Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 281614 1150953 1121389 2026-09-18T21:36:49Z CommonsDelinker 112 Replacing Family_of_slaves_in_Georgia,_circa_1850.jpg with [[File:Family_of_African_American_picking_cotton_in_Georgia,_circa_1880.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (ob 1150953 wikitext text/x-wiki [[File:Glasto2023 (348 of 468) (53009419903) (cropped).jpg|thumb|Lil Nas X]] [[file:AfricanAmericans.jpg|thumb|right]] [[File:African Americans by state.svg|thumb|Ny Afrikana-Amerikana dia mifantoka any atsimo. Ny firenena manana isan-jato ambony indrindra amin'ny Afrikana-Amerikana dia [[Mississippi]] sy [[Louisiana]].]] [[File:African America Flag.svg|thumb|saina afrikanina amerikanina]] [[File:Family of African American picking cotton in Georgia, circa 1880.jpg|thumb|Andevo mainty any Géorgie]] Afrikana-Amerikana (antsoina koa hoe Black Americans ary Afro-Americans taloha) dia foko misy Amerikana manana razambe ampahany na manontolo avy amin'ny vondrona mainty hoditra any Afrika. [[Texas]] dia manana mponina Afrikana Amerikana be indrindra amin'ny fanjakana rehetra amin'ny taona 2019. Arahin'i [[Florida]], Georgia ary New York. Ny faritra metropolitan any New York dia manana mponina an-tanàn-dehibe Afrikana-Amerikana be indrindra. Tamin'ny taona 2019, ny Atsimo dia manana mponina mainty hoditra be indrindra amin'ny faritra. {{stub}} [[File:Lil Nas X back stage at the MTV Video Music Awards 2019.jpg|thumb|[[Lil Nas X]]]] bmlp0drt2h4uo55rlrksu380isetrex 0 284903 1150944 1063818 2026-09-18T16:21:00Z Prosnu 35339 Ao Jerosalema Atsinanana no misy ity tsangambato ity, ary teny Arabo ihany no teny ofisialin'i Palestina. 1150944 wikitext text/x-wiki [[Sary:Jerusalem DomeoftheRock J65.JPG|vignette|271x271px|Ny Trano Bory Tafon' ny Harambato]] Ny '''Trano Bory Tafon' ny Vatolampy''' na '''Trano Boriborin' ny Vatolampy''' na '''Môskean' i Omar''' dia toerana masina mozilmana any [[Jerosalema]], naorina teo amin' ny nisy ny [[Tempolin' i Sôlômôna]] (rava tamin' ny taona 70 tal. J.K.) sy ny [[Tempolin' i Herôda]], toerana nanoloran' i [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]] an' i [[Isaaka zanak' i Abrahama|Isaaka]] zanany ho sorona, araka ny [[lovantsofina]] [[Jodaisma|jiosy]]. Atao hoe قبة الصخرة / ''Qubbat aṣ-Ṣakhra'' izy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]. Ho an' ny [[Silamo|Mozilmana]] dia masina io toerana io satria teo amin' io toerana io no niakaran' i [[Mohamady]] ho any an-danitra handray ny didin' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]]. Nisy [[môskea]] iray naorin' ny [[kalifa]] [[Omar ibn al-Khattâb|Omar]] teo akaikin' ny Vatolampy taorian' ny nandreseny sy nakany an' i Jerosalema tamin' ny taona 635. Tsy isalasalana fa vita tamin' ny hazo sy sokay io môskea voalohany io. Rava ity môskea ity ka trano lehibe kokoa no nasolo azy, dia ny Môskea al-Aqsa, izay namboarina nanomboka tamin' ny taona 690 any ho any. Nandrava azy ny horohorontany lehibe tamin' ny taona 746, saingy naorina avy hatrany izy io tamin' ny fampidirana ny Trano Bory Tafon' ny Harambato ao amin' ny vondrom-panorenana ara-pivavahana midadasika. Nohavaozin' ny mpanao kroazada ireo trano ireo izay teo am-pelatanan' ny mpiambina ny Tempoly, avy eo naverin' i Saladin tamin' ny laoniny taorian' ny nakany an' i Jerosalema indray. Ny Trano Bory Tafon' ny Harambato, izay toerana masina mozilmana fahatelo aorian' i [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] (misy ny [[Kaaba]]) sy i [[Medina (Arabia Saodita)|Medina]], amin' ny ankapobeny dia tahaka azy tamin' ny nahavitan' ny [[kalifa]] Abd al-Malik ny fanorenana azy tamin' ny taompolo 690 (misy soratsokitra mampahatsiahy izany asany izany), na dia nohavaozina matetika ny tafo. Ao anatiny no misy ny Vatolampy, izay heverina ho tsangambato tranainy indrindra amin' ny maritrano islamika. Tsy isalasalana fa nalaina tahaka amin' ny ampahany avy amin' ny Eglizin' ny Fasana Masina ny endriny. Ny tsy Mozilmana dia tsy nahazo niditra ao afa-tsy nanomboka tamin' ny taona 1855. ib5rd0dlp2385wk7f4b0llbgmqhb4ko 0 290429 1150955 1094406 2026-09-18T21:46:19Z CommonsDelinker 112 Replacing Bandeira_sao_sebastiao_da_b.JPG with [[File:Bandeira_de_São_Sebastião_da_Boa_Vista,_PA.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · ]]) 1150955 wikitext text/x-wiki {{coord|01|43|S|49|32|W}} {{infobox tanàna |anarana = São Sebastião da Boa Vista |velarantany = 1.632,2 |faritany = {{Pará}} |isam-ponina = 27.301 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary = |saina=Bandeira de São Sebastião da Boa Vista, PA.jpg }} [[File:Para Municip SaoSebastiaodaBoaVista.svg|thumb|left|São Sebastião da Boa Vista]] '''São Sebastião da Boa Vista''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[Pará]] ao amin'ny [[Brazila]]. Lavitra mankany an-drenivohitra ([[Belém]]): 125 km. Ny tanàna dia ao amin'ny mesoregion [[Nosy Marajó]] ary ao amin'ny faritra mikron'i [[Furos de Breves]]. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Pará]] ***[[Nosy Marajó]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Pará]] ig2kihxdnqc5oe15lqmrxtm69azp872 0 296474 1150956 1140868 2026-09-19T02:33:32Z ~2026-50172-80 41062 1150956 wikitext text/x-wiki [[File:Mário Frias em 2020.jpg|thumb|Mário Frias]] '''Mário Luís Frias''' (teraka ny 9 Oktobra 1971 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpilalao sarimihetsika [[Brezila|breziliana]], mpanolotra fandaharana amin'ny fahitalavitra, ary [[mpanao politika]], izay mpikambana ao amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberay]] (PL). Teo anelanelan'ny Jona 2020 sy Martsa 2022, izy no Sekreteran'ny Kolontsaina tao amin'ny governemantan'i [[Jair Bolsonaro]]. [[Solombavambahoaka]] federaly ho an'i {{São Paulo}} izy. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana federaly any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] | 130.451 | 0,52% | voafidy |<ref>(pt) [https://oglobo.globo.com/cultura/noticia/2022/10/mario-frias-e-o-unico-da-cultura-de-bolsonaro-eleito-andre-porciuncula-e-sergio-camargo-nao-chegam-a-camara.ghtml Eleiçao Mario Frias]</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Firas, Mario}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1971]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:mpilalao sarimihetsika breziliana]] 27hjy1xl8npplpd0z738w04i5wklk63 1150961 1150956 2026-09-19T02:47:00Z ~2026-50172-80 41062 1150961 wikitext text/x-wiki [[File:Mário Frias em 2020.jpg|thumb|Mário Frias]] '''Mário Luís Frias''' (teraka ny 9 Oktobra 1971 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpilalao sarimihetsika [[Brezila|breziliana]], mpanolotra fandaharana amin'ny fahitalavitra, ary [[mpanao politika]], izay mpikambana ao amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberay]] (PL). Teo anelanelan'ny Jona 2020 sy Martsa 2022, izy no Sekreteran'ny Kolontsaina tao amin'ny governemantan'i [[Jair Bolsonaro]]. [[Solombavambahoaka]] federaly ho an'i {{São Paulo}} izy. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana federaly any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] | 122.564 | 0,52% | voafidy |<ref>(pt) [https://oglobo.globo.com/cultura/noticia/2022/10/mario-frias-e-o-unico-da-cultura-de-bolsonaro-eleito-andre-porciuncula-e-sergio-camargo-nao-chegam-a-camara.ghtml Eleiçao Mario Frias]</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Firas, Mario}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1971]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:mpilalao sarimihetsika breziliana]] nbbj3k40mvbxohkafica8ksv19lkyhj 4 297414 1150945 1150901 2026-09-18T19:00:05Z Bot-Jagwar 2168 +Vaovao androany 18 Septambra 2026 1150945 wikitext text/x-wiki ; 18 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:isv:|isv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 16 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 15 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:ar:|ar.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 14 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:ppl:|ppl.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 12 Septambra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:koi:|koi.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 7 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:av:|av.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 1 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 10 Martsa 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:su:|su.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 21 Febroary 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:tr:|tr.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 8 Febroary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:my:|my.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 17 Janoary 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:sv:|sv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 10 Janoary 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:vi:|vi.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000000}}. ; 7 Janoary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:new:|new.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ek3q02lbbgfbyydh6ri6f39bdm16kpm 0 298040 1150954 1131760 2026-09-18T21:39:28Z CommonsDelinker 112 Replacing Bandeira_santa_cruz_do_arar.JPG with [[File:Bandeira_de_Santa_Cruz_do_Arari,_PA.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 1150954 wikitext text/x-wiki {{Coord|00|40|S|49|10|W}} {{infobox tanàna |anarana = Santa Cruz do Arari |velarantany =1079,58 |faritany = [[Pará]] |isam-ponina = 9.635 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Santa Cruz do Arari by Diego Baravelli 01.jpg |saina= Bandeira de Santa Cruz do Arari, PA.jpg }} [[File:Para Municip SantaCruzdoArari.svg|thumb|left|Santa Cruz do Arari]] '''Santa Cruz do Arari ''' dia tanàna ao amin'ny Fanjakana federaly tenan'i {{Pará}}, ao amin'ny {{Brazila}}, ao amin'ny [[Nosy Marajó]] no misy azy. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 9.635 mponina (2016) == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Pará]] ***[[Nosy Marajó]] == Tsiahy == <references/> [[sokajy:Tanàna ao Pará]] eqh1xmn4izc9sh7i4cdrfurhn8ffdfb 4 298686 1150940 1133935 2026-09-18T15:28:03Z JianJi 36396 1150940 wikitext text/x-wiki '''Androany [[19 Septambra|19 septambra]]''': * '''[[1983]]''' – Fahaleovantenan'i Saint Kitts sy Nevis gains its independence.[18] * '''[[2006]]''' - Fanonganam-panjakana nataon'ny Tafika Thailandey raha mbola nanatrika ny Fivoriamben'ny [[Firenena Mikambana]] ny Praiminisitra Thaksin Shinawatra. 4px95eavtakmumjlm6dosgft7xu9s8z 1150941 1150940 2026-09-18T15:29:24Z JianJi 36396 1150941 wikitext text/x-wiki '''Androany [[19 Septambra|19 septambra]]''': * '''[[1983]]''' – Fahaleovantenan'i Saint Kitts sy Nevis. * '''[[2006]]''' - Fanonganam-panjakana nataon'ny Tafika Thailandey raha mbola nanatrika ny Fivoriamben'ny [[Firenena Mikambana]] ny Praiminisitra Thaksin Shinawatra. lhpo2va51d5nubv6mmwfgbum89vm9yw 4 298687 1150942 1133936 2026-09-18T15:41:45Z JianJi 36396 1150942 wikitext text/x-wiki '''Androany [[20 Septambra|20 septambra]]''': * '''[[1946]]''' - Fisokafan'ny Fetiben'ny Cannes voalohany. * '''[[1954]]''' - Nodinihina sy nolaniana tamin'ny fivoriana voalohany tamin'ny Kongresy Nasionaly voalohany ny "Lalàmpanorenan'ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Repoblika Entim-bahoakan'i Shina]]" voalohany. * '''[[1977]]''' - Fidiran'i [[Jibotỳ|Djibouti]] sy i [[Vietnamy|Vietnam]] ao amin'ny [[Firenena Mikambana]]. mpjr18r1c1us62nq3rz9edr4v3d2ym6 4 298688 1150943 1133937 2026-09-18T16:04:58Z JianJi 36396 1150943 wikitext text/x-wiki '''Androany [[21 Septambra|21 septambra]]''': * '''[[1792]]''' - Fametrahana ny Antenimieram-Panorenana (Convention Nationale) sy fanafoanana ny fitondram-panjaka tao [[Frantsa]]. * '''[[1972]]''' - Nanambara ny Filohan'ny Filipina [[Ferdinand Marcos]] fa ampiharina ny lalàna miaramila, ka izany no nanamarika ny fiandohan'ny fitondrany jadona. 5k9cydonzli12uow4as53lizzuont8x 0 301865 1150947 1150197 2026-09-18T20:26:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ontesatroha]] ho [[Ontaisatroha]] i Thelezifor 1150197 wikitext text/x-wiki Ny '''Ontesatroha''' na '''Ontaisatroha''', na '''''Ontaysatroûha''''', araka ny fanoratan' ny Eorôpeana azy, dia vondron' olona teto [[Madagasikara]] izay voalaza fa [[mpihinana olona]] sady ratsy endrika, nonina any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy, tao amin' ny faritra be tendrombohitra eo anelanelan' ny faritry nonenan' ny [[Anakimosy]] sy ny renirano hoe [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]. Niaina somary nitoka-monina fa tsy nanam-pifandraisana tamin' ny mponina manodidina azy izy ireo. Na izany aza dia voalaza fa niady tamin' ny vondrona sasany teo amin' ny manodidina izy ireo, ka nampiasa [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] indrindra. Lany tamingana izy ireo satria nifampihinana ihany koa. Loharanom-baovao eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-17 ([[Étienne de Flacourt]], ''Histoire de la Grande Isle de Madagascar'' (1661)) no mitantara ny momba azy ireo. Sarotra ny mamaritra amin' ny fomba azo antoka ny fisian' izy ireo, ny toerana tena nisy azy, ny mombamomba azy, ary ny fomba nanjavonan' izy ireo. I Flacourt mihitsy no milaza fa nahazo izany vaovao izany avy tamin' ny lehiben' ny tanàna iray tao amin' ny faritry ny Masikoro (''Machicores'') ary efa nandre tantara mitovitovy amin' izany koa izy avy tamin' olona maromaro. == Famariparitana == === Faritra nisy azy === Ny toerana noheverina fa nisy ny Ontesatroha dia tao amin' ny faritra atsimo-atsinanana na atsimo amin' i [[Madagasikara]], tao amin' ny faritra nisy ny [[Anakimosy]] (''Anachimoussi'') faritra be tendrombohitra mifandray amin' ny faritanin-dranon' i [[Ranomena (renirano)|Ranomena]] (''Ranoumêne''), izay mifandray amin' ny tambajotran-dreniranon' [[Itomampy]]. Izany famantarana ara-jeôgrafika izany dia nitarika amin' ny fitadiavana fampifandraisana azy ireo amin' ny vondrona fantatra ara-tantara tao amin' io faritra io. Misy vondron' olona fantatra amin' ny anarana hoe [[Behaisotra]], izay mifandray amin' ny tontolon' ny vahoaka [[Bara]], voamarina fa nisy tao amin' io faritra io. Noho ny fifanakaikezan' ny faritry Ontesatroha sy ny an' ny Behaisotra, dia nisy mpikaroka sasany izay nihevitra fa mety ho vondron' olona iray ihany, na sampana iray avy amin' ny vondrona iray ihany, ireo vondrona roa ireo. Na izany aza dia mijanona ho fomba fanakarana ara-tantara fa tsy zavatra azo antoka tanteraka io fampitoviana na fampifanakaikezana io. === Fihinanana olona === Toetra mampiavaka indrindra amin' ny Ontesatroha ny [[Fihinanana olona|fihinanana]] [[Fihinanana olona|olona]], araka ny loharano misy ny fitantarana azy ireo. Milaza ny loharanom-baovao ara-tantara fa nihinana ny fahavalony sy ny mpandeha lavitra niditra tao amin' ny faritaniny izy ireo. Ireo loharanom-baovao ireo ihany koa dia mitatitra fa notapahiny tenda sy nohanin' izy ireo ihany koa ny marary tsy azo sitranina ao amin' izy samy izy ary notapahiny ny tanany ka entiny any amin' ny mpanjakany izay hihinana. Ny zanany ihany no fasan' ny ray aman-dreniny. Araka io fitantarana io dia anisan' ny nahatonga ny fihenan' ny isan' izy ireo izany fomba izany, ary farany dia nofongoran' ny mponina mifanila faritra taminy izy ireo folo taona maro talohan' ny nanoratana izany fitantarana izany. Nanamafy anefa ny fikarohana natao taty aoriana momba ny mponina eto Madagasikara fa tsy fomba fanao mahazatra na niely patrana teo amin' ny fiarahamonina malagasy ny fihinanana nofon' olona. Ny tranga voamarina dia heverina ho tranga maningana sady mety manana fanazavana manokana, indrindra fa ireo izay mifandraika amin' ny ady sy amin' ny fombafomba na amin' ny toe-javatra faran' izay sarotra. === Tena ratsy endrika === Manome famariparitana ara-batana momba ny Ontesatroha ihany koa ilay loharano tranainy: anisan' izany ny maso kely, ny vatana somary fohy, ny tarehy mivelatra, ny orona petaka, ny molotra matevina, nify maranitra, ny volo olioly, ny hoditra somary menamena, ny kibo lehibe, tsy misy [[volombava]], ary ny tongotra lava mahia. Na izany aza dia tsy azo heverina ho tena fanadihadiana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] momba ilay mponina ity famariparitana ity. Noho izany dia tsy ahafaha-mamaritra manokana ny fiaviana biôlôjika na ny maha-izy azy ara-poko ny Ontesatroha io famariparitana io. == Anarana sy vondrona ampifandraisina aminy == Mifanaraka amin' ny tsipelina tranainy hita tao amin' ny loharano iray tamin' ny taonjato faha-17 ny hoe "''Ontaysatroûha''". Taorian' izay dia nisy fifandraisana maro naroso tamin' ny anaram-poko malagasy izay misy fitovitoviana ara-peo. Anisan' ireo izay voalaza indrindra ireto: [[Behaisotra]] sy [[Antaisotra]] ary [[Antaisatroka]] (ary taty aoriana dia misy miresaka ihany koa ny [[Tesotroe]]). Na izany aza dia tsy tokony hoheverina amin' ny fomba mandeha hoazy ho endrika samihafan' ny anarana iantsoana vondrom-poko iray ihany ireo endrika ireo. Mety ho vokatry ny fomba fanoratana nampiasain' ny mpanara-maso eorôpeanina ny fahasamihafana eo amin' ny tsipelina, saingy mety hanondro vondron' olona samihafa ihany koa izany. === Ny Ontesatroha sy ny Behaisotra === Iray amin' ny vinavina ara-tantara lehibe ny fampifandraisan' i [[Raymond Decary|Raymod Decary]] ny Ontesatroha sy ny [[Behaisotra]]. Miankina indrindra amin' ny singa telo izany: ny fifanakaikezana ara-jeôgrafia eo amin' ny faritry ny Ontesatroha sy ny faritra ahitana porofo momba ny fisian' ny Behaisotra (izay nonina tao akaikin' ny renirano [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]) ao amin' ny faritra misyny [[Bara]] tatsimo; sy ny fitoviana amin' ny ampahany eo amin' ireo anarana roa ireo; ary ny mety ho fitohizan' ny tantaran' ny mponina ao amin' io faritra io. Na izany aza dia voafetran' ny tsy fisian' ny porofo mivantana, izay mampiseho fa manondro vondrona iray ihany tanteraka ireo anarana roa ireo, io vinavina io. Tsy voatantara ho mpihinana olona rahateo ny Behaisotra. === Fampifandraisana ny Ontesatroha amin' ny Antaisotra na Antaisatroka === Nisy ihany koa fampifandraisana hafa naroso tamin' ny anarana hoe [[Antaisotra]] sy [[Antaisatroka]]. Mahaliana ny fitovian' ny feo amin' ny hoe ''Ontesatroha'', indrindra fa niovaova be ny fomba nanoratana ny [[fiteny malagasy]] tamin' ny voalohany. Na izany aza dia tsy ampy hanaporofoana ny maha ihany an' ireo vondrona ireo ny fisian' ny fifanahafana eo amin' ny anarana iantsoana azy ireo. Ilaina ny fanazavana fanampiny momba ny toerana nisy azy ireo ara-tantara, ny fiteny, ny fomba amam-panao, ny fifandraisana ara-pôlitika ary ny fivoarany sy ny fitohizany nandritra ny fotoana. == Jereo koa == * [[Anakimosy]] * [[Antaisatroka]] * [[Antaisotra]] * [[Behaisotra]] * [[Mikea]] * [[Vazimba]] 0mq8q956s2gp0wakcjyh8xt00q03zug 1150949 1150947 2026-09-18T20:26:53Z Thelezifor 15140 Nanolo anarana 1150949 wikitext text/x-wiki Ny '''Ontaisatroha''' na '''Ontesatroha''' (na '''''Ontaysatroûha''''', araka ny fanoratan' ny Eorôpeana azy) dia vondron' olona teto [[Madagasikara]] izay voalaza fa [[mpihinana olona]] sady ratsy endrika, nonina any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy, tao amin' ny faritra be tendrombohitra eo anelanelan' ny faritry nonenan' ny [[Anakimosy]] sy ny renirano hoe [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]. Niaina somary nitoka-monina fa tsy nanam-pifandraisana tamin' ny mponina manodidina azy izy ireo. Na izany aza dia voalaza fa niady tamin' ny vondrona sasany teo amin' ny manodidina izy ireo, ka nampiasa [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] indrindra. Lany tamingana izy ireo satria nifampihinana ihany koa. Loharanom-baovao eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-17 ([[Étienne de Flacourt]], ''Histoire de la Grande Isle de Madagascar'' (1661)) no mitantara ny momba azy ireo. Sarotra ny mamaritra amin' ny fomba azo antoka ny fisian' izy ireo, ny toerana tena nisy azy, ny mombamomba azy, ary ny fomba nanjavonan' izy ireo. I Flacourt mihitsy no milaza fa nahazo izany vaovao izany avy tamin' ny lehiben' ny tanàna iray tao amin' ny faritry ny Masikoro (''Machicores'') ary efa nandre tantara mitovitovy amin' izany koa izy avy tamin' olona maromaro. == Famariparitana == === Faritra nisy azy === Ny toerana noheverina fa nisy ny Ontesatroha dia tao amin' ny faritra atsimo-atsinanana na atsimo amin' i [[Madagasikara]], tao amin' ny faritra nisy ny [[Anakimosy]] (''Anachimoussi'') faritra be tendrombohitra mifandray amin' ny faritanin-dranon' i [[Ranomena (renirano)|Ranomena]] (''Ranoumêne''), izay mifandray amin' ny tambajotran-dreniranon' [[Itomampy]]. Izany famantarana ara-jeôgrafika izany dia nitarika amin' ny fitadiavana fampifandraisana azy ireo amin' ny vondrona fantatra ara-tantara tao amin' io faritra io. Misy vondron' olona fantatra amin' ny anarana hoe [[Behaisotra]], izay mifandray amin' ny tontolon' ny vahoaka [[Bara]], voamarina fa nisy tao amin' io faritra io. Noho ny fifanakaikezan' ny faritry Ontesatroha sy ny an' ny Behaisotra, dia nisy mpikaroka sasany izay nihevitra fa mety ho vondron' olona iray ihany, na sampana iray avy amin' ny vondrona iray ihany, ireo vondrona roa ireo. Na izany aza dia mijanona ho fomba fanakarana ara-tantara fa tsy zavatra azo antoka tanteraka io fampitoviana na fampifanakaikezana io. === Fihinanana olona === Toetra mampiavaka indrindra amin' ny Ontesatroha ny [[Fihinanana olona|fihinanana]] [[Fihinanana olona|olona]], araka ny loharano misy ny fitantarana azy ireo. Milaza ny loharanom-baovao ara-tantara fa nihinana ny fahavalony sy ny mpandeha lavitra niditra tao amin' ny faritaniny izy ireo. Ireo loharanom-baovao ireo ihany koa dia mitatitra fa notapahiny tenda sy nohanin' izy ireo ihany koa ny marary tsy azo sitranina ao amin' izy samy izy ary notapahiny ny tanany ka entiny any amin' ny mpanjakany izay hihinana. Ny zanany ihany no fasan' ny ray aman-dreniny. Araka io fitantarana io dia anisan' ny nahatonga ny fihenan' ny isan' izy ireo izany fomba izany, ary farany dia nofongoran' ny mponina mifanila faritra taminy izy ireo folo taona maro talohan' ny nanoratana izany fitantarana izany. Nanamafy anefa ny fikarohana natao taty aoriana momba ny mponina eto Madagasikara fa tsy fomba fanao mahazatra na niely patrana teo amin' ny fiarahamonina malagasy ny fihinanana nofon' olona. Ny tranga voamarina dia heverina ho tranga maningana sady mety manana fanazavana manokana, indrindra fa ireo izay mifandraika amin' ny ady sy amin' ny fombafomba na amin' ny toe-javatra faran' izay sarotra. === Tena ratsy endrika === Manome famariparitana ara-batana momba ny Ontesatroha ihany koa ilay loharano tranainy: anisan' izany ny maso kely, ny vatana somary fohy, ny tarehy mivelatra, ny orona petaka, ny molotra matevina, nify maranitra, ny volo olioly, ny hoditra somary menamena, ny kibo lehibe, tsy misy [[volombava]], ary ny tongotra lava mahia. Na izany aza dia tsy azo heverina ho tena fanadihadiana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] momba ilay mponina ity famariparitana ity. Noho izany dia tsy ahafaha-mamaritra manokana ny fiaviana biôlôjika na ny maha-izy azy ara-poko ny Ontesatroha io famariparitana io. == Anarana sy vondrona ampifandraisina aminy == Mifanaraka amin' ny tsipelina tranainy hita tao amin' ny loharano iray tamin' ny taonjato faha-17 ny hoe "''Ontaysatroûha''". Taorian' izay dia nisy fifandraisana maro naroso tamin' ny anaram-poko malagasy izay misy fitovitoviana ara-peo. Anisan' ireo izay voalaza indrindra ireto: [[Behaisotra]] sy [[Antaisotra]] ary [[Antaisatroka]] (ary taty aoriana dia misy miresaka ihany koa ny [[Tesotroe]]). Na izany aza dia tsy tokony hoheverina amin' ny fomba mandeha hoazy ho endrika samihafan' ny anarana iantsoana vondrom-poko iray ihany ireo endrika ireo. Mety ho vokatry ny fomba fanoratana nampiasain' ny mpanara-maso eorôpeanina ny fahasamihafana eo amin' ny tsipelina, saingy mety hanondro vondron' olona samihafa ihany koa izany. === Ny Ontesatroha sy ny Behaisotra === Iray amin' ny vinavina ara-tantara lehibe ny fampifandraisan' i [[Raymond Decary|Raymod Decary]] ny Ontesatroha sy ny [[Behaisotra]]. Miankina indrindra amin' ny singa telo izany: ny fifanakaikezana ara-jeôgrafia eo amin' ny faritry ny Ontesatroha sy ny faritra ahitana porofo momba ny fisian' ny Behaisotra (izay nonina tao akaikin' ny renirano [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]) ao amin' ny faritra misyny [[Bara]] tatsimo; sy ny fitoviana amin' ny ampahany eo amin' ireo anarana roa ireo; ary ny mety ho fitohizan' ny tantaran' ny mponina ao amin' io faritra io. Na izany aza dia voafetran' ny tsy fisian' ny porofo mivantana, izay mampiseho fa manondro vondrona iray ihany tanteraka ireo anarana roa ireo, io vinavina io. Tsy voatantara ho mpihinana olona rahateo ny Behaisotra. === Fampifandraisana ny Ontesatroha amin' ny Antaisotra na Antaisatroka === Nisy ihany koa fampifandraisana hafa naroso tamin' ny anarana hoe [[Antaisotra]] sy [[Antaisatroka]]. Mahaliana ny fitovian' ny feo amin' ny hoe ''Ontesatroha'', indrindra fa niovaova be ny fomba nanoratana ny [[fiteny malagasy]] tamin' ny voalohany. Na izany aza dia tsy ampy hanaporofoana ny maha ihany an' ireo vondrona ireo ny fisian' ny fifanahafana eo amin' ny anarana iantsoana azy ireo. Ilaina ny fanazavana fanampiny momba ny toerana nisy azy ireo ara-tantara, ny fiteny, ny fomba amam-panao, ny fifandraisana ara-pôlitika ary ny fivoarany sy ny fitohizany nandritra ny fotoana. == Jereo koa == * [[Anakimosy]] * [[Antaisatroka]] * [[Antaisotra]] * [[Behaisotra]] * [[Mikea]] * [[Vazimba]] izhrslg29evw2zj0e9sjmp549yeab44 1150950 1150949 2026-09-18T20:30:35Z Thelezifor 15140 Nanolo anarana 1150950 wikitext text/x-wiki Ny '''Ontaisatroha''' na '''Ontesatroha''' (na '''''Ontaysatroûha''''', araka ny fanoratan' ny Eorôpeana azy) dia vondron' olona teto [[Madagasikara]] izay voalaza fa [[mpihinana olona]] sady ratsy endrika, nonina any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy, tao amin' ny faritra be tendrombohitra eo anelanelan' ny faritry nonenan' ny [[Anakimosy]] sy ny renirano hoe [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]. Niaina somary nitoka-monina fa tsy nanam-pifandraisana tamin' ny mponina manodidina azy izy ireo. Na izany aza dia voalaza fa niady tamin' ny vondrona sasany teo amin' ny manodidina izy ireo, ka nampiasa [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] indrindra. Lany tamingana izy ireo satria nifampihinana ihany koa. Loharanom-baovao eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-17 ([[Étienne de Flacourt]], ''Histoire de la Grande Isle de Madagascar'' (1661)) no mitantara ny momba azy ireo. Sarotra ny mamaritra amin' ny fomba azo antoka ny fisian' izy ireo, ny toerana tena nisy azy, ny mombamomba azy, ary ny fomba nanjavonan' izy ireo. I Flacourt mihitsy no milaza fa nahazo izany vaovao izany avy tamin' ny lehiben' ny tanàna iray tao amin' ny faritry ny [[Masikoro]] (''Machicores'') ary efa nandre tantara mitovitovy amin' izany koa izy avy tamin' olona maromaro. == Famariparitana == === Faritra nisy azy === Ny toerana noheverina fa nisy ny Ontaisatroha dia tao amin' ny faritra atsimo-atsinanana na atsimo amin' i [[Madagasikara]], tao amin' ny faritra nisy ny [[Anakimosy]] (''Anachimoussi'') faritra be tendrombohitra mifandray amin' ny faritanin-dranon' i [[Ranomena (renirano)|Ranomena]] (''Ranoumêne''), izay mifandray amin' ny tambajotran-dreniranon' [[Itomampy]]. Izany famantarana ara-jeôgrafika izany dia nitarika amin' ny fitadiavana fampifandraisana azy ireo amin' ny vondrona fantatra ara-tantara tao amin' io faritra io. Misy vondron' olona fantatra amin' ny anarana hoe [[Behaisotra]], izay mifandray amin' ny tontolon' ny vahoaka [[Bara]], voamarina fa nisy tao amin' io faritra io. Noho ny fifanakaikezan' ny faritry Ontaisatroha sy ny an' ny Behaisotra, dia nisy mpikaroka sasany izay nihevitra fa mety ho vondron' olona iray ihany, na sampana iray avy amin' ny vondrona iray ihany, ireo vondrona roa ireo. Na izany aza dia mijanona ho fomba fanakarana ara-tantara fa tsy zavatra azo antoka tanteraka io fampitoviana na fampifanakaikezana io. === Fihinanana olona === Toetra mampiavaka indrindra amin' ny Ontaisatroha ny [[Fihinanana olona|fihinanana]] [[Fihinanana olona|olona]], araka ny loharano misy ny fitantarana azy ireo. Milaza ny loharanom-baovao ara-tantara fa nihinana ny fahavalony sy ny mpandeha lavitra niditra tao amin' ny faritaniny izy ireo. Ireo loharanom-baovao ireo ihany koa dia mitatitra fa notapahiny tenda sy nohanin' izy ireo ihany koa ny marary tsy azo sitranina ao amin' izy samy izy ary notapahiny ny tanany ka entiny any amin' ny mpanjakany izay hihinana. Ny zanany ihany no fasan' ny ray aman-dreniny. Araka io fitantarana io dia anisan' ny nahatonga ny fihenan' ny isan' izy ireo izany fomba izany, ary farany dia nofongoran' ny mponina mifanila faritra taminy izy ireo folo taona maro talohan' ny nanoratana izany fitantarana izany. Nanamafy anefa ny fikarohana natao taty aoriana momba ny mponina eto Madagasikara fa tsy fomba fanao mahazatra na niely patrana teo amin' ny fiarahamonina malagasy ny fihinanana nofon' olona. Ny tranga voamarina dia heverina ho tranga maningana sady mety manana fanazavana manokana, indrindra fa ireo izay mifandraika amin' ny ady sy amin' ny fombafomba na amin' ny toe-javatra faran' izay sarotra. === Tena ratsy endrika === Manome famariparitana ara-batana momba ny Ontaisatroha ihany koa ilay loharano tranainy: anisan' izany ny maso kely, ny vatana somary fohy, ny tarehy mivelatra, ny orona petaka, ny molotra matevina, nify maranitra, ny volo olioly, ny hoditra somary menamena, ny kibo lehibe, tsy misy [[volombava]], ary ny tongotra lava mahia. Na izany aza dia tsy azo heverina ho tena fanadihadiana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] momba ilay mponina ity famariparitana ity. Noho izany dia tsy ahafaha-mamaritra manokana ny fiaviana biôlôjika na ny maha-izy azy ara-poko ny Ontaisatroha io famariparitana io. == Anarana sy vondrona ampifandraisina aminy == Mifanaraka amin' ny tsipelina tranainy hita tao amin' ny loharano iray tamin' ny taonjato faha-17 ny hoe "''Ontaysatroûha''". Taorian' izay dia nisy fifandraisana maro naroso tamin' ny anaram-poko malagasy izay misy fitovitoviana ara-peo. Anisan' ireo izay voalaza indrindra ireto: [[Behaisotra]] sy [[Antaisotra]] ary [[Antaisatroka]] (ary taty aoriana dia misy miresaka ihany koa ny [[Tesotroe]]). Na izany aza dia tsy tokony hoheverina amin' ny fomba mandeha hoazy ho endrika samihafan' ny anarana iantsoana vondrom-poko iray ihany ireo endrika ireo. Mety ho vokatry ny fomba fanoratana nampiasain' ny mpanara-maso eorôpeanina ny fahasamihafana eo amin' ny tsipelina, saingy mety hanondro vondron' olona samihafa ihany koa izany. === Ny Ontaisatroha sy ny Behaisotra === Iray amin' ny vinavina ara-tantara lehibe ny fampifandraisan' i [[Raymond Decary|Raymod Decary]] ny Ontaisatroha sy ny [[Behaisotra]]. Miankina indrindra amin' ny singa telo izany: ny fifanakaikezana ara-jeôgrafia eo amin' ny faritry ny Ontesatroha sy ny faritra ahitana porofo momba ny fisian' ny Behaisotra (izay nonina tao akaikin' ny renirano [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]) ao amin' ny faritra misyny [[Bara]] tatsimo; sy ny fitoviana amin' ny ampahany eo amin' ireo anarana roa ireo; ary ny mety ho fitohizan' ny tantaran' ny mponina ao amin' io faritra io. Na izany aza dia voafetran' ny tsy fisian' ny porofo mivantana, izay mampiseho fa manondro vondrona iray ihany tanteraka ireo anarana roa ireo, io vinavina io. Tsy voatantara ho mpihinana olona rahateo ny Behaisotra. === Fampifandraisana ny Ontaisatroha amin' ny Antaisotra na Antaisatroka === Nisy ihany koa fampifandraisana hafa naroso tamin' ny anarana hoe [[Antaisotra]] sy [[Antaisatroka]]. Mahaliana ny fitovian' ny feo amin' ny hoe ''Ontaisatroha'', indrindra fa niovaova be ny fomba nanoratana ny [[fiteny malagasy]] tamin' ny voalohany. Na izany aza dia tsy ampy hanaporofoana ny maha ihany an' ireo vondrona ireo ny fisian' ny fifanahafana eo amin' ny anarana iantsoana azy ireo. Ilaina ny fanazavana fanampiny momba ny toerana nisy azy ireo ara-tantara, ny fiteny, ny fomba amam-panao, ny fifandraisana ara-pôlitika ary ny fivoarany sy ny fitohizany nandritra ny fotoana. == Jereo koa == * [[Anakimosy]] * [[Antaisatroka]] * [[Antaisotra]] * [[Behaisotra]] * [[Mikea]] * [[Vazimba]] * [[Kalanoro]] 7wp0qi82nt1ocus7rcvjukvaq41bppd 1150951 1150950 2026-09-18T20:50:22Z Thelezifor 15140 Fanovozan-kevitra 1150951 wikitext text/x-wiki Ny '''Ontaisatroha''' na '''Ontesatroha''' (na '''''Ontaysatroûha''''', araka ny fanoratan' ny Eorôpeana azy) dia vondron' olona teto [[Madagasikara]] izay voalaza fa [[mpihinana olona]] sady ratsy endrika, nonina any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy, tao amin' ny faritra be tendrombohitra eo anelanelan' ny faritry nonenan' ny [[Anakimosy]] sy ny renirano hoe [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]. Niaina somary nitoka-monina fa tsy nanam-pifandraisana tamin' ny mponina manodidina azy izy ireo. Na izany aza dia voalaza fa niady tamin' ny vondrona sasany teo amin' ny manodidina izy ireo, ka nampiasa [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] indrindra. Lany tamingana izy ireo satria nifampihinana ihany koa. Loharanom-baovao eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-17 ([[Étienne de Flacourt]], ''Histoire de la Grande Isle de Madagascar'' (1661)) no mitantara ny momba azy ireo. Sarotra ny mamaritra amin' ny fomba azo antoka ny fisian' izy ireo, ny toerana tena nisy azy, ny mombamomba azy, ary ny fomba nanjavonan' izy ireo. I Flacourt mihitsy no milaza fa nahazo izany vaovao izany avy tamin' ny lehiben' ny tanàna iray tao amin' ny faritry ny [[Masikoro]] (''Machicores'') ary efa nandre tantara mitovitovy amin' izany koa izy avy tamin' olona maromaro. == Famariparitana == === Faritra nisy azy === Ny toerana noheverina fa nisy ny Ontaisatroha dia tao amin' ny faritra atsimo-atsinanana na atsimo amin' i [[Madagasikara]], tao amin' ny faritra nisy ny [[Anakimosy]] (''Anachimoussi'') faritra be tendrombohitra mifandray amin' ny faritanin-dranon' i [[Ranomena (renirano)|Ranomena]] (''Ranoumêne''), izay mifandray amin' ny tambajotran-dreniranon' [[Itomampy]]. Izany famantarana ara-jeôgrafika izany dia nitarika amin' ny fitadiavana fampifandraisana azy ireo amin' ny vondrona fantatra ara-tantara tao amin' io faritra io. Misy vondron' olona fantatra amin' ny anarana hoe [[Behaisotra]], izay mifandray amin' ny tontolon' ny vahoaka [[Bara]], voamarina fa nisy tao amin' io faritra io. Noho ny fifanakaikezan' ny faritry Ontaisatroha sy ny an' ny Behaisotra, dia nisy mpikaroka sasany izay nihevitra fa mety ho vondron' olona iray ihany, na sampana iray avy amin' ny vondrona iray ihany, ireo vondrona roa ireo. Na izany aza dia mijanona ho fomba fanakarana ara-tantara fa tsy zavatra azo antoka tanteraka io fampitoviana na fampifanakaikezana io. === Fihinanana olona === Toetra mampiavaka indrindra amin' ny Ontaisatroha ny [[Fihinanana olona|fihinanana]] [[Fihinanana olona|olona]], araka ny loharano misy ny fitantarana azy ireo. Milaza ny loharanom-baovao ara-tantara fa nihinana ny fahavalony sy ny mpandeha lavitra niditra tao amin' ny faritaniny izy ireo. Ireo loharanom-baovao ireo ihany koa dia mitatitra fa notapahiny tenda sy nohanin' izy ireo ihany koa ny marary tsy azo sitranina ao amin' izy samy izy ary notapahiny ny tanany ka entiny any amin' ny mpanjakany izay hihinana. Ny zanany ihany no fasan' ny ray aman-dreniny. Araka io fitantarana io dia anisan' ny nahatonga ny fihenan' ny isan' izy ireo izany fomba izany, ary farany dia nofongoran' ny mponina mifanila faritra taminy izy ireo folo taona maro talohan' ny nanoratana izany fitantarana izany. Nanamafy anefa ny fikarohana natao taty aoriana momba ny mponina eto Madagasikara fa tsy fomba fanao mahazatra na niely patrana teo amin' ny fiarahamonina malagasy ny fihinanana nofon' olona. Ny tranga voamarina dia heverina ho tranga maningana sady mety manana fanazavana manokana, indrindra fa ireo izay mifandraika amin' ny ady sy amin' ny fombafomba na amin' ny toe-javatra faran' izay sarotra. === Tena ratsy endrika === Manome famariparitana ara-batana momba ny Ontaisatroha ihany koa ilay loharano tranainy: anisan' izany ny maso kely, ny vatana somary fohy, ny tarehy mivelatra, ny orona petaka, ny molotra matevina, nify maranitra, ny volo olioly, ny hoditra somary menamena, ny kibo lehibe, tsy misy [[volombava]], ary ny tongotra lava mahia. Na izany aza dia tsy azo heverina ho tena fanadihadiana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] momba ilay mponina ity famariparitana ity. Noho izany dia tsy ahafaha-mamaritra manokana ny fiaviana biôlôjika na ny maha-izy azy ara-poko ny Ontaisatroha io famariparitana io. == Anarana sy vondrona ampifandraisina aminy == Mifanaraka amin' ny tsipelina tranainy hita tao amin' ny loharano iray tamin' ny taonjato faha-17 ny hoe "''Ontaysatroûha''". Taorian' izay dia nisy fifandraisana maro naroso tamin' ny anaram-poko malagasy izay misy fitovitoviana ara-peo. Anisan' ireo izay voalaza indrindra ireto: [[Behaisotra]] sy [[Antaisotra]] ary [[Antaisatroka]] (ary taty aoriana dia misy miresaka ihany koa ny [[Tesotroe]]). Na izany aza dia tsy tokony hoheverina amin' ny fomba mandeha hoazy ho endrika samihafan' ny anarana iantsoana vondrom-poko iray ihany ireo endrika ireo. Mety ho vokatry ny fomba fanoratana nampiasain' ny mpanara-maso eorôpeanina ny fahasamihafana eo amin' ny tsipelina, saingy mety hanondro vondron' olona samihafa ihany koa izany. === Ny Ontaisatroha sy ny Behaisotra === Iray amin' ny vinavina ara-tantara lehibe ny fampifandraisan' i [[Raymond Decary|Raymod Decary]] ny Ontaisatroha sy ny [[Behaisotra]]. Miankina indrindra amin' ny singa telo izany: ny fifanakaikezana ara-jeôgrafia eo amin' ny faritry ny Ontesatroha sy ny faritra ahitana porofo momba ny fisian' ny Behaisotra (izay nonina tao akaikin' ny renirano [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]) ao amin' ny faritra misyny [[Bara]] tatsimo; sy ny fitoviana amin' ny ampahany eo amin' ireo anarana roa ireo; ary ny mety ho fitohizan' ny tantaran' ny mponina ao amin' io faritra io. Na izany aza dia voafetran' ny tsy fisian' ny porofo mivantana, izay mampiseho fa manondro vondrona iray ihany tanteraka ireo anarana roa ireo, io vinavina io. Tsy voatantara ho mpihinana olona rahateo ny Behaisotra. === Fampifandraisana ny Ontaisatroha amin' ny Antaisotra na Antaisatroka === Nisy ihany koa fampifandraisana hafa naroso tamin' ny anarana hoe [[Antaisotra]] sy [[Antaisatroka]]. Mahaliana ny fitovian' ny feo amin' ny hoe ''Ontaisatroha'', indrindra fa niovaova be ny fomba nanoratana ny [[fiteny malagasy]] tamin' ny voalohany. Na izany aza dia tsy ampy hanaporofoana ny maha ihany an' ireo vondrona ireo ny fisian' ny fifanahafana eo amin' ny anarana iantsoana azy ireo. Ilaina ny fanazavana fanampiny momba ny toerana nisy azy ireo ara-tantara, ny fiteny, ny fomba amam-panao, ny fifandraisana ara-pôlitika ary ny fivoarany sy ny fitohizany nandritra ny fotoana. == Jereo koa == * [[Anakimosy]] * [[Antaisatroka]] * [[Antaisotra]] * [[Behaisotra]] * [[Mikea]] * [[Vazimba]] * [[Kalanoro]] == Fanovozan-kevitra == * Decary, Raymond (1928). "Contribution à l'étude de l'anthropophagie à Madagascar". ''Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris'', 9(4–6), p. 116–121. DOI : 10.3406/bmsap.1928.9219. * Flacourt, Étienne de (1661). ''Histoire de la Grande Isle Madagascar''. Paris : Pierre Lamy. * Flacourt, Étienne de, éd. Alfred Grandidier, Guillaume Grandidier et H. Froidevaux (1913). ''Histoire de la Grande Île de Madagascar (1642–1660)''. ''Collection des ouvrages anciens concernant Madagascar'', vol. VIII. Paris : Union coloniale. * Grandidier, Alfred & Grandidier, Guillaume (éd.) (1903–1920). ''Collection des ouvrages anciens concernant Madagascar''. Paris, 9 vol. == Loharano == 5f3rdtha3y7gse230eeikxhmix1r0dc 1150952 1150951 2026-09-18T20:53:38Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1150952 wikitext text/x-wiki Ny '''Ontaisatroha''' na '''Ontesatroha''' (na '''''Ontaysatroûha''''', araka ny fanoratan' ny Eorôpeana azy) dia vondron' olona teto [[Madagasikara]] izay voalaza fa [[mpihinana olona]] sady ratsy endrika, nonina any amin' ny faritra atsimon' ny Nosy, tao amin' ny faritra be tendrombohitra eo anelanelan' ny faritry nonenan' ny [[Anakimosy]] sy ny renirano hoe [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]. Niaina somary nitoka-monina fa tsy nanam-pifandraisana tamin' ny mponina manodidina azy izy ireo. Na izany aza dia voalaza fa niady tamin' ny vondrona sasany teo amin' ny manodidina izy ireo, ka nampiasa [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] indrindra. Lany tamingana izy ireo satria nifampihinana ihany koa. Loharanom-baovao eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-17 ([[Étienne de Flacourt]], ''Histoire de la Grande Isle de Madagascar'' (1661)) no mitantara ny momba azy ireo. Sarotra ny mamaritra amin' ny fomba azo antoka ny fisian' izy ireo, ny toerana tena nisy azy, ny mombamomba azy, ary ny fomba nanjavonan' izy ireo. I Flacourt mihitsy no milaza fa nahazo izany vaovao izany avy tamin' ny lehiben' ny tanàna iray tao amin' ny faritry ny [[Masikoro]] (''Machicores'') ary efa nandre tantara mitovitovy amin' izany koa izy avy tamin' olona maromaro. == Famariparitana == === Faritra nisy azy === Ny toerana noheverina fa nisy ny Ontaisatroha dia tao amin' ny faritra atsimo-atsinanana na atsimo amin' i [[Madagasikara]], tao amin' ny faritra nisy ny [[Anakimosy]] (''Anachimoussi'') faritra be tendrombohitra mifandray amin' ny faritanin-dranon' i [[Ranomena (renirano)|Ranomena]] (''Ranoumêne''), izay mifandray amin' ny tambajotran-dreniranon' [[Itomampy]]. Izany famantarana ara-jeôgrafika izany dia nitarika amin' ny fitadiavana fampifandraisana azy ireo amin' ny vondrona fantatra ara-tantara tao amin' io faritra io. Misy vondron' olona fantatra amin' ny anarana hoe [[Behaisotra]], izay mifandray amin' ny tontolon' ny vahoaka [[Bara]], voamarina fa nisy tao amin' io faritra io. Noho ny fifanakaikezan' ny faritry Ontaisatroha sy ny an' ny Behaisotra, dia nisy mpikaroka sasany izay nihevitra fa mety ho vondron' olona iray ihany, na sampana iray avy amin' ny vondrona iray ihany, ireo vondrona roa ireo. Na izany aza dia mijanona ho fomba fanakarana ara-tantara fa tsy zavatra azo antoka tanteraka io fampitoviana na fampifanakaikezana io. === Fihinanana olona === Toetra mampiavaka indrindra amin' ny Ontaisatroha ny [[Fihinanana olona|fihinanana]] [[Fihinanana olona|olona]], araka ny loharano misy ny fitantarana azy ireo. Milaza ny loharanom-baovao ara-tantara fa nihinana ny fahavalony sy ny mpandeha lavitra niditra tao amin' ny faritaniny izy ireo. Ireo loharanom-baovao ireo ihany koa dia mitatitra fa notapahiny tenda sy nohanin' izy ireo ihany koa ny marary tsy azo sitranina ao amin' izy samy izy ary notapahiny ny tanany ka entiny any amin' ny mpanjakany izay hihinana. Ny zanany ihany no fasan' ny ray aman-dreniny. Araka io fitantarana io dia anisan' ny nahatonga ny fihenan' ny isan' izy ireo izany fomba izany, ary farany dia nofongoran' ny mponina mifanila faritra taminy izy ireo folo taona maro talohan' ny nanoratana izany fitantarana izany. Nanamafy anefa ny fikarohana natao taty aoriana momba ny mponina eto Madagasikara fa tsy fomba fanao mahazatra na niely patrana teo amin' ny fiarahamonina malagasy ny fihinanana nofon' olona. Ny tranga voamarina dia heverina ho tranga maningana sady mety manana fanazavana manokana, indrindra fa ireo izay mifandraika amin' ny ady sy amin' ny fombafomba na amin' ny toe-javatra faran' izay sarotra. === Tena ratsy endrika === Manome famariparitana ara-batana momba ny Ontaisatroha ihany koa ilay loharano tranainy: anisan' izany ny maso kely, ny vatana somary fohy, ny tarehy mivelatra, ny orona petaka, ny molotra matevina, nify maranitra, ny volo olioly, ny hoditra somary menamena, ny kibo lehibe, tsy misy [[volombava]], ary ny tongotra lava mahia. Na izany aza dia tsy azo heverina ho tena fanadihadiana [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjika]] momba ilay mponina ity famariparitana ity. Noho izany dia tsy ahafaha-mamaritra manokana ny fiaviana biôlôjika na ny maha-izy azy ara-poko ny Ontaisatroha io famariparitana io. == Anarana sy vondrona ampifandraisina aminy == Mifanaraka amin' ny tsipelina tranainy hita tao amin' ny loharano iray tamin' ny taonjato faha-17 ny hoe "''Ontaysatroûha''". Taorian' izay dia nisy fifandraisana maro naroso tamin' ny anaram-poko malagasy izay misy fitovitoviana ara-peo. Anisan' ireo izay voalaza indrindra ireto: [[Behaisotra]] sy [[Antaisotra]] ary [[Antaisatroka]] (ary taty aoriana dia misy miresaka ihany koa ny [[Tesotroe]]). Na izany aza dia tsy tokony hoheverina amin' ny fomba mandeha hoazy ho endrika samihafan' ny anarana iantsoana vondrom-poko iray ihany ireo endrika ireo. Mety ho vokatry ny fomba fanoratana nampiasain' ny mpanara-maso eorôpeanina ny fahasamihafana eo amin' ny tsipelina, saingy mety hanondro vondron' olona samihafa ihany koa izany. === Ny Ontaisatroha sy ny Behaisotra === Iray amin' ny vinavina ara-tantara lehibe ny fampifandraisan' i [[Raymond Decary|Raymod Decary]] ny Ontaisatroha sy ny [[Behaisotra]]. Miankina indrindra amin' ny singa telo izany: ny fifanakaikezana ara-jeôgrafia eo amin' ny faritry ny Ontesatroha sy ny faritra ahitana porofo momba ny fisian' ny Behaisotra (izay nonina tao akaikin' ny renirano [[Ranomena (renirano)|Ranomena]]) ao amin' ny faritra misyny [[Bara]] tatsimo; sy ny fitoviana amin' ny ampahany eo amin' ireo anarana roa ireo; ary ny mety ho fitohizan' ny tantaran' ny mponina ao amin' io faritra io. Na izany aza dia voafetran' ny tsy fisian' ny porofo mivantana, izay mampiseho fa manondro vondrona iray ihany tanteraka ireo anarana roa ireo, io vinavina io. Tsy voatantara ho mpihinana olona rahateo ny Behaisotra. === Fampifandraisana ny Ontaisatroha amin' ny Antaisotra na Antaisatroka === Nisy ihany koa fampifandraisana hafa naroso tamin' ny anarana hoe [[Antaisotra]] sy [[Antaisatroka]]. Mahaliana ny fitovian' ny feo amin' ny hoe ''Ontaisatroha'', indrindra fa niovaova be ny fomba nanoratana ny [[fiteny malagasy]] tamin' ny voalohany. Na izany aza dia tsy ampy hanaporofoana ny maha ihany an' ireo vondrona ireo ny fisian' ny fifanahafana eo amin' ny anarana iantsoana azy ireo. Ilaina ny fanazavana fanampiny momba ny toerana nisy azy ireo ara-tantara, ny fiteny, ny fomba amam-panao, ny fifandraisana ara-pôlitika ary ny fivoarany sy ny fitohizany nandritra ny fotoana. == Jereo koa == * [[Anakimosy]] * [[Antaisatroka]] * [[Antaisotra]] * [[Behaisotra]] * [[Mikea]] * [[Vazimba]] * [[Kalanoro]] == Fanovozan-kevitra == * [[Raymond Decary|Decary, Raymond]] (1928). "Contribution à l'étude de l'anthropophagie à Madagascar". ''Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris'', 9(4–6), p. 116–121. DOI : 10.3406/bmsap.1928.9219. * [[Étienne de Flacourt|Flacourt, Étienne de]] (1661). ''Histoire de la Grande Isle Madagascar''. Paris : Pierre Lamy. * Flacourt, Étienne de, éd. Alfred Grandidier, Guillaume Grandidier et H. Froidevaux (1913). ''Histoire de la Grande Île de Madagascar (1642–1660)''. ''Collection des ouvrages anciens concernant Madagascar'', vol. VIII. Paris : Union coloniale. * [[Alfred Grandidier|Grandidier, Alfred]] & [[Guillaume Grandidier|Grandidier, Guillaume]] (éd.) (1903–1920). ''Collection des ouvrages anciens concernant Madagascar''. Paris, 9 vol. == Loharano == 6o9sywxz398xg226wci93z76v14rt63 0 302049 1150946 1150887 2026-09-18T19:13:59Z Thelezifor 15140 Nanampy loharano 1150946 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pirogue Malgache.jpg|vignette|373x373px|Lakana misy fanary any [[Morondava]]]] Ny '''fiavian'''' '''ny Malagasy''' dia vokatry ny dingana lava sy sarotra momba ny [[fifindrà-monina]] sy ny fifandraisana ary ny fifangaroan' ny mponina tao amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref><small>Pierron, Denis ; Razafindrazary, Harilala ; et al. (2019). "[https://shs.cairn.info/revue-corps-2019-1-page-187?lang=fr Le peuplement humain de Madagascar et son histoire : synthèse et hypothèses]". ''Corps'', 2019(1), p. 187–194.</small></ref><ref><small>Pierron, D. et al. (2016/2017). "Malagasy Genetic Ancestry Comes from an Historical Malay Trading Post". ''Molecular Biology and Evolution'' / famintinana ao amin' ny ''The Conversation'' : "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989113/ How the Banjar people of Borneo became ancestors of the Malagasy and Comorian people]".</small></ref>. Ny fikarohana [[Haitsikerafiteny|ara-piteny]] sy ara-[[Fototarazo|pototarazo]] ary [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] dia manondro indrindra ny fisian' ny singa [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrônezianina]] sy [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]] tamin' ny fiforonan' ny mponina malagasy, ka tsy azo heverina ho vokatry ny fifindrà-monina tokana izany<ref name=":1"><small>"Pierron, D. et al. (2017). "[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1704906114 Genomic landscape of human diversity across Madagascar]". ''Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)'', 114(34), E7063–E7071.",</small> </ref><ref name=":4"><small>Brucato, N. et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232?login=false Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]". ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), R72–R81.</small></ref><ref><small>INSTAT (Madagascar). ''[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_MigrationMadagascar.pdf Le peuplement de Madagascar s’est caractérisé par différentes vagues de migration].'' Document de présentation du RGPH‑3.</small></ref>. Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] ary manana fifandraisana akaiky amin' ny fiteny sasany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô]]<ref><small>Brucato, N. et al. (2016). "[https://www.nature.com/articles/srep26066 Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]". ''Scientific Reports'', 6, 26066.</small></ref><ref><small>Adelaar, K. Alexander & Himmelmann, Nikolaus P. (dir.) (2005/2013). ''[https://academic.oup.com/book/58197/chapter-abstract/481314526?login=false&redirectedFrom=fulltext The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Routledge.</small> </ref>. Na izany aza, ny fikarohana ara-pototarazo dia manondro fifandraisana amin' ny mponina maro samihafa avy any Azia Atsimo-Atsinanana, ka tsy mbola azo faritana amin' ny fomba mazava fa vondrom-poko iray manokana no niavian' ny razambe aziatikan' ny Malagasy<ref><small>Pierron et al. (2014). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4373124/ Mitochondrial DNA and the Y chromosome suggest the settlement of Madagascar by Indonesian sea nomad populations]''</small></ref><ref><small>Lipson et al. (2016). ''[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4870696/ Contrasting Linguistic and Genetic Origins of the Asian Source Populations of Malagasy]''</small></ref>. Misy ihany koa ny singa ara-pototarazo afrikana lehibe eo amin' ny Malagasy, izay mifandray indrindra amin' ny mponina avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]], ary miovaova ny tahan' izany arakaraka ny faritra sy ny mponina<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>Pierron et al., 2018, ''[https://www.nature.com/articles/s41467-018-03342-5? Strong selection during the last millennium for African ancestry in the admixed population of Madagascar]''</small></ref>. Na izany aza, miovaova be ny tahan' ireo fiaviana samihafa ireo arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Tsara homarihina fa ny fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' olona miisa 2&nbsp;704 tamin' ny tanàna 257 dia naneho fa ny mponina malagasy manerana ny Nosy dia ahitana singa avy ao Afrika sy any Aostrôneziana, na dia miovaova aza ny tahan' izany ary misy fizaràna ara-jeôgrafika miavaka tsara<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''academic.oup.com''</small></ref>. Noho izany, tsy maintsy avahana ny fiforonan' ny mponina malagasy sy ny niandohan' ny teny malagasy, ary koa ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy ny maha-izy azy manokana isam-paritra taty aoriana teto Madagasikara. Mbola misy fanontaniana maro tsy mbola voavaha mikasika ny fotoana sy ny lalana nodiavina ary ny fomba nenti-nanatanterahana ireo fifindrà-monina ireo<ref name=":5" />. == Famaritana sy petrak' olana == === Ny hoe "fiavian' ny Malagasy" === Ny andian-teny hoe "fiavian' ny Malagasy" dia mety hanondro fanontaniana samihafa maro: ny toerana niavian' ny vahoaka razambe, ny fotoana nahatongavan' izy ireo teto [[Madagasikara]], ny fiforonan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ny fifangaroan' ny mponina, ary, taty aoriana, ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha-izy azy ny Malagasy. Tsy voatery hitondra any amin' ny valiny mitovy ireo fanontaniana ireo<ref name=":5" />. Ny andalinana momba ny fototarazo dia ahafahana mandinika, ankoatra ny zavatra hafa, ny razambe nipoiran' ny mponina; ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] kosa dia mmpahalala ny momba ny tantaran' ny fiteny, ary ny arkeôlôjia dia mandinika ny soritra azo tsapain-tanana navelan' ny mponina tamin' ny andro fahiny. Tsy misy amin' ireo tarana ireo ny ampy hamerenana indray ny tantara manontolo momba ny fahatongavana syny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara<ref name=":5" /><ref name=":6"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''www.cambridge.org'', 01/01/2024</small></ref>. === Fiforonana vokatry ny fifindrà-monina sy ny fifandraisana maro samihafa === Araka ny angona momba ny fototarazo dia ny mponina ankehitriny eto Madagasikara dia avy amin' ny vondrona maro mifandray amin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrônezianina]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka bantò]] avy ao [[Afrika]]. Asehon' izany koa fa tsy mitovy ny fandraisana anaran' ireo fiaviana ireo manerana ny Nosy<ref name=":5" /><ref name=":1" />. Noho izany toe-javatra izany dia tsy ampy hanazavana ny zava-misy ny fiheverana fa niforona fotsiny avy amin' ny fahatongavan' ny "vahoaka roa" niaraka ny mponina. Mifanohitra amin' izany, ny fanadihadiana ara-pototarazo dia manondro fa nisy fahatongavana sy fifangaroana nifanesy sy tsy nitovy karazana narahin' ny fifindran-toerana sy fifanakalozana anatiny ihany koa izay nandray anjara tamin' ny fahasamihafana isam-paritra eto Madagasikara<ref name=":1" />. == Angon-drakitra arkeôlôjika sy fahatongavan' ny mponina == === Ny soritra voalohany indrindra amin' ny fisian' ny olombelona teto === Mbola iadian-kevitra ny daty nahatongavan' ny olona voalohany teto Madagasikara. Nanatsoaka hevitra ny famakafakana lalina momba ny daty maromaro azo tamin' ny fomba fandrefesana amin' ny radiôkarbônina fa efa nisy olona teto farafahakeliny 2&nbsp;000 taona lasa izay; ekena ihany koa anefa ny mety ho fisian' izany talohan' io fotoana io, na dia mbola tsy azo faritana mazava tsara ny endrik' izany mety ho fisiana tany am-boalohany izany<ref name=":7"><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282?utm_source=chatgpt.com A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref>. Nisy fikarohana taloha kokoa dia nanondro porofo momba ny fisian' ny asa nataon' ny olombelona tamin' ny fotoana lavitra kokoa, indrindra fa raha ifotorana ny diam-pamakiana hita teo amin' ny taolan' ny vorombe (''[[Aepyornithidae]]''). Na izany aza, mbola iadian-kevitra ny fandraisana ny sasany amin' ireo daty ireo sy ny fifandraisany amin' ny fisian' ny olombelona tamin' izany fotoana izany<ref name=":5" /><ref name=":7" />. Noho izany, ilaina ny manavaka ny mety ho fisian' ny olona tany am-boalohany sy ny fahatongavan' ny vahoaka nipoiran' ny Malagasy ankehitriny. Raha ny marina, ny angona ara-piteny sy ara-pototarazo dia mampifandray ny razamben' ny Malagasy ankehitriny amin' ny fifindrà-monina vao haingana kokoa, izay nitranga indrindra nandritra ny arivo taona voalohany tamin' ny vanim-potoana ankehitriny<ref name=":5" /><ref name=":8"><small>Alexander Adelaar, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?], ''www.cambridge.org''</small></ref>. === Ny andiam-piorenam-ponenana voalohany sy ny fiovana teo amin' ny Nosy === Manambara ny fitomboan' ny fiorenam-ponenan' ny olona tsikelikely nandritra ny [[taonarivo]] voalohany sy indrindra fa tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faharoa, ny angona arkeôlôjika. Mifandray amin' io vanim-potoana io nahatongavan' ny olona niiorim-ponenana io ny fiovana nisy teo amin' ny tontolo iainana, ny fipoiran' ny fomba fambolena sy fiompiana vaovao, ary ny fivoaran' ny toeram-ponenan' ny olona<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248404000843? A chronology for late prehistoric Madagascar]", ''www.sciencedirect.com'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119303282? A critical review of radiocarbon dates clarifies the human settlement of Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Na izany aza dia tsy ahafahana manondro mivantana foana ny toerana na ny fomba fanao iray ho an' ny vahoaka sokajiana ho "aostrônezianina" na "afrikanina" ny fikarohana arkeôlôjika. Mety hifindra avy amin' ny vondron' olona iray mankany amin' ny iray hafa mantsy ny zavatra sy ny teknika ary ny fomba amam-panao ara-kolontsaina, ka tsy voatery hifanaraka amin' ny fetra ara-biôlôjia<ref name=":6" />. == Ny singa aostrônezianina == === Ny teny malagasy === [[Sary:Langues austronésiennes.png|vignette|376x376px|Sarintany maneho ny fiparitahan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fiteny aostrônezianina]] ankehitriny.]] Fiteny [[Fiteny aostrôneziana|aostônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Raha ny marina kokoa, anisan' ny vondrona "Barito Atsimo-Atsinanana" izy io, ka ny fiteny ankoatran' io dia ampiasaina indrindra any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Tondro lehibe mahakasika ny fiaviana [[aziatika]]<nowiki/>n' ny sasany amin' ny razamben' ny vahoaka malagasy io fifanakaikezana ara-piteny io<ref name=":8" /><ref><small>Adelaar, Alexander (2021) "[https://scholarhub.ui.ac.id/wacana/vol22/iss1/5/ South Borneo as an ancient Sprachbund area]," ''Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia'': Vol. 22: No. 1, Article 5. DOI: 10.17510/wacana.v22i1.963</small></ref>. Nasehon' ny fikarohana ara-piteny fa misy fitoviana maro amin' ny fiteny any amin' ny faritra atsimo amin' i Borneo, indrindra fa ny [[fiteny maaniany]], ny fiteny malagasy. Na izany aza, tsy midika izany fifandraisana ara-piteny izany fa taranaky ny [[Maaniany (vahoaka)|vahoaka]] [[Maaniany (vahoaka)|maaniany]] ankehitriny tsotra izao ny [[Malagasy]]; fa kosa, manondro tantara iraisana na fifandraisana akaiky amin' ny vahoaka razambe izany, izay mbola mila hazavaina tsara ny tena firafetany<ref><small>"[https://lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?history=all&id=215&sort=word_id&utm Austronesian Basic Vocabulary Database - Language: Ma'anyan]", ''lpan.eva.mpg.de''</small></ref><ref name=":8" />. === Ny fiaviana ara-jeôgrafian' ity singa ity === Amin' izao fotoana izao, heverina ho iray amin' ny faritra mety ho loharano nipoiran' ny fitenin' ny razambe aostrônezianan' ny vahoaka malagasy ny atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]]. Nasongadin' ny fikarohana momba ny teny ihany koa ny fisian' ny fiantraikan' ny teny maley sy javaney, izay azo inoana fa nateraky ny fifandraisana nisy taloha kelin' ny fifindrà-monina nankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] na nandritra izany fotoana izany<ref name=":8" />. Manondro zavatra mitovy amin' izany ihany ny angona ara-pototarazo. Nahita ny fanadihadiana momba ny fototarazo (anadihasiana jenômika raha ny marina kokoa) natao manerana an' i Madagasikara fa ny mponina avy any Indônezia, indrindra fa ireo avy any amin' ny aritra atsimo amin' i Borneo, no mponin' i Azia izay mitovy singa maro ara-pototarazo betsaka indrindra amin' ny Malagasy nanaovana fandinihina<ref name=":1" />. === Fifindrà-monina sy kolontsaina === [[Sary:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|vignette|475x475px|Fandaminana ara-potoana momba ny fielezan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]].]] Tsy vitan' ny hoe namela soritra teo amin' ny lafiny fiteny fotsiny ny fifindra-monin' ny Aostrônezianina. Misy lafiny maro amin' ny kolontsaina azo tsapain-tanana sy ny fomba [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena malagasy]] izay ampifandraisina amin' i [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (ny nosy maro ao amin' io faritra io), saingy tsy maintsy tandremana ny mety ho filazana fa avy amin' ny onjam-pifindra-monina iray manokana ny fanao iray. Manantitrantitra tokoa ny mpikaroka maro fa mety hiampita, hiova, na hoforonina indray ireo fanao ireo rehefa tonga teto Madagasikara<ref name=":9"><small>Claude Allibert, "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Cambridge University Press'':  01/01/2024</small></ref><ref name=":2" />. Nandray anjara tamin' ny fampielezana teknika sy fomba fanao, toy ny fitondrana [[lakana]] misy fanarina (hazo fanampiny natao tsy hahamora mivadika) sy fomba [[fambolem-bary]] manokana, ny mponina avy amin' io faritra io<ref><small>Beaujard, Philippe (2012). "[https://shs.hal.science/halshs-00706173 The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence]". ''HAL‑SHS''.</small></ref><ref><small>ABC News (2016). "[https://www.abc.net.au/news/science/2016-05-31/ancient-rice-could-solve-mystery-of-madagascan-origins/7460198 Ancient rice could solve mystery of Madagascan origins]".</small></ref>. Araka izany, dia mifanojo ny taranja samihafa eo amin' ny fanamafisana ny fisian' ny singa aostrônezianina manan-danja, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny fomba azo antoka ny fizotran' ny fifindrà-monina tokana nahitana vahoaka mitovy endrika sy toetra<ref name=":5" /><ref name=":9" />. == Ny singa afrikana == === Fiaviana afrikana === Mampiseho ny fanadihadiana ara-pototatazo fa singa lehibe eo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny vahoaka malagasy ny fiaviana afrikanina. Anisan' ny vondro-mponina akaiky indrindra amin' izany ny vahoaka bantò ao [[Afrika Atsinanana]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|Atsimo]]<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Tao anatin' ilay fanadihadiana momba ny fototarazo natao tamin' ny olona miisa 2&nbsp;704, dia nahatratra 59 % eo ho eo ny salanisan' ny fiaviana afrikana ary 37 % eo ho eo ny an' ny fiaviana aziatika, raha toa ka ambany lavitra kosa ny anjara-tahan' ny fiaviana [[Eorazia|eoraziana]] andrefana. Ireo tarehimarika ireo dia maneho ny salanisa ho an' ny olona nofantenana sy nodinihina, ka tsy tokony hoheverina ho maneho fa mitovy amin' izany ny tahan' ny fiaviana ho an' ny vahoaka manontolo eto Madagasikara<ref name=":1" />. === Fandraisana anjara miovaova arakaraka ny faritra === Tsy mitovy ny andraisana anaran' ny singa afrikana manerana ny Nosy. Ilay fikarohana voalaza eo ambony ihany koa dia nahita singa aziatika betsaka kokoa tamin' ny mponina sasany any amin' ny Faritra Afovoany eto Madagasikara ary amin' ny ankapobeny dia singa afrikana betsaka kokoa tamin' ny mponina amorontsiraka maro, miaraka amin' ny fiovaovana isan-toerana<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Ity fiovaovana ity dia mampiseho ny antony tsy ahafahana mampihatra amin' i Madagasikara manontolo ny vokatra azo avy amin' ny faritra iray ihany. Ny fahasamihafan' ny fototarazo ankehitriny dia vokatry ny endrika ara-jeôgrafian' ny Nosy sy ny fifindran' ny mponina ary ny tantaran' ny fiforonan' ny vondrom-piarahamonina sy [[Fanjakà-mpanjaka teto Madagasikara|fanjakana]]<ref name=":1" />. === Ny fiantraika afrikana teo amin' ny fiteny sy ny kolontsaina === [[Fiteny aostrôneziana|Aôstronezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] raha ny firafitra no heverina, saingy efa nisy niantraikan' ny fiteny afrikanina sy ny fiteny hafa ao amin' ny faritra manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Na izany aza, tsy maintsy avahana ny fisian' ny voambolana na fomba amam-panao avy ao [[Afrika]] sy ny fiaviana ara-biôlôjika: mety hiparitaka ny fomba amam-panao iray na dia tsy misy fifindra-monina lehibe aza<ref name=":8" /><ref name=":2" />. Ahitana indran-teny afrikana maro ny voambolana malagasy, ary maro ihany koa ny fomba amam-panao ara-piarahamonina sy ara-toekarena, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny [[fiompiana omby]], izay manaporofo ny fisian' ny fifandraisana tamin' ny kôntinantan' i [[Afrika]] hatry ny ela<ref><small>Roger Blench, ''[https://pnglanguages.sil.org/resources/archives/42070? "The Austronesians in Madagascar and their interaction with the Bantu of the East African coast]"''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8982424/ The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Araka izany, ny angona ara-kolontsaina sy ara-pototrazo dia manambara tantaram-pfandraisana sy tantaram-pampifanarahana, fa tsy voatery ho fampifanilan' ny vondrona ara-kolontsaina roa izay heverina ho efa nisy taloha fotsiny<ref name=":2" />. == Ny fifangaroana mponina sy ny fiforonan' ny mponina teto Madagasikara == === Fangaro tsy ranoray === [[Sary:Dance traditionnelle sakalava 13.jpg|vignette|272x272px|Dihy nentim-paharazana sakalava]] Asehon' ny fanadihadiana jenômika fa azo inoana fa tsy nifangaro tamin' ny toerana iray ny razambe afrikana sy aostrôneziana talohan' ny nahatongavany teto Madagasikara. Ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ireo razambe ireo sy ny fahasamihafan' ny lova ara-pototarazo avy amin-dreny sy avy amin-dray ary ny avy amin-dray sy reny kosa dia manondro fizotran' ny fanorenam-ponenana sy ny fifangaroana tsy ranoray<ref name=":1" />. Nisy fanadihadiana iray momba ny firafitry ny fototarazo manontolon' ny Malagasy dia nanatsoaka hevitra indrindraindrindra fa toa tonga teto Madagasikara nisaraka ny vondron' olona afrikanina sy aziatika talohan' ny nifangaroany, ka samy hafa ny fomba nifangaroan' izy ireo arakaraka ny faritra nisy azy teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Tantara novolavolain' ny fifindrà-monina anatiny === Taorian' ny fiorenam-ponenana voalohany dia nanohy nifindrafindra toerana teto amin' ny Nosy ny mponina tao aminy. Nandray anjara tamin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina ankehitriny ny endriky ny tany, ny fifanakalozana ara-barotra, ny vondrona pôlitika ary ny fifindran-toeran' ny vondrom-piarahamonina samihafa tao aminy<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Io tantara io dia manazava amin' ny ampahany ny antony mahatonga ny vondrona malagasy roa avy amin' ny faritra samihafa hanana taham-piaviana afrikanina sy aziatika tena miavaka tsara<ref name=":1" />. === Mponina avy amin' ny singa maro samihafa === Noho izany, mitombina kokoa ny firesaka momba ny mponina malagasy izay niforona vokatry ny fifindrà-monina maro samihafa sy ny fifangaroana ary ny fiovana teo amin' ny tantara, toy izay ny mitady vondrona roa izay heverina ho nanorina ny mponina nisy fifangaroana ranoray. Manamafy ny fisian' ny singa fototra afrikanina sy aostrônezianina ny angona rehetra misy, saingy mbola tsy ahafahana mamerina amin' ny antsipiriany tanteraka ny fizotran' ny fiiorenam-ponenan' mponina voalohany teto izany<ref name=":1" /><ref name=":4" />. == Ny fiteny sy ny fifandraisana amin' ny tontolo ivelany == === Ny teny malagasy === ==== Fiteny aostrônezianina ==== Anisan' ny [[Fiteny baritô atsinanana|vondrona baritô atsimo-atsinanana]] ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny]] [[Fiteny aostrôneziana|aostrônezianina]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mifototra amin' ny fifandraisana ara-drafitra eo amin' ny teny malagasy sy ny fiteny maro mpihavana aminy any atsimo amin' i [[Bôrneô|Borneo]] io fanasokajiana io, fa tsy amin' ny fitoviana ara-[[Voambolana|boambolana]] vitsivitsy fotsiny. ==== Fiteny niharan' ny fiteny any amin' ny faritra maro ==== Nahazo singa avy amin' ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] sy [[Fiteny javaney|javaney]] ihany koa ny teny malagasy, ary ahitana voan-teny nindramina izay mifandray amin' ny tantaran' ny varotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Mety ho tamin' ny alalan' ny teny maley na javaney no nampisy fiantraikany sasany avy any [[Azia Atsimo]], fa tsy avy mivantana tamin' ny [[fiteny any India]]. Ny fisian' ny singa ara-boambolana avy amin' ny loharano [[Fiteny aty Afrika|afrikanina]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|persiana]], [[Fiteny any India|indiana]] na [[Fiteny ao Eorôpa|eorôpeanina]] dia maneho ny fifandraisana nifanesy nandritra ny tantara, ary tsy manohintohina ny fanasokajiana fototra ny teny malagasy ho anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]] izany. === I Madagasikara sy ny tambajotra tao amin' ny Ranomasimbe Indiana === Tafiditra tsikelikely tao anatin' ny tambajotram-pifandraisana an-dranomasina manerana ny Ranomasimbe Indiana i Madagasikara. Ny fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] momba ny toeram-ponenana amorontsiraka, indrindra fa any avaratra-andrefana, dia manambara fisian' ny fifandraisana tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]], tamin' ny morontsirak' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], ary tamin' ny faritra hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana nandritra ny [[taonarivo]] faharoa. Niteraka fifindran' ny olona, ny entam-barotra, ny teknika ary ny hevitra ireo fifanakalozana ireo. Na izany aza, tsy tokony hafangaro amin' ny fifindrà-monina lehibe izay nandray anjara tamin' ny fiforonan' ny vahoaka malagasy tany am-boalohany izany. Nifandray tamin' ny tantsambo sy mpivarotra avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] sy avy any [[Persia]] ary avy any [[India]] ihany koa ny mponina teto Madagasikara, hita amin' ny arkeôlôjia sy ny loharano an-tsoratra izany fifandraisana izany, indrindra nanomboka tamin' ny taonarivo voalohany sy faharoa, ary nisy koa ny fifandraisana taty aoriana tamin' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]<ref name=":3"><small>"[https://www.cambridge.org/core/books/abs/worlds-of-the-indian-ocean/madagascar-the-development-of-trading-ports-and-the-interior/61BEA9736498F542D21C7776E90194FC? Madagascar: The Development of Trading Ports and the Interior]", Cambridge University, ''www.cambridge.org''</small></ref><ref><small>"[https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553416714? Africans in the Indian Ocean World]", Oxford Research Encyclopedia, ''academic.oup.com''</small></ref>. Nametraka fiantraikany tamin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], tamin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana]], tamin' ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary, na dia kely kokoa aza, teo amin' ny firafitry ny mponina izany fifandraisana izany<ref><small>von Sicard, "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602004.2011.556891? Malagasy Islam: Tracing the History and Cultural Influences of Islam in Madagascar]", ''www.tandfonline.com''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3838347/ Tracing Arab-Islamic Inheritance in Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Ny Sorabe === Porofo tena manan-danja momba ny fifandraisana nisy teo amin' i Madagasikara sy ny [[Tontolo Silamo]] manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny [[Sorabe]]. Fomba fanoratana ny teny malagasy amin' ny alalan' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] izy io, izay voatahiry indrindra any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i Madagasikara, indrindra fa eo amin' ny vahoaka [[Antemoro]]. Ny sora-tanana sorabe dia vavolombelon' ny findran' ny lovantsofina sy fanao ara-pivavahana sy ara-tsaina, ary koa ny fidiran' ny faritra malagasy sasany ao anatin' ny tambajotram-pifanakalozana midadasika kokoa tao amn' ny Ranomasimbe Indiana. Ny fivoaran' ny tambajotram-barotra tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] indrindraindrindra dia nanamora ny fisian' ny mponina mpiavy tany amin' ny faritra amorontsiraka sasany sy ny fipoiran' ny fomba toy ny fampiasana ny [[Sorabe]], izay rafi-panoratana arabo nampifanarahina tamin' ny teny malagasy<ref name=":3" /><ref><small>Chantal Radimilahy, "[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka, An archaeological investigation of an early town in northwestern Madagascar]", ''arkeologi.bokorder.se''</small></ref>. == Ny Vazimba sy ny lovantsofina momba ny fiavian' ny Malagasy == === Ny Vazimba ao amin' ny lovantsofina malagasy === Manana toerana lehibe eo amin' ny lovantsofina momba ny mponina voalohany any amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra fa ny Faritra Afovoany, ny [[Vazimba]]. Ao amin' ny fitantarana sy ny angano dia matetika izy ireo no aseho ho mponina nisy talohan' ny nipoiran' ny fanjakana izay nivoatra tatỳ aoriana tany amin' iny faritra avo iny. Na izany aza, ny teny hoe "Vazimba" dia tsy azo heverina hoazy ho vondron' olona ara-biôlôjika voavaka tsara sy efa voamarina mazava tsara ankehitriny ny fiaviany. Ny lovantsofina momba ny Vazimba dia lohahevitra iray hafa ao amin' ity resaka ity nefa bola iadian-kevitra ny mombamomba azy ireo ara-tantara sy ny fifandraisany amin' ny mponina voalohany teto Madagasikara ary miovaova isaky ny lovantsofina sy isam-paritra ny fiheverana azy ireo. Tsy mbola ahafaha-manohana ny fiheverana azy ireo ho vahoaka miavaka tanteraka amin' ny vondrona maromaro voalohany nandray anjara tamin' ny fipetrahan' ny mponina avy amin' ny vondrona aostrônezianina teto Madagasikara ny hevitra sy fanadihadiana maro ataon' ny manampahaizana ankehitriny<ref name=":1" /><ref><small>Maurizio Serva sy Michele Pasquini, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ ''Dialects of Madagascar''], ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>Denis Pierron, Harilanto Razafindrazaka, Luca Pagani, François-Xavier Ricaut, Tiago Antao, Mélanie Capredon, Clément Sambo, Chantal Radimilahy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Roger M Blench, Thierry Letellier, Toomas Kivisild, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3903192/ Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. === Angona arkeôlôjika sy ara-pototarazo === Mamelona indray ny fandalinana ireo vondron' olona antsoina hoe Vazimba ny fikarohana arkeôlôjika vao haingana, indrindra amin' ny alalan' ny fandinihana ny toeram-ponenany sy ny fomba fanaony momba ny fandevenana. Mandinika ny mponina samihafa tao amin' ny Faritra Afovoany izay efa nisy talohan' ny fanitaram-panjakana merina na niara-nisy tamin' izany fotoana izany ny fandaharan' asa [[Mission archéologique France-Madagascar]] (MAFMAD) izay mikendry ny hampiaraka ny angona avy amin' ny arkeôlôjia sy momba ny fototarazo ary momba ny kolontsaina<ref name=":10"><small>"[https://archeologie.culture.gouv.fr/monde/fr/vazimba-peuplement-malgache? Les Vazimba et le peuplement malgache]", Musée d'arhéologie nationale, ''archeologie.culture.gouv.fr''</small></ref><ref name=":11"><small>"[https://aibl.fr/fouilles/mission-archeologique-france-madagascar-mafmad-dirigee-par-mme-harilanto-razafindrazaka/ Mission archéologique France-Madagascar (MAFMAD), dirigée par Mme Harilanto Razafindrazaka]", Académie des inscription et belles-lettres,''aibl.fr''</small></ref>. Na izany aza, ny angona ara-pototarazo ankehitriny dia tsy ahafahana manamafy tsotra fotsiny fa taranaky ny mponina nisy talohan' ny vanim-potoan' ny Aostrônezianina na ny Bantò ny Vazimba, ka ho namorona singa lehibe fahatelo teo amin' ny mponina malagasy. Tsara homarihina fa nisy fanadihadiana momba ny fototarazo (jenômika) natao tany atsimo amin' i Madagasikara izay tsy nahitana porofo manondro ny mety ho fisian' ny fiaviana vazimba miavaka<ref name=":1" />. === Vinavina sy angona ara-tsiansa === Noho izany, ny resaka momba ny Vazimba dia tsy maintsy avahana ny lovantsofina am-bava, ny fandikana ara-tantara sy araka ny antrôpôlôjia ary ny angona ara-tsiansa. Ny fikarohana ankehitriny dia mbola tsy afaka manova ny lovantsofina rehetra momba ny Vazimba ho lasa fehin-kevitra voamarina mikasika ny fiaviana ara-biôlôjian' ny vahoaka malagasy<ref name=":1" /><ref name=":11" />. == Ny fahasamihafan' ny mponina sy ny fiforonan' ny maha Malagasy == === Ny fahasamihafana misy eo amin' ny mponina malagasy === ==== Fahasamihafana ara-pototarazo ==== Mampiseho fahasamihafana ara-pototarazo lehibe ny mponina eto Madagasikara, ary miovaova izany arakaraka ny faritra. Namaritra fifangaroan' ny fiaviana afrika sy aostrôneziana ny famakafakana ara-pototarazo natao tamin' ny vondron' olona nodinihina manerana ny Nosy, na dia tsy mitovy aza ny tahan' izany eo amin' ny vondrona samihafa<ref name=":1" /><ref name=":4" />. ==== Fahasamihafana eo amin' ny fiteny ==== Mampiseho fahasamihafana lehibe eo amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ihany koa ny teny malagasy, kanefa mitazona ny firaisany ao anatin' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrônezianina]]. Ireo fahasamihafana eo amin' ny fitenim-paritra ireo dia vokatry ny tantara ara-jeôgrafia sy ara-piarahamonin' ny mponina ao amin' ny Nosy indrindraindrindra<ref><small>Maurizio Serva, Michele Pasquini, "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7531839/ Dialects of Madagascar]", , PubMed Central, ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref name=":8" />. ==== Fahasamihafana isam-paritra ==== Ny fahasamihafana ara-biôlôjia sy ara-piteny ary ara-kolontsaina ankehitriny dia mifamatotra amin' ny [[jeôgrafian' i Madagasikara]]. Mety samy nanana ny tantarany manokana momba ny mponina ny vondrona any amin' ny Faritra Afovoany sy ny any amin' ny faritra amorontsiraka, kanefa ny fifanakalozana anatiny dia nandray anjara hatrany tamin' ny fifandraisana nisy teo amin' izy ireo<ref name=":1" /><ref name=":4" />. === Ny fiforonan' ny maha-izy azy ny Malagasy === Noho izany, ny maha Malagasy ankehitriny dia tsy avy amin' ny fototra ara-pirazanana ihany. Voavolavolan' ny fiteny, ny fifanakalozana, ny rafitra ara-pôlitika, ny fomba amam-panao ary ny fifandraisana eo amin' ny vondrom-piarahamonina samihafa eto Madagasikara ihany koa izany<ref name=":4" /><ref name=":10" />. Nandray anjara tamin' ny fifindran' ny mponina sy ny fiforonan' ny fifandraisana vaovao teo amin' ny vondrom-piarahamonina ihany koa ny rafitra ara-pôlitika (anjakana, sns) izay nipoitra nandritra ny tantara. Raha ny marina, asehon' ny fanadihadiana momba ny fototarazo fa nametraka marika teo amin' ny firafitry ny fototarazon' ny mponina sasany ankehitriny ny lafiny ara-jeôgrafia sy ny fiforonan' ny fanjakana<ref name=":4" />. Ilaina àry ny manavaka ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany teto Madagasikara, izay mahakasika ny fifindran-toerana sy ny fifangaroan' ny mponina, sy ny tantaran' ny fiforonan' ny fiarahamonina malagasy samihafa, izay naharitra ela kokoa sady ahitana dingana ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa<ref name=":4" />. === Fanontaniana mbola iadian-kevitra === Mbola misy lafin-avatra maro tsy mazava momba izany fahatongavana sy fiorenam-ponenan' ny mponina voalohany izany: ny daty marina nisian' ny fifindrà-monina samihafa voalohany mifandray amin' ny razamben' ny mponina ankehitriny, ny isan' ny fifindrà-monina, ny mombamomba ny vahoaka samihafa niaviana, ny lalana an-dranomasina narahina, ary ny toe-javatra nihaonan' ny mponina avy ao Afrika sy ny avy amin' ny Aostrônezianina<ref name=":4" /><ref name=":7" />. Mbola lohahevitra anaovana fikarohana ihany koa ny mety ho fisian' ny olona teto talohan' ireo fifindrà-monina lehibe tamin' ny taonarivo voalohany ireo. Tsy mbola ahafahana mamaritra mazava tsara ny fifandraisana mety ho nisy teo amin' izany mponina tany am-boalohany izany sy ny mponina taty aoriana teto Madagasikara ny angona misy ankehitriny<ref name=":7" /><ref name=":1" />. Ny fikarohana hoavy, indrindra fa eo amin' ny sehatry ny arkeôlôjia, ny paleôjenômika, ny haiteny ara-tantara, ary ny fandalinana ny tontolo iainana tamin' ny vanim-potoana fahiny, dia tokony hanampy amin' ny fanatsarana sy fanadiovana ireo vinavina samihafa ireo. Efa manaporofo ny fikarohana vao haingana fa ny fahatongavan' ny mponina teto Madagasikara dia tsy azo takarina tsara raha tsy amin' ny alalan' ny fampitahana sy fampifandraisana karazana angona maro samihafa<ref name=":10" /><ref name=":4" />. === Famaranana === Araka izany, niforona tsikelikely ny maha Malagasy teo amin' ny fototra iray izay niorina indrindra tamin' ny kolontsaina aostrônezianina sy afrikanina, sady nampiana singa avy amin' ny vahoaka hafa manodidina ny Ranomasimbe Indiana sy avy any Eorôpa taty aoriana<ref name=":1" /><ref><small>Campbell (2019), ''[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.325? The Peopling of Madagascar]'', Oxford Research Encyclopedia of Asian History, ''doi.org''</small></ref>. Izany tantara izany no manazava ny fahasamihafana eo amin' ny lafiny biôlôjika sy kolontsaina ananan' ny mponina eto Madagasikara, ary koa ny fisian' ny fiteny malagasy iraisana, izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakavam-piteny aostrônezianina]] ka anisan' ny porofo lehibe momba ny tantaran' ny fahatongavana sy ny fiorenam-ponenan' ny olona voalohany teto amin' ny Nosy<ref name=":1" /><ref><small>Serva et al. (2012), "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223632/ Malagasy dialects and the peopling of Madagascar]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Fiteny baritô atsinanana|Vondrom-piteny baritô atsinanana]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Vazimba]] * [[Lovantsofina am-bava]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostroneziana]] * [[Banto (vahoaka)|Bantò]] * [[Afrika Atsinanana]] == Fanovozan-kevitra == * Adelaar, Alexander K. (1995). "[[scholar:Alexander+Adelaar+Asian+Roots+of+the+Malagasy+Language+1995&utm|Asian Roots of the Malagasy Language: A Linguistic Perspective]]", in ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. Leiden. * Adelaar, Alexander K. (2018). "[https://www.cambridge.org/core/books/abs/spirits-and-ships/who-were-the-first-malagasy-and-what-did-they-speak/FB1D39086A9D294A71E2CE42E018F01D? Who Were the First Malagasy, and What Did They Speak?]", in Andrea Acri, Roger Blench & Alexandra Landmann (eds.), ''Spirits and Ships: Cultural Transfers in'' ''Early Monsoon Asia'', Singapore, ISEAS–Yusof Ishak Institute, p. 441–469. * Adhikari, K. et al. (2020). "[https://journals.openedition.org/bmsap/6903? Histoire démographiquedes ancêtres de la population malgache actuelle]", ''Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris''. * Allibert, Claude (2008). "[https://www.cambridge.org/core/journals/diogenes/article/abs/austronesian-migration-and-the-establishment-of-the-malagasy-civilization-contrasted-readings-in-linguistics-archaeology-genetics-and-cultural-anthropology/257B5DCFE7E02E1F8D0DDE5EF060B9A3? Austronesian Migration and the Establishment of the Malagasy Civilization: Contrasted Readings in Linguistics, Archaeology, Genetics and Cultural Anthropology]", ''Diogenes'', 55(2), p. 7–16. DOI: 10.1177/0392192108090734. * Beaujard, Philippe (2003). "[https://www.africabib.org/rec.php?DB=p&RID=28355858X& Les arrivées austronésiennes à Madagascar : vagues ou continuum ?]", ''Études océan Indien'', nos 35–36, p. 59–147. * Cox, Murray P. et al. (2012). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22438500/? A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar]", ''Proceedings of the Royal Society B'', 279(1739), p. 2761–2768. DOI : 10.1098/rspb.2012.0012. * Dahl, Otto Christian (1951). ''[https://books.google.com/books?q=Otto+Christian+Dahl+Malgache+et+Maanjan+1951&utm Malgache et Maanjan : une comparaison linguistique]''. Oslo, Egede Instituttet. * Deschamps, Hubert (1961). ''[https://books.google.com/books/about/Histoire_de_Madagascar.html?id=6F4wAQAAIAAJ& Histoire de Madagascar]''. 2e éd., Paris, Berger-Levrault, 348 p. * Dewar, Robert E. & Wright, Henry T. (1993). "[[scholar:Dewar+Wright+Culture+History+of+Madagascar+1993&|The Culture History of Madagascar]]", ''Journal of World Prehistory'', 7, p. 417–466. * Ferrand, Gabriel (1908). "[https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033? L'origine africaine des Malgaches]". ''Journal asiatique'', 10e série, t. XI, p. 353–500. * Kent, Raymond K. (1970). ''[https://books.google.com/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_1500_1700.html?id=UNvezQEACAAJ& Early Kingdoms in Madagascar, 1500–1700]''. New York, Holt, Rinehart and Winston, 336 p. Google Books * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina (2021). ''Ny Fiandohan''' ''ny Malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. (2023). ''Ny'' ''Loharano nipoiran' ny teny malagasy''. Antananarivo : Minisiteran' ny Serasera sy ny Kolontsaina. * Pierron, Denis et al. (2017). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5559028/? Genomic landscape of human diversity across Madagascar]", ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 114(32), p. E6498–E6506. DOI: 10.1073/pnas.1704906114. PMC – lahatsoratra feno * Radimilahy, Marie de Chantal (1998). ''[https://arkeologi.bokorder.se/en-US/article/3691/mahilaka? Mahilaka: An Archaeological Investigation of an Early Town in Northwestern Madagascar]''. Uppsala, Department of Archaeology and Ancient History, Studies in African Archaeology 15, 293 p., <nowiki>ISBN 978-91-506-1313-1</nowiki>. * Razafindrazaka, Harilanto et al. (2021). "[https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232? Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population]", ''Human Molecular Genetics'', 30(R1), p. R72–R78. DOI: 10.1093/hmg/ddab018. Oxford Academic * Ricaut, François-X. et al. (2009). "[https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2164-10-605? A new deep branch of Eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar]", ''BMC Genomics'', 10, article 605. DOI: 10.1186/1471-2164-10-605. == Loharano == bakfglh94cp6pwk1rw9xsprtkx18int 0 302071 1150948 2026-09-18T20:26:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ontesatroha]] ho [[Ontaisatroha]] i Thelezifor 1150948 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ontaisatroha]] t2uitddg9lj0j8jf0c7dns6u8f03ovk 0 302072 1150957 2026-09-19T02:39:11Z ~2026-50172-80 41062 Pejy noforonina tamin'ny « [[sary:Deputado Estadual Lucas Bove.jpg|thumb|Deputado Lucas Bove]] '''Lucas Bove''' (teraka ny 20 Novambra 1987 tao [[São Paulo]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberay]] (PL). Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho [[solombavambahoaka]] tao [[São Paulo]] izy. == Biografia == Teraka tao São Paulo i Lucas Diez Bove, nahazo diplaoma momba ny Fitantanana Orinasa sy n... » 1150957 wikitext text/x-wiki [[sary:Deputado Estadual Lucas Bove.jpg|thumb|Deputado Lucas Bove]] '''Lucas Bove''' (teraka ny 20 Novambra 1987 tao [[São Paulo]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberay]] (PL). Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho [[solombavambahoaka]] tao [[São Paulo]] izy. == Biografia == Teraka tao São Paulo i Lucas Diez Bove, nahazo diplaoma momba ny Fitantanana Orinasa sy ny Varotra ivelany tao amin'ny Oniversiten'i Mackenzie Presbyterian tamin'ny taona 2010. Nanao fikarohana manokana momba ny fitantanam-bola tao amin'ny Insper izy taty aoriana ary manohy ny fianarany maîtrise amin'ny fanabeazana, ao amin'ny Mackenzie ihany koa. Mpandraharaha amin'ny sehatry ny fanorenana sivily izy ary amin'ny fe-potoam-piasany voalohany amin'ny maha-solombavambahoaka azy ao São Paulo, rehefa voafidy tamin'ny vato 130.451 tamin'ny taona 2022, nisolo tena ny Antoko Liberal (PL). Izy no filoha lefitry ny [[Partido Liberal|Antoko Liberay]] (PL) sady filoha lefitry ny Komitin'ny Fanabeazana ao amin'ny Antenimieram-pirenena ao amin'ny Fanjakan'i São Paulo. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana fanjakana any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] avy any São Paulo | 122,564 | 0,56% | voafidy |<ref>(pt) []</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} [[pt:Lucas Bove]] {{CLEFDETRI:Bove, Lucas}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] ayl15b94rj86qmo1iav75nf56myxj1f 1150958 1150957 2026-09-19T02:39:43Z ~2026-50172-80 41062 1150958 wikitext text/x-wiki [[sary:Deputado Estadual Lucas Bove.jpg|thumb|Deputado Lucas Bove]] '''Lucas Bove''' (teraka ny 20 Novambra 1987 tao [[São Paulo]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho [[solombavambahoaka]] tao [[São Paulo]] izy. == Biografia == Teraka tao São Paulo i Lucas Diez Bove, nahazo diplaoma momba ny Fitantanana Orinasa sy ny Varotra ivelany tao amin'ny Oniversiten'i Mackenzie Presbyterian tamin'ny taona 2010. Nanao fikarohana manokana momba ny fitantanam-bola tao amin'ny Insper izy taty aoriana ary manohy ny fianarany maîtrise amin'ny fanabeazana, ao amin'ny Mackenzie ihany koa. Mpandraharaha amin'ny sehatry ny fanorenana sivily izy ary amin'ny fe-potoam-piasany voalohany amin'ny maha-solombavambahoaka azy ao São Paulo, rehefa voafidy tamin'ny vato 130.451 tamin'ny taona 2022, nisolo tena ny Antoko Liberaly (PL). Izy no filoha lefitry ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL) sady filoha lefitry ny Komitin'ny Fanabeazana ao amin'ny Antenimieram-pirenena ao amin'ny Fanjakan'i São Paulo. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana fanjakana any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] avy any São Paulo | 122,564 | 0,56% | voafidy |<ref>(pt) []</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} [[pt:Lucas Bove]] {{CLEFDETRI:Bove, Lucas}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] 5yd84bv6c7d4prfp3qwagt0x4tfrwx1 1150959 1150958 2026-09-19T02:44:02Z ~2026-50172-80 41062 1150959 wikitext text/x-wiki [[sary:Deputado Estadual Lucas Bove.jpg|thumb|Deputado Lucas Bove]] '''Lucas Bove''' (teraka ny 20 Novambra 1987 tao [[São Paulo]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho [[solombavambahoaka]] tao [[São Paulo]] izy.<ref>(pt) [https://noticias.uol.com.br/eleicoes/2022/10/03/lucas-bove-deputado-estadual.htm Resultados - Eleições 2022]</ref> == Biografia == Teraka tao São Paulo i Lucas Diez Bove, nahazo diplaoma momba ny Fitantanana Orinasa sy ny Varotra ivelany tao amin'ny Oniversiten'i Mackenzie Presbyterian tamin'ny taona 2010. Nanao fikarohana manokana momba ny fitantanam-bola tao amin'ny Insper izy taty aoriana ary manohy ny fianarany maîtrise amin'ny fanabeazana, ao amin'ny Mackenzie ihany koa. Mpandraharaha amin'ny sehatry ny fanorenana sivily izy ary amin'ny fe-potoam-piasany voalohany amin'ny maha-solombavambahoaka azy ao São Paulo, rehefa voafidy tamin'ny vato 130.451 tamin'ny taona 2022, nisolo tena ny Antoko Liberaly (PL).<ref>(PT) [https://www.al.sp.gov.br/deputado/?matricula=300676 www.al.sp.gov.br]</ref> Izy no filoha lefitry ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL) sady filoha lefitry ny Komitin'ny Fanabeazana ao amin'ny Antenimieram-pirenena ao amin'ny Fanjakan'i São Paulo. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana fanjakana any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] avy any São Paulo | 122,564 | 0,56% | voafidy |<ref>(pt) [https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/eleicoes/2022/apuracao/governador.ghtml#legislativo-modal Eleições em São Paulo]</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} [[pt:Lucas Bove]] {{CLEFDETRI:Bove, Lucas}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] syzm4t51e8z7a25p74r8nwdr0ewki61 1150960 1150959 2026-09-19T02:46:03Z ~2026-50172-80 41062 1150960 wikitext text/x-wiki [[sary:Deputado Estadual Lucas Bove.jpg|thumb|Deputado Lucas Bove]] '''Lucas Bove''' (teraka ny 20 Novambra 1987 tao [[São Paulo]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho [[solombavambahoaka]] tao [[São Paulo]] izy.<ref>(pt) [https://noticias.uol.com.br/eleicoes/2022/10/03/lucas-bove-deputado-estadual.htm Resultados - Eleições 2022]</ref> == Biografia == Teraka tao São Paulo i Lucas Diez Bove, nahazo diplaoma momba ny Fitantanana Orinasa sy ny Varotra ivelany tao amin'ny Oniversiten'i Mackenzie Presbyterian tamin'ny taona 2010. Nanao fikarohana manokana momba ny fitantanam-bola tao amin'ny Insper izy taty aoriana ary manohy ny fianarany maîtrise amin'ny fanabeazana, ao amin'ny Mackenzie ihany koa. Mpandraharaha amin'ny sehatry ny fanorenana sivily izy ary amin'ny fe-potoam-piasany voalohany amin'ny maha-solombavambahoaka azy ao São Paulo, rehefa voafidy tamin'ny vato 130.451 tamin'ny taona 2022, nisolo tena ny Antoko Liberaly (PL).<ref>(PT) [https://www.al.sp.gov.br/deputado/?matricula=300676 www.al.sp.gov.br]</ref> Izy no filoha lefitry ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL) sady filoha lefitry ny Komitin'ny Fanabeazana ao amin'ny Antenimieram-pirenena ao amin'ny Fanjakan'i São Paulo. == Fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taom- !Fifidianana ! Antoko ! Kandidà ho an'ny ! vato ! % ! vokany ! Ref |- | 2022 | Fifidianana fanjakana any [[São Paulo]] | [[Partido Liberal|PL]] | [[Solombavambahoaka]] avy any São Paulo | 130.451 | 0,56% | voafidy |<ref>(pt) [https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/eleicoes/2022/apuracao/governador.ghtml#legislativo-modal Eleições em São Paulo]</ref> |- |} ==Jereo koa== {{commonscat}} [[pt:Lucas Bove]] {{CLEFDETRI:Bove, Lucas}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] l39lqlxhohilt4ij9fylbmq6qcww26m