedia Madagascar''<ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimedia Madagascar]", ''www.moov.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimédia Madagascar reconnue officiellement : 50 contributeurs, 950 articles enrichis]", ''www.moov.mg''</small></ref>) dia fitaovana manan-danja, saingy voafetra ihany ny fiantraikan' izy ireo raha tsy misy ny fandraisana anjara mivelatra kokoa avy amin' ny tontolon' ny fanabeazana sy ny tontolo akademika. == Lohahevitra == Natao ho an' ny mpamaky miteny malagasy, izay ny maro anisa aminy dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ity rakipahalalana ity. Azo ampiasaina eo amin' ny fiarahamonina sy entina hameno ny banga eo amin' ny tahirinkevitra amin' ny teny malagasy ny lohahevitra raketiny, ary misy fiantraikany maharitra ho an' ny fanabeazana izany. Mirakitra lohahevitra be dia be ity rakipahalalana ity nefa ny firafitry ny angon-drakitra ao aminy dia mampiseho fa misy sokajin-dohahevitra sasany izay manjaka amin' ny famokarana votoaty. === Momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy === ==== Zava-misy ao amin' ny firenena sy ny faritra ==== Ny lahatsoratra momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran']] [[Tantaran' i Madagasikara|i Madagasikara]], ny andrim-panjakana, ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[tanàn-dehibe]] ary ny [[Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara|fizaràna ara-pitantanana]] dia ampahany lehibe amin' ny votoatin' ity rakipahalalana ity. Betsaka ny fampahalalana misy amin' ny teny vahiny (ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] indrindraindrindra) izay tsy dia misy loatra amin' ny [[Fitsipiteny malagasy|teny malagasy]] [[Fitsipiteny malagasy|tsara rafitra]]. Anisan' ny lohahevitra manjaka amin' izany ireto: * ny [[fanjakà-mpanjaka]] talohan' ny [[fanjanahantany]] (oh: [[Fanjakan' Imerina]]); * ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny vanim-potoan' ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fitroarana malagasy tamin']] [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|ny taona 1947]]; * ny olo-malaza ara-pôlitika (ohatra: [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]); * ny vohon' ny tany sy ny [[Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara|renirano]] ary ny [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara|nosy]] eto Madagasikara; * ny [[Faritany eto Madagasikara|faritany]], ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[Distrika eto Madagasikara|distrika]] ary ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]]; * ny [[Lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara|valan-javaboary]] ary ny [[Lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara|tahirin-javaboary]] eto [[Madagasikara]]. (ohatra: [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia|Andasibe-Mantadia]]); * ny olana ara-[[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] ([[fandripahana ala]], [[haintany]] any amin' ny [[faritra Androy]], sns.) ==== Zavaboary sy karazan-javamananaina ==== Malaza maneran-tany i Madagasikara noho ny karazan-javamananaina be dia be ao aminy. Mandray anjara amin' ny fampahafantarana ara-tsiansa amin' ny teny malagasy izany rehetra izany ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|karazan-javamaniry]] sy [[Biby eto Madagasikara|karazam-biby]] misy eto Madagasikara (ohatra: [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara|karazam-borona]], [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara|biby mampinono]], [[Amphibia eto Madagasikara|sahona sy ny mitovitovy aminy,]] [[Reptilia eto Madagasikara|biby mandady]], sns); * ny [[Faritra Arovana eto Madagasikara|faritra arovana]], trangan-javatra voajanahary (ohatra ny fiforonan' ny [[tsingy]]); * ny [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara|zavamaniry fanao fanafody]] sy [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara|zavamaniry fihinam-boa]] eto Madagasikara; * ny [[rohivoary]] (ohatra: ny ala maina any atsimo, ny [[ala honko]]). ==== Kolontsaina sy lova tsy azo tsapain-tanana ==== Misy koa ny andian-dahatsoratra maro atokana ho an' ny [[kolontsaina malagasy]]. Ny fisian' ny votoaty mifandraika amin' izany dia mamaly ny filàna fandraketana ny [[lova tsy azo tsapain-tanana]] sy ara-piteny amin' ny [[fitenim-pirenena]] malagasy, hampiroboroboana ny fitahirizana sy ny fampitana azy ireo amin' ny taranaka mifandimby. * ny [[lovantsofina am-bava]], ny [[ohabolana]], ny [[kabary]], ny [[zavakanto]], ny [[Mozika malagasy|mozika]] ary [[dihy]]; * ny kolontsaim-bahoaka, ny [[finoana]], ny fomba amam-panao, sns; * ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ao aminy; * ny [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy|mozika nentim-paharazana]] (oh: ny [[tsapiky]]); * ny rohim-pihavanana, ny fombafomba fandevenana (ohatra: [[fihavanana]], [[famadihana]]); ==== Andrim-panjakana sy fiainam-pirenena ==== An-dalam-pivoarana koa ny fandrakofana ny sehatra mahakasika ny [[andrim-panjakana]] sy ny fiainam-pirenena satria matetika izy ireo dia mitaky loharano ara-teknika bebe kokoa sy manara-penitra amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Izany dia atao mba ho fanamorana ny fahafahana mahazo vaovao amin' ny maha [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]]. * ny fandaminana ny [[Governemanta Malagasy|fitondram-panjakana]]; * ny andrim-panjakana (oh: [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]], [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]], sns); * ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy [[fampianarana]], ny [[Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara|fahasalamam-bahoaka]], ny [[fotodrafitrasa]]. ==== Toekarena malagasy ==== Ny lohahevitra mahakasika ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] dia manome vaovao momba ny hetsika ara-tsôsialy sy ara-toekarena misy eto [[Madagasikara]]. * ny [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|fambolena vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Jirofo (zavamaniry)|jirofo]]); * ny [[Fiompiana eto Madagasikara|fiompiana]] ([[Fiompiana omby eto Madagasikara|omby]], [[Akoho amam-borona eto Madagasikara|akoho amam-borona]] sns); * ny [[Jono eto Madagaskara|jono]] sy ny [[Fitrandrahana ala eto Madagasikara|fitrandrahana ala]]; * ny [[Asa tanana eto Madagasikara|asa tanana]] sy ny [[Indostria eto Madagasikara|indostria]]; * ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] (ohatra: [[nikela]], [[kôbalta]], [[eladrano]], [[volamena]], [[fasimainty]]). === Momba izao tontolo izao sy lohahevitra hafa === Ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia tsy voafetra amin' ny lohahevitra mifandraika amin' i Madagasikara na amin' ny vahoaka malagasy fotsiny. Mikendry ny fandrakofana ankapobeny izy io. Ny sehatra lehibe dia ahitana ireto lohahevitra manaraka ireto: ==== Siansa ==== An-dalam-pivoarana ny fandrakofana ny sehatry ny [[siansa]] fototra, satria matetika izany dia mitaky loharanom-pahalalana ara-teknika bebe kokoa sy fampanaraham-penitra ny voambolana marin-toerana amin' ny teny malagasy. Mampivelatra ny fahafaha-maneho hevitra ara-tsiansa mahaleo tena amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. * lahatsoratra momba ny [[biôlôjia]] ([[Reptilia|biby mandady sy mikisaka]], [[biby manana hazondamosina]], sns); * lahatsoratra momba ny [[fizika]] sy [[simia]] ([[haikintana]], [[fiota]], [[atôma]], [[môlekiola]], [[iôna]], sns); * lahatsoratra momba ny [[matematika]] ([[aljebra]], [[jeômetria]], sns); * lohahevitra momba ny [[Toekarena (taranja)|toekarena]] ([[seha-pihariana]], [[seha-pihariana voalohany]], [[seha-pihariana faharoa]], sns); * lohahevitra momba [[pôlitika]] ankehitriny ([[fitsinjaram-pahefana]], [[fanapariaham-pahefana]], [[federalisma]], sns). ==== Tantara maneran-tany ==== Manaraka ny firafitry ny rakipahalalana mahazatra ny fizaràna momba ny tantaran' izao tontolo izao amin' ny ankapobeny, ahitana lahatsoratra mamintina sy lahatsoratra manokana. Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny fahafahan' ny mpandray anjara ny fandrakofana. * ny [[sivilizasiôna]] tamin' ny [[Andro Taloha|Andro fahagola]] ([[Mesôpôtamia]], [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta taloha]], Sina taloha); * ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] ([[Empira Rômana]], [[Aleksandra Lehibe]], sns); * i Eorôpa tamin' ny [[Andro Antenatenany]] ([[feodalisma]], [[kroazada]], sns); * ny fanitaran-tany silamo (fanitaran-tany nataon' ny Arabo); * ny olo-malaza ara-pivavahana sy ara-pôlitika tamin' ny Andro Antenatenany. * ny [[Andro Vaovao]] ([[Revôlisiôna Frantsay]], [[Revôlisiôna Indostrialy|Revôlisiona Indostrialy]], [[fahitan-tany vaovao]], [[fanjanahantany]], sns); * ny [[Andro Ankehitriny]] ([[Ady Lehibe|ady lehibe]], [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe I]], [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]], [[Ady Mangatsiaka]], sns); * Misy ihany koa ny firesahana momba ny [[firenena]] môderina sy ny mpitarika pôlitika ary ny [[fikambanana iraisam-pirenena]]. ==== Jeôgrafia iraisam-pirenena ==== Ny jeôgrafia iraisam-pirenena ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia manolotra sarintanin' izao tontolo izao: [[fanjakana]], [[firenena]], [[Kôntinenta|kôntinanta]], [[Tanàn-dehibe|tanàna]] lehibe, [[bikan-tany]], ary [[fikambanana iraisam-pirenena]]. Izy io dia manome fahafahana miditra amin' ny fanondroana toerana maneran-tany amin' ny teny malagasy: * fanjakana sy vondrona pôlitika: firenena manana [[fiandrianana]] ([[Frantsa]], [[Brezila]], [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], sns), [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] sy fizaràna madinika kokoa (fanjakana federe, [[faritany]], faritra mizaka tena); * [[Kôntinenta|kôntinanta]] sy faritra iraisam-pirenena: [[Afrika]], [[Azia]], [[Eorôpa]], [[Amerika]], faritra ara-kolontsaina lehibe; * tanàna lehibe sy metrôpôly ([[Paris]], [[Tokyo]], [[New York]], sns); * jeôgrafia ara-boanjanahary: endri-tany lehibe ([[Himalaya]], [[Andes]], sns), [[ony]] sy [[renirano]] ([[Nily]], [[Amazônia]], sns), [[tany efitra]] sy faritra ara-toetany ([[Sahara]], [[Sahely|Sahel]], sns); * fikambanana iraisam-pirenena sy sampana jeôpôlitika: [[Vondrona Eorôpeana]], [[Firenena Mikambana]] == Famaranana == Ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia iray amin'ny sehatra lehibe ahafahana manangona sy manaparitaka fahalalana amin'ny teny malagasy amin'ny endrika rakipahalalana an-tserasera. Nandritra ny fivoarany dia nitombo ny isan'ny lahatsoratra sy ny sehatra raketiny, ka ahitana lohahevitra mifandraika amin'i Madagasikara sy ny kolontsaina malagasy, ary koa lohahevitra momba ny siansa, ny tantara, ny jeôgrafia ary ny fahalalana ankapobeny. Na izany aza, mbola misy fanamby eo amin'ny fandraisana anjaran'ny mpanoratra, ny kalitaon'ny lahatsoratra sy ny loharano ampiasaina, ny fifandanjan'ny fandrakofana lohahevitra ary ny fampiasana ny teny malagasy amin'ireo sehatra manokana, indrindra amin'ny voambolana ara-tsiansa sy ara-teknika. Ny fivoaran'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia mifandray amin'ny fitomboan'ny votoaty azo hamarinina sy hatsaraina ary amin'ny fandraisana anjaran'ireo mpampiasa azy. Amin'izany, ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia azo heverina ho ampahany amin'ny fivoaran'ny votoaty nomerika amin'ny teny malagasy sy ny fahafahana mahazo fahalalana amin'ny teny malagasy. == Jereo koa == * [[Wikipedia]] * [[Wikimedia]] * [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa]] * [[Wikipedia amin' ny teny zolo]] * [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana]] * [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] == Rohy ivelany == * [http://mg.wikipedia.org Sehatra ofisialy] * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm Statistika] {{Wayback|url=http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm |date=20130311044147 }} == Loharano == [[sokajy:wikipedia]] {{ref}} ou348iznclmh8przyfv7fzzaurdn3p2 1150894 1150893 2026-09-17T11:01:59Z Thelezifor 15140 Nanampy loharano 1150894 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wikipedia-logo-v2-mg.svg|vignette|417x417px|Sary famantarana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy]] Ny '''Wikipedia amin'ny teny malagasy''' (malagasy: ''Wikipedia Raki-pahalalana malalaka'') dia tetikasa iray an'ny [[Wikimedia Foundation]]. Ny kaodim-piteny ampiasainy dia "mg", ampiasaina ho an'ny [[fiteny malagasy]] amin'ny ankapobeny. Tamin'ny volana Aprily 2004 no niainga ny Wikipedia amin'ny teny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]<ref><small>"[[stats:EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm|Wikipedia Statistics (creation history - accomplishments)]]", ''stats.wikimedia.org'', Fondation Wikimédia, 31 mai 2009 (Notsidihina tamin'ny 20/09/2022)</small></ref>.[[Sary:Malagasy Wikipedia Mainpage.png|230px|right|thumb|Pejy fandraisan'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy]] Tamin'ny 28 jolay 2025 dia misy lahatsoratra miisa 100&nbsp;616 ny Wikipedia amin'ny teny malagasy ary misy mpikambana miisa 36&nbsp;116, ahitana mpikambana mavitrika 63 sy mpandrindra 2. Izy irery ankehitriny no tetikasa Wikipedia soratana amin' ny [[fiteny baritô]]. Ny 12 marsa 2026 kosa dia 102&nbsp;274 ny isan'ny lahatsoratra ato amin'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}<ref name=":1"><small>"[[:en:List_of_Wikipedias#Malagasy|List of Wikipedias#Malagasy]]", ''en.wikipedia.org''</small></ref>. Amin'ny ankapobeny (manakaiky ny efapolo tapitrisa) aty [[Madagasikara]] sy ireo nosy manodidina azy no toerana be mpiteny malagasy. Na dia izany aza raha oharina amin'ny fiteny hafa izay manana teny teratany ho [[fiteny ôfisialy]], vitsy ny mpitsidika avy eto Madagasikara mitsidika ny Wikipedia amin'ny fiteny malagasy<ref><small>{{Cite web |title=''Wikimedia traffic analysis report'' |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816084242/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>, ary vitsy ny mpitsidika ny Wikipedia amin'ny teny malagasy eto Madagasikara<ref><small>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106085127/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>. == Fiteny ampiasaina amin' ny votoatiny == Ny fiteny tena ampiasaina amin' ny fanoratana ny lahatsoratra amin' ny teny malagasy dia ny [[fiteny malagasy ôfisialy]]<ref><small>"[https://www.constituteproject.org/constitution/Madagascar_2010? Madagascar 2010]", ''www.constituteproject.org''</small></ref>. Na dia izany aza tsy ny fiteny malagasy ôfisialy ihany no azo ampiasaina eto amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy fa ekena avokoa ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] rehetra. Araka izany ny kaodim-piteny ampiasaina ho an'ny fiteny malagasy dia "mg"<ref><small>"[https://glottolog.org/resource/languoid/id/plat1254? Spoken L1 Language: Plateau Malagasy]", ''glottolog.org''</small></ref> (kaody ISO 639-1) fa tsy "plt" (avy amin'ny voambolana vahiny hoe ''plateau'', kaody ISO 639-3), izay natao hanondroana ny fiteny malagasy anivontany na ny faritra afovoan'i Madagasikara. == Fivoaran' ny isan' ny lahatsoratra == Tamin'ny volana 8 Jolay 2012, lasa Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|fiteny afrikanina]] lehibe indrindra ny Wikipedia amin' ny teny [[Fiteny malagasy|malagasy]] izay nahitana lahatsoratra 37&nbsp;854 (tamin' izany fotoana izany dia manodidina ny 30&nbsp;000 isan' ny pejy tao amin' ny [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]])<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Article_counts_revisited/2012-05-10_potential_recount_changes? Article counts revisited/2012-05-10 potential recount changes]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref> sy mpikambana 4&nbsp;900. Ny Wikipedia amin' ny teny afrikanina manaraka azy dia ny [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] sy ny [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] izay manana lahatsoratra niisa 30&nbsp;000 sy 24&nbsp;000. Telo volana sy tapany taty aoriana tamin' ny 28 Desambra 2012, nihoatra ny 40&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra ary nihoatra ny 5&nbsp;000 ny isan' ny mpandray anjara<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2012? Wikimedia News/2012]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref>, izay nahatonga ny Wikipedia amin'ny teny malagasy hahatratra voalohany indrindra lahatsoratra miisa efatra alina. Tamin' ny 13 Desambra 2018, 90&nbsp;000 teo ho eo ny lahatsoratra nananan'ity Wikipedia amin'ny teny malagasy ity<ref name=":2"><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2018? Wikimedia News/2018]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref>. Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025 (laharana faha-61 maneran-tany)<ref name=":3"><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2025? Wikimedia News/2025]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref>. Tamin' ny 28 Jolay 2025 dia izy no Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|teny afrikana]] laharana faha-4 raha ny habetsaky ny lahatsoratra no heverina (lahatsoratra 100&nbsp;614), eo aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana|amin' ny teny arabo ejiptiana]] (lahatsoratra 1&nbsp;628&nbsp;231), [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa|amin' ny teny afrikansa]] (lahatsoratra 125&nbsp;505), [[Wikipedia amin' ny teny soahily|amin' ny teny soahily]] (lahatsoratra 100&nbsp;838), ary eo alohan' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny haosa|amin' ny teny haosa]] (lahatsoratra 63&nbsp;489), [[Wikipedia amin' ny teny igbô|amin' ny teny igbô]] (lahatsoratra 43&nbsp;154), [[Wikipedia amin' ny teny iôroba|amin' ny teny iôroba]] (lahatsoratra 35&nbsp;508). Tamin' io daty io ihany dia izy no Wikipedia amin' ny [[fiteny aostrôneziana]] laharana faha-6 aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny seboanô|amin' ny teny seboanô]] (lahatsoratra 6&nbsp;116&nbsp;227), [[Wikipedia amin' ny teny oaray-oaray|amin' ny teny oaray-oaray]] (lahatsoratra 1&nbsp;266&nbsp;721), [[Wikipedia amin' ny teny indôneziana|amin' ny teny indôneziana]] (lahatsoratra 736&nbsp;652), [[Wikipedia amin' ny teny maley|amin' ny teny maley]] (lahatsoratra 430 606), ary [[Wikipedia amin' ny teny minangkabao|amin' ny teny minangkabao]] (lahatsoratra 228&nbsp;478). == Daty == * Aprily 2004 : Daty nanokafana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy<ref><small>"[https://wikipedia.bennettdavid.com/content/wikipedia_en_top_maxi_2026-06/List_of_Wikipedias? List of Wikipedias]", ''wikipedia.bennettdavid.com''</small></ref>. * Oktobra 2005 : Famaranana ny lahatsoratra faha-100. * 15 Aprily 2009 : 1&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2009? Wikimedia News/2009]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref>. * 7 Janoary 2010 : 2&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2010? Wikimedia News/2010]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref> * 6 Mey 2011 : 10&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2011? Wikimedia News/2011]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref> * 13 Desambra 2018 dia efa nisy lahatsoratra 90&nbsp;000 teo ho eo<ref name=":2" />. * Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025<ref name=":3" />. * 28 Jolay 2025, ny Wikipedia malagasy dia nanana lahatsoratra miisa 100&nbsp;614. * Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}<ref name=":1" />. == Fahalemeny sy vahaolana == === Fahalemen' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Fahalemen' ny ''Wikipedia'' amin' ny teny malagasy ny tsy fahampian' ny mpandray anjara mavitrika. Misy fiantraikany mivantana amin' ny halalin' ny votoatim-pejy amin' ny ankapobeny sy amin' ny kalitao ary amin' ny lanjan' ny votoatiny izany<ref><small>"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Malagasy_Wikipedia? Tell us about Malagasy Wikipedia]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny mpandray anjara ==== Na dia eo aza ny hamaroan' ny lahatsoratra (mihoatra ny 100&nbsp;000) dia tena vitsy ny mpikambana mpandray anjara mavitrika amin' ny famoronana sy amin' ny fanitarana lahatsoratra (am-polony vitsivitsy ihany ny mpandray anjara tsy tapaka sady vitsy ny mpitantana). Mametra ny famoronana, ny fikojakojana, ny famerenana mamaky ary ny fanatsarana ny lahatsoratra ity fahalemena ara-drafitra ity, ary manakana ny fisian' ny rafitra fanaraha-maso anatiny momba ny kalitaon' ny lahatsoratra. ==== Fiankinana tafahoatra amin' ny ''bot'' ==== Novokarina amin' ny fomba mandeha hoazy amin' ny alalan' ny ''bot'' (rôbô) ny ampahany lehibe amin' ny isan' ny lahatsoratra. Na dia mampiakatra ny isan' ny lahatsoratra amin' ny ankapobeny aza izany dia mamokatra lahatsoratra betsaka izay tena fohy sy tsy dia mitondra fahalalana firy. Manampy trotraka amin' ny fisian' ny hadisoana momba ny zava-misy resahina sy momba ny fiteny ary momba ny endriky ny lahatsoratra koa ity famoronana mandeha hoazy ity. ==== Tsy fitovian' ny kalitaon' ny lahatsoratra ==== Vitsy kokoa ny lahatsoratra manana votoatiny lalina, na manana loharano azo itokisana, na mirafitra ho tena lahatsora-draki-pahalalana. Miverimberina ny olana momba ny fampiasana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: rafi-pehezanteny tsy mazava, [[fandikan-teny]] ara-bakiteny avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] na avy amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary ny tsy fahampian' ny fampanaraham-penitra ny voambolana, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy ny [[teknika]]. ==== Fandrakofana ara-dohahevitra tsy mifandanja ==== Matetika ny lohahevitra mahafaobe na ankapobeny no betsaka kokoa noho ny lohahevitra momba an' i [[Madagasikara]] manokana. Vitsy ny lahatsoratra momba ny taranja fototra sasany ([[siansa]], [[fitsaboana]], [[lalàna]], [[toekarena]], [[teknôlôjia]]), ary mibahan-toerana ny lohahevitra momba ny [[tantara]] sy ny [[kolontsaina]] izay indraindray anaovana fitantarana sy filazàna tsotsotra. ==== Teritery ara-tsôsialy sy ara-teknika ==== Manakana ny fidirana an-tsehatry ny mpandray anjara vaovao ny fidirana voafetra amin' ny [[aterineto]] sy ny vidin' ny fahana ary ny fahalemen' ny kolontsain' ny fanoratana mahafeno fepetra ho raki-pahalalana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Manampy trotraka izany ny tsy fahampian' ny loharanom-pahalalana akademika voasoratra amin' ny teny malagasy sy ny tsy fisian' ny fiaraha-miasa anaty rafitra amin' ny oniversite sy amin' ny sampam-pikarohana, ka manamafy ny sangodim-panina misy eo amin' ny fahavitsian' ny fahazarana mikirakira sy ny fandraisana anjara izany. ==== Fahalemen' ny fidirana amin' ny tontolon' ny fahalalana ==== Mbola tsy ampiasaina ho fanovozan-kevitra amin' ny fampianarana sy amin' ny fikarohana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. Mametra ny fahalianan' ny manampahaizana (mpampianatra, mpikaroka, matihanina), izay tena ilaina amin' ny fanatsarana ny kalitaon' ny votoatiny izany olana izany. === Vahaolana ho an' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Ny hetsika mikendry ny hanentanana ny mpiteny malagasy teratany sy mpandray anjara mahafeno fepetra (toy ny ''WikiTeny''<ref><small>"[[metawiki:Event:WikiTeny_2025|Event:WikiTeny 2025]]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2025/07/05/175102/ Atrikasa hampiroboroboana ny fizian'ny teny malagasy anjotra]", ''mg.globalvoices.org''</small></ref> na ''Wikimedia Madagascar''<ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimedia Madagascar]", ''www.moov.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimédia Madagascar reconnue officiellement : 50 contributeurs, 950 articles enrichis]", ''www.moov.mg''</small></ref>) dia fitaovana manan-danja, saingy voafetra ihany ny fiantraikan' izy ireo raha tsy misy ny fandraisana anjara mivelatra kokoa avy amin' ny tontolon' ny fanabeazana sy ny tontolo akademika. == Lohahevitra == Natao ho an' ny mpamaky miteny malagasy, izay ny maro anisa aminy dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ity rakipahalalana ity. Azo ampiasaina eo amin' ny fiarahamonina sy entina hameno ny banga eo amin' ny tahirinkevitra amin' ny teny malagasy ny lohahevitra raketiny, ary misy fiantraikany maharitra ho an' ny fanabeazana izany. Mirakitra lohahevitra be dia be ity rakipahalalana ity nefa ny firafitry ny angon-drakitra ao aminy dia mampiseho fa misy sokajin-dohahevitra sasany izay manjaka amin' ny famokarana votoaty. === Momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy === ==== Zava-misy ao amin' ny firenena sy ny faritra ==== Ny lahatsoratra momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran']] [[Tantaran' i Madagasikara|i Madagasikara]], ny andrim-panjakana, ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[tanàn-dehibe]] ary ny [[Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara|fizaràna ara-pitantanana]] dia ampahany lehibe amin' ny votoatin' ity rakipahalalana ity. Betsaka ny fampahalalana misy amin' ny teny vahiny (ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] indrindraindrindra) izay tsy dia misy loatra amin' ny [[Fitsipiteny malagasy|teny malagasy]] [[Fitsipiteny malagasy|tsara rafitra]]. Anisan' ny lohahevitra manjaka amin' izany ireto: * ny [[fanjakà-mpanjaka]] talohan' ny [[fanjanahantany]] (oh: [[Fanjakan' Imerina]]); * ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny vanim-potoan' ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fitroarana malagasy tamin']] [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|ny taona 1947]]; * ny olo-malaza ara-pôlitika (ohatra: [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]); * ny vohon' ny tany sy ny [[Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara|renirano]] ary ny [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara|nosy]] eto Madagasikara; * ny [[Faritany eto Madagasikara|faritany]], ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[Distrika eto Madagasikara|distrika]] ary ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]]; * ny [[Lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara|valan-javaboary]] ary ny [[Lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara|tahirin-javaboary]] eto [[Madagasikara]]. (ohatra: [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia|Andasibe-Mantadia]]); * ny olana ara-[[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] ([[fandripahana ala]], [[haintany]] any amin' ny [[faritra Androy]], sns.) ==== Zavaboary sy karazan-javamananaina ==== Malaza maneran-tany i Madagasikara noho ny karazan-javamananaina be dia be ao aminy. Mandray anjara amin' ny fampahafantarana ara-tsiansa amin' ny teny malagasy izany rehetra izany ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|karazan-javamaniry]] sy [[Biby eto Madagasikara|karazam-biby]] misy eto Madagasikara (ohatra: [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara|karazam-borona]], [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara|biby mampinono]], [[Amphibia eto Madagasikara|sahona sy ny mitovitovy aminy,]] [[Reptilia eto Madagasikara|biby mandady]], sns); * ny [[Faritra Arovana eto Madagasikara|faritra arovana]], trangan-javatra voajanahary (ohatra ny fiforonan' ny [[tsingy]]); * ny [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara|zavamaniry fanao fanafody]] sy [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara|zavamaniry fihinam-boa]] eto Madagasikara; * ny [[rohivoary]] (ohatra: ny ala maina any atsimo, ny [[ala honko]]). ==== Kolontsaina sy lova tsy azo tsapain-tanana ==== Misy koa ny andian-dahatsoratra maro atokana ho an' ny [[kolontsaina malagasy]]. Ny fisian' ny votoaty mifandraika amin' izany dia mamaly ny filàna fandraketana ny [[lova tsy azo tsapain-tanana]] sy ara-piteny amin' ny [[fitenim-pirenena]] malagasy, hampiroboroboana ny fitahirizana sy ny fampitana azy ireo amin' ny taranaka mifandimby. * ny [[lovantsofina am-bava]], ny [[ohabolana]], ny [[kabary]], ny [[zavakanto]], ny [[Mozika malagasy|mozika]] ary [[dihy]]; * ny kolontsaim-bahoaka, ny [[finoana]], ny fomba amam-panao, sns; * ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ao aminy; * ny [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy|mozika nentim-paharazana]] (oh: ny [[tsapiky]]); * ny rohim-pihavanana, ny fombafomba fandevenana (ohatra: [[fihavanana]], [[famadihana]]); ==== Andrim-panjakana sy fiainam-pirenena ==== An-dalam-pivoarana koa ny fandrakofana ny sehatra mahakasika ny [[andrim-panjakana]] sy ny fiainam-pirenena satria matetika izy ireo dia mitaky loharano ara-teknika bebe kokoa sy manara-penitra amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Izany dia atao mba ho fanamorana ny fahafahana mahazo vaovao amin' ny maha [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]]. * ny fandaminana ny [[Governemanta Malagasy|fitondram-panjakana]]; * ny andrim-panjakana (oh: [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]], [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]], sns); * ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy [[fampianarana]], ny [[Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara|fahasalamam-bahoaka]], ny [[fotodrafitrasa]]. ==== Toekarena malagasy ==== Ny lohahevitra mahakasika ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] dia manome vaovao momba ny hetsika ara-tsôsialy sy ara-toekarena misy eto [[Madagasikara]]. * ny [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|fambolena vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Jirofo (zavamaniry)|jirofo]]); * ny [[Fiompiana eto Madagasikara|fiompiana]] ([[Fiompiana omby eto Madagasikara|omby]], [[Akoho amam-borona eto Madagasikara|akoho amam-borona]] sns); * ny [[Jono eto Madagaskara|jono]] sy ny [[Fitrandrahana ala eto Madagasikara|fitrandrahana ala]]; * ny [[Asa tanana eto Madagasikara|asa tanana]] sy ny [[Indostria eto Madagasikara|indostria]]; * ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] (ohatra: [[nikela]], [[kôbalta]], [[eladrano]], [[volamena]], [[fasimainty]]). === Momba izao tontolo izao sy lohahevitra hafa === Ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia tsy voafetra amin' ny lohahevitra mifandraika amin' i Madagasikara na amin' ny vahoaka malagasy fotsiny. Mikendry ny fandrakofana ankapobeny izy io. Ny sehatra lehibe dia ahitana ireto lohahevitra manaraka ireto: ==== Siansa ==== An-dalam-pivoarana ny fandrakofana ny sehatry ny [[siansa]] fototra, satria matetika izany dia mitaky loharanom-pahalalana ara-teknika bebe kokoa sy fampanaraham-penitra ny voambolana marin-toerana amin' ny teny malagasy. Mampivelatra ny fahafaha-maneho hevitra ara-tsiansa mahaleo tena amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. * lahatsoratra momba ny [[biôlôjia]] ([[Reptilia|biby mandady sy mikisaka]], [[biby manana hazondamosina]], sns); * lahatsoratra momba ny [[fizika]] sy [[simia]] ([[haikintana]], [[fiota]], [[atôma]], [[môlekiola]], [[iôna]], sns); * lahatsoratra momba ny [[matematika]] ([[aljebra]], [[jeômetria]], sns); * lohahevitra momba ny [[Toekarena (taranja)|toekarena]] ([[seha-pihariana]], [[seha-pihariana voalohany]], [[seha-pihariana faharoa]], sns); * lohahevitra momba [[pôlitika]] ankehitriny ([[fitsinjaram-pahefana]], [[fanapariaham-pahefana]], [[federalisma]], sns). ==== Tantara maneran-tany ==== Manaraka ny firafitry ny rakipahalalana mahazatra ny fizaràna momba ny tantaran' izao tontolo izao amin' ny ankapobeny, ahitana lahatsoratra mamintina sy lahatsoratra manokana. Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny fahafahan' ny mpandray anjara ny fandrakofana. * ny [[sivilizasiôna]] tamin' ny [[Andro Taloha|Andro fahagola]] ([[Mesôpôtamia]], [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta taloha]], Sina taloha); * ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] ([[Empira Rômana]], [[Aleksandra Lehibe]], sns); * i Eorôpa tamin' ny [[Andro Antenatenany]] ([[feodalisma]], [[kroazada]], sns); * ny fanitaran-tany silamo (fanitaran-tany nataon' ny Arabo); * ny olo-malaza ara-pivavahana sy ara-pôlitika tamin' ny Andro Antenatenany. * ny [[Andro Vaovao]] ([[Revôlisiôna Frantsay]], [[Revôlisiôna Indostrialy|Revôlisiona Indostrialy]], [[fahitan-tany vaovao]], [[fanjanahantany]], sns); * ny [[Andro Ankehitriny]] ([[Ady Lehibe|ady lehibe]], [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe I]], [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]], [[Ady Mangatsiaka]], sns); * Misy ihany koa ny firesahana momba ny [[firenena]] môderina sy ny mpitarika pôlitika ary ny [[fikambanana iraisam-pirenena]]. ==== Jeôgrafia iraisam-pirenena ==== Ny jeôgrafia iraisam-pirenena ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia manolotra sarintanin' izao tontolo izao: [[fanjakana]], [[firenena]], [[Kôntinenta|kôntinanta]], [[Tanàn-dehibe|tanàna]] lehibe, [[bikan-tany]], ary [[fikambanana iraisam-pirenena]]. Izy io dia manome fahafahana miditra amin' ny fanondroana toerana maneran-tany amin' ny teny malagasy: * fanjakana sy vondrona pôlitika: firenena manana [[fiandrianana]] ([[Frantsa]], [[Brezila]], [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], sns), [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] sy fizaràna madinika kokoa (fanjakana federe, [[faritany]], faritra mizaka tena); * [[Kôntinenta|kôntinanta]] sy faritra iraisam-pirenena: [[Afrika]], [[Azia]], [[Eorôpa]], [[Amerika]], faritra ara-kolontsaina lehibe; * tanàna lehibe sy metrôpôly ([[Paris]], [[Tokyo]], [[New York]], sns); * jeôgrafia ara-boanjanahary: endri-tany lehibe ([[Himalaya]], [[Andes]], sns), [[ony]] sy [[renirano]] ([[Nily]], [[Amazônia]], sns), [[tany efitra]] sy faritra ara-toetany ([[Sahara]], [[Sahely|Sahel]], sns); * fikambanana iraisam-pirenena sy sampana jeôpôlitika: [[Vondrona Eorôpeana]], [[Firenena Mikambana]] == Famaranana == Ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia iray amin'ny sehatra lehibe ahafahana manangona sy manaparitaka fahalalana amin'ny teny malagasy amin'ny endrika rakipahalalana an-tserasera. Nandritra ny fivoarany dia nitombo ny isan'ny lahatsoratra sy ny sehatra raketiny, ka ahitana lohahevitra mifandraika amin'i Madagasikara sy ny kolontsaina malagasy, ary koa lohahevitra momba ny siansa, ny tantara, ny jeôgrafia ary ny fahalalana ankapobeny. Na izany aza, mbola misy fanamby eo amin'ny fandraisana anjaran'ny mpanoratra, ny kalitaon'ny lahatsoratra sy ny loharano ampiasaina, ny fifandanjan'ny fandrakofana lohahevitra ary ny fampiasana ny teny malagasy amin'ireo sehatra manokana, indrindra amin'ny voambolana ara-tsiansa sy ara-teknika. Ny fivoaran'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia mifandray amin'ny fitomboan'ny votoaty azo hamarinina sy hatsaraina ary amin'ny fandraisana anjaran'ireo mpampiasa azy. Amin'izany, ny Wikipedia amin'ny teny malagasy dia azo heverina ho ampahany amin'ny fivoaran'ny votoaty nomerika amin'ny teny malagasy sy ny fahafahana mahazo fahalalana amin'ny teny malagasy. == Jereo koa == * [[Wikipedia]] * [[Wikimedia]] * [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa]] * [[Wikipedia amin' ny teny zolo]] * [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana]] * [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] == Rohy ivelany == * [http://mg.wikipedia.org Sehatra ofisialy] * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm Statistika] {{Wayback|url=http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm |date=20130311044147 }} == Loharano == [[sokajy:wikipedia]] {{ref}} 53fe9c23v5hhcpfjqrhifhp347ehhhn 0 138566 1150849 1068270 2026-09-16T18:26:40Z Thelezifor 15140 1150849 wikitext text/x-wiki [[Sary:Migraciones austronesias.png|370x370px|right|thumb|Sarintany maneho ny faritra eto amin' izao tontolo izao itenenana fiteny aostrôneziana.]] Ny '''fiteny aostrôneziana''' dia ny fianakaviam-piteny ampiasaina eto [[Madagasikara]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]], ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] ary any [[Taioàna]]. Eo amin' ny 1&nbsp;268 ny isan' ny fiteny aostrôneziana manerana izao tontolo izao, izany hoe vondrom-piteny faharoa raha ny isan' ny fiteny no heverina, aorian' ny [[Fianakaviambem-piteny nizerô-kôngôley|fiteny nizerôkôngôley]]. Ny anarana hoe ''aostrônezia,'' izay avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''auster'' (midika hoe "rivotra atsimo") sy ny [[teny grika]] hoe ''νῆσος / nêsos'' (izay midika hoe "nosy") dia midika ara-bakiteny hoe "nosin' ny rivotra atsimo". Miisa roa ny zana-tsokajin' ny fiteny asotrôneziana: ny [[fiteny fôrmôzana]], izay tenenina ao [[Taioàna]], sady misampana efatra, sy ny [[fiteny malaiô-pôlineziana]] any amin' ny toerana hafa ankoatr' i Taioàna. Ny nipoiran' ireo fiteny ireo dia tokony ho tao amin' ny tendrony atsimo atsinanan' i [[Sina]] na Fôrmôzy (na [[Taioàna]]) izay mbola ahitana mponina miteny aostrôneziana. Ny [[fiteny melaneziana]], izay tokony ho anisan' ny fiteny aostrôneziana, dia tsy nafangaron' ny mpahay fiteny noho ny antony ara-bolon-koditra. Raha jerena ny toetr' ireo fiteny ireo dia hita fa toetra roa no iavahany amin' ny fianakaviam-piteny hafa, dia ny fomba [[fampisampanan-teny]] sy [[fanakambanan-teny]] ao aminy: * ny fampisampanan-teny amin' ny alalan' ny fanampiana [[Tovona (fitsipiteny)|tovona]] sy [[Tovana (fitsipiteny)|tovana]] sy [[tsofoka]] ary [[tsirinteny sara-droa]] (tovona sy tovana miaraka) amin' ny [[fototeny]], * ny fisian' ny [[teny verindroa]], ary ny rafi-peo izay tsotra (vitsy ny [[Renisoratra|renifeo]] sy ny [[Zanatsoratra|zanapeo]], vitsy na tsy misy ny tamba-drenifeo sarotra tononina, fehezanteny ahitana [[rindran-janapeo]], sns). == Ny sampan' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana == Miisa roa na telo ny zana-tsokajin' ny fiteny asotrôneziana: ny [[fiteny fôrmôzana]], izay ampiasaina ao [[Taioàna]], sady misampana efatra, sy ny [[fiteny malaiô-pôlineziana]] any amin' ny toerana hafa ankoatr' i Taioàna. === Ny fiteny fôrmôzana === [[Sary:Formosan_languages_2008.png|vignette|231x231px|Ireo [[Fiteny fôrmôzana|fianakaviam-piteny fôrmôzana]] talohan' ny fanjanahan-tany sinoa.]] Ampiasain' ny mponina tranainy ao Taioàna, izay 2 % amin' ny mponina ao amin' io nosy io, ny [[fiteny fôrmôzana]]. Ntaolo kokoa ireo fiteny aostrôneziana tenenina ao Taioàna ireo. Ny mponina hafa (ny [[Hana (vahoaka)|Hana]]) dia mampiasa [[fiteny sinoa]] (ao anatin' ny fianakaviam-[[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana|piteny sinô-tibetàna]], ka ny ankabetsahany dia amin' ny [[fiteny mandarina]]) sy ny [[fiteny taioaney]] (tenim-paritry ny fiteny min-nana, fiteny sinoa tamin' ny [[Andro Antenatenany]]). Ireto avy ny [[fiteny fôrmôzana]] velona: fiteny amisy, fiteny ataialy, fiteny bonona, fiteny kanakanabo, fiteny kavalana, fiteny paioana, fiteny poioma, fiteny rokay, fiteny saaroa, fiteny saisiata, fiteny sakizaia, fiteny seedika, fiteny taô, fiteny troko, fiteny tsôo ary ny fiteny iamy. === Fiteny malaiô-pôlineziana === [[Sary:Malayo-Polynesian-en.svg|vignette|Sarintany maneho ny faritra tenenana ny fiteny malaiô-pôineziana]] Ny [[fiteny malaiô-pôlineziana]] no sampana lehibe indrindra ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana. Fiteny ampiasaina hatrany andrefana amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] mamakivaky an' i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]], ka hatrany atsinanana amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] izy io. Tsy anisan' izy ireo ny fitenin' ny [[Melaneziana (vahoaka)|Melaneziana]]. Izao ny zana-bondrom-piteny malaiô-pôlineziana: * [[Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana]] (anisany ny [[fiteny malagasy]]) * [[Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana]] * [[Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany]] * [[Fiteny malaiô-pôlineziana avaratra-andrefana]] (izay atao hoe [[fiteny bôrneô avaratra]]). === Ny fiteny ôseanika === [[Sary:Austroneske jazyky.PNG|vignette|337x337px|Faritra ampiasana fiteny aostrôneziana ]] Ny [[fiteny ôseanika]] na [[Fiteny ôseanika|fiteny ôseaniana]] dia ny fiteny aostrôneziana sy fiteny teratany hafa ampiasain' ny olona amin' ny nosy maro any [[Ôseania]]. Miisa 450 any ho any ireo fiteny ireo. Ny faritra voasahan' ny mpiteny ireo fiteny ireo dia mahafaoka an' i [[Pôlinezia]] sy ny ampahany be amin' i [[Melanezia]] sy i [[Mikrônezia]]. Na dia mahasahana erana midadasika aza ireo fiteny ireo dia miisa 2&nbsp;000&nbsp;000 eo ho eo ihany ny mpampiasa azy ireo. Ny [[fiteny fijiana]] (mpiteny 600&nbsp;000) sy ny [[fiteny samôana]] (400&nbsp;000 mpiteny) no fiteny ôseanika be mpiteny indrindra. == Jereo koa == === Fianakaviam-piteny lehibe === * [[Fianakaviam-piteny afrô-aziatika]] * [[Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley]] * [[Fianakaviam-piteny nilô-sahariana]] * [[Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana]] * [[Fianakaviam-piteny altaika]] * [[Fianakaviam-piteny oraliana]] * [[Fianakaviam-piteny dravidiana]] * [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana]] * [[Fianakaviam-piteny aostrôaziatika]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] * [[Fianakaviam-piteny hmông-miena]] * [[Fianakaviam-piteny tay-kaday]] * [[Fianakaviam-piteny japônika]] * [[Fianakaviam-piteny na-dene]] * [[Fianakaviam-piteny eskimô-aleota]] === Vondrom-pianakaviam-piteny === * [[Vondrom-piteny kôisàna]]; * [[Vondrom-piteny kaokaziana]] * [[Vondrom-piteny paleo-siberiana|Vondrom-piteny paleô-siberiana]]; * [[Vondrom-piteny papoa]]; * [[Vondrom-piteny amerindiana]]; * [[Vondrom-pitenin'ny tompontanin'i Aostralia]]; * [[Vondrom-piteny any Andamàna]]. {{vangovango}} [[Sokajy:Vondrom-piteny]] [[Sokajy:Fiteny]] 3qz1qx5kbsv75gu0sbet8obn2qmo8c7 0 183876 1150867 1090566 2026-09-17T02:18:17Z ~2026-49733-72 41027 1150867 wikitext text/x-wiki {{Coord|-33.44533|-70.66800}} {{infobox tanàna |tanàna=Santiago |firenena={{Silia}} |isam-ponina=200,792 |velarantany= |ben'ny tanàna= |sary=Santiago de chile collage.png }} I '''Santiago''' dia tanàna renivohitr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Renivohitra any Amerika Atsimo]] [[Sokajy:Renivohitra]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] i2unyyetfqk7jpetisgwi3bsterroza 14 183877 1150865 648485 2026-09-17T02:17:32Z ~2026-49733-72 41027 1150865 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Jeografian'i Silia]] [[sokajy:Tanàna|Silia]] rnkzpnxzney2a8o2zo4lrysnoahgwws 0 262051 1150858 1088120 2026-09-17T00:37:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150858 wikitext text/x-wiki [[Sary:P46.jpg|vignette|Sombin' ny [[Epistily faharoa ho an'ny Korintiana|Epistily faharoa ho an' ny Kôrintiana]] (2Kôr. 11.33 - 12.9) amin' ny fiteny grika kôine.]] Ny '''fiteny''' '''grika''' '''kôine''' na '''fiteny grikan' ny''' '''Baiboly''' dia endriky ny [[fiteny grika taloha]] izay nampiasain' ny olona tamin' ny vanim-potoana sy tontolo nanjakan' ny kolontsaina grika ([[Vanim-potoana Helenistika|vanim-potoana helenistika]]) ary nampanarahim-penitra tamin' ny vanim-potoana nampiroborobo ny kolontsaina grika. Tsy ny [[Grika (vahoaka)|Grika]] ihany no nampiasa io fiteny io fa ny hafa firenena izay nandray manontolo na ampahany ny kolontsaina grika na ny olona te hampita ny heviny tamin' ny olona samihafa firenena tamin' izany fotoana izany. Avy amin' ny fitenim-paritra [[Fiteny grika iôniana-atika|iôniana-atika]]<nowiki/>n' ny fiteny grika, izay nisisihan' ny endrika hafan' ny fiteny grika, ny fiteny grika kôine<ref><small>Définitions [http://www.cnrtl.fr/lexicographie/koin%C3%A8/0 lexicographiques] {{Wayback|url=http://www.cnrtl.fr/lexicographie/koin%C3%A8/0 |date=20201020092427 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Flexicographie%2Fkoin%25C3%25A8%2F0]] et [http://www.cnrtl.fr/etymologie/koin%C3%A8/0 étymologiques] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Fetymologie%2Fkoin%25C3%25A8%2F0]] de « koinè » (sens A. 1.) du ''Trésor de la langue française informatisé'', sur le site du Centre national de ressources textuelles et lexicales.</small></ref>. Tamin' io fiteny io no nanoratana bokim-pivavahana maro toy ny boky ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] ao amin' ny [[Baiboly]]. [[Fiteny ôfisialy|Fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n' ny fitantanan-draharaha tamin' izany fotoana izany koa ny fiteny grika kôine tao amin' ny faritra nandray ny kolontsaina grika ka nifaninana tamin' ny [[fiteny latina]] izy tamin' izany fotoana izany. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''kôine'' dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''κοινή'' / ''koinế'' (izay midika hoe "iraisana" na "iombonana"), izay fanafohezana ny andian-teny hoe ''κοινὴ διάλεκτος'' / ''koinề diálektos'' (izay midika hoe "fitenim-paritra iraisana"). Atao hoe ''Ελληνιστική Κοινή'' / ''Hellênistikê Koiné'' koa izy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. == Tantaran' ny fiteny grika kôine == [[Sary:Hellenistic Greek.png|vignette|276x276px|Ny faritra niteny grika kôine nandritra ny vanim-potoana helenistika (taona 323 - 31 tal. J.K.) * Manga antitra: Niteny grika ny ankamaroan' ny mponina tao amin' ireo faritra ireo. * Manga tanora: Faritra nandray ny kolontsaina grika. ]] Nivoatra ho fiteny iraisan' ny tafik' i [[Aleksandra Lehibe]] ny fiteny grika kôine, satria fitenim-paritra grika maro no nampiasaina talohan' izay. Tamin' ny fiafaran' ny fanafihana sy fakan' ny [[Fanjakan' i Makedônia|Makedôniana]] tany dia nampiasain' ny olona hatrany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Egipta]] ka hatrany amin' ny sisin-tanin' i [[India]] ity fiteny iraisana ity. Nivoatra avy tamin' ny [[fiteny grika klasika]] ny fiteny grika kôine. Ny fiteny grikan' ny [[Andro Antenatenany]] (taonjato voalohany hatramin' ny taona nanorenan' i [[Kônstantino I]] an' i [[Kônstantinôpôlisy]] tamin' ny taona 330 taor. J.K.) dia efa fivoaran' ny fiteny grika kôine. Ny vanim-potoana taorian' ny fiteny grika klasika dia fotoana niforonan' ny fiteny grika kôine sy nivoarany nandritra ny vanim-potoana helenistika sy [[Rôma Taloha|rômana]] ao amin' ny tantara grika, hatramin' ny tapany farany amin' ny [[Andro Taloha]]. == Fiavian' ny fiteny grika kôine == Tsy fantatra mazava ny fiavian' ny fiteny grika kôine hatramin' ny fotoana voalohandohany nisiany. Nandritra ny vanim-potoana nanjakan' ny kolontsaina grika dia nihevitra ny ankamaroan' ny manam-pahaizana fa vokatry ny fifangaroan' ny fitenim-paritra efatry ny fiteny grika io fiteny io ka izany no iantsoana azy hoe ''ἡ ἐκ τῶν τεττάρων συνεστῶσα'' / ''hê ek tôn tettarôn sunestôsa'' ("ny fikambanan' ny efatra"). Notohanan' ilay mpahay teny aotrisiana Paul Kretschmer nandritra ny fiantombohan' ny taonjato faha-19 izany fomba fijery izany tao amin' ny boky nosoratany hoe ''Die Entstehung der Koine'' (1901), fa ilay Alemàna atao hoe Wilamowitz sy ilay Frantsay atao hoe [[Antoine Meillet]], izay samy niankina tamin' ny singa tsy momba ny [[Fiteny atika|fiteny grika atika]]<nowiki/>n' ny fiteny kôine (toy ny ''σσ'' asolo ny ''ττ'' sy ny ''ρσ'' asolo ny ''ρρ''; ohatra: ''θάλασσα'' — ''θάλαττα'', ''ἀρσενικός'' — ''ἀρρενικός''), dia mihevitra ny fiteny grika kôine ho endriky fiteny grika iônika notsorina. Ny vahaolana farany eken' ny manampahaizana dia ilay nomen' ny mpahay fiteny grika G. N. Hadzidákis, izay nanaporofo fa na dia ny "fikambanan' ny efatra" izay fototra marin-toeran' ny fiteny grika kôine aza dia fiteny grika atika tanteraka. Izany hoe azo heverina ho fiteny grika atika mifangaro singa maro ny fiteny grika kôine, indrindra singa avy amin' ny fiteny grika iônika, nefa misy koa singa avy amin' ny endrika hafan' ny fiteny grika. Mety miovaova arakaraka ny faritra ny fiantraikan' ny fiteny grika kôine tamin' ny singa ara-piteny tsy avy amin' ny fiteny grika atika. Noho izany dia mety nanana toetra misongadina kokoa noho ny hafa ny endrika maron' ny fiteny grika kôine notenenin' ny [[vahoaka iôniana]] any [[Azia Minora]] sy any [[Kiprôsy]]. Ankoatra izany dia mitovy amin' ny fiteny atika ny fiteny grika kôinen' ny mpanoratra tamin' ny vanim-potoana helenika, ka izany no ilazana azy matetika ho fiteny atika iombonana. == Loharanon-kevitra == Ny manam-pahaizana voalohany nandinika ny fiteny grika kôine tamin' ny vanimpotoana aleksandrina sy amin' izao fotoana izao dia ny filôzôfa izay nanao ny [[fiteny atika]] tamin' ny vanim-potoana klasika ho tapiany hanaovany fandinihana ka tsy nandray ny fitenim-paritra hafan' ny [[fiteny grika]]. Noheverina ho tsy mendrika hodinihina ny fiteny grika kôine satria be loatra hono ny fahasimbany. Tsy niverenana nodinihina ny maha zava-dehibe ara-[[tantara]] sy ara-[[Haitsikerafiteny|kaifiteny]] ny fiteny grika kôine raha tsy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 izay nahitana ny manampahaizana malaza maro nitarika fandinihana mifanesy momba ny fivoaran' ny fiteny grika kôine nandritra ny vanim-potoana helenika sy rômana izay nifanindry taminy. Maro ny loharano nandinihana ny fiteny grika kôine nefa tsy mitovy ny fahazoana antoka azy ireo. Ny tena misongadina dia ny sora-tsokitra taorian' ny vanim-potoana klasika sy ny [[taratasy zozoro]] (papirosy) satria nisy vontoatiny tsy sandoka izy ireo sady azo anaovana fandinihana avy hatrany. Ny loharano iray lehibe hafa dia ny [[Baiboly]] jiosy amin' ny fiteny grika, atao hoe [[Septoajinta]]. Ity boky ity dia mampita fampianarana amin' ny sarangan' olona ambany ka mampiasa ny endri-piteny niely indrindra tamin' izany fotoana izany. Nisy koa lahatsoratra azo alaina amin' ireo manam-pahaizana tao Atika nandritra ireo vanim-potoana helenika sy rômana ireo. Ireo manam-pahaiana ireo, izay te hiady amin' ny fivoaran' ilay fiteny, dia namoaka lahatsoratra feno ohatra mampitaha ny fiteny grika atika, izay heveriny ho "marina", amin' ny fiteny grika kôine izay ataony hoe "mania". Izao no zavatra nosoratan' i Frinikôsy Arabiôsy (Φρύνιχος Ἀράβιος / ''Phrynikhos Arabios'') tamin' ny taonjato faha-2 taor. J.K.: * ''Βασίλισσα'' οὐδείς τῶν Ἀρχαίων εἶπεν, ἀλλὰ ''βασίλεια'' ἢ ''βασιλίς''. / ''Basilissa'' oudeis tôn Arkhaiôn eipen, alla ''basileia'' hê ''basilis''. ("''Basilissa''<ref><small>Ny teny hoe ''Βασίλισσα'' / ''Basilissa'' dia midika hoe "mpanjakavavy".</small></ref> ''-'' ny Ntaolo dia tsy nampiasa izany velively, aleo ny hoe ''Basileia'' na ''Basilis''"). * ''Διωρία'' ἑσχάτως ἀδόκιμον, ἀντ’αυτοῦ δὲ ''προθεσμίαν'' ἐρεῖς / ''Diôria'' eskhatôs adokimon, ant autou de ''prothesmian'' ereî ("ny hoe ''Dioria''<ref><small>Ny teny hoe ''Διωρία'' / ''Diôria'' dia midika hoe "fe-potoana".</small></ref> dia tsy fiteny fa soloy amin' ny hoe ''prothesmia''"). * ''Πάντοτε'' μὴ λέγε, ἀλλὰ ἑκάστοτε καὶ διὰ παντός / ''Pantote'' mê lege, alla ''hekastote'' kai dia pantos ("Aza miteny hoe ''Pantote''<ref><small>Ny teny hoe ''Πάντοτε / pantote'' dia midika hoe "mandrakariva".</small></ref> fa ''hekastote'' sy ''dia pantos''"). Ny loharano hafa sasany dia azo tamin' ny fahitana isankarazany toy ny sora-tsokitra tamin' ny tavim-bilany tany nataon' ny mpanao hoso-doko malaza, izay ahitana matetika fahadisoana vokatry ny fahalalany tsy tonga lafatra io fiteny io. == Fivoaran' ny fiteny grika kôine avy amin' ny fiteny grika tranainy == === Ny feon-teny === Tetezamita ny fiteny grika kôine amin' ny lafiny feon-teny: tamin' ny fiandohany dia saika nitovy tanteraka amin' ny fiteny grika tranainy ny fiteny grika kôine, nefa rehefa taty aoriana dia nihamanakaiky ny fiteny grika ankehitriny izy. Ny fiovana tena lehibe nandritra io vanimpotoana io dia ny fahaverezan' ny halavan' ny [[zanapeo]], ny fanoloanana ny tsindrin-kaavo amin' ny tsindrim-baika ary ny fanoloana ny ankamaroan' ny zanapeo kambana amin' ny zanapeo tokana. Ny fiovana misongadina dia ireto: {| class="wikitable" |'''Litera''' |'''Fanononana grika klasika''' |'''Fanononana grika kôine''' |'''Fanononana grika ankehitriny''' |- |β |[b] |[β] |[v] |- |γ |[g] |[ɣ], [j] raha alohan' ny [i] sy [ɛ] |[ɣ], [ʝ] alohan' ny [i] sy [ɛ] |- |δ |[d] |[d] |[ð] |- |ε |[e] |[ε] |[ε] |- |ζ |[zd] |[z] |[z] |- |η |[εː] |[eː] |[i] |- |θ |[tʰ] |[tʰ] |[θ] |- |φ |[pʰ] |[ɸ] |[f] |- |χ |[kʰ] |[kʰ] |[x], [ç] alohan' ny  [i] sy [ɛ] |- |ο |[o] |[ɔ] |[ɔ] |- |υ |[y] |[y] |[i] |- |ω |[ɔː] |[ɔ] |[ɔ] |- |αι |[ai] |[ε] |[ε] |- |αυ |[au] |[aβ] alohan’ ny renifeo migoboka, [aɸ] alohan’ ny renifeo tsy migoboka |[av] alohan’ ny renifeo migoboka, [af] alohan’ ny renifeo tsy migoboka |- |ει |[eː] |[i] |[i] |- |ευ |[eu] |[εβ] alohan’ ny renifeo migoboka, [εɸ] alohan’ ny renifeo tsy migoboka |[εv] alohan’ ny renifeo migoboka, [εf] alohan’ ny renifeo tsy migoboka |- |ηι |[ɛːj] |[i] |[i] |- |οι |[oi] |[y] |[i] |- |ου |[oː] |[uː] |[u] |- |υι |[yː] |[i] |[i] |} == Jereo koa == * [[Fiteny grika]] * [[Fiteny atika|Fiteny grika atika]] * [[Abidy grika]] == Loharano sy fanamarihana == hzc9k6y1gw0avljz99ek7fxev289lhb 0 264773 1150834 1125940 2026-09-16T13:43:20Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1150834 wikitext text/x-wiki [[Sary:Willem Drost - Batsheba met de brief van koning David.jpg|vignette|308x308px|''I Batseba'', sary nataon' i Willem Drost, 1654.]] I '''Batseba''' na '''Betsabe''', araka ny [[Testamenta Taloha]] ao amin' ny [[Baiboly]] dia ilay vehivavy, notsiriritin' ny mpanjaka [[Davida (mpanjaka)|Davida]], nefa vadin' ny miaramila mahatokiny atao hoe Oria [[Hitita]] na [[Hitita (vahoaka)|Heteana]], izay tantaraina ao amin' ny [[Boky faharoan' i Samoela]] (2Sam. 11:2-26). Amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] izy dia atao hoe בַּת־שֶׁבַע / ''Baṯ-šeḇaʿ.'' Araka ny fitantarana ao amin' ny Baiboly, raha nandray anjara tamin' ny ady i Oria dia voasinton' ny hatsaran-tarehin' i Batseba vadin' i Oria ny mpanjaka Davida ka nila azy dia nahabevohoka azy. Mba hanaovan' i Davida an' i Oria ho rain'ilay zaza dia nampodiny tany amin' ny vadiny ilay miaramilany nefa tsy nahomby izany tetika izany. Nalefan' i Davida teny am-bava ady eny alohan' ny miaramila rehetra i Oria ka maty tao. Nanambady an' i Batseba amin' izay ny mpanjaka, nefa maty teo am-pahaterahany ny zanak' izy ireo. Niteraka fanindroany tamin' i Batseba i Davida ka nahazo an' i [[Sôlômôna]] (na Salômôna, izay lasa mpanjaka nandimby an' i Davida taty aoriana) avy eo niteraka an' i Samoa sy i Sôbaba ary i [[Natana (zanak' i Davida)|Natana]]. Matetika ny lovantsofina jiosy no milaza an' i Batseba ho zafikelin' i Ahitôfela, fa ny lovantsofina rabinika kosa dia milazalaza ny anjara asan' i [[Satana]] tao amin' ny fihaonany tamin' i Davida. Ao amin' ny [[kristianisma]], i Batseba dia miseho ao amin' ny [[tetiaran' i Jesoa]] ([[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 1: 6) ary mifandray amin' ny tipôlôjian' i [[Maria (renin' i Jesoa)|Maria Virjiny]]; ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana|Ôrtôdôksa etiôpiana]] dia manaja azy ho [[olo-masina]]. Ao amin' ny [[Silamo|finoana silamo]], io tantarany io dia lavina satria tsy mifanaraka amin' ny tsy fetezan-dison' ny [[Mpaminanin' ny silamo|mpaminany]], koa manazava ny fanambadian' i Davida azy amin' ny fomba hafa ny lovantsofina. Miady hevitra ny manam-pahaizana raha niharan' ny [[fanararaotam-pahefana]] nataon' i Davida izy na mpiray tsikombakomba, ary nisy fiantraikany teo amin' ny fomba fiheverana ny fihenan' ny fahefan' i Davida tatỳ aoriana ny tantarany. Lasa fantatra teo amin' ny zavakanto, ny literatiora, ny mozika ary ny sarimihetsika i Batseba, ary matetika no aseho mandro eo ambany mason' i Davida, izay maneho ny lohahevitra momba ny fahefana sy ny faniriana ary ny [[fitsaran' Andriamanitra]]. == Jereo koa == * [[Lemoela (mpanjaka)]], angamba misy fifandraisany amin' i Batseba * [[Tantaran' i Sozana|Sozana]] (ao amin' ny ''[[Bokin' i Daniela#I Sozàna sy ny fitsarana nataon' i Daniela (Dan. 13)|Bokin' i Daniely]]''), izay nisy nitsikilo koa tao am-pandroany * [[Natàna (mpaminany)]] 3elkvs46qn9oa65m8q95kv7k2o4tzb8 1150836 1150834 2026-09-16T14:02:49Z Thelezifor 15140 1150836 wikitext text/x-wiki [[Sary:Willem Drost - Batsheba met de brief van koning David.jpg|vignette|308x308px|''I Batseba'', sary nataon' i Willem Drost, 1654.]] I '''Batseba''' na '''Betsabe''', araka ny [[Testamenta Taloha]] ao amin' ny [[Baiboly]] dia ilay vehivavy, notsiriritin' ny mpanjaka [[Davida (mpanjaka)|Davida]], nefa vadin' ny miaramila mahatokiny atao hoe [[Oria (Hitita)|Oria]] [[Hitita]] na [[Hitita (vahoaka)|Heteana]], izay tantaraina ao amin' ny ''[[Boky faharoan' i Samoela]]'' (2Sam. 11:2-26). Amin' ny teny hebreo izy dia atao hoe בַּת־שֶׁבַע / ''Baṯ-šeḇaʿ.'' Araka ny fitantarana ao amin' ny Baiboly, raha nandray anjara tamin' ny ady i Oria dia voasinton' ny hatsaran-tarehin' i Batseba vadin' i Oria ny mpanjaka Davida ka nila azy dia nahabevohoka azy. Mba hanaovan' i Davida an' i Oria ho rain'ilay zaza dia nampodiny tany amin' ny vadiny ilay miaramilany nefa tsy nahomby izany tetika izany. Nalefan' i Davida teny am-bava ady eny alohan' ny miaramila rehetra i Oria ka maty tao. Nanambady an' i Batseba amin' izay ny mpanjaka, nefa maty teo am-pahaterahany ny zanak' izy ireo. Niteraka fanindroany tamin' i Batseba i Davida ka nahazo an' i [[Sôlômôna]] (na Salômôna, izay lasa mpanjaka nandimby an' i Davida taty aoriana) avy eo niteraka an' i Samoa sy i Sôbaba ary i [[Natana (zanak' i Davida)|Natana]]. Matetika ny lovantsofina jiosy no milaza an' i Batseba ho zafikelin' i Ahitôfela, fa ny lovantsofina rabinika kosa dia milazalaza ny anjara asan' i [[Satana]] tao amin' ny fihaonany tamin' i Davida. Ao amin' ny [[kristianisma]], i Batseba dia miseho ao amin' ny [[tetiaran' i Jesoa]] ([[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 1: 6) ary mifandray amin' ny tipôlôjian' i [[Maria (renin' i Jesoa)|Maria Virjiny]]; ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana|Ôrtôdôksa etiôpiana]] dia manaja azy ho [[olo-masina]]. Ao amin' ny [[Silamo|finoana silamo]], io tantarany io dia lavina satria tsy mifanaraka amin' ny tsy fetezan-dison' ny [[Mpaminanin' ny silamo|mpaminany]], koa manazava ny fanambadian' i Davida azy amin' ny fomba hafa ny lovantsofina. Miady hevitra ny manam-pahaizana raha niharan' ny [[fanararaotam-pahefana]] nataon' i Davida izy na mpiray tsikombakomba, ary nisy fiantraikany teo amin' ny fomba fiheverana ny fihenan' ny fahefan' i Davida tatỳ aoriana ny tantarany. Lasa fantatra teo amin' ny zavakanto, ny literatiora, ny mozika ary ny sarimihetsika i Batseba, ary matetika no aseho mandro eo ambany mason' i Davida, izay maneho ny lohahevitra momba ny fahefana sy ny faniriana ary ny [[fitsaran' Andriamanitra]]. == Jereo koa == * [[Lemoela (mpanjaka)]], angamba misy fifandraisany amin' i Batseba * [[Tantaran' i Sozana|Sozana]] (ao amin' ny ''[[Bokin' i Daniela#I Sozàna sy ny fitsarana nataon' i Daniela (Dan. 13)|Bokin' i Daniely]]''), izay nisy nitsikilo koa tao am-pandroany * [[Natàna (mpaminany)]] dkbpnrolmf7dsbjvrcs32opuljh1yio 0 265069 1150885 1013547 2026-09-17T08:15:06Z Thelezifor 15140 1150885 wikitext text/x-wiki [[Sary:Maanyan Women at Keang Ethnic Festival 151030002.JPG|vignette|372x372px|Vehivavy maaniany manao fety]] [[Sary:Central Kalimantan in Indonesia.svg|vignette|304x304px|Io miloko mena io i Kalimantàna Afovoany]] Ny '''fiteny maaniany''' na '''fiteny maniany''' dia [[fiteny aostrôneziana]] tenenina any [[Indônezia]], ao [[Kalimantana|Kalimantàna]] Afovoany, ao amin' ny nosy [[Bôrneô]]. Ao amin' ny sampana malaiô-pôlinezianan' ny fiteny aostrôneziana ny fiteny maaniany. Ny fiteny maaniany dia iray amin' ireo [[fiteny barito|fiteny baritô]] atsinanana, izay vondrom-piteny malaiô-pôlineziana andrefana. Ny [[fiteny malagasy]] no akaiky indrindra azy raha ny voambolana fototra no heverina. Miisa eo amin'ny 150&nbsp;000 eo ny olona miteny azy, dia ireo [[vahoaka maaniany]] (zana-bondron' ny [[vahoaka daiaka]]) izay monina ao Kalimantàna afovoany, any Indônezia. Misy fifanahafana akaiky dia akaiky amin' ny fiteny barito atsinanana toy ny fiteny pakô (77&nbsp;%) sy ny fiteny dosóna vito (75&nbsp;%) ny fiteny maaniany. == Fampitahana voambolana == {| class="wikitable" |'''Maaniany''' |'''Malagasy''' |- |''isa'' |''iray na isa'' |- |''dime'' |''dimy'' |- |''uran'' |''orana'' |- |''apui'' |''afo'' |- |''mate-anrau'' |''masoandro'' |- |''babui'' |''lambo'' |} == Jereo koa == * [[Maaniany (vahoaka)]] 06scwleexeyqz45496sk2qn29aiymtq 1150886 1150885 2026-09-17T08:46:28Z Thelezifor 15140 Loharano 1150886 wikitext text/x-wiki [[Sary:Maanyan Women at Keang Ethnic Festival 151030002.JPG|vignette|372x372px|Vehivavy maaniany manao fety]] [[Sary:Central Kalimantan in Indonesia.svg|vignette|304x304px|Io miloko mena io i Kalimantàna Afovoany]] Ny '''fiteny maaniany''' na '''fiteny maniany''' dia [[fiteny aostrôneziana]] tenenina any [[Indônezia]], ao [[Kalimantana|Kalimantàna]] Afovoany, ao amin' ny nosy [[Bôrneô]]. Ao amin' ny sampana malaiô-pôlinezianan' ny fiteny aostrôneziana ny fiteny maaniany. Ny fiteny maaniany dia iray amin' ireo [[fiteny barito|fiteny baritô]] atsinanana, izay vondrom-piteny malaiô-pôlineziana andrefana. Ny [[fiteny malagasy]] no akaiky indrindra azy raha ny voambolana fototra no heverina. Miisa eo amin'ny 150&nbsp;000 eo ny olona miteny azy, dia ireo [[vahoaka maaniany]] (zana-bondron' ny [[vahoaka daiaka]]) izay monina ao Kalimantàna afovoany, any Indônezia. Misy fifanahafana akaiky dia akaiky amin' ny fiteny barito atsinanana toy ny fiteny pakô (77&nbsp;%) sy ny fiteny dosóna vito (75&nbsp;%) ny fiteny maaniany. == Fampitahana voambolana == Ohatra amin' ny voambolana fototra amin' ny teny maaniany<ref><small>Hudson, Alfred B., The Barito Isolects of Borneo. ''A Classification Based on Comparative Reconstruction and Lexicostatics'', Data Paper: Number 68, Ithaca, Department of Asian Studies, Cornell University, 1976., 1976, pp. 70-80.</small></ref>: {| class="wikitable" |'''Maaniany''' |'''Malagasy''' |- |''isa'' |''iray'' na ''isa'' |- |''dime'' |''dimy'' |- |''uran'' |''orana'' |- |''apui'' |''afo'' |- |''mate-anrau'' |''masoandro'' |- |''babui'' |''lambo'' |} == Jereo koa == * [[Maaniany (vahoaka)]] == Loharano == 2a0nlyuboeq6yqdksfwqsp0mpy2b9px 0 281669 1150896 1139673 2026-09-17T11:14:15Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150896 wikitext text/x-wiki I '''Toera''' na '''Andriamilafikarivo''' dia mpanjakan' i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]], izay maty nandritra ny ady nifavaovan' ny [[Sakalava]]<nowiki/>n' i Menabe tamin' ny tafika frantsay tao [[Ambiky]]<ref><small>"[https://laverite.mg/culture/item/23999-andriamilafikarivo%20-toera-%20le%20dernier%20roi%20symbole%20de%20la%20lutte%20anticoloniale%20%C3%A0%20madagascar.html? Andriamilafikarivo (Toera) - Le dernier roi symbole de la lutte anticoloniale à Madagascar]", ''laverite.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/25614-tantaran-ny-ampanjaka-toera.html? Tantaran'ny Ampanjaka Toera]", ''www.rdb.mg''</small></ref><ref name=":0"><small>Jacques Lombard, "[https://www.academia.edu/11452914/1988_Le_royaume_sakalava_du_Menabe_Essai_danalyse_dun_syst%C3%A8me_politique_%C3%A0_Madagascar_17%C3%A8_20%C3%A8 1988 Le royaume sakalava du Menabe. Essai d'analyse d'un système politique à Madagascar. 17è-20è]", ''www.academia.edu''</small></ref>. Ny mpanjaka Toera, izay mbola kely loatra tamin' ny nahatesan-drainy tamin' ny taona 1858, dia nisolo azy vonjimaika ny nenitoany Narova, izay nesorina tamin' ny taona 1860 satria nanao fifanarahana tamin' i Frantsa<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Tao Ambiky no nonenan' i Toera mandra-pahafatiny tamin' ny 30 Aogositra 1897, nandritra ny fanoherana ny fanafihan' ny Frantsay, ka 5&nbsp;000 ny Sakalava maty ary andriana maromaro no novonoina, aisan' izany ny mpanjaka Toera<ref name=":4"><small>Bernard Schlemmer, "[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/pt5/travaux_d/19286.pdf? Le Menabe, histoire d'une colonisation]", ''horizon.documentation.ird.fr''</small></ref>. Nentina tany [[Paris]] ny kabesony (karan-dohany) ary notehirizina ao amin' ny Muséum national d'histoire naturelle hatramin' ny volana Aogositra 2025, izay namerenana izany amin' ny fanjakana malagasy. == Fahazazany == Mbola kely loatra ny mpanjaka Toera raha maty tamin' ny taona 1858 i [[Taragny Vignany]] (na Andriantahoranarivo) rainy, ka ny andriambavy Narova, anabavin-drainy, no niantoka ny fitondrana vonjimaika<ref name=":1"><small>"[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=en&n=toera&p=andriamilafikarivo Andriamilafikarivo Toera]", ''gw.geneanet.org''</small></ref><ref name=":2"><small>Suzanne Chazan, "[https://www.academia.edu/124350039/La_soci%C3%A9t%C3%A9_sakalave_le_Menabe_dans_la_construction_nationale_malgache? La société sakalave : le Menabe dans la construction nationale malgache]", ''www.academia.edu''</small></ref>. Tsy nanan-janaka ilay andriambavy ary nesorin' ny vahoaka tamin' ny taona 1860 noho izy nanao fifanarahana tamin' i [[Frantsa]] (tamin' ny alalan' ny lieutenant de vaisseau Desprez<ref name=":0" /><ref name=":2" />) amin' ny hanaovana [[prôtektôrata]] ny fanjakana<ref name=":1" />. == Fanombohan' ny fitondrany == Zanaky ny mpanjakan' i Menabe taloha tamin' ny andriambavy i Toera. Zanaky ny vehivavy tsy andriaùbavy i Ingereza nefa teraka tao amin' ny faritry ny lapan' ny mpanjaka, fa i Toera, na dia manana ra mpanjaka za, dia teraka tany ivelan' ny faritry ny lapa sady zandry<ref name=":5"><small>Françoise Raison-Jourde, ''[https://books.google.co.jp/books?id=nKSlFJjgC9UC&lpg=PA1&ots=DUSMe6NaMp&dq=Toera%20Madagascar&lr&hl=fr&pg=PA396#v=onepage&q=Toera&f=false Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines]'', KARTHALA Editions, 1er janvier 1983 (<nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.jp%2Fbooks%3Fid%3DnKSlFJjgC9UC%26lpg%3DPA1%26ots%3DDUSMe6NaMp%26dq%3DToera%2520Madagascar%26lr%26hl%3Dfr%26pg%3DPA396%23v%3Donepage%26q%3DToera%26f%3Dfalse arsiva]]), p. 396.</small></ref>. Nandritra ny fifandonana taorian'izay<ref><small>Marie-Pierre Ballarin et Françoise Raison-Jourde, [https://books.google.co.jp/books?id=benGRSjq6u4C&lpg=PA7&ots=QOBgUQkMMG&dq=Toera%20Madagascar&lr&hl=fr&pg=PA236#v=onepage&q&f=false ''Les reliques royales à Madagascar: source de légitimation et enjeu de pouvoir'', XVIIIe-XXe siècles], KARTHALA Editions, 1er janvier 2000 (<nowiki>ISBN 978-2-84586-065-0</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.jp%2Fbooks%3Fid%3DbenGRSjq6u4C%26lpg%3DPA7%26ots%3DQOBgUQkMMG%26dq%3DToera%2520Madagascar%26lr%26hl%3Dfr%26pg%3DPA236%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse arsiva]]), p. 236-237.</small></ref> dia saika nanaiky ny rahalahiny i Toera, satria niteraka mosary ny fanakorontanana nataon' i Ingereza tamin' ny lalana an-drenirano fivezivezen' ny varotra tao amin' ilay fanjakana. Tamin' ny taona 1890 ka hatramin' ny 1895 no nitazona ny fahefana i Ingereza<ref name=":5" />, fa tamin' ny taona 1896 kosa bao nanohana an' i Toera ny ankamaroan' ny vahoakan' i Menabe<ref><small>George Herbert Smith, ''[https://www.google.co.uk/books/edition/Among_the_Menabe_Or_Thirteen_Months_on_t/rtcRAAAAYAAJ Among the Menabe; Or Thirteen Months on the West Coast of Madagascar]'', Society for Promoting Christian Knowledge, 1896, 4–6 p. ([[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.google.co.uk%2Fbooks%2Fedition%2FAmong_the_Menabe_Or_Thirteen_Months_on_t%2FrtcRAAAAYAAJ arsiva]])</small></ref>. == Fanoherany ny Frantsay == Tamin' ny taona 1895, noho ny tsy hafalian' ny Frantsay amin' ny mpitondra merina dia nanambara ny fananganana ny [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata frantsay]] manerana ny Nosy i Frantsa. Ny fanoheran' ny Malagasy tsy tapaka dia nitarika ny fanoloana ny governemanta sivily ao amin' ilay prôtektôrata ka i [[Joseph Simon Gallieni|Joseph Gallieni]] no lasa governora miaramila<ref name=":6"><small>Michael P. M. Finch, ''[https://www.google.co.uk/books/edition/A_Progressive_Occupation/n9nk8eK0CRUC A Progressive Occupation?: The Gallieni-Lyautey Method and Colonial Pacification in Tonkin and Madagascar, 1885–1900]'', OUP Oxford, 15/08/2013, 192-194 p. (<nowiki>ISBN 978-0-19-967457-2</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.google.co.uk%2Fbooks%2Fedition%2FA_Progressive_Occupation%2Fn9nk8eK0CRUC arsiva]])</small></ref>. Niezaka nanaraka fomba mandanjalanja tamin' ny Frantsay i Toera, na dia nanohana ny fikomiana aza ny sasany tamin' ny vahoakany taminy. Niezaka ny hifampidinika tamin' ny manam-pahefana frantsay izy, saingy taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana nataon' ny Frantsay, izay nandrahona ny fandraisana anjaran' ny olom-peheziny amin' ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]], dia niray hina tamin-dRainibetsimisaraka, mpitarika ny fikomiana tao amin' ny [[Menalamba]], izy. Taorian' ny fandresen' ny Frantsay ny Menalamba tamin' ny volana Jolay 1897 dia azo inoana fa i Toera no lasa natanjaka indrindra tamin' ny mpanjaka nanohitra<ref name=":7"><small>Stephen Ellis, ''[https://www.google.co.uk/books/edition/The_Rising_of_the_Red_Shawls/CdZkAwAAQBAJ The Rising of the Red Shawls]'', Cambridge University Press, 8 mai 2014 (<nowiki>ISBN 978-1-107-63489-3</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.google.co.uk%2Fbooks%2Fedition%2FThe_Rising_of_the_Red_Shawls%2FCdZkAwAAQBAJ arsiva]]), p. 138</small></ref>. Naniraka an' i [[Augustin Gérard]] i Gallieni mba hanafika ny [[Sakalava]], izay nolazainy fa mpiady sy mpangalatra ary tena saro-piaro amin' ny fahaleovantenany<ref name=":6" />. Nandritra ny fanafihan' ny Frantsay an' i [[Madagasikara]] dia nampiray ny heriny ny mpanjakan' i Menabe<ref name=":3"><small>"[https://dormirajamais.org/ambiky/ Le Massacre d’Ambiky en 1897, par Paul Vigné d’Octon]", ''dormirajamais.org''</small></ref><ref><small>"[https://secondeguerremondialeclairegrube.wordpress.com/2020/07/18/madagascar-la-prise-dambiky/ Madagascar : la prise d’Ambiky]", ''secondeguerremondialeclairegrube.wordpress.com''</small></ref>. Ny fitantarana frantsay dia milazalaza ny fitaka nataon' i Toera, izay nanao fifampiraharahana momba ny fandriam-pahalemana sady namory miaramila maro be nirongo basy, teo ambany fitarihan' i Mahatanty. Voalaza fa nanohy nanafika ny Frantsay izy sady niresaka momba ny fandriampahalemana<ref name=":6" /><ref name=":7" />. Ny fitantaran' i Menabe kosa dia milaza fa i Gérard no mpamitaka, satria nihevitra ny hisian' ny fandriampahalemana hatrany izy nefa nandroso nankany Ambiky, renivohitr' i Menabe ny tafika notarihiny<ref name=":6" /><ref name=":7" />. Nanoro hevitra an' i Toera i [[Léo-Philippe Samat]] (mpivarotra frantsay, izay [[Fatidra|fatidrà]] sady vinantolahin' ny mpanjaka Toera mihitsy, izay nitarika ny Frantsay ho amin' ilay toerana<ref name=":4" />) sy i [[Étienne Blot]] (enseigne de vaisseau) mba hanao lanonana fandraisana an' i [[Augustin Gérard]], kômandin' ny tafika frantsay, saingy nanome baiko hanatanterahana ny fanafihana ihany ity farany ity<ref name=":3" />. == Fahafatesany == Tamin' ny 14 Aogositra 1897 sy 30 Aogositra 1897 no nifanehatra tamin' ny miaramila frantsay teny [[Anosimena]] sy [[Ambiky]] ny mpitarika an' i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]] 100 niaraka amin' ny miaramila 10&nbsp;000 nirongo [[basy]]<ref name=":3" />. Taorian' ny daroka baomba fohy nataon' amin' ny tafondro dia azon' ny Frantsay ny tanànan' Ambiky ary novonoiny i Toera sy ny praiminisitra ary ny mpitarika lehibe iray atao hoe Vongovongo. Lehibe telo hafa koa no voasambotra, niaraka tamin' ny Sakalava miisa 500. Senegaley roa no maty tao amin' ny Frantsay<ref name=":6" />. Araka ny lovantsofina dia [[Sakalava]] 5&nbsp;000 no maty tamin' io alina io<ref name=":4" />. Novonoina miaraka amin' ny mpitari-tafika sy ny andriana maro ny mpanjaka Toera izay notapahin-doha<ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2025/08/15/a-madagascar-le-retour-du-crane-presume-d-un-roi-decapite-ranime-les-blessures-enfouies-de-la-colonisation_6629681_3212.html? A Madagascar, le retour du crâne présumé d’un roi décapité ravive les blessures enfouies de la colonisation]", ''www.lemonde.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lepoint.fr/afrique/madagascar-la-france-restitue-trois-cranes-sakalava-entre-science-et-enjeux-memoriels-25-04-2025-2588171_3826.php? Madagascar : la France restitue trois crânes sakalava, entre science et enjeux mémoriels]", ''www.lepoint.fr''</small></ref>. Taorian' ny fanafihana dia nikomy ny faritr' i Menabe, ary nibedy an' i Gérard i Gallieni noho ny zavatra nataony, ka nahatonga ny fampandrian-tany naharitra fito taona hananganana governemanta mpomba ny Frantsay tao Menabe<ref name=":7" />. Tsy nilamina i Menabe, noho izany zava-niranga izany, raha tsy tamin' ny taona 1900<ref name=":3" />. == Taorian' ny fahafatesany == Rehefa maty i Toera, dia nesorina ny lohany ary nentina tany [[Paris]], ary napetraka tao amin' ny fanangonana ny ''Muséum national d'histoire naturelle''. I Klara Boyer-Rossol no nahita ny toerana nisy azy io noho ny karnen' i [[Guillaume Grandidier]]<ref name=":8"><small>Damien Glez, "[https://www.jeuneafrique.com/1716001/culture/le-crane-presume-du-roi-malgache-toera-bientot-restitue-par-la-france/ Le crâne présumé du roi malgache Toera bientôt restitué par la France]", ''www.jeuneafrique.com'', 21 août 2025 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jeuneafrique.com%2F1716001%2Fculture%2Fle-crane-presume-du-roi-malgache-toera-bientot-restitue-par-la-france%2F arsiva]]</small></ref>, mpahay zavaboary. Noho ny faneren' ny taranak' i Toera sy ny fitondram-panjakana malagasy, ary efa napetraka tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taona 2003 ny fangatahana<ref name=":8" />, dia nanaiky ny hamerina an' ilay karan-doha i Frantsa, araka ny lalàna nivoaka tamin' ny taona 2023<ref><small>"[https://www.legifrance.gouv.fr/eli/loi/2023/12/26/MICX2315821L/jo/texte LOI n° 2023-1251 du 26 décembre 2023 relative à la restitution de restes humains appartenant aux collections publiques]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.legifrance.gouv.fr%2Feli%2Floi%2F2023%2F12%2F26%2FMICX2315821L%2Fjo%2Ftexte arsiva]], ''www.legifrance.gouv.fr''</small></ref><ref><small>Pauline Rouquette, "[https://www.france24.com/fr/afrique/20250826-la-france-rend-%C3%A0-madagascar-les-cr%C3%A2nes-sakalava-premi%C3%A8re-application-de-la-loi-de-2023 La France rend à Madagascar les crânes sakalavas, première application de la loi de 2023] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.france24.com%2Ffr%2Fafrique%2F20250826-la-france-rend-%25C3%25A0-madagascar-les-cr%25C3%25A2nes-sakalava-premi%25C3%25A8re-application-de-la-loi-de-2023 arsiva]]", ''www.france24.com'', 26/08/2025</small></ref>. Ny fitiliana ADN dia tsy afaka nanaporofo mazava fa an' i Toera io karandoha io, saingy neken' i Madagasikara ny famantarana rehefa avy nojeren' ny tromba sakalava iray ilay karandoha izay nambarany fa an' ny mpanjaka izany<ref><small>"[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cwy0qejppp7o Madagascar's King Toera: France returns skull of monarch killed during colonial era]", ''www.bbc.co.uk'',‎ 26/8/2025 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fnews%2Farticles%2Fcwy0qejppp7o arsiva]]</small></ref>. == Jereo koa == * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Fandringanana tao Ambiky]] == Rohy ivelany == * "[https://www.urlaub-auf-madagaskar.com/en/fitampoha-without-the-dynastic-relics-of-king-to-era/ Fitampoha-without the dynastic relics of King Toera] {{Wayback|url=https://www.urlaub-auf-madagaskar.com/en/fitampoha-without-the-dynastic-relics-of-king-to-era/ |date=20251010191734 }}", ''www.urlaub-auf-madagaskar.com'' * "[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=en&n=tarany+vinany&oc=0&p=x Tarany Vinany]", ''gw.geneanet.org'' * "[https://www.academia.edu/11452914/1988_Le_royaume_sakalava_du_Menabe_Essai_danalyse_dun_syst%C3%A8me_politique_%C3%A0_Madagascar_17%C3%A8_20%C3%A8 1988 Le royaume sakalava du Menabe. Essai d'analyse d'un système politique à Madagascar. 17è-20è]", ''www.academia.edu'' * Bernard Schlemmer, ''[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/pt5/travaux_d/19286.pdf? Le Menabe, histoire d'une colonisation]'' (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr'' * Jacques Faublée, "[https://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1984_num_71_262_4765_t1_0123_0000_2? Schlemmer (Bernard) : ''Le Menabe, histoire d'une colonisation'']", ''www.persee.fr'' (compte rendu) == Boky azo anovozan-kevitra == * Jacques Lombard, ''Le royaume Sakalava du Menabe : essai d’analyse d’un système politique à Madagascar (XVIIe–XXe siècle)'', ORSTOM, 1988. ([https://www.academia.edu/11452914/1988_Le_royaume_sakalava_du_Menabe_Essai_danalyse_dun_syst%C3%A8me_politique_%C3%A0_Madagascar_17%C3%A8_20%C3%A8 PDF]) ([https://www.anthropoweb.com/fielouxlombard/docs/1MC1Expressionculturelle/1988-Le%20royaume%20Sakalava%20du%20Menabe%20-%20essai%20d%27%27analyse%20d%27%27un%20systeme%20politique%20a%20Madagascar%2017e-20.pdf? PDF]) * Sophie Goedefroit, ''La société sakalava du Menabe : approche anthropologique d’un ensemble régional de Madagascar'', Université de Paris 1 Panthéon-Sorbonne, 1997. (PDF) * Bernard Schlemmer, ''Le Menabe : histoire d’une colonisation'', ORSTOM, 1983. (PDF) * Marie-Pierre Ballarin, ''Les reliques royales à Madagascar : source de légitimation et enjeu de pouvoir (XVIIIe–XXe siècles)'', Karthala, 2002. ([https://blogterrain.hypotheses.org/15649? Tsindrio eto]) * Thomas Mouzard, ''Rapport de stage sur le fonds et l’exposition de Madagascar : Documentation et recherches'', musée du quai Branly-EHESS, 2011. * Paul Vigné d’Octon, ''La Gloire du Sabre'', Flammarion, 1900. == Loharano sy fanamarihana == jzkwannjhz7ic5t04xsdukzivr5w90b 0 281904 1150847 1064691 2026-09-16T18:22:51Z Thelezifor 15140 1150847 wikitext text/x-wiki Ny '''fiteny malaiô-pôlineziana andrefana''', izay fantatra ihany koa amin' ny hoe '''fiteny hesperôneziana''', dia vondrona iray ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostroneziana]] izay ahitana ireo [[fiteny malaiô-pôlineziana]] izay tsy ao amin' ny sampana [[Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana|malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana]]. Tafiditra ao anatin' izany ny fiteny aostrôneziana rehetra tenenina eto [[Madagasikara]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] an-tanibe, any [[Filipina]], ao amin' ny Nosy Sunda Lehibe (anisan' izany ireo nosy kely mifanila aminy), any Bali, any Lombok, any amin' ny tapany andrefan' i Sumbawa, any Palau ary ny amin' ny Nosy Mariana. Tolo-kevitra avy amin' i Robert Blust ny nanaovana sampana rahavavy ao anatin' ny fiteny malaiô-pôlineziana mifanila amin' ny sampana malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana. Satria tsy misy endri-javatra izay mamaritra tsara ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana ho zana-bondrona, dia nilaozan' ny fanasokajiana vao haingana izany. == Fanakilasiana == Ny maha-zava-dehibe ny vondrona malaiô-pôlineziana andrefana dia mbola fanontaniana misokatra, na dia aseho mazava tsara aza ity vondrona ity. Ho an' i Blust (1999), ity zana-bondrona dia ampiasaina indrindra hanasokajiana ny fiteny malaiô-pôlineziana izay tsy voasokajy ao amin' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana|zana-bondrona afovoany-atsinanana]]. Mba hamahàna ity olana ity, i Ross (1995) dia nandao ny hevitra momba ny fanasokajiana ara-pianahana. Notanisainy ireo vondrona efatra amby roapolo azo fantarina ao amin' ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana ary noheveriny ho toy ny fanombohana fikarohana fanampiny izany. I [[Adelaar]] dia mampiasa ity fomba ity ary niafara amin' ny vondrona telo amby roapolo izany: # ireo [[Vondrom-piteny filipina|fiteny filipina]] izay ahitana ireo fiteny sangirika sy ireo fiteny minahasana ary ireo fiteny gôrôntalô-môngôndika; # ny fiteny samôrô; # ny fiteny palaoana; # ireo [[fiteny sama-bajao]]; # ireo fiteny malaiô-sombaoiana, izay mamondrona ireo [[fiteny malaîka]], ireo fiteny asiney-samika, ny fiteny baliney, ny fiteny sasàka, ny fiteny sombaoaney, ny fiteny madorey ary ny [[fiteny sondaney]]; # ny [[fiteny javaney]]; # ireo fiteny môkena-môklena; # ireo fiteny bôrneô avaratra; # ireo fiteny kaianika; # ireo fiteny daiaka an-tanety; # ireo [[fiteny baritô atsinanana]] (ahitana ny [[fiteny malagasy]]); # ireo [[fiteny baritô-mahakama]]; # ireo [[fiteny baritô andrefana]]; # ireo fiteny lamponga; # ny fiteny rejanga; # ireo fiteny somatra avaratra-andrefana; # ireo fiteny tôminy-tôlitôly; # ireo fiteny kaily-pamôna; # ireo fiteny saloana; # ireo fiteny bongko-tôlaky; # ireo fiteny mona-botôna; # ireo fiteny vôliô-vôto; # ireo fiteny solavesy atsimo. == Jereo koa == * [[Fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana]] 6zfo6fisaaa67eq7j2ogvjm2wn5p56y 0 281905 1150848 1064692 2026-09-16T18:26:09Z Thelezifor 15140 1150848 wikitext text/x-wiki [[Sary:Indonesia Wallacea.svg|vignette|368x368px|I Wallacea dia vondron' ny nosy ao anatin' ny faritra mena. Miloko manga ny Weber Line. Ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany dia saika ao anatin' i Wallacea irery ihany. Ahitana ny fiteny halmahera avaratra sy ny fiteny selebika ary ny fiteny solaoesy atsimo ny vondrona fiteny hafa ao amin' i Wallacea.]] Ny '''fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana''' dia sampan' ny [[fiteny malaiô-pôlineziana]] ahitana fiteny 700 mahery. == Fitsinjaràny == Ny [[fiteny malaiô-pôlineziana afovoany]] dia ampiasaina any amin' ny Nosy Sunda Kely sy Maluku ao amin' ny Ranomasin' i Banda, any amin' ny faritra mifanitsy amin' ny faritany [[Indônezia|indôneziana]] any Nusa Tenggara Atsinanana sy any Maluku ary ny firenena [[Timôro Atsinanana]] (afa-tsy ny [[fiteny papoana]] ao Timor sy ny manodidina), fa miaraka amin' ny fiteny bima miitatra hatrany amin' ny tapany atsinanan' ny Nosy Sumbawa ao amin' ny faritanin' i Nusa Tenggara Andrefana sy ny fiteny sola ao amin' ny Nosy Sula any amin' ny zoro atsimo-andrefan' ny faritanin' i Maluku Avaratra. Ny nosy lehibe indrindra amin’ io faritra io dia i Sumbawa, i Sumba, i Flores, i Timôro, i Buru, ary i Seram. Ny fiteny manan-danja indrindra amin' ny isan' ny mpiteny dia ny fiteny ngahy mbojo (fiteny bimana), ny fiteny fangaray any andrefan' i Flores, ny fiteny oabo meto any Timôro Andrefana, ary ny fiteny tetoma izay fitenim-pirenen' i Timôro Atsinanana. == Zana-tsampana == Ao amin' ny tolo-kevitra voalohany, ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana dia mizara ho [[fiteny malaiô-pôlineziana afovoany]] sy [[fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana]]. Na izany aza, ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany dia fantatra amin' ny ankapobeny ho teny mahafaoka ireo fiteny tsy malaiô-pôlineziana atsinanana ao anatin' ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana, izay mamorona fatorana fa tsy zana-tsampana manan-kery. Mety mamorona fatoranana ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany. Ny ankamaroany dia tsy voaporofo tsara, saingy toa tsy mahaforona vondrona mirindra. Maro amin' ny endri-toetra aroso hamaritana ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany no tsy hita any amin' ny faran' ny faritra ara-jeôgrafia. Noho izany, ny mpahay teny sasany dia mihevitra azy io ho fatorana; ny fanasokajiana mahazatra dia mety hihevitra ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany ho teny mety anondroana ireo fiteny afovoany-atsinanana izay tsy malaiô-pôlineziana atsinanana (Grimes 1991). Ny faritra itenenanana ny fiteny malaiô-pôlineziana atsinanana dia manomboka amin' ny morontsirak' i Halmahera mamakivaky an' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Mbola mampiady hevitra ity zana-bondrona ity satria mifototra amin' ny porofo ara-[[Voambolana|boambolana]] fotsiny, tsy misy fanavaozana ara-[[Feon-teny|peon-teny]] iombonana. Mifanohitra amin' izany kosa ireo sampana roa, dia ny [[fiteny halmahera amin' ny tapany atsimon' i Ginea Vaovao Andrefana]] sy ny [[fiteny ôseanika]], izay samy voafaritra tsara amin' ny fanavaozana ara-peon-teny sy ara-boambolana, ary ekena eran' izao tontolo izao ho zana-bondrona manan-kery. === Tsikera === Ny fiheverana ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana ho vondrona (''clade'') manan-kery dia nolavin' i Donohue & Grimes (2008), izay tsy mihevitra ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana ho fatorana. Donohue & Grimes (2008) dia milaza fa maro ny endri-javatra voalaza fa mamaritra ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany na ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana izay hita ihany koa amin' ny sasany amin' ireo [[fiteny malaiô-pôlineziana andrefana]] mihazona ny fomba tranainy kokoa ary na amin' ny [[fiteny fôrmôzana]] aza. Edwards & Grimes (2021) koa dia tsy mihevitra ny fiteny malaiô-pôlineziana afovoany-atsinanana ho sampana mirindra. == Jereo koa == * [[Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana]] 3aetxn0oojvu3t0lrhs5d8tjxsze7pq 0 282052 1150888 1064693 2026-09-17T08:50:52Z Thelezifor 15140 /* Fanakilasiana */ 1150888 wikitext text/x-wiki Ny '''fiteny baritô atsinanana''' dia zana-bondron' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|sampam-piteny malaiô-pôlineziana]] ao amin' ny [[fiteny aostrôneziana]]. Any amin' ny nosy [[Bôrneô]], any [[Kalimantana]], any [[Indônezia]], ao [[Mayotte]], ary eto [[Madagasikara]] no misy azy ireo. == Fanakilasiana == Mbola iadian-kevitra ny fanasokajiana ny fiteny baritô atsinanana. Ireo fiteny ireo dia matetika aseho ho mifandray amin' ny vondrom-piteny baritô maro hafa ao amin' ny nosy [[Bôrneô]] ary mamorona ny [[Fiteny baritô|vondrom-piteny baritô lehibe]]. Nolavin' i Ross sy Adelaar io fihavanana misy eo amin' ny fiteny ao amin' ny vondrona baritô ireo. Ho an' ireo mpandalina teny roa ireo, ny fiteny baritô atsinanana, toa ny [[fiteny baritô-mahakama]] sy ny [[fiteny baritô andrefana]], dia mivondrona amin' ny [[fiteny malaiô-pôlineziana andrefana]]. I Blust dia manilika ny fiteny baritô -- ary koa ny vondrona hafa ao amin' ny nosy Bôrneô, ny [[fiteny daiaka an-tanety]] ary ny fiteny kaianika -- tsy ho ao amin' ny [[Fiteny bôrneo avaratra|vondrom-piteny bôrneo avaratra]]. Eken' ny rehetra anefa ny firaiketan' ny [[fiteny malagasy]] amin' ny fiteny baritô atsinanana. Ireto ireo fiteny ireo: * ireo fiteny ao afovoany-atsimo: fiteny dosona deiaha, fiteny dosona malanga, fiteny dosona vito, [[fiteny maaniany]], fiteny pako; * ny [[fiteny malagasy]] (anisan' izany ny [[fiteny bosy]] ao [[Mayotte]]); * ireo fiteny ao avaratra: ny fiteny lavangana, ny fiteny tavoiana. 5dcnmpd9qwtdramsb7xv6zhpnszf3mj 0 285077 1150871 1106184 2026-09-17T04:06:07Z ~2026-49733-72 41027 1150871 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Sakaramy |faritany=[[Faritanin'i Antsiranana|Antsiranana]] |faritra = [[Faritra Diana|Diana]] |velarantany = |isam-ponina=3400 |firenena={{Madagasikara}} |saina= |sary=Diego Suarez - Voiture Postale - Station de Sakaramy (cropped).jpg }} '''Sakaramy''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[Distrikan' Antsiranana II]], [[Faritra Diana]], [[Faritanin'i Antsiranana]]. Ny isam-poniny dia 3400 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2012. == Fokontany == 5 fokontany Sakaramy centre, Mahatsinjo, Ambodimadiro, Sahasifotra sy Ankazomibaboka. ==EIGN (École d’Intervention Gendarmerie Nationale) == Manana tobin-jadarmaria sy toeram-pihofanana ho zandary ny ao Sakaramy, dia ny EIGN izany.<ref>https://latribune.cyber-diego.com/mobile/breves/1732-ecole-d-intervention-gendarmerie-nationale-presentation-sous-le-drapeau-de-la-classe-2015.html</ref> ==Fanatanjahantena== * Ny hoavin' ny Sakaramy (baolina kitra) == Loharano == == Rohy ivelany == Website: [https://www.fidev.mg/commune-rurale-sakaramy/ Web site Sakaramy] {{reflist}} {{Diana}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Diana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] fnrc3n6i3l8qil8s326v9shfp6bjbmm 14 292967 1150842 1150547 2026-09-16T16:02:56Z A09 31143 -wrong iw links 1150842 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Antoko politika breziliana]] [[Sokajy:Antoko liberaly]] of3biimo17831iec3sj8d3fj7k5pxpu 0 293162 1150859 1150563 2026-09-17T00:47:27Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150859 wikitext text/x-wiki Ny '''fivarotan-tena eto Madagasikara''' dia vokatry ny zava-misy ara-[[toekarena]], ara-[[Fiarahamonina|piarahamonina]], ara-[[Lalàna|dalàna]] ary ara-[[kolontsaina]]. Toe-javatra mampanahy ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]], indrindra ny resaka [[fanararaotana ara-nofo]] atao amin' ny [[zaza tsy ampy taona]]. Tatitra maro avy amin' ny fikambanana iraisam-pirenena sy fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana no manasongadina ny halehiben' ity olana ity. Miaina ao anatin' ny toe-javatra sarotra ny ankamaroan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara. Matetika izy ireo no iharan' ny [[herisetra]] sy ny fanararaotana ary ny fanilikilihan' ny fiarahamonina. Mampitohy ny tsingerin' ny [[fahantrana]], izay sarotra tapahina, ny tsy fahampian' ny fahafaha-mahazo tolotra ara-[[Fahasalamana|pahasalamana]] sy ara-[[Fanabeazana|panabeazana]], ary ny tsy fahafaha-misitraka tombontsoa ara-toekarena hafa. Maro amin' ny mpivaro-tena no milaza fa tsy safidy mahafinaritra ho azy ireo ny fivarotan-tena, fa zavatra tsy maintsy atao noho ny fahaverezan-kevitra vokatry ny [[fahantrana lalina]]<ref name=":7"><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix de plaisir»: les voix des travailleuses du sexe à Madagascar s’élèvent] {{Wayback|url=https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar |date=20250908031238 }}", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref name=":8"><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix par plaisir : les travailleuses du sexe de Madagascar revendiquent leur réalité] {{Wayback|url=https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar |date=20250908031238 }}", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref name=":9"><small>"[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}", AFD - Agence Française de Développement</small></ref>. == Tantara == === Faha mpanjaka === Niseho tamin' ny fomba hafa vokatry ny rafi-piarahamonina sy ny varotra ary ny fifaneraserana amin' ny vahiny ny fivarotan-tena teto [[Madagasikara]] tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka (talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]]). ==== Fivarotan-tena tany amorontsiraka ==== Nifandray akaiky amin' ny asa aman-draharaha eny an-dranomasina sy momba ny raharaham-barotra ny fivarotan-tena tany amin' ny tanàna misy [[seranan-tsambo]] any amin' ny morontsiraka, toa an' i [[Toamasina]] sy i [[Hell-Ville]] ([[Nosy Be]]). Nanam-pifandraisana amin' ny vehivavy teo an-toerana ny tantsambo sy mpivarotra vahiny, indrindra fa ny Eorôpeana, matetika tamin' ny endrika vadikely ([[vaditsindrano]]). Noleferin' ny mpitondra teo an-toerana izany firaisan-trano izany, izay indraindray tsy maharitra, ary nandray anjara amin' ny fananganana aristôkrasia safiotra nanan-kery tany amin' ireo faritra ireo<ref name=":5"><small>"[https://www.academia.edu/123699305/Fraternit%C3%A9_de_sang_et_mariages_Les_traitants_europ%C3%A9ens_et_les_soci%C3%A9t%C3%A9s_malgaches_au_XIXe_si%C3%A8cle? Fraternité de sang et mariages. Les traitants européens et les sociétés malgaches au XIXe siècle]", ''www.academia.edu''</small></ref>. ==== Anjara asa ara-tsôsialy sy kolontsaina ==== Nalaza tamin' ny fandraisany anjara amin' ny fitsenana sy fanotronana ôfisialy sady nilain' ny tantsambo eorôpeana amin' ny [[firaisana ara-nofo]] ny vehivavy sasany izay antsoina hoe "tsimihorirana" na "tsimanetsa". Samihafa ny fiheverana izany fanao izany arakaraka ny kolontsaina sy ny fivavahana nisy tamin' izany fotoana izany. Tamin' ny fahatongavan' ny "[[kristianisma]], indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, dia nitombo ny fanilikilika ny fitondran-tena toy izany, ary nanameloka ny "faharavan' ny fitondran-tena" tany amin' ireo faritra misy seranan-tsambo ireo ny misiônera<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>"[https://fr.scribd.com/document/509250569/La-Prostitution-Des-Enfants-a-Antananarivo-2 La prostitution des enfants à Antananarivo 2]", ''fr.scribd.com''</small></ref>. ==== Nivoatra ny fomba fijery ==== Talohan' ny fitaoman' ny kristianisma dia somary nalalaka ihany ny fiainana ara-pananahana teto Madagasikara, ary tsy voatery ho noheverina ho fitondran-tena maloto ny fivarotan-tena. Na izany aza, ny fidiran' ny soatoavina kristiana dia nanova tsikelikely io fomba fijery io, ka nampifandray ny fivarotan-tena amin' ny filiban-dratsy sy ny tsy fivavahana. Nalahelo, ohatra, ny misiônera katôlika raha nahita ny [[tokantranomaso]] teo amin' ny Eorôpeanina sy ny Malagasy, satria amin' izy ireo dia tsy ara-dalàna sady fitiavana fahafinaretan' ny nofo ny fiainana toy izany<ref name=":5" />. === Tamin' ny fanjanahan-tany === Nivoatra noho ny pôlitikam-panjanahana sy ny rafitra ara-miaramila ary ny fivoaran' ny fiarahamonina araka ny faneren' ny fitondrana mpanjanaka ny [[fivarotan-tena]] teto [[Madagasikara]] nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany frantsay]] (1896–1960). ==== Fampidirana ny fivarotan-tena ao anaty lamina ==== Tamin' ny fametrahana toby miaramila frantsay, indrindra tany [[Antsiranana|Diego-Suarez]] (na [[Antsiranana]]) sy [[Toamasina|Tamatave]] (na [[Toamasina]]), dia noleferina ny fisian' ny trano fivarotan-tena ho an' ny filan' ny miaramila<ref name=":2" />. Matetika ny vehivavy malagasy no nivezivezy tao amin' ireny toerana ireny, ary matetika koa ny vehivavy avy any amin' ny nosy [[La Réunion]] izay voasariky ny fiheverana ara-toekarena. Lasa zava-dehibe ho an' ny fitantanan-draharaha mpanjanaka ny fivarotan-tena mba hanohanana ny toe-tsain' ny miaramila sy hanaraha-maso sy hifehezana ny fifandraisan' ny [[Voanjo (olona)|voanjo]] sy ny teratany"<ref><small>"[https://fr.scribd.com/document/509250645/La-prostitution-a-Mahajanga-et-Nosy-Be-2 La prostitution à Mahajanga et Nosy-Be 2]", ''fr.scribd.com''</small></ref>. ==== Fifehezana sy fanaraha-maso ara-pahasalamana ==== Nametraka fepetra hentitra momba ny [[fahasalamana]] ny fitantanana mpanjanaka, izay nanahy momba ny fiparitahan' ny [[aretina vokatry ny firaisana ara-nofo]] amin' ny [[miaramila]] sy ny [[Voanjo (olona)|voanjo]]. Nanaovana fitsiriham-pahasalamana tsy tapaka ny mpivaro-tena, ary matetika no napetraka any amin' ny toeram-pitsaboana manokana ny vehivavy voan’ ireo aretina ireo. Natao voalohany indrindra hiarovana ny mponina eorôpeana ity fomba fiasa ity, izay maneho ny fanavakavahana sarangam-pirazanana (eorôpeana sy malagasy) sy ny finiavana hifehy ny vatan' ny vehivavy teratany<ref><small>"[https://ehne.fr/fr/encyclopedie/th%C3%A9matiques/genre-et-europe/la-prostitution-de-1800-a-nos-jours/la-prostitution-en-situation-coloniale La prostitution en situation coloniale]", ''ehne.fr''</small></ref>. ==== Famoretana sy fanilikilihana ==== Nenjehina ny fivarotan-tena tsy voafehin' ny fitondrana. Nosamborina, nogadraina, na nandoa lamandy ny vehivavy tsy voasoratra anarana na miasa ivelan' ny faritra voatondro. Anisan' ny finiavana lehibe kokoa hifehy ny fitondran-tenan' ny vahoaka voazanaka sy hitandroana ny filaminana ity famoretana ity<ref name=":6" />. == Fivarotan-tena ankehitriny == Amin' izao fotoana izao, ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]] dia mijanona ho tranga saro-drafitra, miorim-paka amin' ny zava-misy ara-piarahamonina sy ara-toekarena anaty fahasarotana. Hita indrindra izany any amin' ny faritra an-tanàn-dehibe sy faritra mampirorobo ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]]. === Anton' ny fivarotan-tena === Miombon-kevitra ny loharanom-baovao fa ny fivarotan-tena eto Madagasikara dia atao mba hahafahana mivelona voalohany indrindra, izany hoe vokatry ny fahantrana lalina ('''''[[:fr:Extrême_pauvreté|fr]]''''') sy ny tsy fahampian' ny fahafahana ara-toekarena. Na izany aza, manana ny anjara toerany lehibe koa ny lafin-javatra ara-piarahamonina sasany sy ny maro hafa. ==== Fahantrana tsy maha azo antoka ny hoavy ==== Maherin' ny telo ampahefan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no mivelona [[Fahantrana eto Madagasikara|latsaky ny 1 dôlara isan' andro]], ka voatery maro ny vehivavy sy tovovavy mivaro-tena mba ho velona<ref name=":0"><small>"[https://fides.org/en/news/32578-AFRICA_MADAGASCAR_One_out_of_7_women_is_sexually_exploited_poverty_allows_prostitution_to_spread AFRICA/MADAGASCAR - One out of 7 women is sexually exploited: poverty allows prostitution to spread]", ''fides.org''</small></ref>. Ny tambajotran' ny mpanao ratsy dia mitaona tovovavy avy any ambanivohitra hankany an-tanàn-dehibe mba hanararaotana ny vola azon' izy ireo amin' ny fivarotan-tena, matetika amin' ny alalan' ny fampanantenana poaka azy momba ny fahazoana asa na ny fandrantoana fianarana<ref name=":2" />. Tanora an' arivony, anisan' izany ny zaza tsy ampy taona sy ny zazahy, no voatery mivaro-tena mba hahazoany izay ilainy sy ny an' ny fianakaviany. Ny ECPAT France sy ny tatitry ny TV5Monde dia manasongadina fa ny vantojaza dia afaka mampiditra vola avo telo heny ho an' ny tokantrano amin' ny alalan' ny fivarotan-tena noho ny amin' ny fomba hafa<ref name=":15"><small>"[https://ecpat-france.fr/www.ecpat-france/wp-content/uploads/2018/10/rapport-global-de-suivi-2015-madagascar-ilovepdf-compressed.pdf Madagascar]", ECPAT France</small></ref><ref name=":16"><small>"[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]", TV5MONDE</small></ref><ref><small>"[https://fides.org/fr/news/34132-AFRIQUE_MADAGASCAR_Une_femme_sur_sept_exploitee_sexuellement_augmentation_vertigineuse_de_la_prostitution_du_fait_de_la_pauvrete AFRIQUE/MADAGASCAR - Une femme sur sept exploitée sexuellement - augmentation vertigineuse de la prostitution du fait de la pauvreté]", ''fides.org''</small></ref>. Ny sehatr' asa tsy manaraka ny lalàna no mibahan-toerana (96&nbsp;% amin' ny mpiasa), ary tena sarotra ny fahazoana asa mendrika: matetika ny fivarotan-tena dia heverina ho fomba mora na haingana hahazoana vola raha oharina amin' ny asa hafa mandreraka vatana sy ambany karama<ref name=":17" /><ref name=":18"><small>"[https://www.heard.org.za/wp-content/uploads/2018/03/Remise-en-cause-frontie%CC%80res-entre-travail-du-sexe-et-sexe-transactionnel-a%CC%80-Nosy-Be-1.pdf Remise en cause des frontières supposées entre travail du sexe et sexe transactionnel à Madagascar - Cas de Nosy Be] {{Wayback|url=https://www.heard.org.za/wp-content/uploads/2018/03/Remise-en-cause-frontie%CC%80res-entre-travail-du-sexe-et-sexe-transactionnel-a%CC%80-Nosy-Be-1.pdf |date=20240715044645 }}", ''www.heard.org.za''</small></ref>. Ny vanim-potoanan' ny krizy, toy ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|tamin']] [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|ny taona 2009]], dia nitarika ny fihenan' ny famatsiam-bola ho an' ny [[fahasalamana]] sy ny [[fanabeazana]] ary ny raharaham-piarahamonina hafa, ka nampitombo ny fahasahiranana sy ny faharefoan' ny mponina, indrindra ny [[ankizy]] sy nampironhatra ny fivarotan-tena<ref name=":15" />. ==== Herefoan' ny tanora sy ny zaza ==== Tena tanora tokoa ny ankamaroan' ny mponin' i Madagasikara (eo amin' ny roa ampahatelony latsaka no latsaky ny 25 taona); izany dia mametraka tsindry ara-demôgrafia amin' ny tolotra avy amin' ny fanjakana (fanabeazana, fahasalamana, asa) ary mamela ny ampahany betsaka amin' ny mponina amin' ny fahasahiranana<ref name=":18" />. Ny tsy fahampian' ny fitaovam-panabeazana sy ny filàn' ny ankizy hiasa dia mampitombo ny tsy fahombiazan' ny fianarana sy ny fialana fianarana, ary ireo ankizy tsy mianatra ireo no tena iharan' ny fanararaotana ara-nofo<ref><small>Rakotomamonjy Henintsoa Marinah Emeline, ''[https://www.ceja.ch/images/CEJA/DOCS/Bib/Pays/Madagascar/BD.pdf La protection des enfants contre l'exploitation sexuelle à des fins commerciales à Madagascar : entre textes et réalités]'', Mémoire Master II, Droit Privé Appliqué, 18 Mars 2015,</small> </ref>. Amin' ny tranga sasany, ny ray aman-dreny na ny mpitaiza dia mandao ilay zaza na mandefa azy hiasa any amin' ny toerana na toe-javatra mahatonga azy hivaro-tena. Milaza ny tatitra sasany fa mety handefitra na hampirisika ny fivarotan-tenan' ny zanany ny ray aman-dreny na ny havany sasany, noho ny tombontsoa ara-bola ho azon' ny fianakaviana<ref name=":15" /><ref name=":19"><small>"[https://webapps.ilo.org/ipecinfo/product/download.do?type=document&id=2609 Madagascar Les Enfants Victimes de l'Exploitation Sexuelle à Antsiranana, Toliary, et Antananarivo]" - OIT</small></ref>. ==== Antony ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ==== Any amin' ny faritra sasany, ny fivarotan-tena, indrindra fa ny an' ny zaza tsy ampy taona, dia tsy heverina ho herisetra ara-nofo, ary ny sasany mihevitra fa ny faneken' ilay zaza tsy ampy taona dia manafaka ny maha herisetra izany<ref name=":15" />. Mety hanosika ny tanora avy any ambanivohitra hifindra monina ny fisintoman' ny tanàn-dehibe sy ny toerana fizahan-tany, ka mamela azy ireo amin' ny tontolo isian' ny fivarotan-tena matanjaka izay mahamora ny fanararaotana azy ireo<ref name=":18" />. Ny fandehanana matetika any amin' ny toerana sasany (trano fandihizana, trano fisotroana) sy ny fahitana ny fomba fiainan' ny mpivaro-tena, izay heverina ho manana fahombiazana ara-bola indraindray, dia mety hitarika ny tanora hivaro-tena koa<ref name=":19" />. ==== Fizahan-tany mamoafady ==== Na dia ny fahantrana aza no antony lehibe amin' ny fivarotan-tena, ny fisian' ny tinady lehibe, indrindra avy amin' ny vahiny (ary koa ny teratany malagasy), any amin' ny faritra fizahan-tany, dia mahatonha ny fivarotan-tena hiroborobo. Matetika ny mpanjifa dia voasarika amin' ny vidiny mora kokoa sy ny fiheverana ny fanjifana izany ho tsy misy fanenjehana kokoa<ref name=":16" /><ref name=":13"><small>"[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]", ''shs.cairn.info''</small></ref><ref name=":10"><small>"[https://www.jacaranda.fr/en/tourisme-sexuel-les-attractions-touristiques-majeures-de-madagascar-sont-confrontees-au-tourisme TOURISME SEXUEL. Les attractions touristiques majeures de Madagascar sont confrontées au tourisme sexuel impliquant des enfants]", ''www.jacaranda.fr''</small></ref>. Ny toerana fizahan-tany toa an' i [[Nosy Be]] sy i [[Toamasina]], i [[Mahajanga]] ary [[Antsiranana]] dia toerana mafana amin' ny [[fizahan-tany mamoafady]], anisan' izany ny ankizy tsy ampy taona<ref name=":3"><small>"[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}", ''www.afd.fr''</small></ref>. Lasa toerana fanaovana fizahan-tany mamoafady ny faritra [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]] toa an' i [[Nosy Be]]<ref name=":13" />, ka mahasarika mpitsidika vahiny mitady [[firaisana ara-nofo]] aloa vola. Nitarika ho amin' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny vehivavy sy ny tovovavy maro izany toe-javatra izany, ary ny sasany amin' izy ireo dia 12 taona. Tambajotra voalamina tsara, indraindray ahitana mpanera sy ny firaisana tsikombakomba amin' ny toeram-pandraisam-bahiny sasany, no manamora izany fanao izany<ref name=":9" /><ref name=":15" /><ref name=":13" /><ref name=":10" /><ref name=":12" /><ref name=":11"><small>"[https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 Madagascar : le Comité des droits de l'enfant préoccupé par la persistance du tourisme sexuel impliquant les mineurs] {{Wayback|url=https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 |date=20250819163535 }}", ''news.un.org''</small></ref><ref><small>"[https://ecpat.org/wp-content/uploads/2021/08/Ex_Summary_Madagascar_v2017.pdf RÉSUMÉ - Madagascar] {{Wayback|url=https://ecpat.org/wp-content/uploads/2021/08/Ex_Summary_Madagascar_v2017.pdf |date=20250706175116 }}", ''ECPAT''</small></ref>. === Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara === Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto [[Madagasikara]] amin' ny ankapobeny dia anjakan' ny fahasahiranana tafahoatra sy ny herisetra matetika ary ny fanilikilihana lalina avy amin' ny fiarahamonina. Na dia tsy raran' ny lalàna tanteraka aza ny fivarotan-tena eto amin' ny firenena, ny mpivaro-tena dia miasa ao anatin' ny tontolo feno fankahalana sy tsy misy fiarovan' ny lalàna. ==== Antontanisa ==== Mampanahy ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona: any [[Nosy Be]]<ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Exploitation-sexuelle-une-realite-inquietante-en-pleine-expansion.html Nosy Be : une réalité inquiétante en pleine expansion]", 31 Jolay 2024, ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref>, manodidina ny 40&nbsp;% amin' ny tovovavy no nanao firaisana ara-nofo voalohany amin' ny alalan' ny fivarotan-tena, matetika manomboka amin' ny 14 taona<ref><small>"[https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar La prostitution des mineures à Madagascar] {{Wayback|url=https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar |date=20150201070921 }}", 7 Janoary 2015, ''www.humanium.org''</small></ref>. Any [[Morondava]], ny 50 % amin' ny mpivaro-tena dia tsy ampy taona. Nitombo ny isan' ny mpivaro-tena: tany [[Toamasina]], nitombo ny isan' ny mpivaro-tena raha 17&nbsp;000 tamin' ny taona 1993 ka lasa 29&nbsp;000 ny tamin' taona 2012<ref name=":0" />. Ny zaza tsy ampy taona mpivarotan-tena teto [[Antananarivo]], tamin' ny taona 2013, dia 1.&nbsp;132 no latsaky ny 18 taona amin' nnivaro-tena 1&nbsp;237<ref name=":1"><small>"[https://www.ilo.org/fr/resource/article/combattre-lexploitation-sexuelle-commerciale-des-enfants-madagascar Combattre l’exploitation sexuelle commerciale des enfants à Madagascar]", 30 Avrily 2014, ''www.ilo.org''</small></ref>. ==== Herisetra ==== Matetika mitranga ny herisetra: ny vehivavy sasany dia mitatitra fa nodarohan' ny mpanjifa tsy mety mandoa vola, ary ny pôlisy, izay tokony hiaro azy ireo, indraindray dia tafiditra amin' ireny fanararaotana ireny<ref name=":20"><small>"[https://loeildusahara.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-une-question-de-survie/ Madagascar : Quand la prostitution devient une question de survie]", ''loeildusahara.com''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny vola azo ==== Tena ambany dia ambany ny vola miditra, indrindra amin' ny mpanjifa eto an-toerana. Ohatra, any [[Nosy Be]], ny firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy malagasy iray dia ahazoana 5&nbsp;000 Ariary hatramin' ny 10&nbsp;000 Ariary (manodidina ny 1 ka hatramin' ny 2 [[euro]]), ny vahiny kosa dia ahazoana hatramin' ny 60&nbsp;000 Ariary (12 euro eo ho eo)<ref name=":20" /><ref><small>"[https://labalisemadagascar.wordpress.com/2022/09/27/tourisme-sexuel-une-pratique-devenue-un-peu-trop-courante-a-madagascar/ Tourisme sexuel : Une pratique devenue un peu trop courante à Madagascar]", ''labalisemadagascar.wordpress.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/09/14/je-n-ai-pas-vraiment-le-choix-a-madagascar-le-covid-19-entraine-une-hausse-de-la-prostitution_6052166_3212.html? « Je n’ai pas vraiment le choix » : à Madagascar, le Covid-19 entraîne une hausse de la prostitution]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Aretina ==== Ny fihanaky ny aretina azo avy amin' ny firaisana ara-nofo dia ambony ao amin' ny mpivaro-tena. Ohatra, ny 12&nbsp;% amin' izy ireo dia voan' ny tety (na sifilisy). Voafetra anefa ny fahazoana fitsaboana, ary matetika tsy ampy ny hetsika fisorohana<ref name=":21"><small>"[https://www.thenewhumanitarian.org/fr/report/96195/madagascar-du-sexe-pour-survivre Du sexe pour survivre]", ''www.thenewhumanitarian.org''</small></ref>. ==== Hetsika fisorohana ==== Nanatanteraka fandaharan' asa hiadiana amin' ny fanararaotana ara-nofo tao amin' ny ankizy, indrindra eo amin' ny sehatry ny fizahan-tany, ny fitondram-panjakana malagasy miaraka amin' ny fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana toa ny ''End Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for Sexual Purposes'' (''End Child Prostitution in Asian Tourism'' na ECPAT teo aloha)<ref name=":3" /><ref name=":1" /><ref><small>"[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]", ''information.tv5monde.com''</small></ref>. Nandray fitsipi-pitondran-tena ny mpisehatra amin' ny fizahan-tany mba hisorohana ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy<ref name=":1" /><ref name=":4"><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/687972-exploitation-sexuelle-des-enfants-un-phenomene-inquietant-a-madagascar Exploitation sexuelle des enfants : un phénomène inquiétant à Madagascar]", ''www.linfo.re''</small></ref>. Izany hetsika izany dia mikendry ny hampiditra indray ny tovovavy iharan' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny fianarana sy hanome azy ireo fiofanana amin' ny asa<ref name=":2" /><ref name=":4" />. ==== Fanampiana ==== Ny hetsika toy ny fandaharana "Espoir 2.0 Bootcamp" natomboky ny ''Alternatives Madagascar'' dia mikendry ny hanolotra safidy ara-toekarena ho an' ny mpivaro-tena amin' ny alalan' ny fanomezana azy ireo fiofanana amin' ny fitantanana orinasa bitika sy amin' ny fahasalaman' ny fananahana<ref><small>"[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]", ''newsmada.com''</small></ref>. Ny fikambanana toa ny FIVEMITO sy ny AFSA dia miasa ho fankatoavana sy fiarovana ny mpivaro-tena. Manao hetsika fanentanana izy ireo sady mizara kapaoty ary manolotra fiofanana amin' ny asa hanampiana ireo vehivavy ireo hiala amin' ny fivarotan-tena<ref name=":20" /><ref name=":21" /><ref><small>"[https://educationsante.be/madagascar-les-prostituees-font-de-la-prevention/ Madagascar, les prostituées font de la prévention]", ''educationsante.be''</small></ref><ref name=":22" />. Any amin' ny faritra sasany dia misy ny karatra manokana natao mba hanamora ny fidirana amin' ny fikarakarana ara-pahasalamana sy hanomezana fiarovan' ny lalàna. Voafetra ihany anefa ny fahombiazan’ izy ireny, ary mety hampiasain' ny manam-pahefana indraindray mba hanorisorenany ny mpivaro-tena<ref name=":21" />. === Karazam-pivarotan-tena === ==== Fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ==== Lafiny iray mampanahy indrindra ny fidiran' ny zaza tsy ampy taona amin' ny [[fivarotan-tena]]. Araka ny fanadihadiana nataon' ny fikambanana ''Alternatives Madagascar'' dia zaza tsy ampy taona ny 50 % amin' ny mpivaro-tena. Vao mainka miharatsy izany toe-javatra izany noho ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana lalina]] sy ny tsy fahampian' ny [[fanabeazana]], izay mahatonga ireto tovovavy ireto tsy hanan-tsafidy firy<ref name=":7" /><ref name=":16" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref><small>"[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]", ''newsmada.com''</small></ref>. Amin' ny toe-javatra sasany, ny fianakaviana na ny fiarahamonina dia mamporisika na farafaharatsiny mandefitra amin' ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy noho ny tombony ara-bola azon' ny tokantrano mahantra<ref name=":12"><small>"[https://upr-info.org/sites/default/files/documents/2019-10/ecpat_international_upr34_mdg_f_main.pdf L'exploitation sexuelle des enfants à Madagascar » pour l'Examen Périodique Universel de la situation des droits de l'homme au Madagascar]" (PDF), ''upr-info.org''</small></ref>. ==== Fivarotan-tenan' ny lehilahy ==== Amin' ny ankapobeny dia tsy dia hita fa miafina ny fivarotan-tenan' ny lehilahy izay ailikiliky ny fiarahamonina malagasy kokoa<ref name=":17"><small>"[https://www.medecinsdumonde.org/app/uploads/2024/05/Etude-Resume-VLG-TDS-Madagascar-FR.pdf Violence basée sur le genre envers les professionnel.les du sexte à Madagascar]", ''www .medecinsdumonde .org''</small> </ref>. Manao izany indrindra ireo lehilahy ireo noho ny fahantrana<ref><small>"[https://afriquinfos.com/madagascar-proliferation-prostitution-mineurs-220617/ Madagascar : Prolifération de la prostitution des mineurs]", ''afriquinfos.com''</small></ref>. Ny tanàn-dehibe tena ahitana fivarotanan' ny lehilahy dia [[Antananarivo]] (ao amin' ny vakin-tanàna sasany toa an' [[Analakely]], Ampefiloha, Isoraka)<ref name=":14"><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/719262-madagascar-les-lyceens-plongent-dans-la-prostitution Madagascar : les lycéens plongent dans la prostitution]", ''www.linfo.re''</small></ref>, i [[Toamasina]], i [[Nosy Be]], i [[Mahajanga]], i [[Toliara]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/345286378_ECPAT_-_Etude_sur_les_violences_sexuelles_dans_les_6_villes_Nosy_Be_Antsiranana_Mahajanga_Antananarivo_Fianarantsoa_Toliara Etude sur les violences sexuelles dans les 6 villes: Nosy Be, Antsiranana, Mahajanga, Antananarivo, Fianarantsoa, Toliara]" (PDF), ''www.researchgate.net''</small></ref>: ireo dia toerana misy fizahan-tany izay anaovan' ny tovolahy fivarotan-tena amin' ny mpanjifa vahiny, na lahy na vavy. Ambatoloaka (any Nosy Be) dia toerana iray ivarotan' ny "beach boys" (na "gasy gigolos") ny tenany amin' ny vehivavy eorôpeana (indrindra ny frantsay sy ny italiana). Amin' ny ankapobeny dia eo anelanelan' ny 15 sy 30 taona ny lehilahy mpivaro-tena ary avy amin' ny fianakaviana mahantra sady manana olana ara-pianakaviana indraindray, ary tsy nahita fianarana firy<ref name=":14" />. Ny sasany dia milaza fa manao firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy mba hahazoana karama fa tsy safidy, ny sasany misafidy izany (LGBT)<ref><small>''[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186425.pdf 2011 Country Reports on Human Rights Practices: Madagascar]'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, p 26,</small> </ref>, ny hafa dia tsy manao afa-tsy amin' ny vehivavy. Ny tanjona amin' izany rehetra izany moa dia ny mba hahazo vola haingana na ny hanambady vahiny. ==== Fivarotan-tena an-tserasera ==== Noho ny fahatongavan' ny teknôlôjia nomerika dia nifindra an-tserasera ihany koa ny [[fivarotan-tena]]<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook]", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref><ref><small>"[https://newsmada.com/2022/11/24/fivarotan-tena-ana-habaka-vehivavy-telo-nalefa-eny-am-ponja/ Fivarotan-tena ana habaka: vehivavy telo nalefa eny am-ponja]", , ''newsmada.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.freenews.mg/fivarotan-tena-anaty-tambazotra-sarona-ny-vehivavy-iray-tomponantoka/ Fivarotan-tena anaty tambazotra: sarina ny vehivavy iray tompon' antoka]", ''www.freenews.mg''</small></ref>. Mampiasa tambajotran-tserasera ny tambajotran' ny fivarotan-tena mba hanome tolotra firisana ara-nofo, ka mahatonga ny fisavana sy ny fanasaziana ho sarotra tanterahina kokoa. Tamin' ny taona 2023 dia ravan' ny pôlisy ny tambajotram-pivarotan-tena an-tserasera tao Mahajanga, izany dia mampiseho ny fampifanarahana ny fivarotan-tena amin' ny teknôlôjia vaovao<ref><small>"[https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-coup-de-filet-contre-la-prostitution-en-ligne-1369498.html Madagascar : Coup de filet contre la prostitution en ligne]", ''la1ere.franceinfo.fr''</small></ref>. == Lalàna == === Fifehezan' ny lalàna === ==== Ara-dalàna amin' ny fepetra sasany ==== Tsy voarara ny fivarotan-tena amin' ny maha fivarotan-tena azy eto [[Madagasikara]] dia ara-dalàna, fa ny fivelomana amin' ny fampivarotan-tena ny hafa sy ny fanondranana olona an-tsokosoko ary ny fivarotan-tenan' ny zaza dia tsy ara-dalàna<ref><small>"[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}", ''www.dcn-pac.mg''</small></ref>. ==== Heloka amin' ny tranga sasany ==== Ny fehezan-dalàna famaizana malagasy dia manome sazy henjana ny fivarotan-tena, indrindra fa raha ao anatin' izany ny zaza tsy ampy taona. Manasazy higadra hatramin' ny 10 taona an-tranomaizina sy handoa onitra vokatry ny fandikan-dalàna mifandray amin' ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ny lalàna famaizana malagasy<ref><small>"[https://mg.ambafrance.org/Avertissement-contre-le-tourisme Avertissement contre le tourisme sexuel]", ''mg.ambafrance.org''</small></ref>. Na dia misy aza ny lalàna dia voafetra ihany ny fampiharana azy noho ny [[Kolikoly eto Madagasikara|kolikoly]], ny tsy fahampian' ny olona sy ny fitaovana ho enti-miasy amin' izany ary ny fandeferan' ny fiarahamonina amin' ny fivarotan-tena<ref name=":2"><small>"[https://www.humanium.org/fr/madagascar Enfants de Madagascar]", ''www.humanium.org''</small></ref>. ==== Mankany amin' ny fankatoavana sy fiarovana bebe kokoa ==== Misy ny mampaka-peo hitakiana ny fiarovana tsara kokoa sy fankatoavana ny zon' ny mpivaro-tena, izay lasa nantsoina hoe "mpampanofa tena". Mitaky lalàna hiaro azy ireo sy fahazoana tolotra ara-pahasalamana ary fampihenana ny fanilikilihan' ny fiarahamonina izy ireo. Manana anjara toerana lehibe amin' ity ady ity ny fikambanana mpiaro ny zon' olombelona sy ny feminista, izay manaitra ny sain' ny daholobe sy ny mpanao pôlitika momba ny tsy rariny iainan' ireo vehivavy ireo<ref name=":8" /><ref name=":22"><small>"[https://africapresse.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-un-dernier-recours-pour-des-femmes-en-souffrance Madagascar : quand la prostitution devient un dernier recours pour des femmes en souffrance]", ''africapresse.com''</small></ref>. == Rohy ivelany == * Tisseau, ''[https://www.karthala.com/accueil/3155-etre-metis-en-imerina-madagascar-aux-xixe-xxe-siecles-9782811118556.html Être métis en Imerina (Madagascar) aux XIXe-XXe siècles] {{Wayback|url=https://www.karthala.com/accueil/3155-etre-metis-en-imerina-madagascar-aux-xixe-xxe-siecles-9782811118556.html |date=20250324122609 }}'', Karthala, 2017 * Fabien Brial, "[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]", ''shs.cairn.info'' * "[https://popups.uliege.be/1370-2262/index.php?id=625 De la caserne aux maisons closes : la réglementation de la prostitution au profit de l’institution militaire (1900-1939)]", ''popups.uliege.be'' * "[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}", ''www.dcn-pac.mg'' * "[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ Loi modifiant et complétant certaines dispositions du Code Pénal sur la lutte contre la traite des personnes et le tourisme sexuel] [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ - Droit malgachel]", ''textes.lexxika.com'' * "[https://www.matin.mg/?p=22833 Mpivarotena !]", ''www.matin.mg'' * "[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ |date=20250129071802 }}", ''midi-madagasikara.mg'' * "[https://www.moov.mg/article/79222-terre-rouge-maorisy-vehivavy-malagasy-roa-tratra-teo-am-pivarotan-tena Terre-Rouge Maorisy : Vehivavy malagasy roa tratra teo am-pivarotan-tena]", ''www.moov.mg'' == Loharano sy fanamarihana == 7lenyinuj4qnjck0zz3af54snk484bn 0 294058 1150870 1145215 2026-09-17T02:48:43Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150870 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Jean-Luc Raharimanana|teraka=26 jona 1967 |toerana=[[Antananarivo]] |firenena={{Madagasikara}} |asa=Mpanoratra|image=Jean Luc Raharimanana.jpg}} I '''Jean-Luc Raharimanana''' dia mpanoratra [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] amin'ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] sy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], mpanoratra tantara foronina, mpanoratra [[lahatsoratra]] fanadihadihana ary [[Pôeta|poeta]], mpanoratra tantara an-tsehatra, tantara an-kira, ary [[mpanantontosa]] koa izy.<ref>https://www.babelio.com/auteur/-Raharimanana/37205</ref> Teraka tamin'ny 26 jona 1967 tao [[Antananarivo]], == Fiainany manokana == Teraka tamin'ny taona [[1967]], tao Antananarivo. Tamin'ny faharoa amby roapolo taonany i Jean-Luc Raharimanana, dia nahazo ny loka tamin' ny tantara foronina fohy izay tsara indrindra amin'ny teny frantsay (nataon'ny RFI, ACCT ary Le Monde), niala an'i [[Madagasikara]] ary nifindra monina any [[Frantsa]] , noho ny saram-pianarana azony tamin'ny fanomezana. Herintaona taty aoriana, dia nahazo ny lokan'i Tchikaya U Tam'si ho an'ny teatra ifaninanan'ny [[Afrikana (vahoaka)|Afrikana]] (nataon'ny RFI).<ref>https://taoravao.com/index.php/bio/raharimanana</ref> Mpanao [[zavakanto]] miara-dalana amin'ny ady ho amin'ny fahamarinana, mandà ny fankahalana izy, manokana ny fotoanany amin'ny fanoratana, ny fisaintsainana ary ny teatra koa izy. Mpilalao teny izy, manodina ny hevitra ao anatiny mandra-pidoboky ny feony ao amin'ny fon'ny mpamaky, mampitombina ny fahatsiarovana ao amin'ny vatana ary manolotra hatsarana amin'ny [[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]] sy [[soratra]]. Nanoratra [[boky]] valo ambin'ny folo izy, ahitana [[tononkalo]], [[sombin-tantara]], [[tantara foronina]], ary mpandray anjara amin'ny fanoratana boky iombonana. Tamin'ny taona 1998, nahazo ny loka lehibe tamin'ny [[Haisoratra|literatiora]] teto [[Madagasikara]] (ADELF) noho ny boky "Rêves sous le linceul" izy, ary tamin'ny taona 2011, dia nahazo loka tamin'ny tononkalo tao amin'ny "Salon du livre insulaire d'Ouessant" tamin'ilay boky "Les Cauchemars de gecko. Na dia miresaka [[herisetra]] sy tantara mampahory aza, dia ahitany hatrany ny hatsaran'ny [[Tontolo iainana|tontolo iainana,]] amin'ny fahaizany manoratra miaraka amin'ny hafanam-po sy poetika. Manana anjara toerana lehibe amin'ny asany ny teatra. Mpanoratra tantara an-tsehatra sy [[angano]] ara-mozika maro izy, ary izy ihany no mitondra ireo [[lahatsoratra]] eny an-tsehatra. Nanangana ny kaompania SoaZara izy tamin'ny taona 2014, izay manambatra ny mpanoratra teatra, ny mpitendry [[zavamaneno]], ny mpamokatra lahatsary ary ny mpandihy. Tamin'ny taona 2018, dia natao manerana an'i [[Frantsa]] ny asany: "Parfois le vide", izay nodokafan'ny mpitsikera be dia be. Miaraka amin'ny [[tambajotra]] Afrique 37, any [[Indre-et-Loire|Indri-et-Loire]], nandray anjara tamin'ny fananganana ny "Festival Plumes d'Afrique" tamin'ny taona 2022 izy, izay mpanolotra feo ara-javakanto, adihevitra, fihaonambe, fampirantiana, fampisehoana, fandefasana horonantsary, ary tetikasa sekoly momba ny fanehoana ara-[[Haisoratra|literatiora]] sy ara[[Kolontsaina|-kolontsaina]] avy amin'ny [[firenena]] miteny frantsay eto [[Afrika]]. Talen'ny tahiry "Fragments" ao amin'ny "éditions" Vents d'Ailleurs" izy, ankoatra ny famoahana boky sy famoronana amin'ny sehatry ny teatra. Mpampianatra sy mpandika teny koa izy, ka manao fizahantany manerana izao tontolo izao mahakasika ny soratra sy ny literatiora . Mandray anjara amin'ny hetsika ara-kolontsaina maro samihafa izy, manome andian-dresadresaka, mitarika masterclass, ary mitantana atrikasa fanoratana miaraka amin'ireo andrim-panjakana izay miresaka momban' ny teatra sy ny teny frantsay ary ny tontolo frantsay. Tamin'ny volana septambra 2021, dia niara-nanorina ny "Editions Project'Îles izy sy Nassuf Djailani.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Luc_Raharimanana</ref> == Boky navoaka == * 2021:"Tisser", [[Sombin-tantara|sombintantara]], "Mémoire d'encrier",... * 2018:"Troi tresses", [[angano]] ho an'ny [[ankizy]], "illustration de Griotte", "Dodo Vole",... * 2018:"Revenir", [[tantara foronina]], "Payot et Rivages",... * 2015: "Empreintes", [[tononkalo]], "Vents d'ailleurs,.. * 2012: "Enlancement", "poesie(coffres des trois livres), "Vents d'ailleurs",...ù * 2013: "Réedition de séparée de chaque titre (Des ruines, Obscena et il n'y a pas de pays) * 2010: "Les cauchemars du gecko", teatra, [[tononkalo]], "Vents d'ailleurs",... * 2008: Tsiaron'ny nofo (tonokalo amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], Editions K'A),... * 2008: Za, tantara foronina, "Philipe Rey",... * 2008: "Le prophète et le Président", teatra, "Ndzé édition",... * 2008,2014: [[Madagasikara]] 1947, "essai", "Vents d'ailleurs",.. * 2004: "L'arbre anthropophage", "Joëlle Losfeld",... * 2001: "Landisoa et les trois cailloux", "Album jeunesse", [[sary]] nataon'i Andrianaivo Ravelona * 2001: "Nour", 1947, tantara foronina, "Le serpent à plumes", navoaka tamin'ny "Vents d'ailleurs" 2017<ref>https://mg.globalvoices.org/2013/12/13/55715</ref> * 1998: "Rêve sous le lincuel", [[sombin-tantara]], "Le serpent à plumes", navoaka tamin'ny "motifs",2004 * 1096: "Lucarne", [[sombin-tantara]], "Le serpent à plumes", navoakan'ny "motifs", 1999.<ref>{{Cite web |url=https://booknode.com/auteur/jean-luc-raharimanana/livres |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-06-15 |archive-date=2025-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710042714/https://booknode.com/auteur/jean-luc-raharimanana/livres |url-status=dead }}</ref> == Boky misy sary == * "Portraits d'insurgés", [[sary]] nalain'i Pierrot Men, "Vents d'ailleurs, 2010" * "Maiden Africa",sary nalain'i Pascal Grimaud, "Trans photographique Press, 2009" * "Le Bateau ivre. "Histoire en terre malgache", sary nalain'i Pascal Grimaud, "Images en manoeuvre,2003" == Tari-dalana ho amin'ny boky == * Vaovao farany avy amin'ny [[Frantsa]] sy [[Afrika]] (Françafrique), niarahana tamin'i Soeuf Elbadawi, Vents d'ailleurs,2003 * Vaovao farany mahakasika ny [[fanjanahantany]], Vents d'ailleurs, 2006, * Fitarihana [[boky]] ara-mpitsarana sy sy akademika, * "[[Ny literatiora malagasy]]", ao amin'ny [[Gazetiboky|gazetyboky]] Interculturel Francophonies, pejy 188, Lecce, Italia, 2001 * Mari-panondroana, [[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]], ary fakana sary an-tsaina aty amin'ny [[Ranomasimbe Indiana]], ao amin'ny Interculturel Francophonies, pejy 303, Lecce, Italia, 2003 * "[[Rabemananjara Jacques|Jacques Rabemananjara]]", ao amin'ny Interculturel ao amin'ny Francophonies, pejy 357, Lecce, Italia,2007 * Ny [[nosy]] [[Kômôro|kaomoro]], [[Haisoratra|literatiora]] amin'ny endrika nosy maro, niarahana nikarakara tamin'i Magali Nirina Marson, ao amin'ny interculturel Francophonies, pejy 384, Lecce, 2011 == Teatra famoronana == * 2018:"Parfois le vide, [[lahatsoratra]], seho an-tsehatra ary fanantontosana nataon'ny mpanoratra ihany. [[Mozika]] nataon'i Tao Ravao sy Jean-Christophe Feldhandler, "Flûte traversière: Géraldine Keller. Noforon'ny kaompania SoaZara, niarahana tamin'ny teatra "Antoine vitez d'yvri-sur-Seine, le Tarmarc, Les Francophonies en Limousin, niaraka tamin'ny fanohanana avy amin'ny faritra centre, DRAC Centre, festival Plumes d'Afrique, sy ny faritra [[Île-de-France]]. * 2015: Indrana, hira niarahana amin'ilay koregrafia sy mpandihy Miguel Nosibor. * Tetra d'Aubagne, Companie en Phase, CDNCCD Chateauvallon, teatra Comoedia, La Distillerie d'Aubagne. * 2014: Rano, rano, [[lahatsoratra]] sy [[seho an-tsehatra]] nataon'i [[Jean-Luc Raharimanana|Raharimanana]]. Noforonin'ny fikambanana SoaZara, fikambanana Notoire, natrehan'ny teatra les Bambous, tao Saint Benoît, [[La Réunion]]. * 2010: "Des ruines",... Seho an-tsehatra nataon'i Thierry Bédard. Noforonina tao Athénor Scène Nomade, Nantes, tao Le Forum de Blanc-Mesnil, miaraka amin'ny vondrona Notoire/ de l'etranger(s). Nentina tao amin'ny "Maison de la poésie any [[Paris]] tamin'ny taona 2012. * Obscena, seho an-tsehatra nataon'i Raharimanana sy niarahana taminy, niaraka tamin'ny mozikan'i Philipe Foch. Teatra Athénor, [[Saint-Nazaire]]/Nantes. * Par la nuit, vakin-teny amin'ny feo sy sarimihetsika,/ ciné-performance nataony sy niarahan'i Raharimanana, mozika avy amin'i Tao-Ravao, tamin'ny fampisehoana lehibe "Contre-courant", nosy [[Barthelasse]], fampisehoana lehibe "Avignon",ary koa fanokafana amin'ny fampisehoana lehibe iraisam-pirenena amin'ny sarimihetsika ao [[Rotterdam]], Opera-n'i Rotterdam, Latérit-Productin.2009 * Les Cauchemars de Gecko, seho an-tsehatra nataon'i Thiéry Bédard. Noforonina voalohany taminy fampisahoana lehibe "Avignon", avy amin'ny vondrona Notoire/ de l'étranger(s).2009 * 1947: seho an-tsehatra nataon'i Thiéry Bédard. Noforonina voalohany tao amin'ny foibe ara-kolontsaina Albert Camus, [[Antananarivo]] [[Madagasikara]]. Vondrona Notoire / de l'étranger(s).2008 * Excuse et dires luminaires de Z, fampisehoana miaraka amin'ny vela-kevitra nataon'i Thiéry Bédard. Nofororonina voalohany tao [[Bonlieu-sur-Roubion|Bonlieu]], sehatra nasionaly, Annecy, miaraka amin'ny Notoire/ de l'étranger(s).2008<ref>https://ile-en-ile.org/raharimanana</ref> == Loka sy mari-pankasitrahana == * 1987: Loka avy amin'ny [[tononkalo]] [[Jean-Joseph Rabearivelo|Jean Joseph Rabearivelo,]] * 1989: Loka iraisam-pirenena "tardivat", tamin'ny [[sombin-tantara]] frantsay tsara indrindra (nattolotry ny RFI, ACCT, Le Monde), * 1990: Loka Tchicaya U Tam'si tamin'ilay teatra [[Afrikana (vahoaka)|Afrikana]], * 1998: Loka lehibe ara-literatiora avy any [[Madagasikara]] (ADELF), noho ny asa mitondra ny lohateny hoe: "Rêves sous lincuel" * 2011: Loka azo tamin'ny [[tononkalo]], avy amin'ny "salon du livre insulaire" tao Ouessant, noho ilay : "Cauchemars du Gecko", * 2018: Loka "Jacques-Lacarrière", noho ny asa mitondra ny lohateny hoe: "Revenir".<ref>[[:fr:Jean-Luc Raharimanana|https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Luc_Raharimanana]]</ref> == Jereo koa == * [[David Jaomanoro]] * [[Jean-Joseph Rabearivelo]] * [[Jacques Rabemananjara]] * [[Jean-Luc Raharimanana]] * [[Michèle Rakotoson]] * [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]] * [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]] * [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]] * [[Esther Nirina]] * [[Hajasoa Vololona Picard]] * [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]] * [[Pastora Rahajason]] * [[Elie Rajaonarison]] * [[Ny Avana Ramanantoanina]] * [[Flavien Ranaivo]] * [[Esther Razana]] * [[Samuel Ratany]] * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano azo anovozan-kevitra == * .https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Luc_Raharimanana * https://ile-en-ile.org/raharimanana * https://www.babelio.com/auteur/-Raharimanana/37205. * https://taoravao.com/index.php/bio/raharimanana * https://booknode.com/auteur/jean-luc-raharimanana/livres {{Wayback|url=https://booknode.com/auteur/jean-luc-raharimanana/livres |date=20250710042714 }} * https://mg.globalvoices.org/2013/12/13/55715 == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1967]] [[sokajy:Mpanoratra malagasy]] d3h7ueqm2j6pr5dpqpq5bk4aoa3ss1u 0 294358 1150856 1113479 2026-09-16T23:49:47Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150856 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sem wiki human rights picture.jpg|vignette|fanohanana ny zon'olombelona]] '''Ny mpiaro zon’olombelona '''na (défenseurs des droits humains – DDH) eto Madagasikara dia miatrika fanenjehana, fandrahonana ary fanagadrana noho ny asany, indrindra ireo misehatra amin’ny fiarovana ny [[tontolo iainana]], [[Zon'ny vehivavy|zon’ny vehivavy,]] na zon’ny vitsy an’isa<ref>https://www.amnesty.org/fr/location/africa/eastern-africa/madagascar/report-madagascar/</ref>. Mbola tsy misy [[lalàna]] mazava manokana miaro azy ireo amin’ny fomba ofisialy, na dia efa misy volavolan-dalàna natolotra aza<ref>https://ishr.ch/fr/actualites/madagascar-vers-une-meilleure-protection-des-defenseures-des-droits-humains/</ref>. == Fandraisana anjara sy fanohanana avy amin’ny sehatra iraisam-pirenena == === Fikambanana iraisam-pirenena === Tamin’ny taona 2023, ny Organisation internationale de la Francophonie (OIF) niara-niasa tamin’ny Komity Malagasy misahana ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]] (CNIDH) mba hanamafisana ny fanohanana ireo DDH sy hanentanana amin’ny faneken’ny Parlemanta ny lalàna miaro azy ireo<ref>https://www.francophonie.org/madagascar-plaidoyer-pour-ladoption-de-la-loi-portant-protection-des-defenseurs-des-droits-humains</ref>. Ny International Service for Human Rights (ISHR) dia nanohana ny ezaka fanoratana volavolan-dalàna manaraka ny fenitra iraisam-pirenena ho fiarovana ny DDH tamin’ny alalan’ny atrikasa sy fitsidihana ofisialy niarahana tamin’ny Transparency International Initiative Madagascar (TI-MG)<ref>https://ishr.ch/fr/actualites/madagascar-vers-une-meilleure-protection-des-defenseures-des-droits-humains/</ref>. Ny fikambanana Voice sy Natural Justice niara-niasa tamin’ireo fikambanana ifotony Malagasy mba hanome fiofanana sy fanohanana ho an’ireo mpiaro ny zon’ny tontolo iainana eny anivon’ny fiarahamonina misy ala sy tany ambanivohitra<ref>{{Cite web |url=https://voice.global/fr/blog/echos-madagascar-plus-pour-communautes-locales-defense-droits-humains-et-environnementaux/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-06-27 |archive-date=2025-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627195253/https://voice.global/fr/blog/echos-madagascar-plus-pour-communautes-locales-defense-droits-humains-et-environnementaux/ |url-status=dead }}</ref>. === Fanentanana sy tatitra avy amin’ny Firenena Mikambana === Tamin’ny fiandohan’ny taona 2024, ireo mpitatitra manokana avy amin’ny [[Firenena Mikambana]] momba ny fahalalahana maneho hevitra sy ny fiarovana ireo DDH dia nandefa taratasy ofisialy manamafy ny fisian’ny tranga fanenjehana ara-politika sy fanagadrana ireo DDH nandritra sy taorian’ny fifidianana [[filoham-pirenena]] tamin’ny taona 2023<ref>https://srfreedex.org/madagascar-communication-concerning-harassment-criminal-prosecution-and-detention-of-human-rights-defenders/</ref>. == Tranga manokana sy fanohanan'ny media == Tamin’ny taona 2022, nitatitra ny Global Voices fa maro amin’ireo mpiaro zon’olombelona misehatra amin’ny fiarovana ny ala sy ny fananantany no iharan’ny fanenjehana eny amin’ny fitsarana, toy ny any Menabe sy atsimon’i [[Madagasikara]], noho ny fanoherany fandraharahana lehibe manimba tontolo iainana<ref>https://fr.globalvoices.org/2022/07/20/267885/</ref>. == Fampanantenana sy fanamby == Nampanantena ny governemanta Malagasy ny handinika sy hampandany ilay volavolan-dalàna miaro ny mpiaro zon’olombelona, saingy mbola tsy tonga amin’ny dingana farany izany hatramin’ny 2024<ref>https://www.transparency.mg/justice-et-droits-humains/</ref>. Mbola manahy ny mpanaramaso iraisam-pirenena noho ny fihenjanana politika sy tsy fisian’ny fepetra mazava amin’ny fiarovana ireo DDH eny ifotony. == Loharano == <references /> jrcuvikysw78yzwio72kzlvu3yctyu9 0 296434 1150854 1144113 2026-09-16T22:21:15Z ~2026-49733-72 41027 1150854 wikitext text/x-wiki [[File:2024 CAPITÃO NELSON CANDIDATO PREFEITO RJ SAO GONCALO TSE (190001883923).jpg|thumb|Capitão Nelson]] '''Nelson Ruas dos Santos''' (teraka ny 6 Mey 1958 tao [[Niterói]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Capitão Nelson''' ([[fiteny malagasy|malagasy]]: ''Kapiteny Nelson''), dia [[polisy]] miaramila misotro ronono ary [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL).<ref>(pt) [https://oglobo.globo.com/rio/alerj-convoca-suplentes-para-vagas-de-deputados-que-tomaram-posse-presos-23547893 Alerj convoca suplentes para vagas de deputados que tomaram posse presos]</ref> Izy no ben'ny tanànan'i [[São Gonçalo (Rio de Janeiro)]]<ref>(pt) [https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/eleicoes/2024/resultado-das-apuracoes/sao-goncalo.ghtml Apuraçao Sao Gonçalo]</ref> amin'izao fotoana izao, toerana notanany nanomboka ny Janoary 2021. ==Jereo koa== {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Nelson, Capitao}} [[Sokajy:Mpanao politika ao Rio de Janeiro]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1958]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Rio de Janeiro]] [[Sokajy:Partido Liberal]] imiq3nhw12qcqy6jchcdd1h43pbmfos 4 297414 1150850 1150816 2026-09-16T19:00:05Z Bot-Jagwar 2168 +Vaovao androany 16 Septambra 2026 1150850 wikitext text/x-wiki ; 16 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 15 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:ar:|ar.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 14 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:ppl:|ppl.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 12 Septambra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:koi:|koi.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 7 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:av:|av.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 1 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 10 Martsa 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:su:|su.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 21 Febroary 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:tr:|tr.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 8 Febroary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:my:|my.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 17 Janoary 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:sv:|sv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 10 Janoary 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:vi:|vi.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000000}}. ; 7 Janoary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:new:|new.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. lailqtw8j8ja20h172sr3xhbzkeyer7 4 298684 1150895 1150822 2026-09-17T11:03:17Z JianJi 36396 1150895 wikitext text/x-wiki '''Androany [[17 Septambra|17 septambra]] - Isan-kerintaonan'ny [[Fifohazana Soatanàna|Fifohazam-panahy Soatanàna]]''': [[File:Egypte louvre 222 hieroglypes.jpg|thumb|Egypte louvre 222 hieroglypes]] * '''[[1822]]''' - Hain'i Jean-François Champollion ny fomba famaky ny soratra [[Hierôglifa Ejiptiana|Hierôglifa ejiptiana]]. * '''[[1894]]''' - Resin'ny tafika an-dranomasin'ny Empiran'i Japàna ny tafika andranomasina shinoa Quing. * '''[[1978]]''' - Nanaovan'i Anouar el-Sadate sy [[Menahem Begin]] ny sonia ara arofenitra ny fandriampahalemana ao Azia Andrefana (Afovoany Atsinanana) taorian'ny fifampiraharahana tao Camp David. 2fvs4k3aqbwhs5wuc51lku4h8syxaez 4 298685 1150872 1133934 2026-09-17T05:08:17Z JianJi 36396 1150872 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Septambra|18 septambra]]''': * '''[[1961]]''' - Nianjera tany Rhodesia Avaratra ny fiaramanidina nitondra an'i [[Dag Hammarskjöld]], Sekretera Jeneralin'ny [[Firenena Mikambana]], ka maty avokoa ireo olona 16 tao anatiny. * 1998 - Fananganana ny ICANN * '''[[2014]]''' - Fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fahaleovanten'i [[Ekôsy]]; maro ny nanao tsia ka nijanona ho [[Fanjakana Mitambatra]] ihany. jlpug9zply4kfuybjtc3ctrnvxtry24 1150878 1150872 2026-09-17T06:27:39Z JianJi 36396 1150878 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Septambra|18 septambra]]''': * '''[[1794]]''' - Fankatoavana voalohany tao [[Frantsa]] ny fisarahan'ny [[Fanjakana]] sy ny [[Fiangonana]]. * '''[[1961]]''' - Nianjera tany Rhodesia Avaratra ny fiaramanidina nitondra an'i [[Dag Hammarskjöld]], Sekretera Jeneralin'ny [[Firenena Mikambana]], ka maty avokoa ireo olona 16 tao anatiny. * '''[[1998]]''' - Fananganana ny ICANN, rafitra mpitsinjara ny anaran-tsehatra sy ny laharana (aterineto) * '''[[2014]]''' - Fitsapan-kevi-bahoaka momba ny fahaleovanten'i [[Ekôsy]]; maro ny nanao tsia ka nijanona ho [[Fanjakana Mitambatra]] ihany. 5pz7s0llvdnkxbigpi8xdhqtl5wu2yu 0 299871 1150833 1143417 2026-09-16T13:29:33Z TinahLuce23 39583 1150833 wikitext text/x-wiki '''Lantosoa Rakotomalala''', izay antsoina amin’ny anarany feno hoe '''Solo Andry Lantosoa Rakotomalala''', dia vehivavy Malagasy manana traikefa amin’ny fitantanam-bola<ref name=":1">https://rocketreach.co/lantosoa-rakotomalala-email_136865094</ref>, fampandrosoana ara-toekarena, fitantanana orinasa, politika ary [[Diplômasia|diplaomasia]]. [[Mpandraharaha]] sy tompona orinasa ihany ko ny tenany<ref name=":1" />. Teraka tao [[Antananarivo]] izy ary manana traikefa mihoatra ny 25 taona amin’ny firenena an-dalam-pandrosoana miisa 15. [[Vehivavy]] voalohany nitana ny toeran’ny Masoivohon’i [[Madagasikara]] any [[Etazonia]]. Manambady i Lantosoa Rakotomalala ary manan-janaka roa<ref name=":2">https://storage.googleapis.com/wzukusers/user-33779234/documents/f84f70b6657844d4af70878593393ef8/BIO%20Ambassador%20of%20the%20Republic%20of%20Madagascar.pdf</ref>. == Fianarana == Nanaraka fiofanana maro mifandraika amin’ny fitantanam-bola, fandraharahana ary fifandraisana iraisam-pirenena izy. Anisan’ireo fianarana sy fiofanana norantoviny ireto manaraka ireto<ref name=":1" />: * Université de Bordeaux IV / Université Montesquieu-Bordeaux IV, izay nianarany momba ny fitantanana tetikasa. * Institut de la Francophonie pour l’Entrepreneuriat, izay nifantoka tamin’ny fandraharahana. * Centre d’Études Diplomatiques et Stratégiques, izay nianarany momba ny diplaomasia sy ny fifandraisana iraisam-pirenena (2006 - 2007)<ref>https://www.ceds-madagascar.com/IMG/pdf_Admission2006-2007.pdf</ref>. * École des sciences de la gestion de l’Université du Québec à Montréal (UQAM), izay nanohizany fianarana momba ny fitantanana. * Manana ny Chartered Professional Accountant (CPA) izy ary manana mari-pahaizana Certified Management Accountant (CMA) tany Kanada<ref name=":1" />. == Ny asany talohan’ny politika == Talohan’ny nidirany tao amin’ny [[governemanta Malagasy]] dia efa nanana traikefa iraisam-pirenena nandritra ny taona maro i '''Lantosoa Rakotomalala'''. Efa niasa tamin’ny World Bank Group, International Finance Corporation (IFC), Fivondronan'ny firenena miteny frantsay na ny "Organisation internationale de la Francophonie" OIF, Canadian International Development Agency (CIDA). Teo ihany koa ny sehatry ny banky tao Madagasikara, tany Maorisy, ary tany Kanada izy<ref name=":2" />. Niasa tany amin’ny firenena an-dalam-pandrosoana miisa 15 izy nandritra ny asa aman-draharahany, ka nifantoka indrindra tamin’ny fampandrosoana ara-toekarena sy ny sehatra tsy miankina<ref name=":2" />. == Politika : mpikambana tao amin’ny governemanta Malagasy == Ny taona 2019, voatendry ho Minisitry ny Indostria, ny Varotra ary ny Asa-tanana tao amin’ny governemanta notarihin’i [[Christian Ntsay]], teo ambany fitondran’ny filoha [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] i '''Lantosoa Rakotomalala'''<ref>https://lexpress.mg/26/02/2019/lantosoa-rakotomalala-les-industries-locales-doivent-avoir-un-plan-dinvestissement-et-dexpansion/</ref>. Izay tao anatin'ny tranga [[COVID 19|Covid19]]<ref name=":3">https://www.latribune.fr/think-tank/entretiens/2020-09-25/lantosoa-rakotomalala-la-pandemie-a-bouscule-les-schemas-traditionnels-a-la-faveur-des-circuits-courts-858173.html</ref>. Nandritra ny fotoam-piasany dia niandraikitra sehatra lehibe toy ny fampiroboroboana ny sehatra tsy miankina, ny tontolon’ny fampiasam-bola, ary politika na paikady hampandrosoana ny indostria Malagasy. sy ny fanatsarana ny fifandraisana eo amin’ny fanjakana sy ny sehatra tsy miankina. Ohatra amin'izany ireto<ref name=":3" /> : * Fampitomboana ny fahafaha-mamokatra ireo vokatra ilaina andavanandro, toy ny menaka, lafarinina, siramamy, paty ary simenitra. * Fametrahana sy fampandrosoana ireo Zones d’Émergence Industrielle (ZEI), faritra agro-indostrialy ary Zones d’Investissement Industrielles (ZII). * Famatsiam-bola sy cofinancement ho an’ireo mpandraharaha, TPE, PME ary startups<ref name=":3" />. Tamin’ny Aogositra 2021, nisy fanovana governemanta ary nifarana ny naha-minisitra an’i Lantosoa Rakotomalala. Tamin’ny 17 Aogositra 2021 no notanterahina ny fifamindram-pahefana teo aminy sy Edgard Razafindravahy, izay nandimby azy teo amin’ny sehatry ny Indostria, Varotra ary Fanjifana<ref>https://fr.allafrica.com/stories/202108180419.html</ref>. == Sehatra iraisam-pirenena == Tao anatin’ny sehatra iraisam-pirenena, nandray anjara tamin’ny fifampiraharahana ara-barotra izy, anisan’izany ny fifampiraharahana momba ny African Continental Free Trade Area (AfCFTA). Voalaza ihany koa fa nitana andraikitra teo amin’ny sehatry ny COMESA izy, anisan’izany ny fitantanana ny asan’ny Filankevitry ny Minisitra<ref name=":2" />. == Niverina tamin’ny sehatra tsy miankina == Taorian’ny naha-minisitra azy dia niverina tamin’ny sehatry ny fandraharahana sy torohevitra stratejika izy. Izy no nitarika ny "Headline Strategic Consulting Group", orinasa mpanome torohevitra mifantoka indrindra amin’ny fitantanana orinasa, paikady ara-barotra, fanatsarana ny asan’ny filankevi-pitantanana, ary fampandrosoana ny sehatra tsy miankina<ref name=":1" />. === Mpitantana tao amin’ny Banky Foiben’i Madagasikara === Tamin’ny 31 Martsa 2022, araka ny [[didim-panjakana]] n°2022-438, dia voatendry ho "Administrateur non-exécutif" tao amin’ny [[Banky Foiben' i Madagasikara|Banky Foiben’i Madagasikara]] i '''Lantosoa Rakotomalala''', ho solontenan’ny Fiadidiana ny Repoblikan’i Madagasikara. Naharitra dimy taona izy no nitana izany andraikitra izany<ref>https://cnlegis.gov.mg/uploads/D2022-438-VF.pdf</ref>. === Filohan’ny EDBM === Tamin’ny Febroary 2023, dia voatendry ho Filohan’ny Filankevi-pitantanan’ny Economic Development Board of Madagascar (EDBM) izy<ref name=":4">https://new.moov.mg/article/95639-maison-blanche-la-nouvelle-ambassadrice-lantosoa-rakotomalala-recue-par-joe-biden#body2</ref>. Ny EDBM dia manana andraikitra lehibe amin’ny fampiroboroboana ny fampiasam-bola sy ny tontolon’ny fandraharahana eto Madagasikara. Nandritra ny naha-filohan’ny filankevi-pitantanana azy dia nifantoka tamin’ny fanatsarana ny fahafahan’i Madagasikara misarika mpampiasa vola sy ny fanohanana ny fandraharahana izy, araka ny tatitra momba ny fiafaran’ny fotoam-piasany. Nifarana izany andraikitra izany tamin’ny Desambra 2024, rehefa nandimby azy i Joël Randriamandranto<ref>https://www.2424.mg/promotion-des-investissements-lantosoa-rakotomalala-nommee-pca-de-leconomic-development-board-of-madagascar/</ref><ref>[https://www.lexpress.mg/2024/12/entreprise-joel-randriamandranto-la.html? https://www.lexpress.mg/2024/12/entreprise-joel-randriamandranto-la.html?]</ref>. === Voatendry ho Masoivohon’i Madagasikara any Etazonia === Tamin’ny Novambra 2024 dia voatendry ho Masoivohon’i Madagasikara any Etazonia i '''Lantosoa Rakotomalala'''<ref>https://newsmada.com/2024/12/07/ambassade-de-madagascar-aux-usa-lantosoa-rakotomalala-prend-ses-fonctions/</ref>. Tamin’ny 6 Desambra 2024, dia nandray tamin’ny fomba ofisialy ny asany tao amin’ny Masoivoho Malagasy any Washington, D.C. izy. Io fanendrena io dia dingana lehibe teo amin’ny asany satria nifindra avy amin’ny sehatra ara-toekarena sy [[Pôlitika|politika]] anatiny ho amin’ny diplaomasia iraisam-pirenena izy. Tamin’ny 13 Janoary 2025, dia nanolotra tamin’ny fomba ofisialy ny taratasy fanendrena azy tamin’i [[Joe Biden]], filohan’i Etazonia tamin’izany fotoana izany, i Lantosoa Rakotomalala tao amin’ny lapa-panjakana amerikana "White House"<ref>https://ledefi.mg/lambassadrice-lantosoa-rakotomalala-recue-par-le-president-joe-biden/</ref>. Izy no vehivavy voalohany voatendry ho Masoivohon’i Madagasikara any Etazonia. Nandritra io fihaonana io dia nifantoka tamin’ny fifandraisana sy fiaraha-miasa eo amin’i Madagasikara sy Etazonia ny resaka, indrindra ireo sehatra stratejika iraisan’ny firenena roa tonta<ref name=":4" />. Amin’ny maha-Masoivoho azy any [[Washington]]<ref>https://www.2424.mg/lantosoa-rakotomalala-quand-on-dit-transactionnelle-cest-quil-y-a-des-benefices-mutuels-entre-les-deux-economies/</ref>, dia misahana ny fifandraisan’i [[Madagasikara]] amin’i Etazonia izy. Anisan’ny sehatra lehibe mifandray amin’ny asany ny diplaomasia, ny varotra iraisam-pirenena, ny fampiasam-bola, ny fiaraha-miasa ara-toekarena, ny fifandraisana amin’ny governemanta Amerikana, ary ny fampiroboroboana ny tombontsoa Malagasy eo amin’ny sehatra iraisam-pirenena<ref name=":4" />. === Komity AGOA === Tamin’ny Febroary 2026, voatendry fanindroany ho Filoha lefitry ny komity AGOA ao anatin’ny fikambanan’ireo iraka diplomatika Afrikana any Etazonia izy. Ny komity dia miresaka momba ny varotra sy ny fampiasam-bola eo amin’i [[Afrika]] sy [[Etazonia]]<ref>https://gefp.mg/lantosoa-rakotomalala-reconduite-a-la-copresidence-du-comite-agoa-lambassadrice-de-madagascar-aux-etats-unis-lantosoa-rakotomalala-a-ete-reconfirmee-comme-copresidente-du-sous-comite-agoa-a/</ref><ref>https://ecoaustral.com/lantosoa-rakotomalala-reconduite-co-presidente-du-sous-comite-agoa/</ref>. == Fiteny hainy == '''Lantosoa Rakotomalala''' dia mahafehy ny [[Fiteny malagasy|teny Malagasy]], [[Fiteny frantsay|Frantsay]], ary [[Fiteny anglisy|Anglisy]]<ref name=":2" />. == Jereo koa == * EDBM * COMESA * OIF * AGOA * [[Banky Foiben' i Madagasikara|Banky Foiben’i Madagasikara]] * [[COVID 19|Covid19]] == Loharano == <references responsive="1"></references> == Rohy ivelany ==  {{Liens}}{{Liens}}{{Portail|politique|Madagascar}} equvm28cfv3hchp317ik9zqeixnwv85 0 299880 1150838 1150636 2026-09-16T15:59:13Z A09 31143 WD should be used 1150838 wikitext text/x-wiki [[File:Taavi Rõivas, arvamusfestival 2014.jpg|thumb|Taavi Rõivas]] '''Taavi Rõivas''' (teraka ny 26 Septambra 1979, tao [[Tallinn]], Estonian SSR) dia [[mpanao politika]] [[Estonia]]na taloha. Mpikambana ao amin'ny Antoko Fanavaozana Estoniana liberaly ([[Fiteny estôniana|Estonianina]]: ''Eesti Reformierakond'') izy, izay notarihiny hatramin'ny taona 2017. Nanomboka ny 26 Martsa 2014 ka hatramin'ny 23 Novambra 2016, dia niasa ho Praiminisitra tao amin'ny Repoblikan'i {{Estonia}} izy. == Praiministra Estonia == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag of Estonia.svg|40px]] Praiminisitra [[Estonia]] !mpandimby |-align="center" | [[Andrus Ansip]]<br/> 2004-2014 || [[Taavi Rõivas]]<br/> 2014-2016 || [[Jüri Ratas]]<br/> 2016-2021 |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} {{commonscat}} {{reflist}} [[Sokajy:Praiminisitra (Estonia)]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] 6gu2cfzrj0pb0g6ab3gicmwhuetfgt6 0 301655 1150890 1149145 2026-09-17T09:16:01Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150890 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado] {{Wayback|url=https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ |date=20260812041057 }}</ref> == Asa ara-politika == Teo anelanelan'ny taona 2009 sy 2012 dia mpanolotsaina tao amin'ny kaominina [[São Luiz do Anauá]] izy.<ref>(pt) [https://g1.globo.com/rr/roraima/noticia/2026/03/12/quem-e-roberta-acioly-enfermeira-e-ex-vereadora-que-assume-como-senadora-apos-saida-de-mecias.ghtml Quem é Roberta Acioly, enfermeira e ex-vereadora que assume como senadora após saída de Mecias]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} [[pt:Roberta Acioly]] {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] [[sokajy:senatera ao Roraima]] 96ejslu4xcz5tulr5wncw5scwxwy9o3 0 301848 1150873 1150153 2026-09-17T05:33:37Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150873 wikitext text/x-wiki [[sary:Maria Rosas em abril de 2019.jpg|thumb|Maria Rosas]] '''Maria do Parto Mendes Rosas''' (teraka ny 1 Oktobra 1965, tao [[Angra dos Reis]]) dia mpitantana, mpampianatra ary [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]]<ref name="republicanos10">[https://republicanos10.org.br/quem_e_quem/maria-rosas/ Republicanos: Maria Rosas | Deputada Federal (SP)] {{Wayback|url=https://republicanos10.org.br/quem_e_quem/maria-rosas/ |date=20260902211526 }} (pt)</ref>. Nanam-pahaizana manokana momba ny fahaizana mamaky teny sy manoratra izy, ary nampianatra nandritra ny 16 taona tany amin'ny [[sekoly]] ambaratonga fototra sy tany amin'ireo vondrom-piarahamonina sahirana. Manana mari-pahaizana bakalorea momba ny fitantanana orinasa ihany koa izy. Voafidy ho mpikambana ao amin'ny Antenimieram-pirenena federaly ho an'i [[São Paulo]] izy tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018 ary voafidy indray tamin'ny taona 2022 (faha-56 sy faha-57)<ref>[https://www.camara.leg.br/deputados/204540/biografia Biografie auf der Homepage der ''Camara dos Deputados'': www.camara.leg.br] (pt)</ref>. == Jereo koa == {{commonscat}} [[fr:Maria Rosas]] {{CLEFDETRI:Rosas, Maria}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1965]] [[Sokajy:solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] 64ihw8fnybyoypflfodghgzzvthfupu 0 301884 1150889 1150330 2026-09-17T08:53:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150889 wikitext text/x-wiki '''Vanintsoa''', fantatra amin'ny tena anarany hoe '''Vanintsoa Ranoroseheno''', dia [[mpanakanto malagasy]] miasa amin'ny sehatry ny [[mozika]] sy ny tantara an'onjam-peo. Mpihira, mpamoron-kira, mpitendry zavamaneno ary mpilalao tantara amin'ny onjam-peo izy. Anisan'ireo mpanakanto nandray anjara tamin'ny fampiroboroboana ny mozika sy ny [[kolontsaina malagasy]] amin'ny alalan'ny [[zavamaneno]] nentim-paharazana sy ny fampisehoana ara-javakanto izy.<ref name=":0">https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref> == Fiainana sy sehatry ny zavakanto sy mozika == Fantatra amin'ny anarana feno hoe '''Ranoroseheno Vanintsoa''' izy, ary mampiasa ny anarana hoe '''Vanintsoa''' eo amin'ny sehatry ny zavakanto. Misehatra amin'ny sehatra ara-javakanto maro i Vanintsoa. Anisan'izany ny fihirana, ny famoronana hira, ny fitendrena zavamaneno ary ny fampisehoana tantara amin'ny alalan'ny feo. Ny zavakanto ataony dia mampifandray ny mozika sy ny kolontsaina malagasy, indrindra amin'ny fampiasana zavamaneno toy ny [[valiha]]. Tao amin'ny Ny Antsao, vondrona evanjelika no nanombohany ny hira sy mozika. Taorian'izay dia maro ny sehatra na hetsika efa nandraisany anjara, toy ny "Gasy ka manja" (2013), ny "La journée des femmes" na ny "La semaine de la Valiha"<ref name=":0" />. Anisan'ireo mpikambana nanangana ny tarika RyKala Vazo i '''Vanintsoa''', niaraka tamin'i '''[[Mitchou Amy]]''' sy '''[[Mirana Madagascar]]'''. Niorina tamin'ny taona 2015 ny tarika ary nifantoka tamin'ny fampiroboroboana ny [[mozika malagasy]] tamin'ny fampifangaroana ny zavamaneno sy ny fomba fanehoana nentim-paharazana amin'ny endrika ankehitriny<ref>https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref>. Anisan'ny zavamaneno ifandraisan'i Vanintsoa amin'ny sehatry ny mozika ny valiha sy ny [[gitara]] bà-gasy. Ny fampiasana ny zavamaneno malagasy dia anisan'ny mampiavaka ny tontolon'ny mozika nandraisany anjara. Tsy mpihira sy mpitendry zavamaneno ihany i Vanintsoa fa mpamoron-kira koa. Voatondro ho mpanoratra ny tonony sy ny feon'ny hira Ny Fikasako sy Namanay izy. Anisan'ireo hira hafa mifandray amin'ny asany ny ''Hajaiko foana'', ''Izaho tsy manahy'' ary ''Ndeha r''e. Ny hira Namanay dia mifandray amin'ny fahatsiarovana an'i [[Mitchou Amy]], iray tamin'ireo mpikambana tao amin'ny [[RyKala Vazo]].<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-09-06 |archive-date=2026-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909135026/https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |url-status=dead }}</ref> == RyKala Vazo == Ny tarika [[RyKala Vazo]] dia anisan'ny sehatra lehibe nahafantarana an'i Vanintsoa teo amin'ny mozika. Ny tarika dia niforona tamin'ny taona 2015 ary nampivondrona an'i '''Vanintsoa''', Mirana ary Mitchou Amy.<ref name=":0" /> Nampifandray ny mozika malagasy sy ny zavamaneno nentim-paharazana tamin'ny fomba fanehoana ankehitriny ny tarika. Ny valiha sy ireo zavamaneno malagasy hafa dia nanana toerana lehibe tao amin'ny mozikan'ny tarika.<ref>https://www.jeuneafrique.com/mag/649707/culture/madagascar-rykala-vazo-trois-filles-dans-le-vent/</ref> Taorian'ny fahafatesan'i Mitchou Amy tamin'ny taona 2019 dia nanohy ny asan'ny RyKala Vazo i Mirana sy Vanintsoa. Tamin'ny taona 2020 dia nivoaka ny raki-kira ''Tsikonikoninay'', izay natao ho fahatsiarovana an'i Mitchou Amy<ref name=":1" />. == Tantara an'onjam-peo == Anisan'ny sehatra lehibe iasan'i Vanintsoa koa ny tantara an'onjam-peo na "théâtre radiophonique".<ref name=":0" /> Mandray anjara amin'ny famokarana sy fampisehoana tantara amin'ny alalan'ny feo izy, ka manao "voix-off" na feo lafika amin'ny tantara mitohy fhaino na an'onjam-peo<ref>https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref>. Izy koa dia anisan'ireo mpanakanto sy mpilalao tantara tafiditra ao amin'ny ''Rohinkanto'', vondrona mampivondrona mpilalao tantara amin'ny radio sy mpanakanto hafa. Ny ''Rohinkanto'' dia miasa amin'ny famelomana ny tantara fihaino ary mampita izany amin'ny mpihaino amin'ny alalan'ny radio. Anisan'ny mampiavaka ny asan'ilay vondrona ny fampifandraisana ny tantara an'onjam-peo sy ny fampisehoana an-tsehatra. Anisan'ireo asa mifandray amin'ny Rohinkanto i ''Galifantsy'', tantara fihaino izay nentina teny an-tsehatra. Anisan'ireo mpanakanto mifandray amin'io famokarana io i Vanintsoa<ref name=":2">https://newsmada.com/2023/07/21/rohinkanto-hoentina-an-tsehatra-ny-tantara-aminny-radio/</ref>. Ny fandraisany anjara amin'ny tantara an'onjam-peo dia mampiseho fa tsy voafetra amin'ny mozika ny sehatra iasany, fa tafiditra ao anatin'ny zavakanto mifototra amin'ny feo sy ny fitantarana ihany koa.<ref name=":0" /> == Fampifandraisana ny mozika sy ny tantara fihaino == Ny asan'i Vanintsoa dia mampifandray sehatra roa lehibe eo amin'ny zavakanto malagasy: ny mozika sy ny tantara an'onjam-peo. Ao amin'ny mozika dia mampiasa sy mampiroborobo zavamaneno malagasy izy, indrindra ny [[valiha]]. Ao amin'ny tantara an'onjam-peo kosa dia mampiasa ny feony sy ny fahaizany maneho toetra sy tantara amin'ny alalan'ny feo izy. Izany fahasamihafan'ny sehatra iasany izany no mahatonga azy ho isan'ireo mpanakanto manana traikefa amin'ny endrika zavakanto maro, ka ny fihirana, ny famoronana hira, ny fitendrena zavamaneno ary ny tantara fihaino no isan'ny sehatra ahafantarana azy. == Hetsika ara-javakanto == Maro ny hetsika nahitana an'i Vanintsoa, indrindra fa ireo hetsika nisy fiaraha-miasa, toy ny tamin'ny taona 2022 "Tafaray 2022" niarahany tamin'ny Nanja tany Saint-Herblain<ref>https://madatsara.com/evenement_vanintsoa-nanja-razafindrakoto-spectacle-tafaray-salle-seminaire-saint-herblain.html</ref>. Ohatra ihany koa tamin'ny taona 2023 dia nandray anjara tamin'ny Hetsika Tafaray niaraka tamin'i Nanja i Vanintsoa. Nampahafantarina tamin'izany ireo [[hira]] noforoniny, anisan'izany ny ''Hajaiko foana, Izaho tsy manahy'' ary ''Ndeha re''. Nisy ihany koa ireo hetsika hafa : ny "Festival culturel de solidarité" ny 2023, "Fety firaisankina" ny 2023<ref>https://madatsara.com/evenement_vanintsoa-sy-ny-mpandihiny-fety-firaisan-kina-concert-mcp-ekar-antsofinondry.html</ref>, "Antsa tononkalo Tsikombakomba" ny 2024 niarahany tamin'i Tolopanahy <ref>https://madatsara.com/evenement_vanintsoa-ivokolo-analakely.html</ref>. Ny fandraisany anjara tamin'ny hetsika ara-[[kolontsaina]] toy izany dia manamafy ny fitohizan'ny asany amin'ny sehatry ny mozika sy ny fampisehoana. == Toerana eo amin'ny zavakanto malagasy == '''Vanintsoa''' dia anisan'ireo mpanakanto malagasy izay miasa amin'ny sehatra maro mifandray amin'ny feo sy ny fampisehoana. Ny asany amin'ny mozika dia mifototra amin'ny fampiasana sy fampiroboroboana ny zavamaneno malagasy, raha ny asany amin'ny tantara an'onjam-peo kosa dia mifototra amin'ny fampiasana ny feo ho fitaovana fitantarana sy fanehoana. Ny fandraisany anjara tao amin'ny RyKala Vazo sy Rohinkanto dia mampifandray azy amin'ny sehatra roa samy manana anjara toerana eo amin'ny [[kolontsaina malagasy]] : ny [[mozika]] sy ny tantara fihaino.<ref name=":2" /> == Asa fantatra == == Mozika == * ''Ny Fikasako'' (tonony sy feony: Vanintsoa) * ''Namanay'' (tonony sy feony: Vanintsoa) * ''Hajaiko foana'' * ''Izaho tsy manahy'' * ''Ndeha re'' * ''Tsikonikoninay'', raki-kira mifandray amin'ny RyKala Vazo, natao ho fahatsiarovana an'i Mitchou Amy === Tantara an'onjam-peo === "''Galifantsy''", famokarana mifandray amin'ny Rohinkanto<ref>https://newsmada.com/2024/06/24/tantara-galifantsy-hoentinny-rohikanto-an-tsehatra/</ref>. Ankoatra ireo asa ireo dia voalaza fa nandray anjara tamin'ny tantara mitohy fihaino maro i Vanintsoa tamin'ny alalan'ny "voix-off" na feo lafika<ref name=":0" />. == Jereo koa == * [[RyKala Vazo]] * [[Mitchou Amy]] * [[Mirana Madagascar]] * Rohinkanto * Tantara an’onjam-peo eto Madagasikara * [[Mozika malagasy]] * [[Valiha]] * [[Kabôsy]] b2u5zvoibozd0becbkkni9aqj1eeofb 0 301888 1150891 1150319 2026-09-17T09:25:57Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150891 wikitext text/x-wiki '''RyKala Vazo''' dia tarika mpihira sy mpitendry zavamaneno [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Niorina tamin’ny taona 2015 ny tarika, ary i '''Mitchou Amy''', '''Mirana''' '''Madagascar''' ary '''[[Ranoroseheno Vanintsoa|Vanintsoa]]''' no nanorina azy. Malaza amin’ny fampifangaroana ny mozika malagasy nentin-drazana sy ny mozika ankehitriny izy ireo. Mampiasa zavamaneno malagasy, toy ny valiha, [[marovany]] na gitara bà-gasy sy kabôsy, ny tarika.<ref name=":0">https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref> == Tantaran'ny tarika == Niorina tamin’ny taona 2015 i '''RyKala Vazo'''. Efa samy nanana traikefa teo amin’ny mozika ireo mpanorina azy telo mirahavavy talohan’ny nananganana ny tarika<ref name=":1">https://www.jeuneafrique.com/mag/649707/culture/madagascar-rykala-vazo-trois-filles-dans-le-vent/</ref>. == Mpikambana == Vehivavy avokoa ny mandrafitra ny tarika '''RyKala Vazo'''<ref>https://midi-madagasikara.mg/fusion-rykala-vazo-ou-le-modern-trad-au-feminin/</ref>. '''Mitchou Amy''' na i Miarintsoa Andriambolatiana, dia mpitendry zavamaneno, mpihira, mpandihy ary mpilalao sarimihetsika. Nanomboka nianatra sy nirotsaka tamin’ny mozika izy tamin’ny taona 2005, indrindra tamin’ny fitendrena gitara sy zavamaneno fitendry. Nandray anjara tamin’ny tetikasa mozika maro izy ary mpitendry amponga tamin’ny lahatsarin-kira « Dynamo » an’ny tarika frantsay Crossing the Rubicon tamin’ny taona 2009<ref name=":0" />. '''Mirana Madagascar''' na i Mirana Ratovonirina, dia mpihira sy mpitendry zavamaneno. Nanomboka nihira sy nitendry [[gitara]] izy mbola kely. Vao 7 taona izy dia efa niditra tao anatin'ny zavakanto hira sy mozika. Nianatra tao amin’ny Centre Germano-Malagasy izy ary nahazo ny loka voalohany tamin’ny fifaninanana momba ny hiran-drazana merina sy ny Kalon’ny fahiny tamin’ny taona 2006. Nandray anjara tamin’ny fandaharana Pazzapa ihany koa izy tamin’ny taona 2009 ary nahatratra ny dingan’ny manasa-dalana<ref name=":0" />. '''Vanintsoa''' na Vanintsoa Ranoroseheno kosa dia mpihira sady mpitendry zavamaneno, indrindra ny valiha sy ny gitara bà-gasy. Nanomboka tamin’ny tarika ara-pivavahana Ny Antsao ny fandraisany anjara tamin’ny mozika. Nandray anjara tamin’ny hetsika ara-kolontsaina maro ihany koa izy talohan’ny nananganany an’i RyKala Vazo niaraka tamin’i Mitchou sy Mirana<ref name=":0" />. == Mozika == Ny mampiavaka an’i '''RyKala Vazo''' dia ny fampifangaroana ny mozika nentin-drazana malagasy sy ny [[mozika]] ankehitriny. Mampiasa gadona sy fomba fanehoana maoderina izy ireo, nefa mitahiry singa sasany amin’ny fomba fihirana malagasy sy mampiasa zavamaneno nentin-drazana, indrindra ny valiha sy ny kabôsy. Anisan’ny mampiavaka ny tarika ihany koa ny fampiasana ny feo mirindra ataon’ny vehivavy telo, miaraka amin’ny zavamaneno nentin-drazana<ref name=":0" />. Araka ny fanazavan’i Mirana, ny tanjon’ny tarika dia ny hampifandray ny taloha sy ny ankehitriny eo amin’ny mozika, sady hampiseho amin’ny mpihaino ny harena ara-[[kolontsaina malagasy]].[2]<ref name=":2">https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref> Anisan'ny amantarana ny tarika ihany koa ny famerenany hira vahiny amin’ny fomba malagasy. Anisan’izany ny « All About That Bass », hiran’i Meghan Trainor. Nampiarahan’ny tarika tamin’ny valiha sy kabôsy ilay hira<ref name=":2" />. Nanao hira sy famerenana hira malagasy ihany koa i RyKala Vazo. Anisan’izany ny « Arahaban’Andriana », izay hira nentin-drazana merina. == « Ô Ry Kala » == « Ô Ry Kala » dia isan’ireo hira voalohany nataon’ny tarika. Nivoaka tamin’ny taona 2016 ilay [[hira]]. Anisan’ny maneho ny fomba mampiavaka an’i RyKala Vazo izy io, satria mampifandray ny mozika ankehitriny sy ny zavamaneno malagasy<ref name=":1" />. == Fahafatesan’i Mitchou Amy == Nodimandry tamin’ny taona 2019 i Mitchou Amy. Anisan’ny mpanorina an’i '''RyKala Vazo''' izy ary nanana anjara toerana lehibe teo amin’ny tarika<ref>https://lexpress.mg/31/05/2019/anjozorobe-le-dernier-voyage-de-mitchou-amy/</ref>. Taorian’ny nahafatesany dia nanohy ny asan’ny tarika i Mirana sy Vanintsoa. Nanao hira ho fahatsiarovana an’i Mitchou ihany koa izy ireo<ref>https://fr.allafrica.com/stories/202004270899.html</ref><ref>https://lexpress.mg/27/04/2020/fusion-modern-trad-rykala-vazo-redemarre-en-version-duo/</ref>. Anisan’izany ny hira « Namanay », izay maneho ny fahatsiarovana sy ny alahelo noho ny fahafatesan’i Mitchou<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-09-07 |archive-date=2026-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909135026/https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |url-status=dead }}</ref>. == Tsikonikoninay == Tamin’ny taona 2020, namoaka ny raki-kira « Tsikonikoninay » i Mirana sy Vanintsoa. Natao ho fahatsiarovana an’i Mitchou io raki-kira io.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-09-07 |archive-date=2026-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909135026/https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |url-status=dead }}</ref> Ahitana hira noraketin’ireo mpikambana telo talohan’ny nahafatesan’i Mitchou ilay raki-kira<ref name=":4" />. == Lova ara-kolontsaina == Anisan’ny anjara birikin’i RyKala Vazo ny fampahafantarana ny zavamaneno sy ny mozika malagasy amin’ny alalan’ny hira ankehitriny. Ny fampiasan’izy ireo ny [[valiha]], [[kabôsy]] ary ireo fomba fihirana malagasy amin’ny hira samihafa dia manampy amin’ny fampahafantarana ny [[mozika malagasy]] amin’ny mpihaino eto [[Madagasikara]] sy any ivelany. Taorian’ny nahafatesan’i Mitchou Amy tamin’ny taona 2019 dia nanohy ny tarika i Mirana sy Vanintsoa<ref name=":3" />. == Hira fantatra == Anisan’ireo hira sy famerenana hira nahafantarana an'ny tarika '''RyKala Vazo''' ireto manaraka ireto : * « Ô Ry Kala » * « All About That Bass » * « Options » * « Arahaban’Andriana » * « Namanay » * « Topimaso » * « Tsikonikoninay » == Jereo koa == * [[Ranoroseheno Vanintsoa|Vanintsoa]] * '''[[Mitchou Amy]]''' * '''[[Mirana Madagascar]]''' * [[Mozika malagasy]] * [[Kalon'ny fahiny]] * [[Valiha]] * [[Kabôsy]] * [[Marovany]] q9y4u7q11db5ejid4s9aaxozxj8v577 0 301892 1150876 1150329 2026-09-17T06:03:55Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150876 wikitext text/x-wiki '''Mirana Madagascar''', izay fantatra amin’ny tena anarany hoe '''Ratovonirina Mirana''', dia mpihira sy mpitendry zavamaneno malagasy. Anisan’ireo nanorina ny tarika [[RyKala Vazo]] izy tamin’ny taona 2015, niaraka tamin’i [[Mitchou Amy]] sy [[Ranoroseheno Vanintsoa|Vanintsoa]]<ref name=":0">https://www.koolsaina.com/rykala-vazo-all-about-that-bass-interview/</ref>. == Ny fiandohany teo amin’ny mozika == Nifandray tamin’ny mozika hatramin’ny fahazazany i '''Mirana''' '''Madagascar''', satria tia [[mozika]] ny ray aman-dreniny ary nampianatra azy nitendry [[gitara]]. Efa teo amin’ny faha-7 taonany izy no nanao fampisehoana teo anatrehan’ny mpijery ary nisolo tena ny sekoliny tamin’ny fifaninanana [[hira]]<ref name=":0" />. Teo amin’ny faha-13 taonany dia niara-niasa tamin’ny tarika evanjelika [[Ndriana Ramamonjy]] izy. Nitombo hatrany ny fahalianany tamin’ny mozika ary, teo amin’ny faha-17 taonany, dia nanomboka liana tamin’ny "opera" izy. Nianatra tao amin’ny Centre Germano-Malagasy (CGM) izy tamin’ny taona 2005, tao anatin’ny fiofanana notarihin’i Swart<ref name=":0" />. == Fifaninanana sy fivoarana teo amin’ny mozika == Tamin’ny taona 2006, nahazo ny loka voalohany tamin’ny fifaninanana "Chanson traditionnelle de l’Imerina" sy "[[Kalon’ny Fahiny]]" nokarakarain’ny [[Antananarivo Renivohitra|Kaominina Antananarivo Renivohitra]] i '''Mirana''' '''Madagascar'''. Taorian’io fifaninanana io dia niara-nivondrona ireo mpandray anjara farany ka namorona ny tarika Angolan’Imerina<ref name=":0" />. Tamin’ny taona 2009, nandray anjara tamin’ny fifaninanana fihirana Pazzapa, nalefa tao amin’ny [[Radio Televiziona Analamanga|RTA]], izy ary tafakatra hatramin’ny dingana manasa-dalana. Tamin’izany fifaninanana izany dia nanao ny hira "Ny Zanako" an’i Razilinah izy, ka nampiseho ny fahaizany amin’ny gitara sy ny gadona bà-gasy. Nampiavaka ny fomba fihirany ihany koa ny fampiasany teknika avy amin’ny "opera" sy ny [[Hira klasika|fihirana klasika]] rehefa mandika hira malagasy<ref name=":0" />. Tamin’ny taona 2010, namoaka ny sanganasany voalohany mitondra ny lohateny hoe « Tell Me One More Time » izy<ref name=":0" />. == RyKala Vazo == Tamin’ny taona 2015, niara-nanorina ny tarika RyKala Vazo tamin’i Mitchou Amy sy Vanintsoa i Mirana. Nifantoka tamin’ny fampifangaroana ny mozika ankehitriny sy ny mozika nentim-paharazana malagasy ny tarika. Anisan’ireo zavamaneno nampiasain’izy ireo ny valiha, kabôsy ary ireo zavamaneno fitendry gadona<ref>https://likembe.blogspot.com/2020/03/malagasy-divas-2.html</ref>. I Mirana dia mpihira sy mpitendry gitara ary kabôsy tao amin’ny tarika. Anisan’ireo hira voalohany nampalaza an’i RyKala Vazo ny "Ô RyKala !", izay navoaka tamin’ny taona 2015. Nanjary fantatra bebe kokoa tany ivelany anefa ny tarika taorian’ny famoahan’izy ireo ny dika vaovao amin’ny hira "All About That Bass" an’i Meghan Trainor, izay nampiarahana tamin’ny [[valiha]] sy [[kabôsy]]<ref>https://www.nocomment.mg/storage/app/public/edito/IUGWc2edc90dcfe395ea7f9be7cffb0e1b9e3f.pdf page 36-37</ref>. Nandray anjara tamin’ny fandikana ny hira "Options" an’i Pitbull sy Steven Marley ihany koa ny tarika. Anisan’ny hira nahazo mpihaino betsaka tao amin’ny YouTube io fandikana io<ref name=":0" />. == Ny fomba fanaovany mozika == Ny fomba mampiavaka an’i [[RyKala Vazo]] dia ny fampifandraisana ny mozika ankehitriny amin’ireo singa avy amin’ny [[mozika malagasy]] nentim-paharazana. Ny valiha sy ny kabôsy dia manana toerana lehibe amin’ny famoronana sy ny fandrindrana ny hiran’ny tarika. Tsy mifantoka amin’ny karazan-kira iray ihany izy ireo fa misokatra amin’ny [[gadona]] sy karazana mozika samihafa. Ny tanjon’izy ireo dia ny hanana ny fomba mampiavaka azy manokana, sady hampahafantatra bebe kokoa ny zavamaneno malagasy<ref>https://storage.googleapis.com/wzukusers/user-34833901/documents/5e9187efdf9672a9v3QI/12%20CBGR%200420.pdf page 19-22</ref>. == Taorian’ny nahafatesan’i Mitchou Amy == Taorian’ny nahafatesan’i [[Mitchou Amy]] tamin’ny 25 Mey 2019, i Mirana sy [[Ranoroseheno Vanintsoa|Vanintsoa]] no nanohy ny asan’ny [[RyKala Vazo]]. Nanao hira vaovao mitondra ny lohateny hoe "Namanay" izy roa vavy ho fahatsiarovana an’i Mitchou. Tamin’ny faran’ny taona 2019 ka hatramin’ny Febroary 2020, voafidy ho anisan’ireo mpanakanto malagasy nandeha tany Frantsa sy Soisa i Mirana mba hanao fampisehoana. Nampiavaka azy tamin’izany ny fitendreny kabôsy sy ny fahaizany mandika ny [[kalon’ny fahiny]] sy ny [[bà-gasy]]. Tamin’ny taona 2020, namoaka ny rakikira voalohany "Tsikonikoninay" ny RyKala Vazo, izay natao ho fahatsiarovana an’i Mitchou. Ahitana hira niarahan’ireo mpikambana telo talohan’ny nahafatesan’i Mitchou ihany koa ilay rakikira<ref>{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-09-07 |archive-date=2026-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909135026/https://www.tiatanindrazana.mg/kolontsaina/rykala-vazo-namoaka-raki-kira-hahatsiarovana-ani-mitchou-46818.php |url-status=dead }}</ref>. == Jereo koa == * [[RyKala Vazo]] * [[Mitchou Amy]] * [[Ranoroseheno Vanintsoa|Vanintsoa]] * [[Mozika malagasy]] * [[Valiha]] * [[Kabôsy]] htff3rv0onar2oxo3e5lbyeylwy9sev 0 301961 1150845 1150482 2026-09-16T16:05:51Z A09 31143 WD 1150845 wikitext text/x-wiki [[File:Wadephul, Johann-1249.jpg|thumb|Johann Wadephul]] '''Johann Walter David Rudolf Wadephul''' (teraka ny 10 Febroary 1963 tao Husum) dia mpanao politika [[Alemaina|alemà]] ao amin'ny [[CDU]]. Niasa ho Minisitry ny Raharaham-bahiny Federaly tao amin'ny kabinetran'i [[Friedrich Merz|Merz]] izy nanomboka ny 6 Mey 2025.<ref>(de) [https://www.stern.de/politik/deutschland/aussenminister-johann-wadephul--so-sprechen-sie-den-namen-richtig-aus-35835268.html Warum viele am Namen des Außenministers scheitern – und wie es richtig geht]</ref> Wadephul dia mpikambana ao amin'ny Bundestag Alemana nanomboka tamin'ny taona 2009, izay iray amin'ireo filoha lefitry ny vondrona parlemantera CDU/CSU nanomboka tamin'ny taona 2017 ka hatramin'ny Mey 2025. Talohan'izay, izy dia filohan'ny vondrona parlemantera CDU tao amin'ny parlemanta [[Schleswig-Holstein]] nanomboka tamin'ny taona 2005. == jereo koa == {{commonscat}} [[Sokajy:Minisitry ny Raharaham-bahiny alemainy]] [[sokajy:mpanao politika alemana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]] [[sokajy:CDU]] {{DEFAULTSORT:Wadephul, Johann}} nbgl6x3zetehjfumr5qdiruep8newlt 0 301973 1150844 1150516 2026-09-16T16:04:48Z A09 31143 WD 1150844 wikitext text/x-wiki [[sary:Plenário do Congresso (27414654600).jpg|thumb|Joaquim Passarinho]] '''Joaquim Passarinho Pinto de Souza Porto''' (teraka ny 2 Desambra 1961 tao [[Belém]]) dia mpanao mari-trano sy [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL)<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/178910 www.camara.leg.br]</ref>.. [[Solombavambahoaka]] federaly ho an'ny fanjakan'i {{Pará}} izy ary filoha lefitry ny Antenimieran'ny Solombavambahoaka ho an'ny antokony. Iray amin'ireo solombavambahoaka federaly ho an'ny fanjakan'i Pará izy, izay niasa nandritra ny fe-potoam-piasany fahatelo misesy nanomboka tamin'ny 2014 (faha-55, faha-56, ary faha-57). Teo aloha, niasa ho solombavambahoaka fanjakana indroa izy (2003-2010) ary ho mpanolotsaina tanàna tao Belém nanomboka tamin'ny 1989 ka hatramin'ny 2002.<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/178910/biografia Biographie, Camara dos Deputados]</ref> == Toerana hafa ho an'ny daholobe == Sekreteram-panjakana misahana ny Asa ho an'ny Daholobe (Pará), nanomboka tamin'ny 2002-2003 ary nanomboka tamin'ny 2011-2014. ==Jereo koa== {{CLEDETRI:Passarinho, Joaquim}} [[Sokajy:Partido Liberal]] {{commonscat}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1961]] [[Sokajy:solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Minisitry breziliana]] 946bg3r7lq0fnatjjn4vpczvvqt03hy 0 301975 1150843 1150529 2026-09-16T16:03:40Z A09 31143 WD 1150843 wikitext text/x-wiki [[File:PROFESSORA MARIA DO CARMO, Candidata a Governadora nas Eleições Amazonas 2026.jpg|thumb|Maria do Carmo]] '''Maria do Carmo Seffair Lins de Albuquerque''' (teraka ny 26 Novambra 1959 tao [[Manaus]]) dia vehivavy mpandraharaha, mpitan-kaonty, mpisolovava, mpanabe ary [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]]. Fantatra amin'ny asany eo amin'ny sehatry ny fanabeazana ao [[Amazonas]] izy. Tamin'ny taona 2024, dia kandidà ho ben'ny tanàna lefitra tao [[Manaus]] izy tamin'ny fifidianana notarihin'i [[Capitão Alberto Neto]], ho an'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL), rehefa avy kandidà ho ben'ny tanàna mialoha ny fifidianana ho an'ny [[Partido Novo|NOVO]] tamin'ny taona 2022. Tamin'ny taona 2026, dia nanomboka nirotsaka hofidiana ho amin'ny toerana lehibe iray tao amin'ny fanjakan'i Amazonas ho an'ny [[Partido Liberal|PL]] izy.<ref>(pt) [https://novo.org.br/noticias/professora-maria-do-carmo-e-a-pre-candidata-a-prefeita-de-manaus-no-amazonas/ Partido Novo]</ref> ==Jereo koa== {{commonscat}} {{CLEDETRI:Carmo Seffair, Maria do}} [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Amazonas]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1990]] [[Sokajy:Partido Novo]] [[Sokajy:mpisolovava breziliana]] [[Sokajy:mpanabe]] susq9cpirv9hyuzlgt0kgrk4c51q8cz 0 301983 1150841 1150551 2026-09-16T16:02:29Z A09 31143 WD 1150841 wikitext text/x-wiki [[sary:2024 ARTHUR HENRIQUE CANDIDATO PREFEITO RR BOA VISTA TSE (230002024201).jpg|thumb|Arthur Henrique]] '''Arthur Henrique Brandão Machado''' dia [[mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 19 Aogositra 1981 tao Boa Vista<ref>(pt) [https://www.folhabv.com.br/politica/pl-filia-prefeito-de-boa-vista-em-evento-com-valdemar-na-sexta-feira-17/ PL filia prefeito de Boa Vista em evento com Valdemar]</ref>. Ben'ny tanàna lefitra, sekretera monisipaly ary ben'ny tanànan'i [[Boa Vista]], renivohitry ny fanjakan'i {{Roraima}}, voafidy tamin'ny 2020 ary voafidy indray tamin'ny 2024 ho an'ny fe-potoana vaovao. Tamin'ny Aprily 2026, nametra-pialana tamin'ny maha ben'ny tanàna azy izy mba hahafahany ho kandidà amin'ny fifidianana ny volana oktobra amin'io taona io ihany.<ref>(pt) [https://boavista.rr.gov.br/prefeitura Prefeitura Boa Vista]</ref> == Fiainana manokana == Niasa tao amin'ny multinationals [[Siemens]] sy [[Capgemini]] izy. Manambady izy ary manan-janaka 4 vavy<ref>(pt) [https://roraimaemtempo.com.br/cidades/primeira-dama-de-boa-vista-e-homenageada-em-evento-para-mulheres-cristas-na-camara-municipal/ Primeira-dama de Boa Vista é homenageada em evento para mulheres cristãs]</ref> ==Jereo koa == {{commonscat|Arthur Henrique Machado}} [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Roraima]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]] pzkins6y2ax6e2w6b2ty8ghreu3s5yq 0 301987 1150840 1150595 2026-09-16T16:01:02Z A09 31143 WD 1150840 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Naomi Osaka |teraka=16 Oktobra 1997 |maty= |firenena={{Japana}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao tenisy]] |taona niasàna= }} [[Sary:NaomiOsaka-smile-2020.png|thumb|left|Naomi Osaka]] '''Naomi Osaka''' ([[fiteny japoney|japoney]]: 大坂 なおみ), teraka ny 16 Oktobra 1997 tao [[Osaka]]) dia mpilalao tenisy [[Japon|japoney]]. Nanomboka tamin'ny taona 2018 dia niakatra ho ambony indrindra eran'izao tontolo izao tamin'ny lalao tokana izy ary efa nandresy tamin'ny fifaninanana Grand Slam efatra (Australian Open 2019 sy 2021, US Open 2018 ary 2020). Tamin'ny 28 Janoary 2019, izy no mpilalao tenisy aziatika voalohany nandray ny laharana voalohany teo amin'ny sokajy vehivavy. == Jereo koa == {{DEFAULTSORT:Osaka, Naomi}} [[Sokajy:Mpilalao tenisy japoney]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1997]] 3vxt1ec184d2173qvffufeecapleqwh 0 301996 1150839 1150648 2026-09-16T16:00:16Z A09 31143 WD should be used 1150839 wikitext text/x-wiki [[sary:Rosângela de Oliveira Campos Reis.png|thumb|Rosângela Reis]] '''Rosângela de Oliveira Campos Reis''' dia mpampianatra, [[mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Brazila}} teraka ny 18 Aprily 1963 tao [[Mesquita (Minas Gerais)]].<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/220620 www.camara.leg.br]</ref>. Mpanolotsaina monisipaly tao Ipatinga izy ary lefitra tao amin'ny Antenimieram-pirenena tao {{Minas Gerais}} nandritra ny fe-potoam-piasana 4 nanomboka ny taona 2007 ka hatramin'ny 2023. Nanomboka tamin'ny 2023 izy dia lefitra federaly ho an'ny fanjakana Minas Gerais.<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/220620 www.camara.leg.br]</ref><ref>(pt) [https://plmulher.org.br/2026/05/08/deputada-rosangela-reis-reune-liderancas-para-lancamento-de-sua-pre-candidatura-em-ipatinga/ Deputada Rosângela Reis reúne lideranças para lançamento de sua pré-candidatura em Ipatinga]</ref> ===Rohy ivelany=== {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Reis, Rosângela}} [[Sokajy:Mpanao politika ao Minas Gerais]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]] [[Sokajy:Solombavambahoaka Federalin'i Brezila avy any Minas Gerais]] [[Sokajy:Partido Liberal|Reis]] kvqxb4iu3bcery8o0gla43xr0yqqkia 0 302002 1150837 1150713 2026-09-16T15:56:19Z A09 31143 WD should be used 1150837 wikitext text/x-wiki [[File:Siim Kallas 2.JPG|thumb|Siim Kallas ]] '''Siim Kallas''' dia [[mpanao politika]] mizaka ny zom-pirenen'i [[Estonia]] teraka ny 2 Oktobra 1948 tao [[Tallinn]] ary maty ny 22 Aogositra 2026 tao Tallinn. Minisitry ny Raharaham-bahiny (1995–1996) sy Minisitry ny Fitantanam-bola (1999–2002) ary Praiminisitra ny Repoblika {{Estonia}} nanomboka tamin'ny 2002/03. Nanomboka ny taona 2010 ka hatramin'ny 2014 izy no filoha lefitry ny Vaomiera Eoropeana sy Kaomisera misahana ny Fitaterana. Efa kaomisera eo anivon’ny Vondrona Eoropeanina any amin’ny sampana hafa hatramin’ny taona 2004 izy teo aloha Siim Kallas dia niteraka roa. Ny zanany vavy [[Kaja Kallas]] dia filohan'ny governemanta Estoniana nanomboka tamin'ny 2021 ka hatramin'ny 2024 ary solontenan'ny politika ivelany avy amin'ny EU nanomboka tamin'ny 2024. == Praiministra Estonia == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag of Estonia.svg|40px]] Praiminisitra [[Estonia]] !mpandimby |-align="center" | [[]]<br/> || [[Sliim Kallas]]<br/>2002-2003 || [[Andrus Ansip]]<br/> 2004-2014 |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} {{commonscat}} {{reflist}} [[Sokajy:Praiminisitra (Estonia)]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1948]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 2026]] [[Sokajy:Minisitry ny Raharaham-bahiny estonianina]] sv8vi9vv1xxjq01t1k91ignlc17qecr 0 302020 1150855 1150743 2026-09-16T23:13:55Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150855 wikitext text/x-wiki Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka'''<ref name=":6"><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Atao hoe '''voantsirohoroka''' ny voany<ref name=":6" />'''.''' ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretina mpahazo ny akondro, atao hoe [[aretin' i Panama]], ity karazana ity nefa mbola mila porofo izany; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>. Mampiavaka azy ny fitomboany haingana sy ny toetrany mamoa indray mandeha monja ary ny voany feno vihim-boa sady tsy azo hanina<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/tsirohoroka#mg.n Tsirohoroka]", ''motmalgache.org''</small></ref>. == Taksônômia == Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier] {{Wayback|url=https://www.gbif.org/species/8412469 |date=20250217190646 }}". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. == Famariparitana == Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe sahala amn' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] tena izy ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mitombo haongana izy. Mônôkarpika izy io, izany hoe mamony sy mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' izay. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]''). === Ravina === Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>. === Vatana sy fakany === Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony. === Vony sy brakte === Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko. Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa toa akondro kely. === Voa === Mitovy amin' ny akondro kely ny von' ny ''Ensete perrieri'' izay mivondrona ho lafitra (andiany), izay voalaza fa mangidy tsy heverina ho fihinana. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay maina sy ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany. Mivoha amin' ny alalan' ny fivakisany telo manaraka ny andavany ka ahafahana mahita ny vihim-boany izay atao hoe "voantsirohoroka" amin' ny teny malagasy. == Toerana sy faritra aniriana == Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony. === Faritra nahitana azy tamin' ny lasa === Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />. === Faritra ahitana azy ankehitriny === Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Tsy isany manerana an' i Madagasikara manontolo anefa izany<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />. Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>. Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha. === Faritra mbola mila fanamarinana === Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />. == Fampiasana == Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etiôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io. Tsy tokony hafangaro amin' ny [[ambihy]], izay akondrodia, karazana ''[[Musa acuminata]]'', any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''. Na dia ahitana vihim-boa maro aza dia ao amin' ny vondron-karazana ''Musa'' no misy ny ambihy, ka tsy mitovy amin' ny tsirohoroka izany. === Fitsaboana nentim-paharazana === Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan' ny kibo) eo amin' ny ankizy. === Fiarovana araka ny finoana nentim-paharazana === Ny vihim-boan' ny tsirohoroka, izay atao hoe "voantsirohoroka" amin' ny teny malagasy, dia manana lanja ara-kolontsaina: tadiavina izy ireny hanaovana [[vakana]] izay heverina fa mitondra vintana tsara na manome fiarovana ("ody fiarovana amin-doza"). === Taozavatra === Mamoaka [[tsiraka]] avy amin' ny faritra maro samihafa ilay zavamaniry. Ny fonon-dravina mamorona ny vatan' ny tsirohoroka dia mamokatra tsiraka izay tsy dia matanjaka loatra nefa azo ampiasaina amin' ny fanamboarana [[tsihy]] sy [[harona]]. Mamokatra tsiraka tena tsara ihany koa ny sosona hodi-boan' ny ''Ensete perrieri'', izay ampiasaina indrindra hanaovana sivana hanivanana ny tavolo avy amn' ny zavamaniry. === Fikarohana === Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena. == Jereo koa == * ''[[Ensete]]'' * ''[[Musa]]'' * [[Ontsy]]: ''[[Musa sapientum]]'' L.; ''[[Musa paradisiaca]]'' L.; ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'' <small>Claverie</small>) (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn</small>. (''[[Strelitziaceae]]'') == Fanovozan-kevitra == * Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106. * Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74. * GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF. * Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science. * Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x. * Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''. === Rohy ivelany === * "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri  Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com'' * Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri]'' * Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/584977-1 Musa perrieri]'' (synonyme) * IUCN Red List – ''[https://www.iucnredlist.org/species/98249345/98249347 Ensete perrieri]'' * Royal Botanic Gardens, Kew – [https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana] * World Flora Online – ''[https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000407866 Ensete perrieri]'' * Malagasy Dictionary and Encyclopedia – "[https://malagasyword.org/bins/teny1/ontsy ontsy]" == Loharano == spqf1j5w8yj8hqmzs22rjl2jnzjkchq 0 302049 1150852 1150821 2026-09-16T19:49:30Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1150852 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Vahoaka hafa tonga taty aoriana == Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny amin' ny Vazimba == Ny lovantsofina momba ny [[Vazimba]] dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy iero ara-tantara se ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == fyn2e41tzpshj8umrnwvxtyp6t33wfo 1150853 1150852 2026-09-16T19:54:22Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1150853 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fifandraisana tamin' ny vahoaka manodidina ny Ranomasimbe Indianina == Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == Ny lovantsofina momba ny [[Vazimba]] dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy iero ara-tantara se ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Famaranana == Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == gmic5t2uo5wcp3nxmblqt2gvqxruvp0 1150874 1150853 2026-09-17T05:33:49Z Thelezifor 15140 Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany 1150874 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. == Ny fifandraisana tamin' ny vahoaka manodidina ny Ranomasimbe Indianina == Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == Ny lovantsofina momba ny [[Vazimba]] dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy iero ara-tantara se ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Famaranana == Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == 568btkdft2jkxhnrggdub36xdctgdmp 1150875 1150874 2026-09-17T05:59:28Z Thelezifor 15140 Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy 1150875 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Famaranana == Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. = 8. La diversité des populations et la formation de l'identité malgache = == 8.1. La diversité des populations malgaches == === 8.1.1. Diversité génétique === La population malgache présente une importante diversité génétique qui varie selon les régions. Les analyses génomiques ont identifié une combinaison d'ascendances africaines et austronésiennes chez les populations étudiées dans l'ensemble de l'île, mais avec des proportions différentes selon les groupes. === 8.1.2. Diversité linguistique === Le malgache présente également une diversité dialectale importante, tout en conservant une unité généalogique au sein de la famille austronésienne. Les différences dialectales résultent notamment de l'histoire géographique et sociale des populations de l'île. === 8.1.3. Différences régionales === La diversité biologique, linguistique et culturelle actuelle est en partie liée à la géographie de Madagascar. Les populations des Hautes-Terres et celles des régions côtières peuvent présenter des histoires démographiques différentes, tandis que les échanges internes ont constamment contribué à leur interaction. == 8.2. La formation de l'identité malgache == == 8.2. La formation de l'identité malgache == L'identité malgache actuelle ne découle donc pas uniquement de l'ascendance biologique. Elle s'est également constituée à travers les langues, les échanges, les institutions politiques, les pratiques culturelles et les relations entre les différentes communautés de Madagascar. Les formations politiques apparues au cours de l'histoire ont elles aussi contribué aux déplacements de populations et à la constitution de nouvelles relations entre communautés. Les études génomiques montrent d'ailleurs que la géographie et la formation des royaumes ont laissé une empreinte sur la structure génétique actuelle de certaines populations. Il convient ainsi de distinguer l'histoire du '''peuplement de Madagascar''', qui concerne les migrations et les mélanges de populations, de l'histoire de la '''formation des sociétés malgaches''', qui s'étend sur des périodes beaucoup plus longues et implique également des processus politiques et culturels. == 8.3. Questions encore débattues == Plusieurs aspects du peuplement restent incertains : la date exacte des premières migrations liées aux ancêtres des populations actuelles, le nombre de migrations, l'identité précise des populations sources, les itinéraires maritimes empruntés et les circonstances dans lesquelles les populations africaines et austronésiennes se sont rencontrées. La possibilité d'une présence humaine antérieure aux principales migrations du premier millénaire demeure également un sujet de recherche. Les données disponibles ne permettent pas encore de déterminer avec certitude quelle relation une éventuelle population ancienne aurait entretenue avec les populations malgaches ultérieures. Les recherches futures, notamment l'archéologie, la paléogénomique, la linguistique historique et l'étude des environnements anciens, devraient permettre de préciser ces différents scénarios. Les recherches récentes montrent déjà que le peuplement de Madagascar ne peut être correctement compris qu'en croisant plusieurs types de données. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == 94ywho08vu5gwcfgefkcmgy1umra2k0 1150877 1150875 2026-09-17T06:23:40Z Thelezifor 15140 Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy 1150877 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == g5muqgnj4x086ua54fznjvfektxcn5l 1150879 1150877 2026-09-17T06:38:27Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1150879 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === [[Sary:Langues austronésiennes.png|vignette|376x376px|Sarintany maneho ny fiparitahan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostrônezianina]] ankehitriny.]] Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|475x475px|Fandaminana ara-potoana momba ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]].]] Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === [[Sary:Dance traditionnelle sakalava 13.jpg|vignette|272x272px|Dihy nentim-paharazana sakalava]] Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == 8x61m3z9eczccfoi2y92jg4bp1pbubq 1150880 1150879 2026-09-17T07:05:29Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1150880 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === [[Sary:Langues austronésiennes.png|vignette|376x376px|Sarintany maneho ny fiparitahan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostrônezianina]] ankehitriny.]] Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[Fiteny maanany|fiteny]] [[Fiteny maanany|maanany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|475x475px|Fandaminana ara-potoana momba ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]].]] Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === [[Sary:Dance traditionnelle sakalava 13.jpg|vignette|272x272px|Dihy nentim-paharazana sakalava]] Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Vazimba]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostroneziana]] * [[Banto (vahoaka)|Bantò]] * [[Afrika Atsinanana]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] * [[Lovantsofina am-bava]] == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == n4git37pcwmvw03na86ix2oe0wtonqr 1150882 1150880 2026-09-17T08:06:33Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1150882 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === [[Sary:Langues austronésiennes.png|vignette|376x376px|Sarintany maneho ny fiparitahan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostrônezianina]] ankehitriny.]] Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[fiteny maaniany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|475x475px|Fandaminana ara-potoana momba ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]].]] Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === [[Sary:Dance traditionnelle sakalava 13.jpg|vignette|272x272px|Dihy nentim-paharazana sakalava]] Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny vondrona Barito atsimo-atsinanana ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Vazimba]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostroneziana]] * [[Banto (vahoaka)|Bantò]] * [[Afrika Atsinanana]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] * [[Lovantsofina am-bava]] == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == dshfyfkcfbu0tioay4bdpztwryl3p57 1150887 1150882 2026-09-17T08:50:07Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1150887 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === [[Sary:Langues austronésiennes.png|vignette|376x376px|Sarintany maneho ny fiparitahan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostrônezianina]] ankehitriny.]] Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[fiteny maaniany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|475x475px|Fandaminana ara-potoana momba ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]].]] Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === [[Sary:Dance traditionnelle sakalava 13.jpg|vignette|272x272px|Dihy nentim-paharazana sakalava]] Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny [[Fiteny baritô atsinanana|vondrona baritô atsimo-atsinanana]] ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôji ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Fiteny baritô atsinanana|Vondrom-piteny baritô atsinanana]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Vazimba]] * [[Lovantsofina am-bava]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostroneziana]] * [[Banto (vahoaka)|Bantò]] * [[Afrika Atsinanana]] == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == dz8cgftbezf36g28prv4a2ab7rlujqi 0 302054 1150835 2026-09-16T13:58:55Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1150835 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Fitsarana farany]] h7c2d4caxpje1r7i8392fa82zmwbspn 0 302056 1150860 2026-09-17T02:07:34Z ~2026-49733-72 41027 Pejy noforonina tamin'ny « {{Coord|18|29|S|70|20|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Arica |firenena={{Silia}} |isam-ponina=241.653 |haavo = 5 |velarantany=4799 |ben'ny tanàna= |sary=Arica_port_(Jan._2008).jpg |saina = Escudo de Arica.svg }} I '''Arica ''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] » 1150860 wikitext text/x-wiki {{Coord|18|29|S|70|20|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Arica |firenena={{Silia}} |isam-ponina=241.653 |haavo = 5 |velarantany=4799 |ben'ny tanàna= |sary=Arica_port_(Jan._2008).jpg |saina = Escudo de Arica.svg }} I '''Arica ''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] ss56p2jlbt12ki7dns94j00gng8fyou 1150861 1150860 2026-09-17T02:08:19Z ~2026-49733-72 41027 1150861 wikitext text/x-wiki {{Coord|18|29|S|70|20|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Arica |firenena={{Silia}} |isam-ponina=241.653 |haavo = 5 |velarantany=4799 |ben'ny tanàna= |sary=Arica_port_(Jan._2008).jpg |saina = Escudo de Arica.svg }} I '''Arica ''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Arica]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] agjezn5ep0ea2o7ozeb3eo1jxbp8d1u 1150866 1150861 2026-09-17T02:18:00Z ~2026-49733-72 41027 1150866 wikitext text/x-wiki {{Coord|18|29|S|70|20|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Arica |firenena={{Silia}} |isam-ponina=241.653 |haavo = 5 |velarantany=4799 |ben'ny tanàna= |sary=Arica_port_(Jan._2008).jpg |saina = Escudo de Arica.svg }} I '''Arica ''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Arica]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] p9w0h1616b23rhp16gcdkgp9b7p7e9u 1150869 1150866 2026-09-17T02:23:41Z ~2026-49733-72 41027 1150869 wikitext text/x-wiki {{Coord|18|29|S|70|20|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Arica |firenena={{Silia}} |isam-ponina=241.653 |haavo = 5 |velarantany=4799 |ben'ny tanàna= |sary=Arica_port_(Jan._2008).jpg |saina = Escudo de Arica.svg }} I '''Arica ''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jeografia == Arica no tanàna avaratra indrindra any [[Silia]] ary kilometatra vitsivitsy monja miala ny sisin-tanin'i [[Però]] eo amin'ny morontsirak'i [[Pasifika]]. 2051 kilometatra miala an'i [[Santiago]] izy io. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Arica]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] g380ghltavfvoapa0kjlhqkt2jyubwn 0 302057 1150862 2026-09-17T02:14:53Z ~2026-49733-72 41027 Pejy noforonina tamin'ny « {{Coord|23|39|S|70|24|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Antofagasta |firenena={{Silia}} |isam-ponina=401.096 |haavo = 40 |velarantany= 30720.1 |ben'ny tanàna= |sary=Vista del sur de Antofagasta, Chile.jpg |saina = Escudo de Antofagasta.svg }} I '''Antofagasta''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Antofagasta]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] » 1150862 wikitext text/x-wiki {{Coord|23|39|S|70|24|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Antofagasta |firenena={{Silia}} |isam-ponina=401.096 |haavo = 40 |velarantany= 30720.1 |ben'ny tanàna= |sary=Vista del sur de Antofagasta, Chile.jpg |saina = Escudo de Antofagasta.svg }} I '''Antofagasta''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Antofagasta]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] qqzlh0gqga7jjm2ot3vhefn3j2i9i4j 1150868 1150862 2026-09-17T02:22:06Z ~2026-49733-72 41027 1150868 wikitext text/x-wiki {{Coord|23|39|S|70|24|W}} {{infobox tanàna |tanàna=Antofagasta |firenena={{Silia}} |isam-ponina=401.096 |haavo = 40 |velarantany= 30720.1 |ben'ny tanàna= |sary=Vista del sur de Antofagasta, Chile.jpg |saina = Escudo de Antofagasta.svg }} I '''Antofagasta''' dia tanàna sy seranan-tsambo any avaratr'i [[Silia]]. == Jeografia == Ny tanànan'i Antofagasta dia eo amin'ny morontsirak'i [[Pasifika]], eo amin'ny sisin'ny Tany Efitr'i Atacama. Eo amin'ny 1400 km eo ho eo miala an'i [[Santiago]] izy io. == Jereo koa == * [[Silia]] {{commonscat}} [[es:Antofagasta]] [[sokajy:Tanàna ao Silia]] [[sokajy:Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Silia]] ek6k3am6gkbaop9093z9e6eeya0u73r 14 302058 1150863 2026-09-17T02:16:01Z ~2026-49733-72 41027 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Jeografian'i Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Amerika Atsimo]] » 1150863 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Jeografian'i Silia]] [[Sokajy:Seranan-tsambo ao Amerika Atsimo]] ga7rm1cchv41wdd84kiorr6f9ch4c4m 14 302059 1150864 2026-09-17T02:16:42Z ~2026-49733-72 41027 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Jeografian' Amerika Atsimo]] [[sokajy:Silia]] » 1150864 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Jeografian' Amerika Atsimo]] [[sokajy:Silia]] 93fu2hab5gomjnoojnntma23qp1zh2a