Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1179 1151259 1148774 2026-09-25T23:31:42Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151259 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona |anarana=Jean Joseph Rabearivelo |teraka=04 martsa 1901|toerana=[[Antananarivo]] |maty=22 Jona 1937 |firenena={{Madagasikara}} |asa=Poeta |asa hafa=Mpandika teny |taona niasana=1934 |image=Jean-Joseph_Rabearivelo_2.jpg}} I '''Jean-Joseph Rabearivelo''' dia [[mpanoratra]] malagasy nandritra ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany frantsay]], teraka tamin'ny 4 Marsa 1901 tao Isoraka<ref><small>Serge Meitinger, "[https://www.persee.fr/doc/litt_0047-4800_1991_num_83_3_2576 Jean-Joseph Rabearivelo, poète de l'enracinement et de la nuit]", ''Littérature'', vol. 83, no 3,‎ 1991, p. 74–88 (DOI 10.3406/litt.1991.2576) [archive]</small></ref>, [[Antananarivo]]. Tamin'ny taona 1924 Rabearivelo no nanomboka niasa tao amin'ny Imprimerie de l'Imerina, ary nijanona niasa tao hatramin'ny nahafatesany. Tamin'ny 1915 Rabearivelo no nanomboka nampiseho ny asa-sorany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Nanoratra tamin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] koa izy. Zavatra mampalahelo maro no nihatra tamin'ny fiainany. Tamin'ny 22 Jona 1937 no maty namono tena tamin' ny alalan' ny [[Sianida|sianiora]] Rabearivelo. == Tantaram-piainany == Mpanoratra malagasy i Jean-Joseph Rabearivelo izay teraka tamin'ny tamin'ny 4 Marsa, tamkn' ny taona 1901 (na 1902, 1903, 1904 arakaraka ny loharabno) tao Isoraka, [[Antananarivo]], tamin' ny anarana hoe Joseph-Casimir Rabe Antsa (avy amn' ny anaran' ny olomasina mifandraika amin' ny volana sy ny andro nahaterahany), zanak' i Rabozivelo, ao amin' ny foko [[Zanadralambo]], avy ao Ambatofotsy ao avaratr'Antananarivo. Zazasary izy. Ny rainy (Dokotera Rakotamalala), izay tsy afaka nanoratra azy ho zanaka, sady anisan' ny olona tsongoimbolo tao tamin' izany fotoana izany, dia rahalahin' ny pastora [[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]]. Io rainy io, izay tsy fantany mihitsy, dia anisan' ny zanaka efatra ambin' ny folon' ny mpampianatra iray tao amin' ny sekoly ambony nosahanin' ny [[London Missionary Society]] sady mpiara-miasa akaiky amin' i [[James Sibree]]<ref><small>[https://books.google.fr/books?id=6OxIAQAAIAAJ&dq=Rabozivelo Jean-Joseph Rabearivelo, ''Œuvres complètes : Le diariste (Les Calepins bleus), L'épistolier, Le moraliste''], vol. 1, CNRS, 28 octobre 2010 ([https://archive.wikiwix.com/cache/20260901235054/https://books.google.fr/books?id=6OxIAQAAIAAJ arsiva]), p. 1074.</small></ref><ref><small>Louis Molet, "[https://dacb.org/stories/madagascar/f-ravelojaona.html Ravelojaona] {{Wayback|url=https://dacb.org/stories/madagascar/f-ravelojaona.html |date=20170911210834 }}", ''Dictionnaire Biographique des Chrétiens d'Afrique''. ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.dacb.org%2Fstories%2Fmadagascar%2Ff-ravelojaona.html arsiva])</small></ref>. Efa taona maro taty aoriana no nanova anarana hoe ''Jean-Joseph Rabearivelo'' izy. Ilay fianakaviany, izay mpanan-tany midadasika teo aloha, dia rava fananana noho ny fiovana maro nentin' ny fanjanahantany, indrindra fa ny fanafoanana ny fanandevozana niankian' ny toakaren' ny andriana. Voatery nivarotra ny tanim-bary sy ny firavaka vitsivitsy mbola nananany i Rabozivelo mba hahafahan' ny zanany lahy tokana mividy boky. Nanomboka tamin'ny taona 1908 dia ny anadahin-dreniny no niantoka sy nitaiza azy. Nianatra tao amin'ny Frères des Écoles Chrétiennes Andohalo izy, avy eo tao amin'ny sekoly Masindahy Misely ao Amparibe, ary rehefa voaroaka tao dia nifindra tao amin'ny sekoly Flacourt Faravohitra. Teo amin'ny faha-13 taonany izy nandao ny fianarana saingy nanohy namaky boky ary nampiana-tena niteny [[Fiteny frantsay|frantsay]] sy [[Fiteny espaniôla|espaniôla]]. Tamin'ny 1916 izy no nanomboka niasa, mpandika teny, mpitan-tsoratra tao amin'ny lehiben'ny kantao (canton) tao Ambatolampy, mpanao sary (dentelles) tao amin'ny goverinora tao Antananarivo. Nampianatra teny frantsay koa izy. Tamin'ny taona 1924 Rabearivelo no nanomboka niasa tao amin'ny Imprimerie de l'Imerina, ary nijanona niasa tao hatramin'ny nahafatesany na dia tsy nandray karama aza izy tamin'ny roa taona voalohany. Mpanao fanitsiana no asany tamin'izany. Nanambady an'i Mary Razafitrimo tamin'ny Jolay 1926 izy ary nanan-janaka dimy izy ireo, dia i Solofo, i Sahondra, i Voahangy, i Noro ary i Velomboahangy. Maty tamin'ny taona 1933 i Voahangy zanany, ary izay no nahatonga ny anaran'ny zanany faravavy hoe Velomboahangy. Zavatra mampalahelo maro no nihatra tamin'ny fiainany. Ohatra: tamin' ny taona 1933 dia maty ny zanany vavimatoa. Sahirana tamin'ny fiainana izy sady tsy nahatratra ny tanjona niriany. Tamin'ny 22 Jiona 1937 no maty namono tena Rabearivelo. == Asa soratra == [[File:Jean-Joseph Rabearivelo en profil.jpg|thumb|Jean-Joseph Rabearivelo]] Tamin'ny taona 1915 Rabearivelo no nanomboka nampiseho ny asa-sorany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] tao amin'ny [[gazetiboky]] ''Vakio Ity'', ary ny solonanarana ''K. Verbal'' no nentiny tamin'izany. Tamin'ny 24 Mey 1921 kosa no nitranga voalohany tao amin'ny gazety ''La Tribune de Madagascar '' ny asa-sorany amin'ny teny frantsay, izay mitondra ny lohanteny hoe ''Le Couchant''. Tamin'ny taona 1924 no namoaka ny andian-tononkalo amin'ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] ''La Coupe de Cendres'' izy. Nanomboka teo dia hita tamin'ny gazety maro teto an-toerana sy tany ivelany, anisan' izany ireto: ''Tsarahafatra,'' ''Mpanolotsaina'', ''Capricorne, La Revue de Madagascar, Le Journal des Poetes, Zodiaque'' sns, i Rabearivelo ary anisan' ny solonanarana nentiny tamin'izany ny hoe ''Amance Valmond''. Nitana an-tsoratra ny fiainany tanaty diary (journal intime) koa Rabearivelo, ary na efa norovitiny aza ny pejy nirakitra ny voalohandohan'ny fiainany dia mbola mihoatra ny 1&nbsp;800 pejy no voatahiry, izay mitantara ny fiainany nanomboka tamin'ny 1933 hatramin'ny nahafatesany. Miavaka izy sy ny asa sorany satria nandray betsaka tamin'ny fomba fanoratana vahiny izy, nefa nanome lanja tanteraka ihany koa ny foto-pisainana sy ny lalan-tsaina ary ny fomba fanehoan-javatra malagasy. Saro-takarina ny asa sorany. Saropiaro tamin'ny fanomezana hasina ny poezia sy ny teny malagasy izy. == Boky nivoaka == === Amboaran-tononkalo === * ''La Coupe des Cendres'' (1924) * ''Sylves'' (1927) * ''Volumes'' (1928) * ''Presque-Songes'' (1934) * ''Traduit de la Nuit'' (1935) * ''Vientos de la Mañana'' (1935) * ''Chants pour Abéones'' (1936) * ''Le Vin Lourd'' (1936) * ''Stances Oubliées'' (1936) * ''Trèfles de Toujours et de Jamais'' (1936) === Tantara foronina === * ''Le Prince s'amuse'' (1921) * ''Le Bijou Rose et Noir'' (1921) * ''Adèle et Arthur'' (1923) * ''Interférences'' (1923) * ''L'Aube Rouge'' (1923) * ''Contes de la Nuit'' (1923) === Tantara tsangana === * ''Enfants d'Orphée'' (1931) * ''Ephémérides'' (1934) * ''Aux portes de la Ville'' (1935) * ''Imaitsoanala'' (1936) === Boky hafa === * ''Tananarive, ses rues et ses quartiers'' (1936) * ''Snoboland'' (1936) == Jereo koa == * [[David Jaomanoro]] * [[Jean-Joseph Rabearivelo]] * [[Jacques Rabemananjara]] * [[Jean-Luc Raharimanana]] * [[Michèle Rakotoson]] * [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]] * [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]] * [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]] * [[Esther Nirina]] * [[Hajasoa Vololona Picard]] * [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]] * [[Pastora Rahajason]] * [[Elie Rajaonarison]] * [[Ny Avana Ramanantoanina]] * [[Flavien Ranaivo]] * [[Esther Razana]] * [[Samuel Ratany]] * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Rohy hafa == * [http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-62.html Pôetawebs], ahitana tantaram-piainana pôeta malagasy maro ka anisany ny an-dRabearivelo * [http://vetso.serasera.org/index.php?rub=vetso/poeta&pid=p3f7cad9ca5dba Tononkalo ao amin'ny serasera.org] * [http://www.freewebs.com/rabearivelo/ Takelaka ho an'i Rabearivelo] {{Wayback|url=http://www.freewebs.com/rabearivelo/ |date=20080726182146 }} * [http://www.lehman.cuny.edu/ile.en.ile/paroles/rabearivelo.html Momba an-dRabearivelo] {{Wayback|url=http://www.lehman.cuny.edu/ile.en.ile/paroles/rabearivelo.html |date=20070712192349 }}, lahatsoratra amin'ny teny frantsay * [http://www.samoela-andriani.org/jjrabe/jjrabe.htm Momba an-dRabearivelo] {{Wayback|url=http://www.samoela-andriani.org/jjrabe/jjrabe.htm |date=20080613114445 }}, lahatsoratra amin'ny teny malagasy == Loharano == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Rabearivelo, Jean-Joseph}} [[Category:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1901]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1937]] tc6ehkh3u8oi3xdcmodtt859idly7yh 0 1627 1151231 1112539 2026-09-25T16:59:33Z HBoina 40172 De 1151231 wikitext text/x-wiki {{Infobox_pays | nom_local = &nbsp;日本国<br />Nihonkoku | langue = ja | nom_malgache = Japana | de = | image_drapeau = Flag of Japan.svg | lien_drapeau = Sainan'ny Japana | image_blason = Imperial Seal of Japan.svg | lien_blason = Faneva ny Japana | image_carte = Japan-location-cia.png | devise = Tsy misy | langues = [[Japoney]] | capitale = [[Tokyo]] | coordonnées_capitale = {{Coord|35|41|N|139|46|E}} | lien_villes = Tanànan'ny Japana | titre_plus_grande_ville = Tanàna lehibe indrindra | plus_grande_ville = [[Tokyo]] | type_gouvernement = <small>[[Fanjakana entin'antenimiera]]</small> | titres_dirigeants = [[Mpanjakan'i Japana|Mpanjaka]]<br />&nbsp;- [[Praiminisitr'i Japana|Praiminisitra]] | noms_dirigeants = [[Naruhito]] (徳仁)<br />[[:en:Fumio Kishida|Fumio Kishida]] (岸田 文雄) | superficie_rang = 62 | superficie_totale = {{formatnum:377975}} | pourcentage_eau = 1,4% | population_rang = 10 | population_totale = {{formatnum:126226568}} | population_année = 2020 | densité = 334<ref>{{jp}} ozy ny[http://www.stat.go.jp/data/kokusei/2005/kihon1/00/01.htm ''Statistics Bureau of Japan''</ref> |date_formation={{date|3|mai|1947}} | pays frontaliers = Tsy misy | gentilé = Japoney | IDH_année = 2019 | IDH = midina 0.919 | IDH_catégorie = ambony | IDH_rang = faha-8 | monnaie = [[Yen]] | code_monnaie = JPY | fuseau_horaire = +9 | hymne_national = [[Kimi ga yo]] | Religion(s) = [[Sintôisma]], [[Bodisma]] | domaine_internet = .jp | indicatif_téléphonique = 81 }} I '''Japàna''' <ref>https://mg.globalvoices.org/2008/01/19/512/</ref>dia [[firenena]] ao atsinanan'i [[Azia]]. Ireo firenena manodidina azy dia i [[Korea Atsimo]] sy [[Korea Avaratra|Avaratra]] sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] ary [[Rosia]]. Atao hoe 日本 '''''Nippon''''' na '''''Nihon''''' na (anarana ôfisialy) 日本国 '''''Nihonkoku''''') izy amin'ny [[fiteny japôney]]. I Japàna dia [[Tamba-nosy|tangoro-nosy]] manana halava 2.500 km eo ho eo misy nosy efatra lehibe, dia i [[Honshu]], i [[Hokkaido]], i [[Kyushu]] ary i [[Shikoku]]. Ao amin'ireo nosy efatra ireo ireo ny 97%n'ny mponina manontolon' i Japàna<ref>https://mg.globalvoices.org/2018/09/14/125993/</ref>, izay miisa 126 tapitrisa mponina. I [[Tokyo]] izay manana mponina 30 tapitrisa no [[renivohitra]] ary tanàna lehibe indrindra ao Japàna ary eto amin' izao tontolo izao. Manana morontsiraka mirefy 30.000 km any ho any ity firenena ity. Tendrombohitra no mandrakotra 75%n’ ny tanin’ i Japàna. Mangatsiaka ny toetany any avaratra izay andalovan’ ny rivotra avy any [[Siberia]] fa andalovan’ ny [[rivodoza]]<nowiki/>n-janapehin-tany kosa avy any Azia ny ao atsimo. Ambony ny hakitroky ny mponina izay mahatratra 2.000 isaky ny km² ao amin’ ny faritra sasany fa 13.000 any ho any izany ao [[Tokyo]] renivohitra, tanàna ngeza indrindra maneran-tany. Tandrenivohitra ny ankabetsahan’ ny mponina any Japàna izay mahatratra 80 %, ary ny tangoron-tanànan’ i Tokyo no onenan’ ny 20%n’ ny mponina ao amin’ ity firenena ity. I Japàna no firenena matanjaka ara-toekarena faharoa maneran-tany, aorian’ i [[Etazonia]]. Taorian’ ny [[Ady Lehibe Faharoa]] no nanombohan’ ny tena fandrosoany. Miroborobo ny taozava-baventy any Japàna, izay mitana ny laharana voalohany amin’ ny seha-pamokarana maro toy ny fanamboarana fitaovana elektrônika sy fiarakodia. Ny Yen no vola miasa any, izay ampiasaina betsaka amin’ ny raharaham-barotra maneran-tany, ankoatra ny [[dôlara]] sy ny [[eorô]]. == Tantara == {{...}} Miteny ny maribolana fa foaforona tamin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. i Japàna, ary ny mpanjaka [[Jimmu]] hono no namorona azy. Tafiditra tany Japàna ny fomba fanoratan' ny [[Japôney]] ankehitriny; ary ny [[pretra]] no nampiditra azy tany. Tsy tena mitondra ny [[mpanjaka]], any amin' ny tanan' ny andriana ny hasina. == Jeografia == == Mponina == == Politika == == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] == Tsiahy == [[Sokajy:Japana| ]] [[sokajy:Firenena ao Azia]] [[sokajy:Firenena]] f9rh2554a7i7wo9rw3x4wq4gcqol38r 0 3945 1151279 1057929 2026-09-26T05:25:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151279 wikitext text/x-wiki Ilay teny ''Deutschland'' no manomehan'ilay tantara lava an'ilay firenena. Nisy tamin'ny vohalohany ilay teny ''thiuda'' midika "mponina" ; ''thiudisk'' ny mpamaritra anarana azy. Nisoloin' ny Rômana ilay teny ''thiudisk'' nivadika Theodischus dia aveo ''Teudischus''. Nivadika ''Diutisca'' izy tamin'ilay teny alemana taloha. Nivadika ''todesche'' izy amin'ny [[teny frantsay]] dia aveo indray koa nivadika ''tudesque''. Ny [[Fiteny italiana|teny italiany]] miteny ''tedesco'' rehefa resaka alemana == Ny Jermania == == Ny Fanjakana Franka == === Ny Fivelarana Jermanika === === Ny Fanjakan'ny Sarlemana === == Alemaina tamin'ny taona mily == === Avy eo amin'ny Empira Masina hatramin'ny printsipaotia === Ny [[haifiteny]] sy ny soratra latina nampiseho fa ny mponina jermana efa nisy tamin' ny andron' ny Rômana. Fa ny mpitantara dia miteny eny rehefa miresaka momban'ny fiavin'ny atny alemana tamin'ny [[Partage de Verdun]] tamin'ny taona [[843]]. Nahazo i [[Louis le Germanique]] tamin'io traité io ny [[Fransia Orientaly|Francie Orientale]]. Avy amin'ny Francie Orientale no nisy ny [[Empira Jermanika Masina]] voaforon'i [[Otton I]] Le Grand ([[936]]-[[973]]). Ao anatin'io tany io, misy ny [[Alemaina]], Ny [[Italia]] sy ny [[Borgônia]]. Tamin'ny fiforonan'azy, voatoan'ny fahakelezan'ny trano fianarana eo ambon'io ny mpitondra afaka manampetrakan'ny filaminana, sy ny fahakelezan'ny vola mihiditra, satria ny mpitondra tsy manana an'ilay tany ny Empira Jermanika mba andohan'ny pôlitika-ny. Ny fifidianan'ny mpitondra ataon'ny Printsy mpifidy manakely ny hasin-ny. Makany [[Roma]] ilay mpitondra mba anometrahan'ny [[papa]] fehibory izy. Tamin'ny [[taonjato faha 13]], be raharaha italiany loatra i [[Frederika II]], ka navelany ny fitondrana sy ny fanaraha-maso ao anatin'ny printsipaotia [[eklezia]]tika alemana ary dia avelany ny silakan'izy ireo anatin'ny printsipaotia lahika. Tsy misy fitondrana imperialy ny Alemaina tamin'io fotoana io. == Ny andro môderna == === Ny reforma === ==== Ny andron'ny Habsbourg ==== ==== Ady relijiosy ==== === Fifafan'ny Empira Masina === ==== Ady naharitra 30 taona ==== === Revolusiona Frantsay === == Ny Fisolona ny taonjato faha 19 == == Ny Alemaina lasa iray == == Jereo Koa/Amboary == * [[Alemaina]] * [[Berlin]] * [[Eoropa]] * [[Empira Jermanika Masina]] * [[Prosy]] * [[Ady Franko-Jermanika]] == Rohy ivelany == * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20061023182003/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/nationalisme_et_sentiment_national_en_allemagne.asp Nationalisme et sentiment national en Allemagne] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20171108012413/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=7862 Quelques faits relatifs au problème des expulsés et réfugiés allemands. Bonn: Ministère fédéral des expulsés, réfugiés et sinistrés de guerre, 1966] * {{en}}[http://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/ku.php?tab=que&ID=799 The full text of the "Reichsdeputationshauptschluss" of 25th February 1803] * {{en}}[http://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/ku.php?tab=que&ID=830 Constitutional charter] for the Prussian State (Imposed Constitution of 5th December 1848, in full text) {{vangovango}} [[Sokajy:Tantaran'ny Alemaina| ]] fkmyuxu61ni2p17maxhd2f345u8196q 0 4063 1151280 1013617 2026-09-26T05:31:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151280 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of Texas.svg|196px|ankavanana|border]] [[Sary:Map of USA TX.svg|196px|ankavanana|border]] Ny '''Texas''' dia firenena eo antsimon'i [[Etazonia]], izy io dia ilay firenena ngeza indrindra eo arinan'i [[Alaska]] (696.241 km²) ary izy no firenena faha roa amin'ny isam-ponina (23,9 trapitrisa). 80% ny olona miaina any Texas miaina anaty tanàna, ny antsasan'io no miaina any [[Houston]], [[San Antonio]], [[Dallas]], na [[Fort Worth]]. Ngeza non'i [[Frantsa]] na [[Madagasikara]] ny fivelaran'i Texas, ary manana endiky ny [[faritra]] maro dia maro izy : misy ny zetra arỳ antsinanana, ary misy ny tany hay arỳ andrefana. Zanatany [[espaniola]] ny texas talohan'ny [[1845]], teo arinan'io izy voa nihiditra ao anatin'ny [[Etazonia]]. Tany ho an'ny fanandevozana, niaraka tamin'ny ''[[Confédérés]]'' ny Texas tamin'ny ''[[Ady ho an'ny fisaràhana]]'' ([[1861]]-[[1865]]). == Jereo koa == {| |- | * [[Etazonia]] * [[Amerika]] * [[Amerika Avaratra]] || * {{fr}} [[:fr:Texas|Texas]] * {{en}} [[:en:Texas|Texas]] * {{es}} [[:es:Texas|Texas]] |} === Lahatsoratra ilaina === {| |- | * [[Tantaran'i Texas]] * [[Jeografian'i Texas]] * [[Meksika]] || * [[Ady ho an'ny fisaràhana]] * [[Sun Belt]] |} === Rohy ivelany === {| |- | * [http://www.texas.gov Texas] * {{en}} [http://www.state.tx.us/ Tranonkala ofisialy ny Texas] {{Wayback|url=http://www.state.tx.us/ |date=20080529082139 }} * {{en}} [http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Texas.html Article Texas] ambon'ny HighBeam Encyclopedia || * {{en}} [http://www.tshaonline.org/ The Handbook of Texas Online] Zavatra maro momban'ny Texas * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070927210447/http://www.traveltex.com/intl/french.aspx?SN=13791314&LS=0%2F tranonkala ofisialy ny torisma any Texas] * {{fr}} [http://www.universalis.fr/encyclopedie/R172661/TEXAS.htm Tekelaka momban'ny Texas] |} [[Sokajy:Texas|*]] l7sjbbp9bdt4ob86064obccy2jb0yoe 0 5529 1151250 1136728 2026-09-25T22:23:10Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151250 wikitext text/x-wiki {{vangovango|mponina|amerika}} Ny '''Kiriky''', na '''mosokôgia''' ([[fiteny anglisy|anglisy]]: ''Muskogee'') dia foko teratany ao [[Etazonia]]. Monina ao [[Oklahoma]] ny ankamaroan'izy ireo. == Jereo koa == * [[Teratanin' i Amerika]] * [[Muskogee]] * [[Etazonia]] * [[Oklahoma]] === Rohy ivelany === * {{en}} [http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=106943 Creek, Muskogee - Joshua Project] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110608030005/http://www.lostworlds.org/ocmulgee_mounds.html LostWorlds.org | Ocmulgee Mounds: Creek/Muskogee Origins] * {{en}} [http://www.muscogeenation-nsn.gov/ Tranonkala ôfisialy ny Muskogee any Oklahoma] {{Wayback|url=http://www.muscogeenation-nsn.gov/ |date=20180202201722 }} * {{en}} [http://college.hmco.com/history/readerscomp/naind/html/na_009100_creek.htm takelaka] * {{en}} [http://ourgeorgiahistory.com/indians/Creek/index.html Tantara ny teratanin' i Amerika any Jeôrjia] {{Wayback|url=http://ourgeorgiahistory.com/indians/Creek/index.html |date=20200729010651 }} * {{en}} [http://www.loc.gov/bicentennial/propage/AL/al_s_sessions1.html Indiens Creek Poarch any Alabama] * {{en}} [http://www.tfn.net/Museum/language.html fiteny Creek] {{Wayback|url=http://www.tfn.net/Museum/language.html |date=20080412100522 }} jy5avkgdb6vooyz3985xsq1f5rf1dhi 0 6590 1151227 1122565 2026-09-25T16:15:59Z HBoina 40172 Rajout 1151227 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays| nom_local1=[[Sary:Myanmar long form.svg|Pyidaungzu Myanma Naingngandaw|150px]]|langue1=my| nom_local2=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်‌|langue2=my| nom_local3=Pyidaungzu Myanma Naingngandaw |langue3=my| nom_malgache=Vondron'i Myanmara| de=du%20 | image_drapeau=Flag of Myanmar.svg | lien_drapeau=sainan'i Myanmara | image_blason=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg | lien_blason=Fanevan'i Myanmara | image_carte=Myanmar in its region.svg | devise=Ao amin'ny fiainana mirindra sy ny fifampifihezana ny hasambarana | langues_officielles=[[Fiteny burma|burma]] | capitale=[[Naypyidaw]] | coordonnées_capitale=19°45′N, 96°6′E | lien_villes=Tanànan'i Myanmara | titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra | plus_grande_ville=[[Rangoon]] | type_gouvernement=[[fangejana ara-pitondrana]] | titres_dirigeants=[[filohan'i Myanmara|Filoha]]<br />&nbsp;- Praiministra | noms_dirigeants=[[Than Shwe]]<br />[[Thein Sein]] | superficie_rang=39| superficie_totale={{formatnum:678500}}| pourcentage_eau={{formatnum:20760}} [[kilomtatra efa-mira|km²]] (3,06 %)| population_rang=24| population_totale={{formatnum:47758180}}| population_année=2008| densité=69| type_indépendance=Daty | pays_indépendance=avy amin'ny [[Onaited Kingdoma]] | date_indépendance=[[4 Janoary]] [[1948]] | pays frontaliers={{CHN}}{{-}}{{IND}}{{-}}{{THA}}{{-}}{{LAO}}{{-}}{{BAN}}| gentilé=Birmana| | PIB_année=2008 | PIB= $27 milliards<ref>araka ny lazain'ny FMI.</ref> | PIB_rang=faha 86 | | IDH_année=2008 | IDH= {{Augmentation}} 0,583 | IDH_catégorie=moyen | IDH_rang=faha 132 | monnaie=[[Kyat]] | code_monnaie=MKK | fuseau_horaire=+6h30 | hymne_national=[[Gba Majay Bma]]<br />(ho tianay ny Birmania) | domaine_internet=.mm<br />(anciennement .bu) | indicatif_téléphonique=95 | notes=| }} [[File:Yangon-Shwedagon-350-gje.jpg|thumb|upright=1.2|Yangon - Shwedagon pagode]] I '''Mianmara''', na '''Vondron' i Mianmara''', na '''Birmania''', dia [[firenena]] any amin'ny faritry [[Azia Atsimo-Atsinanana]] mizara sisintany amin' i [[India]], ny [[Bangladesa]], i [[Laôsy]], i [[Sina]] ary i [[Tailandy]]. Voafaritry ny [[Ranomasina Andamàna]] sy [[Hoalan' i Bengaly]] izy any atsimo sy any atsimo-andrefana, ny totalin' ny halavan' ny morontsirany dia misy 2.000 km eo ho eo, ao amin’ ny [[Hoalan' i Bengale]]. I Birmania dia fiombonam-panjakana miisa fito izay onenan’ ny vahoaka tsy Birmana sy fizaram-paritra onenan’ ny Birmana, ka anisan’ izany i [[Rangoun]] renivohitra. Ny faritra amorontsiraka dia atao hoe Birmania Ambany fa ny faritra anaty tany kosa dia atao hoe Birmania Ambony. Manana endrika lavalava ilay firenena. Ny vohon-taniny dia ahitana lempona lehibe eo afovoany, hodidinin’ ny tangoron-tendrombohitra. Rakotra ala ny 55% mahery amin’ ny tanin’ i Mianmara. Ny Birmana dia 80%n’ ny mponina ao amin’ io firenena io, izay ahitana koa vahoaka vitsy anisa maro, sy Sinoa ary Indiana sy safiotra anarivony. Mihoatra ny 85&nbsp;%n’ ny mponina any Mianmara dia manaraka ny fivavahana bodista. Anarivony maro, noho izany, ny pagôda miorina any. Firenena manompana ny teokareny amin’ ny fambolena i Mianmara: anisan’ ireo firenena mpamokatra vary be indrindra maneran-tany izy. Anisan’ ny loharanon-karena koa ny ala, inderindra ireo karazan-kazo fakana fingotra. Ny taozava-baventy, izay nandroso dia nandroso tokoa tamin' ny taompolo 1960-1970 dia miompana indrindra amin’ ny fanodinana ireo vokatry ny fambolena sy ny hazo ary koa ny famokarana lamba sy ny simenitra ary ny fanadiovana ny solitany. == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] [[File:Innwa monastery.jpg|thumb|Abeddel n Birmanya ]] == Rohy ivelany == * [http://www.myanmar.gov.mm/ Tranonkala ofisialin' ny governemanta] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Myanmara|*]] 816pusdw13jhi77nht66hoe5g6j67zo 0 6811 1151282 1124924 2026-09-26T05:37:50Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151282 wikitext text/x-wiki [[Sary:Haiti flood 1.jpg|Tondra-drano tany Haiti|thumb|ankavanana|330x330px]] Ny '''tondra-drano''' dia ny fisian' ny [[rano]] be loatra avy amin' ny toerana misy rano ka manafotra ny faritra manodidina. Amin' ny fotoan' ny tondra-drano dia mihoatra avy ao amin' ny lalany na ny toerana misy azy mahazatra ny rano ([[renirano]], [[farihy]], sns), izay mitombo ka makeny amin' ny toerana manodidina azy, avy eo mihena; miely any amin' ny [[tany lemaka]] sy ny lempona ny rano; mety hikoriana mafy na moramora na hijanona ny rano arakaraka ny fisolampin' ny tany. Matetika ny fikorianana betsaky ny ranon' orana mandritra ny tondra-drano dia mahazo ny tany fambolena (tondra-drano mitondra fotaka) na mankany amin' ny faritra tsy tantera-drano an-tanàn-dehibe. [[Sary:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|ankavia|vignette|Tondra-drano nahazo ny tanànan' i [[New Orleans]] ([[Etazonia]]) tamin' ny fandalovan' ny rivodoza Katrina tamin' ny taona 2005]] Miteraka tondra-drano ny fihoaram-pefin' ny rano vokatry ny fahasimban' ny [[tohodrano]], ny [[fefiloha]], ny [[lakandrano]] (natao hanondrahana ny fambolena, hahazoana rano fisotro na fanadiovana) na ny firodanan' ny fiangonan-drano voajanahary toy ny farihin-[[Ranomandry|dranomandry]]. Miteraka tondra-drano ny fiakaran' ny rano avy amin' ny tahirin-drano voajanahary ambanin' ny tany. Mahatonga tondra-drano ny fiakarana vonjimaikan' ny [[ranomasina]] mankeny amin' ny faritra amorontsiraka, izany no mitranga mandritra ny fisian' ny [[tsonamy]]. [[Sary:Inondation de l'USTV - 2012-10-26 15.39.19.jpg|vignette|Tondra-drano manafotra tetezana]] Ny tondra-drano dia anisan' ny loza voajanahary lehibe indrindra izay miteraka fahavoazana be indrindra. Nandritra ny vanim-potoana 1996-2005 dia manodidina ny 80 % amin' ny loza voajanahary eran-tany no avy amin' ny [[toetrandro]] na amin' ny korian-drano. Olona 66 tapitrisa eo ho eo isan-taona no tratran' ny tondra-drano teo anelanelan' ny taona 1973 sy 1997 ary heverina fa hiharatsy kokoa izany ho an' ny seranan-tsambo sy ny tanàna amorontsiraka. == Jereo koa == * [[Rano]] * [[Toetrandro]] * [[Voambolan' ny jeôgrafia]] === Rohy ivelany === ==== Miteny frantsay ==== * [http://www.isere-drac-romanche.fr/?-Bilan-de-la-crue-de-mai-2008- tondra-drano tamin'ny mey 2008 tany Isère eo amin'ny tranonkalan'ny l'AD Isère Drac Romanche] * [http://prepaeco.typepad.com/blog/2008/09/constat-amiable-d%C3%A9g%C3%A2t-des-eaux.html Constat Amiable Degat des Eaux] {{Wayback|url=http://prepaeco.typepad.com/blog/2008/09/constat-amiable-d%C3%A9g%C3%A2t-des-eaux.html |date=20100112052421 }} * [http://avecvuesurlaterre.blog.lemonde.fr/2008/11/07/que-d%E2%80%99eau-que-d%E2%80%99eau%E2%80%A6-inondations-encore-et-toujours/ Approche juridique des inondations] {{Wayback|url=http://avecvuesurlaterre.blog.lemonde.fr/2008/11/07/que-d%E2%80%99eau-que-d%E2%80%99eau%E2%80%A6-inondations-encore-et-toujours/ |date=20090420084045 }} * [http://www.apfm.info Gestion Intégrée des Crues] {{Wayback|url=http://www.apfm.info/ |date=20210126013403 }} * [http://adopta.free.fr/accueil.htm ADOPTA] (Site dédié à l'expérimentation et à la promotion de moyens alternatifs de lutte contre les inondations et le ruissellement urbain) * [http://www.alertes-meteo.com/inondations/inondations.htm Les inondations en France, photos et explications] {{Wayback|url=http://www.alertes-meteo.com/inondations/inondations.htm |date=20100114141803 }} * [http://www.sante.gouv.fr/htm/actu/rapp_inondations2002/accueil.htm Rapport de la mission sur les inondations de Septambra 2002 dans le sud-est] {{Wayback|url=http://www.sante.gouv.fr/htm/actu/rapp_inondations2002/accueil.htm |date=20041126152531 }} du ministère de la Santé * [http://www.languedoc-roussillon.ecologie.gouv.fr/loadPge.php?file=liste_serveurs.file Zones inondables en Languedoc-Roussillon] {{Wayback|url=http://www.languedoc-roussillon.ecologie.gouv.fr/loadPge.php?file=liste_serveurs.file |date=20090126213045 }} * [http://mate-test.3ct.com/cizi_mp/index.html Carte des zones inondables en Midi-Pyrénées] {{Wayback|url=http://mate-test.3ct.com/cizi_mp/index.html |date=20070520065123 }} * [http://www.ec.gc.ca/water/fr/manage/flood/f_cont.htm Site web de l'eau douce], site gouvernemental canadien, bien documenté (en français) * [http://cartographie.wallonie.be/NewPortailCarto/index.jsp?page=subMenuInondations&node=32&snode=322 Cartes des zones inondables de la Région Wallonne] {{Wayback|url=http://cartographie.wallonie.be/NewPortailCarto/index.jsp?page=subMenuInondations&node=32&snode=322 |date=20130728114930 }}, en Belgique * les [http://belgium.wikia.com/wiki/inondation inondations en Belgique] sur [http://belgium.wikia.com/wiki/Accueil Wikinations.be] * [http://www.epama.fr/ http://www.epama.fr/] * [http://www.securite-commune-info.fr/Le site dédié à l'appui des communes pour la prévention des risques : '''sécurité commune info''' ] * [http://www1.centre.ecologie.gouv.fr/UserFiles/File/pdf/sdpc-lb-approuve.pdf'''Schéma Directeur de Prévision des Crues du bassin Loire-Bretagne'''] {{Wayback|url=http://www1.centre.ecologie.gouv.fr/UserFiles/File/pdf/sdpc-lb-approuve.pdf |date=20081204013937 }} * [http://www.vigicrues.ecologie.gouv.fr/niv2.php''' Service de Prévision des Crues en France '''] {{Wayback|url=http://www.vigicrues.ecologie.gouv.fr/niv2.php |date=20070523052455 }} * [http://assets.wwf.ch/downloads/histoire_protection_contre_crues__suisse.pdf Histoire de la lutte contre les crues en suisse (209 pages), par l'ASSETS] {{Wayback|url=http://assets.wwf.ch/downloads/histoire_protection_contre_crues__suisse.pdf |date=20070216074951 }} ==== Miteny anglisy ==== * [http://www.parisunderwater.com Website on the Great Flood of Paris in 1910] {{Wayback|url=http://www.parisunderwater.com/ |date=20201216011417 }} * [http://www.cdc.gov/healthywater/emergency/flood/index.html U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) Healthy Water - Flood Water Exposure] Health risks, cleanup of flood waters, and links to flood resources * [http://www.awra.org American Water Resources Association] {{Wayback|url=http://www.awra.org/ |date=20180324205603 }} * [http://www.apfm.info/ Associated Programme on Flood Management] {{Wayback|url=http://www.apfm.info/ |date=20210126013403 }} from [[World Meteorological Organization]] * [http://www.dartmouth.edu/~floods/ Dartmouth Flood Observatory] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~floods/ |date=20090808025812 }} * [http://www.floodrisk.net Decision tree to choose an uncertainty method for hydrological and hydraulic modelling] {{Wayback|url=http://www.floodrisk.net/ |date=20130601205453 }}, Choosing an uncertainty analysis for flood modeling. * [http://www.deltaworks.org DeltaWorks.Org] {{Wayback|url=http://www.deltaworks.org/ |date=20200816144312 }} Flood protecting dams and barriers project in the Netherlands * [[n:Europe floods 2006|Europe floods 2006]] * [http://www.floodrisk.org.uk/ Flood Risk Management Research Consortium] {{Wayback|url=http://www.floodrisk.org.uk/ |date=20091110022322 }} * [http://www.ifi-home.info/ International Flood Initiative] * [http://floodmaster.de International teaching module "Integrated Flood Risk Management of Extreme Events" (Floodmaster)] {{Wayback|url=http://floodmaster.de/ |date=20200817221811 }} * [http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/44023/story.htm Predictions Off for Global Warming Flood Risk - Study] {{Wayback|url=http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/44023/story.htm |date=20091120103838 }}. * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa004&articleID=000E6686-677C-134D-A77C83414B7F0000 Protecting against the Next Katrina] - Scientific American Magazine (October 2005) * [[Appropedia:Category:Flood control|Related articles]] at Appropedia, a wiki for non-Wikipedia (projects & practical "how to") content. * [http://www.safecoast.org/ Safecoast] Knowledge exchange on coastal flooding and climate change in the North Sea region * [https://web.archive.org/web/20110725192934/http://www.economics.noaa.gov/?goal=weather&file=events%2Fprecip%2F Social & Economic Benefits/Costs of Heavy Rain & Flooding] NOAA Economics <references/> {{vangovango|rano}} [[Sokajy:Rano]] l81kc8ty7atrifrpfi6bk5vselrdjt5 0 6818 1151274 1149264 2026-09-26T03:49:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151274 wikitext text/x-wiki [[Sary:Above the Clouds.jpg|278x278px|droite|vignette|Stratocumulus, hita avy amin'ny fiaramanidina]] [[Sary:Cloud types.jpg|350px|droite|vignette|Ny karazan-drahona]] Ny '''rahona'''<ref>https://mg.globalvoices.org/2016/04/16/81521/</ref> dia teten-drano na [[ranomandry]] hita maso, teten-drano mitsangeva eny amin' ny [[habakabaka]]. Voatazon'ny hery fanintoanan' ny tany ny rahona mba tsy handositra any amin'ny [[habakabaka]]. Ny nefôlôjia fandinihana rahona, dia ratsana hafan'ny toetrandro. == Filaharana == === Lahatra A (rahona avo haambo : 5 - 15 km) === * Ny '''[[cirrocumulus]]''' dia rahona misy any amin'ny haambona 5 - 12 km, tahaka ny rahona cumulus hafa. Ny «cumulus » dia midika hoe «convection». Ny cirrocumulus dia teten-drano fa tsy ranomandry ohatra ny cirrus. * Ny '''[[cirrus]]''' dia rahona tsy manome orana. Haambona 8 000 metatra. * Ny '''[[cirrostratus]]''' dia rahona tsy manome orana tahaka ny cirrus. Haambo 6 000 metatra === Lahatra B (rahona anivo haambo : 5 - 8 km) === * [[Altostratus]] * [[Altocumulus]] === Lahatra C === * [[Cumulus]] (Cu) ** [[Cumulus humilis]] ** [[Cumulus mediocris]] * [[Stratocumulus]] (Sc) * [[Nimbostratus]] (Ns) * [[Stratus]] (St) [[Sary:Cumulus clouds panorama.jpg|centré|580px|vignette|Karazan-drahona amin'ny lahatra C [[Swifts Creek]], [[Victoria]], [[Australia]]]] === Lahatra D === === Rahona hafa === == Loko == == Rahona sy toetr'andro == == Fajiry hafa == == Jereo koa == {{wikibolana}} * [[Rano]] * [[Orana]] * [[Varatra]] * [[Zavona]] * [[Erika]] * [[Havandra]] * [[Rambondanitra]] * [[Oram-baratra]] * [[Rahona]] * [[Oram-panala]] * [[Ando]] === Rohy ivelany === ==== Miteny frantsay ==== * [http://www.on.ec.gc.ca/canwarn/clouds-f.html Observation de nuages par [[Environnement Canada]] ] * [http://www.meteo-pro.fr/nuage.php Vidéo sur la formation des nuages] {{Wayback|url=http://www.meteo-pro.fr/nuage.php |date=20100110233703 }} * [http://culturesciencesphysique.ens-lyon.fr/XML/db/csphysique/metadata/LOM_CSP_QSnuagesSol.xml Pourquoi les nuages ne tombent-ils pas? explication sur CultureSciences-Phyisque] {{Wayback|url=http://culturesciencesphysique.ens-lyon.fr/XML/db/csphysique/metadata/LOM_CSP_QSnuagesSol.xml |date=20120406132839 }} * [http://france.meteofrance.com/content/2008/4/3335-48.pdf] {{Wayback|url=http://france.meteofrance.com/content/2008/4/3335-48.pdf |date=20090611172411 }} ==== Miteny anglisy ==== * [http://australiasevereweather.com/photography/ Australia Severe Weather: cloud classification system] * [http://www.ems.psu.edu/~fraser/Bad/BadClouds.html BadMeteorology's explanation of why clouds form] * [http://www.chitambo.com/clouds/ Chitambo Clouds – Clouds and other meteorological phenomena] {{Wayback|url=http://www.chitambo.com/clouds/ |date=20100107224938 }} Photographs and info. on different types of clouds. * [https://web.archive.org/web/20160603055930/http://www.weatheroutreach.org/4.html Cloud and Weather Photography] * [http://earthobservatory.nasa.gov/GlobalMaps/view.php?d1=MODAL2_M_CLD_FR# Monthly maps of global cloud cover], from NASA's [[Earth Observatory]] * [http://www.cloudappreciationsociety.org/ Cloud Appreciation Society] [[Aesthetics]] of clouds * [http://www.clouds-online.com Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus] {{Wayback|url=http://www.clouds-online.com/ |date=20200731191926 }} * [http://greyisgood.eu/globe A Planetary Order (Terrestrial Cloud Globe)] * [https://web.archive.org/web/20161110085215/http://www.weatheroutreach.org/3.html Cloud Naming Lesson] * [http://www.wetter-foto.de/galerie.php Cloud photography] * [http://www.naturlink.pt/canais/Artigo.asp?iArtigo=3135&iCanal=3547&iSubCanal=3555&iLingua=2 Clouds - when the invisible reveals itself] {{Wayback|url=http://www.naturlink.pt/canais/Artigo.asp?iArtigo=3135&iCanal=3547&iSubCanal=3555&iLingua=2 |date=20081227091812 }} * [http://www.chmury.pl/ Clouds Gallery] {{Wayback|url=http://www.chmury.pl/ |date=20091224005347 }} - gallery of clouds (polish site) * [http://www.free-pictures-photos.com/clouds/ Free Pictures Clouds] * [http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/clouds/index.shtml Shuttle Views the Earth: Clouds from Space] * [http://www.theairlinepilots.com/met/clouds.htm Details of main clould types and sub types] * [http://www.usatoday.com/weather/wcloud0.htm USA Today Understanding clouds and Fog] {{vangovango}} [[Sokajy:Rahona|*]] 3mm886wp6cfoi22kxi10q432fl8a01b 0 8917 1151226 1118203 2026-09-25T16:12:01Z HBoina 40172 Rajout 1151226 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays| nom_local1=ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|langue1=km-| nom_local2=Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea|langue2=km-| nom_fmalgache=Fanjakan’ i Kambôdia | de=ny&nbsp; | image_drapeau=Flag of Cambodia.svg | lien_drapeau=Sainan'i Kambôdia| image_blason=Royal arms of Cambodia.svg| lien_blason=Mari-piandrian' i Kambôdia| image_carte=Location Cambodia ASEAN.svg | devise=Firenena, Finoana, Mpanjaka | langues=[[fiteny kimera|kimera]] | capitale=[[Phnom Penh]] | coordonnées_capitale={{coord|11|33|N|104|55|E}} | lien_villes=Tanàna ao Kambôdia| titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra| plus_grande_ville=[[Phnom Penh]]| type_gouvernement=[[Fanjakana ara-dalampanorenana]]| titres_dirigeants=[[Mpanjaka]]<br />- [[Praiminisitra]]| noms_dirigeants=[[Norodom Sihamoni]]<br />[[Hun Manet]] (2023-) | superficie_rang=89| superficie_totale=181 035| pourcentage_eau=2,5 %| population_rang=65| population_totale=14 494 293| population_année=2009| densité=72,5| type_indépendance=Date | pays_indépendance=de la [[France]] | date_indépendance=[[9 Novambra]] 1953| pays frontaliers={{THA}}{{-}}{{VIE}}{{-}}{{LAO}}| gentilé=Kambôjianina | monnaie=[[Riel]] | code_monnaie=KHR | fuseau_horaire=+7 | hymne_national=[[Noko-Reach]] | domaine_internet=.kh | indicatif_téléphonique=855 | notes= | |nom_malgache=Kambôdia na Kambôja}} I '''Kambôdia''', na '''Kambôja''', na '''Fanjakan' i Kambôdia''', na '''Fanjakan' i Kambôja''' dia firenena any [[Azia Atsimo-Atsinanana|amin'nu faritry Azia Atsimo-Atsinanana]], miisa 15 tapitrisa ny Kambôjianina (na [[Kmera (vahoaka)|Kmera]]). Ny renivohiny dia i [[Phnom Penh]]. Atao amin' ny [[fiteny kmera]] hoe ''Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea'', na ''Srok Khmer'' midika "firenen' ny Kmera" ity firenena ity. I Kambôdia dia ny firenena nandimby ny [[Empira Kmera]] [[Hindoisma|hindoista]] sy [[Bodisma|bodista]] nanjaka tao [[Indôsina]] eo anelanelan' ny taonjato faha 10 sy ny taonjato faha 14. I Kambôdia dia mizara sisin-tany amin' i [[Tailandy]] any andrefana sy any avaratra-andrefana, miaraka amin' i [[Laôsy]] any avaratra-atsinanana ary miaraka amin' i [[Vietnamy]] any atsinanana sy any atsimo-atsinanana. Ny olom-pirenenan' ilay firenena dia mitondra ny anarana hoe [[Kambôjiana (vahoaka)|Kambôjiana]] na [[Kambôdiana (vahoaka)|Kambôdiana]] na [[Kmera (vahoaka)|Kmera]] noho ny foko kmera maro anisa ao Kambôdia. Ny ankabeazan' izy ireo dia manaraka ny fivavahana [[Bodisma teravada|bodista teravada]]. Misy koa ny [[Finoana silamo|mozilmana]] ary ao amin' ny foko Cham ny ankabeazany, ary misy koa ny [[Kristianisma|kristianina]] avy amin' ny vahoaka monina any atsinanana. == Jeôgrafia == I Kambôdia dia firenena any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], voahodidin' i [[Tailandy]], i Laôsy ary i [[Vietnamy]]. Ny velarantaniny dia 181.035 km², ary ny morontsirany manan-kalava 443 km dia mivoaka eo amin' ny [[Hoalan' i Tailandy]]. Manana [[tangorom-bohitra]] telo izy: ny tangorom-bohitry ny Elefanta, ny Kardamôma (Cardamomes) ary ny Dong. Ny renivohiny, Phnom Peng, dia eo amin' ny renirano Mekong, eo amin' ny [[hefaka|hefany]]. Ny loharanon' i Mekong dia any [[Tibeta]] ary miampita ny Kambodia alohan' ny Vietnamy Atsimo, eo izy no mirotsaka ao amin' ny [[Ranomasin' i Sina]]. Ny farihiny ngeza indrindra dia ny farihy Tonle Sap, manana velarana miovaova arakaraky ny fotoana: 300 km² rehefa amin' ny andro maina, ary 10 000 km² rehefa amin' ny fotoan' ny orana. == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Kambodia|*]] dyl0l4u2rienv2sx44xq2l5njcnvz6f 0 9495 1151229 1114586 2026-09-25T16:47:58Z HBoina 40172 Recymtif8cation rajout 1151229 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sefer Torah.JPG|vignette|343x343px|Fankalazana ny Torah]] Ny '''Jiosy''' na '''Jody''' dia vondrona ara-poko sy ara-pivavavahana<ref><small>John A. Shoup III (2011). ''[https://books.google.mg/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA133&redir_esc=y Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia: An Encyclopedia]''. ABC-CLIO. p. 133. <nowiki>ISBN 978-1-59884-363-7</nowiki>.</small></ref> sady firenena<ref><small>Jacob Neusner (1991). ''[[iarchive:introductiontoju0000neus|An Introduction to Judaism: A Textbook and Reader]]''. Westminster John Knox Press. pp. 375–. <nowiki>ISBN 978-0-664-25348-6</nowiki>. "That there is a Jewish nation can hardly be denied after the creation of the State of Israel"</small></ref>, avy amin' ny [[Zanak' i Israely]] na [[Israelita|Isiraelita]] tao amin' ny fanjakana ara-tantaran' i [[Fanjakan' i Israely (Samaria)|Israely]] sy i [[Fanjakan' i Jodà|Jodà]]<ref><small>Facts On File, Incorporated (2009). ''[https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA337 Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East]''. Infobase Publishing. pp. 337–. <nowiki>ISBN 978-1-4381-2676-0</nowiki>. "The people of the Kingdom of Israel and the ethnic and religious group known as the Jewish people that descended from them have been subjected to a number of forced migrations in their history"</small></ref>, niaina taorian' ny [[fahababoana tany Babilôna]], ary ny fivavahan' izy ireo dia ny [[jodaisma]]<ref><small>Eli Lederhendler (2001). ''[https://books.google.com/books?id=1wvahJv83AgC&pg=PA101 Studies in Contemporary Jewry: Volume XVII: Who Owns Judaism? Public Religion and Private Faith in America and Israel]''. Oxford University Press. pp. 101–. <nowiki>ISBN 978-0-19-534896-5</nowiki>. "Historically, the religious and ethnic dimensions of Jewish identity have been closely interwoven. In fact, so closely bound are they, that the traditional Jewish lexicon hardly distinguishes between the two concepts. Jewish religious practice, by definition, was observed exclusively by the Jewish people, and notions of Jewish peoplehood, nation, and community were suffused with faith in the Jewish God, the practice of Jewish (religious) law and the study of ancient religious texts"</small></ref>. Atao hoe יְהוּדִים / ''yehudim'' izy ireo amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], Ἰουδαῖοι / ''Ioudaĩoi'', amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]], ary ''Iudaei'' amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]]. Ny Jiosy tsirairay dia mpikambana ao amin' ny vahoaka iray fantatra amin' ny fivavahany manokana, ny jodaisma, sy amin' ny firazanana ara-poko, amin' ny heviny malalaka, na dia tsy ara-pivavahana aza izany<ref><small>Amiram Gonen et Rachel Gilon (dir.), ''The Encyclopedia of the Peoples of the World'', New York, Marwyn Samuels & Michael Zand, coll. "Henri Holt Reference Book, Ethnic Groups - Encyclopaedias", 1993, p. 279-280</small></ref>. Mifandray be ny maha foko sy ny fivavahana ary ny fiarahamonina jiosy, satria [[Fivavahan-drazana|fivavaham-poko]] ny jodaisma<ref><small>Alan Dowty (1998). ''[https://books.google.com/books?id=vL8r4U1FKSQC&pg=PA3 The Jewish State: A Century Later, Updated With a New Preface]''. University of California Press. pp. 3–. <nowiki>ISBN 978-0-520-92706-3</nowiki>. "Jews are a people, a nation (in the original sense of the word), an ethnos"</small></ref>, saingy tsy ny foko jiosy manontolo no manaraka ny jodaisma. Na dia eo aza izany, ny Jiosy ara-pivavahana dia mihevitra ny olona niova fo ho amin' ny jodaisma ho Jiosy koa<ref><small>"[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/beliefs/conversion.shtml BBC - Religions - Judaism: Converting to Judaism]". in ''BBC''.</small></ref>. Ny lovantsofina jiosy dia mampifandray ny razambeny amin' ny patriarika [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]] sy [[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isaaka]] ary [[Jakôba (patriarka hebreo)|Jakôba]] (izay antsoina koa hoe Israely). Nanenika an' i [[Jodea]] na [[Jodea|Jodia]] sy ny [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Fanjakan' i Isiraely]] izy ireo ary nandrafitra ny fiainany andavanandro manodidina ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]], izay ahitana ny Boky dimy ao amin' ny [[Torah]] nomena an' i [[Mosesy]] na [[Mosesy|Môizy]], ny [[Bokin' ny mpaminany (Baiboly)|Bokin' ny mpaminany]] tatỳ aoriana ary [[Ketuvim|asasoratra]] hafa. Mamaritra ny [[Finoana|finoany]], ny tantarany, ny maha firenena azy ary ny lalàna amin' ny lafiny rehetra momba ny fiainany ny Baiboly. Araka ny [[Baiboly]] dia nomen' i [[Iahveh]] [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] azy ireo io tany io tamin'ny fampanarenana nataony tamin'ny Mosesy izay nitondra azy ireo nivoaka tany ejipta. Nifindra monina na natao sesitany avy tany Jodea ny Jiosy ary nanorim-ponenana nanerana an' izao tontolo izao, taorian' ny fiovaovan' ny tantarany. Miezaka mitazona ny fomba fiainan' ny razambeny eo anivon' ny vahoaka manodidina izay iarahany monina izy ireo, ka namolavola [[fomban-drazana]] ara-pivavahana, [[Sakafo|nahandro]] sy [[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]] ary toetrany manokana hafa. Mifamaly amin' izany koa dia nanintona ny mponina nampiantrano azy izy ireo ary betsaka ny niova finoana ho amin' ny jodaisma tao amin' ny [[Empira Rômana]]. Ny fiantraikany sy ny halehiben' ny isan' ny olona voakasin' izany fiovam-pinoana izany dia ady hevitra eo amin' ny samy mpahay tantara. Ny tantaran' izy ireo nandritra ny roa arivo taona mahery dia voamariky ny fanenjehana, na eo amin' ny tontolo kristiana na silamo; tany Eorôpa dia nifarana tamin' ny fandripahana faobe (''[[Shoah]]'') izany tamin’ ny taonjato faha-20. Ny revôlisiôna lehibe tamin' ny vanim-potoana môderina dia nitarika ho amin' ny fahaverezana na fandaozana manontolo na amin' ny ampahany amin' ny mari-pamantarana nentim-paharazana teo maro amin' izy ireo. Maro ny ezaka atao mba hamaritana azy ireo ho vondrona ara-pivavahaha, ara-poko na ara-kolontsaina, ka avahana noho izany ny Jiosy ara-poko (olona avy amin' ny vahoakan' i [[Israely tamin' ny Andro Taloha|Israely fahiny]]) sy ny Jiosy ara-pivavahana (olona manaraka ny jodaisma)<ref><small>[https://www.cnrtl.fr/definition/academie9/juif « Article "Juif" du dictionnaire de l’Académie française »] [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Fdefinition%2Facademie9%2Fjuif#federation=archive.wikiwix.com&tab=url archive]], in ''cnrtl.fr''</small></ref>. Sarotra ny mombana amin' ny fomba marina ny isan' ny Jiosy ankehitriny<ref><small>"[https://www.erudit.org/fr/livres/actes-des-colloques-de-lassociation-internationale-des-demographes-de-langue-francaise/demographie-destin-sous-populations-actes-colloque-liege-1981/000706co/ Réflexions sur les évaluations du nombre de Juifs en France]", in ''www.erudit.or'' [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.erudit.org%2Ffr%2Flivres%2Factes-des-colloques-de-lassociation-internationale-des-demographes-de-langue-francaise%2Fdemographie-destin-sous-populations-actes-colloque-liege-1981%2F000706co%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url archive]]</small></ref>, ary anaovana fanombanana samihafa, saingy araka ny tombana natao tamin' ny taona 2016 dia manodidina ny 14,4 tapitrisa ny isan' izy ireo<ref><small>Sergio DellaPergola, [https://www.jewishdatabank.org/content/upload/bjdb/2019_World_Jewish_Population_(AJYB,_DellaPergola)_DataBank_Final.pdf World Jewish Population, 2019] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jewishdatabank.org%2Fcontent%2Fupload%2Fbjdb%2F2019_World_Jewish_Population_(AJYB%2C_DellaPergola)_DataBank_Final.pdf archive]], 2020</small></ref>. Araka ny fanisana iray hafa notontosain' ny Berman Jewish DataBank tamin' ny taona 2021 dia eo anelanelan' ny 15,2 tapitrisa sy 19,9 tapitrisa izany<ref><small>"[https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf World Jewish Population]", ''Jewish Data Bank'', 2021 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jewishdatabank.org%2Fapi%2Fdownload%2F%3FstudyId%3D1185%26mediaId%3Dbjdb%255c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf archive]].</small></ref>, izany hoe latsaky ny 0,2% amin' ny mponina eran-tany. Ny ankamaroan' izy ireo dia monina any [[Israely]] sy any [[Etazonia]], ary ny ambiny dia hita indrindra any [[Eorôpa]], any [[Kanada]] ary any [[Amerika Latina]]. == Ny anarana hoe ''jiosy'' na ''jody'' == === Fiforonan-teny === Roa ny [[teny malagasy]] voakasika eto dia ny hoe ''Jiosy'' sy ny hoe ''Jody''. Ny teny hoe ''Jiosy'', izay ampiasain' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta malagasy]], dia tsy fanagasiana avy hatrany avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] na grika fa avy amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] hoe ''Jews'' na ''Jewish'' izay vakina hoe /dʒuːz/ sy /dʒu:iʃ/. Ity indray dia avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tranainy hoe ''Giu'' izay mbola avy amin' ny teny frantsay talohan' io hoe ''Juieu.'' Io indray dia avy amin' ny [[teny latina]] hoe ''Iudaeus.'' Ny teny malagasy hoe ''Jody'', izay ampiasain' ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika malagasy]], dia avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''Iudaeus''. Ny teny latina hoe ''Iudaeus'' dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''Ἰουδαῖος'' / ''Ioudaios'' (''Ἰουδαῖοι'' / ''Ioudaioi'' raha milaza maro) izay fandikana ny teny hebreo hoe יהודי /''Yehudhi'' (na יְהוּדִים / ''Yehudhim'' raha milaza maro). Ny [[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy]] dia mampiasa ny hoe ''Jiosy'' fa ''Jody'' kosa ny ao amin' ny [[Baiboly katôlika amin'ny teny malagasy|Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy]]. I [[Jodea]] (na [[Jodea|Jodia]]) dia atao hoe ''Iudaea'' amin' ny teny latina, ''Ἰουδαία'' / ''Ioudaía'' amin' ny teny grika, ary יְהוּדָה‎ / ''Yehuda'' amin' ny teny hebreo. === Hebreo sa Israelita? === Tsy tokony hafangaro ny hoe ''Hebreo'' (na ''Hebrio'') sy ''Israelita''. Ny [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] na [[Hebreo (vahoaka)|Hebrio]] dia vondrom-poko [[Semita|semitika]] izay nifindra avy any [[Mesôpôtamia]] na [[Mesôpôtamia|Mezôpôtamia]] nankany [[Palestina (faritra)|Palestina]] tamin’ ny taonarivo faha-2 tal. J.K. Izy ireo no heverina fa razamben' ny Jiosy na Jody ankehitriny. Ao amin' ny [[Testamenta Taloha]], ao amin' ny [[Baiboly]] dia manondro ny taranaky ny zanaka lahin' i [[Jakôba (patriarka hebreo)|Jakôba]], izay lohan' ny [[Fokom-pirenen' i Israely|fokom-pirenena roa ambin' ny folon' i Israely]], ny teny hoe ''Israelita''. Ny Jiosy izany dia tokony ho ampahan' ny Israelita ary ny Israelita (raha tsy manondro manokana ny vahoaka tao amin' ny [[Fanjakan' i Israely (Samaria)|Fanjakan' i Israely]] na Fanjakan' i Samaria) dia tokony ho ampahan' ny Hebreo. == Kolontsaina == === Ny jodaisma === ==== Mônôteisma ==== [[Sary:Menora.svg|vignette|172x172px|Menôrà (jiro fito rantsana)]] Ny [[jodaisma]] no fivavahan' ny Jiosy, izay fivavahana [[Mônôteisma|mônôteista]], izany hoe mino andriamanitra tokana, ary [[IHVH|YHWH]] no anaran' izany andriamanitra izany. Io anarana io anefa, araky ny finoan' izy ireo, dia masina loatra ka tsy azo tononina, ka izany no mahatonga ny Jiosy tsy hanonona afa-tsy ny hoe ''Adonai'' ("Tompo") na ''HaShem'' ("ilay Anarana") rehefa miresaka na mivavaka. Mino ny Jiosy fa tokana Andriamanitra, ka noho izany tsy manaiky ny [[Trinite]] kristiana izy. Ny fiteny masin' ny Jiosy dia ny [[fiteny hebreo]]. ==== Ny Sabata sy ny andro tokony ho tandremana ==== Andro fitsaharana mifanandrify amin' ny andro fahafito amin' ny herinandro jiosy, izany hoe ny [[Asabotsy]], ny [[Sabata (jiosy)|Sabata]] izay atao hoe שָׁבַת / ''Shabbat'' amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]]. Araka ny voalaza ao amin' ny [[Baiboly]] dia nasain' Andriamanitra notandreman' ny [[Zanak'i Israely|Zanak' i Israely]] ny andro Sabata. Zava-dehibe indrindra ao amin' ny jodaisma ny andro Sabata ka hajain' ny Jiosy fatratra. Tokony hampitsahatra na hampihena araka izay azo atao ny asa rehetra amin' ny andro Sabata ny olona tsirairay mba hifantohany amin' ny fikarakarana ny fianakaviany sy ny ankohonany. Andro tsy fiasana ara-panjakana ny andro Sabata ao [[Israely]] ka mahazo ny trano fivarotana sy ny fitaterana koa izany.[[Sary:Women at kotel.jpg|vignette|187x187px|Vehivavy [[Beta Israely|jiosy etiôpiana]] eo amin' ny Rindrin' ny Fitomaniana ]] Ny ''[[Pesakh]]'' (hebreo: פֶּסַח) no [[Paska jiosy]]; ahatsiarovana ny nandalovan' ny fahafatesana eny ambonin' ny tranon' ireo Hebreo tany Ejipta ka tsy nahafaty ny voalohan-terany sady ahatsiarovana koa ny fivoahan' ny razany avy tamin' ny fanandevozana tany Ejipta; ankalazaina manomboka amin' ny faha-15 hatramin' ny faha-22n' ny volana ''[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]'' ao amin' ny [[tetiandro hebreo]] io fety io. Ankalazana ny fijinjana ny varimbazaha sy ahatsiarovana ny nanomezan' Andriamanitra ny [[Torah]] (ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly) tany an-[[Tendrombohitra Sinay (Baiboly)|tendrombohitra Sinay]] (na [[Tendrombohitra Sinay (Baiboly)|Sinaia]]) ny ''[[Shavuot]]'' (hebreo: שבועות "herinandro"), izay ataon' ny Kristiana hoe [[Pentekosta jiosy|Pentekôsta]] na [[Pentekôsta|Pentekôty]]; amin' ny faha-6n' ny volana ''[[Sivana (volana hebreo)|Sivan]]'' no anatanterahana izany fankalazana izany. Ny ''[[Sukkot]]'' (hebreo: חַג הַסֻּכּוֹת / ''Hag ha-Sukkot'' "fetin' ny trano lay" na "[[fetin'ny tabernakely|fetin' ny tabernakely]]") dia ahatsiarovana ny nanampian' Andriamanitra ny [[Zanak' i Israely|Zanak' i Isiraely]] tamin' ny [[Fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta|nivoahany avy any Ejipta]], ahatsiarovana ny fivahiniana mandritra ny 40 taona tany an-tany efitra taorian' ny fivoahan' ny Hebreo avy tany Ejipta, ary iravoravoana amin' ny fahataperan' ny tsingerin' ny fotoam-pambolena amin' ny taona. Ankalazaina manomboka amin' ny faha-15 hatramin' ny faha-21 (na faha-22) ao amin' ny volana ''[[Tisry (volana hebreo)|Tishri]]'' io fety io. ==== Ny Soratra Masin' ny jodaisma ==== Ny ''[[Torah]]'' (hebreo: תּוֹרָה "Lalàna") dia fitambaran' ny boky dimy voalohany ao amin' ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]] ([[Tanakh]]). Ny fitambaran’ ireo no mamorona ilay ataon' ny Kristiana hoe [[Pentateoka]] na [[Pentateoka|Boky dimin’ i Mosesy]] ao amin' ny asasoratra kristiana (dia ny [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] na [[Bokin' ny Genesisy|Jenezy]], ny [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] na [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksaody]], ny [[Bokin' ny Levitikosy|Levitikosy]] na [[Bokin' ny Levitikosy|Levitika]], ny [[Bokin' ny Nomery|Nomery]] na [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] ary ny [[Bokin' ny Deoterônômia|Deoterônômia]] na [[Bokin' ny Deoterônômia|Deoterônômy]]). Mino ny Jiosy fa nomen' Andriamanitra an' i [[Mosesy]] na [[Mosesy|Môizy]] (hebreo: ''Mosheh'') ny Torah. Misy didy 613 ao anatin' ny Torah. Anisan' ireny didy ireny ny fifadiana biby tsy mivaky kitro sy ny fifadiana [[trondro]] tsy misy kirany. Ny ''[[Nevi'im]]'' na ''Nebi'im'' (hebreo: נְבִיאִים‬ "Mpaminany") dia ilazàna ny boky mamorona ny fizaràna faharoa ao amin' ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]]. Mizara roa ny ''Nevi'im'', dia ny ''Nevi'im rishonim'' ("mpaminany taloha") sy ny ''Nevi'im aharonim'' ("mpaminany taoriana"). Ny Mpaminany taloha dia ireo boky ataon' ny Kristiana hoe "[[Boky ara-tantara (Baiboly)|boky ara-tantara]]" fa ny Mpaminany taoriana kosa mifanandrifindrify amin' ireo ataon' ny Kristiana hoe "[[Bokin' ny mpaminany (Baiboly)|bokin' ny mpaminany]]". Ny ''[[Ketuvim]]'' na ''Ketubim'' (hebreo: כְּתוּבִים "Soratra") dia fitambaran' ny boky iraika ambin' ny folo mamorona ny fizaràna fahatelo sady farany ao amin' ny Baiboly hebreo. Anisan' izany ny [[Bokin' ny Salamo]] sy ny [[Bokin' ny Ohabolana]] sy ny boky toy ny [[Bokin' i Daniela|an' i Daniela]] (na [[Bokin' i Daniela|Daniely]]) sy ny [[Bokin' i Estera|an' i Estera]]. == Ny vahoaka jiosy ankehitriny == === Iza no Jiosy? === [[Sary:Jews china.jpg|vignette|215x215px|Jiosy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. ]] "? מיהו יהודי" / ''Mihu yehudi ?'' ("Iza no Jiosy?"). Ankehitriny ny hoe ''Jiosy'' na ''Jody'' dia teny enti-manondro indrindra ny mponina tao [[Jodea]] (na [[Jodea|Jodia]]) tamin' ny andron' i [[Jesoa]] na ny olona mpivavaka amin' ny [[jodaisma]]. Zavatra roa samy hafa ireo, nefa mifampiankina, satria misy ny Jiosy noho ny firenena niaviany (Jiosy ara-poko), mety ho Kristiana na tsy mivavaka ireo; nefa misy koa ny Jiosy noho ny fivavahany (Jiosy ara-pivavahana). Ny dikany voalohany anefa no hita ao amin' ny [[Baiboly]]. Mamaritra ny atao hoe "Jiosy" ho olona nateraka reny jiosy na olona niova finoana ho amin' ny jodaisma ny lalàna israeliana ankehitriny<ref name=":1"><small>[https://web.archive.org/web/20131021112918/http://www.icsresources.org/content/curricula/ReligiousOrEthnic.pdf "Are Jews a Religious Group or an Ethnic Group?"] (PDF). Institute for Curriculum Services''.''</small></ref>. Tsy tokony hafangaro koa ny hoe ''Jiosy'' (na ''Jody'') sy ny hoe ''[[Israelita]]'' ary ny hoe ''[[Israelianina|Israeliana]]''. === Ny foko jiosy lehibe ankehitriny === ==== Ny Jiosy sefarada ==== [[Sary:Algerian Jew.jpg|vignette|202x202px|Jiosy tao Aljeria tamin' ny taona 1890 ]] Ny [[Sefarada|Jiosy sefarada]] dia ny Jiosy tamin' ny [[Andro Antenatenany]] nonina tao amin' ny [[Saikanosy Iberika]] ([[Espaina]] indrindraindrindra) sy tao [[Afrika Avaratra]] ary ny taranak' izy ireo. Nitsoaka avy ao amin' ny Saikanosy Iberika izy ireo tamin' ny taona 1492 noho ny fanenjehana nataon' ny Kristiana, nankany [[Afrika Avaratra]] sy tany amin' ny fizaràn-tany any atsinanana an' ny [[Empira Ôtômàna]], avy eo nisy koa ny nifindra fonenana tany tany [[Frantsa]], tany [[Nederlandy|Hôlanda]], tany [[Angletera]], tany [[Italia]], tany amin' ny [[Balkana|Balkàna]], sns. Manana ny fiteniny manokana ny Sefarada, dia fiteny vokatry ny fifangaroan' ny [[fiteny hebreo]] sy ny [[fiteny kastilàna]], atao hoe [[fiteny ladinô]]. Anondroana ny Jiosy avy any Afrika Avaratra sy avy any [[Atsinanana Akaiky]] miteny [[Fiteny arabo|arabo]] sy [[Fiteny persana|persiana]] sady tsy manana fifandraisana ara-pirazanana amin' ny Jiosy ao amin' ny faritra eorôpeana koa ny teny hoe ''Sefarada''. Ny Jiosy avy any [[India]] dia kilasina ho Sefarada koa<ref name=":3" />. ==== Ny Jiosy askenazy ==== Ny [[Askenazy|Jiosy askenazy]] dia ny Jiosy tamin' ny [[Andro Antenatenany]] nonina tao [[Eorôpa Avaratra]], sy ny taranak' izy ireo na dia tsy mipetraka amin' io faritra io aza. Rehefa noroahina sy nenjehina ny Jiosy askenazy dia nifindra fonenana mankany atsinanana, any [[Polonia|Pôlônia]] sy any [[Litoania]] ary any [[Rosia]] tamin' ny taonjato faha-15 sy faha-16. Maro amin' ny Jiosy askenazy ny nifindra monina any [[Amerika Avaratra]] sy any [[Israely]] tamin' ny taonjato faha-19 sy faha-20. Miteny amin' ny fiteny vokatry ny fifangaroan' ny fiteny hebreo sy ny [[Fiteny alemana|fiteny alemàna]], atao hoe [[fiteny idisy]], ny Askenazy. === Ny foko jiosy hafa === [[Sary:Samaritans marking Passover on Mount Gerizim, West Bank - 20060418.jpg|vignette|184x184px|[[Samaritana]] mankalaza ny [[Paska jiosy|Paska]] eo amin' ny tendrombohitra [[Tendrombohitra Garizima|Gerizima]]]] ==== Ny Jiosy samaritana ==== Ny [[Samaritana]] dia anisan' ny vahoaka milaza fa taranaky ny [[Fokom-pirenena folo very|fokom-pirenen' i Israely very]]. Misy ny Jiosy mitsipaka izany, nefa ao koa ny Jiosy mihevitra ny maha azo ekena an' izany. Be mpanaraka ny petra-kevitra manohana fa ny 80&nbsp;% amin' ny mponina tao amin' ny [[Fanjakan' i Israely (Samaria)|Fanjakan' i Samaria]] dia nanohy ny fonenany tao ihany fa tsy natao sesitany (jereo: [[Fahababoana tany Asiria|Fahababoana asiriana]]), ka ireo no nanjary Samaritana (amin' ny dikan' io teny io ara-pivavahana) araka ny ambaran' ny [[Bokin' ny Mpanjaka]]<ref><small>Israël Finkelstein, Neil Asher Silberman, ''La Bible dévoilée, Les nouvelles révélations de l'archéologie,'' 2002, p. 256.</small></ref>. [[Sary:Israeli Bene Israel.jpg|vignette|187x187px|Fanambadiana [[Bene Israely]]]] ==== Ny Bene Israely ==== Jiosy nifindra monina any [[India]] efa hatry ny ela ny [[Bene Israely]]. Araka ny lovantsofin' ny Bene Israely dia nifindra tany India ka nifangaro tsikelikely tamin' ny vahoaka manodidina ny razamben' izy ireo, nefa nihazona ny fomba mampiavaka ny Jiosy<ref><small>Weil, Shalva (2009) [2002]. "Bene Israel Rites and Routines". In Weil, Shalva (ed.). ''India’s Jewish Heritage: Ritual, Art and Life-Cycle''(3rd ed.). Mumbai: Marg Publications. pp. 78–89.</small></ref>. Tamin' ny taona 1964 dia nanao fanambaràna ny fikambanan' ny [[raby]] ao Israely fa Jiosy tanteraka ny Bene Israely<ref><small>Weil, Shalva (2008). "Jews in India". In Ehrlich, M. Avrum (ed.). ''Encyclopedia of the Jewish diaspora : origins, experiences, and culture''.'''3'''. ABC-CLIO. pp. 1204–1212. ISBN <bdi>978-1-85109-873-6</bdi>.</small></ref>. Ireo Jiosy avy any India ireo dia kilasina ho [[Sefarada]]; nikambana tsara tamin' ny vahoaka sefarada ao Israely izy ireo<ref name=":3"><small>[https://web.archive.org/web/20101011172532/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf "Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora"] (PDF). Indian Diaspora. Tahiry tamin'ny 11 Oktobra 2010. Notsidihina tamin'ny 10 Agostra 2018.</small></ref>.[[Sary:Flickr - Government Press Office (GPO) - Memorial ceremony for Ethiopian immigrants at Har Tayasim..jpg|vignette|189x189px|[[Beta Israely|Jiosy etiôpiana]]]] ==== Ny Beta Israely ==== Vahoaka jiosy ao sy avy ao [[Etiôpia]] ny [[Beta Israely]], izay atao hoe [[Beta Israely|Jiosy etiôpiana]] koa. Neken' ny [[Israely|Fanjakana israeliana]] ho Jiosy izy ireo sady afaka nifindra monina any Israely noho ny faneken' i Ovadia Yossef (raby lehibe sefarada ao Israely) azy ireo tamin' ny taona 1973 ho taranaky ny [[fokom-pirenen' i Dana]]. ==== Ny Bney Menase ==== Vondron' olona [[aziatika]] monina any amin' ny sisin-tany [[Mianmara|birmana]] any amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i [[India]] ny [[Bney Menase]], izay nanambara, efa hatramin' ny taona 1950, fa taranaky ny [[fokom-pirenen' i Manase]] izay nitady fialokalofana tany amin' ny faritra faran' izay lavitra any [[Azia]]. Tamin' ny volana Marsa 2005, rehefa avy nanadihady ny amin' ny mety mbola hahitana ny taranaky ny [[fokom-pirenena folo very]] ny raby lehibe sefarada Rabbi Shlomo Amar ao [[Israely]], dia nekeny ny maha taranaka jiosy ny Bney Menase. Monina ao Israely amin' izao fotoana izao ny 1.000 amin' izy ireo, sady efa niova finoana ho amin' ny [[jodaisma]]<ref><small>[https://www.pressreader.com/israel/jerusalem-post/20061122/281530811526940 "''An aliya voyage across the millennia from India"''], MICHAEL FREUND, Jerusalem Post, 22 Novambra 2006.</small></ref>. === Ny vahoaka hafa mitaky ny maha Jiosy azy === Maro ny vahoaka eto an-tany izay milaza fa Jiosy na [[Hebreo (mponina)|Hebreo]] (ohatra ny vondrom-poko sasany ao [[Etiôpia]]<ref><small>Lisa Anteby-Yemini, ''Les juifs éthiopiens en Israël'', C.N.R.S., 2004 (<nowiki>ISBN 2271062055</nowiki>), p. 25.</small></ref> sy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]<ref><small>[http://soued.chez.com/chine.htm "Tribus perdues et retrouvées - Les Juifs de Kaifeng"] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.chez.com%2Fsoued%2Fchine.htm tahiry]]</small> </ref> ary ny mainty hoditra sasany any [[Etazonia]]<ref><small>[https://religiousmovements.lib.virginia.edu/nrms/blackjews.html "Black Jews"] {{Wayback|url=https://religiousmovements.lib.virginia.edu/nrms/blackjews.html |date=20070310193236 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Freligiousmovements.lib.virginia.edu%2Fnrms%2Fblackjews.html tahiry]], The Religious Movements Homepage Project an'ny Oniversiten'i Virjinia [tahiry]</small></ref>) na dia tsy fantatry ny olona maro sady mety tsy hinoany na mety ho diso tokoa aza izany, ka anisan' izany ny [[Jiosy malagasy|Malagasy]] sasany (na rehetra), dia ny olona na vondrom-poko na fikambanana miaiky ny tenany na heverin' ny sasany fa taranaka jiosy na jody eto [[Madagasikara]]<ref><small>[https://www.facebook.com/etp.madagascar/posts/-international-conference-on-jewish-roots-in-madagascar-80-of-malagasy-have-jewi/1082100958500051/ "International conference on Jewish Roots in Madagascar: "... 80% of Malagasy have Jewish origins"]</small> </ref><ref><small>[http://searchprivacy.co/trf?&edv=pj9Hs_n9RtQotyZg3x_VQA%3D%3D&o=0B2ueHAqX2WmKHpY2dYD6hyyiz8JzYN2Ym3ur8FhMOUC7F4Ex6fSrr6DAfaywfDQLNz9mokK1V53phiVmFTU9NLr52sm356stsmOlTYU6GJdzDCgs8BBjKICKBMUN3GklYrF49YVLl_HjIXY0SxEBVkO8LbF8SXn5JTXITYy7olPibwm8wPItWLIAzEaOrF "Report on Madagascar by WRF Member Ndriana Rabarioelina"]</small></ref>.[[Sary:Tribal and religious leaders in southern Afghanistan.jpg|vignette|268x268px|[[Pastona (vahoaka)|Pastona]] avy any amin' ny fritra atsimo amin' i [[Afganistàna]]]] ==== Ny Pastona ao Afghanistàna sy Pakistàna ==== [[Iranianina (vahoaka)|Vahoaka iraniana]] betsaka mozilmana avy any [[Afganistana|Afganistàna]] sy [[Pakistàna]] ny [[Pastona (vahoaka)|Pastona]] (''Pashtun''), izay manaraka kolontsaina sy fomba fivavahana azy manokana sady efa nisy talohan' ny fidiran' ny [[Silamo|finoana silamo]], dia ny [[pastoaly]] (''pashtuwali''). Tsy mbola voaporofo ara-tantara azo tsapain-tanana ny maha [[Fiavian' ny Pastona|taranaky ny fokom-pirenena folon' i Israely very ny Pastona]]<ref><small>[https://web.archive.org/web/20130726012707/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+af0037%29 "Afhganistan Ethnic Groups"]. Library of Congress Country Studies. 1997. [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037) Tahiry] tamin'ny 26 Jolay 2013.</small></ref><ref><small>[https://web.archive.org/web/20070105112924/http://www.cal.org/co/afghan/apeop.html "The People - The Pashtuns"]. Center for Applied Linguistics (CAL). 30 Jona 2002. [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037) Tahiry] tamin'ny 5 Janoary 2007. Notsidihina tamin'ny 29 Oktobra 2010.</small></ref>. Midika hoe "zanak' i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]]" ny anarana hoe ''Ysef Zai'' amin' ny [[fiteny pastô]]<ref><small>Weil, Shalva (7 Septambra 2011). [https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/132724/pdf "The Israelite Connections of the Taliban"] {{Wayback|url=https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/132724/pdf |date=20190720051011 }}. ''ETH Zurich Center for Security Studies''.</small></ref>. Nisy fikarohana sasany momba ny [[foto-tarazo]] izay mitsipaka ny mety hisian' ny fifandraisan' io vahoaka io amin' ny Jiosy, nefa ny fikarohana ara-poto-tarazo hafa dia miaiky ny mety hisian' izany fifandraisana izany<ref><small>Entine, Jon (2007)''. Abraham's children: race, identity, and the DNA of the chosen people (1st ed.).'' Grand Central Publishing. p. 149. <nowiki>ISBN 978-0446580632</nowiki>.</small></ref>. ==== Ny Jiosy kiorda ==== Araka ny [[lovantsofina]] dia tonga voalohany tao amin' ny faritr' i [[Kordistàna]] ny [[Israelita]]<nowiki/>n' ny [[fokom-pirenen' i Benjamina]] taorian' ny [[Fahababoana tany Asiria|fahazoan' ny Asiriana ny Fanjakan' i Israely]] tamin' ny taonjato faha-8 tal. J.K. Avy eo izy ireo dia nipetraka tao amin' ny renivohitry ny [[Asiria|Asiriana]]<ref><small>Roth C in the ''Encyclopedia Judaica'', p. 1296-1299 (Keter: Jerusalem 1972).</small></ref>. Tamin' ny taonjato voalohany tal. J.K. dia niova finoana ho amin' ny [[jodaisma]] ny fianakavia-mpajakan' i Adiabene, izay lazain' i [[Flavio Jôsefa]] fa asiriana ara-poko sady nanao renivohitra an' i Erbil ([[Fiteny arameana|arameana]]: ''Arbana''; [[Fiteny kiorda|kiorda]]: ''Hewlêr'')<ref><small>''The Works of Josephus'', Complete and Unabridged New Updated Edition Translated by William Whiston, A.M., Peabody, MA: Hendrickson Publishers, Inc., 1987. <nowiki>ISBN 0913573868</nowiki> (Hardcover).</small></ref>. ==== Ny Jiosy kasmiriana ==== I [[Al-Biruni]], ilay manampahaizana mozilmana [[Persàna (vahoaka)|persana]] tamin' ny taonjato faha-11 no voalohany nanolo-kevitra ny amin' ny fisian' ny taranaky ny fokom-pirenena verin' i Israely ao Kasimira. I François Bernier, mpitsabo frantsay tamin' ny taonjato faha-17, sy i Sir Francis Younghusband, izay nizaha ity faritra ity tamin' ny taonjato faha-19, dia niresaka ny amin' ny ny toe-batana mifanahaka eo amin' ny Kasmiriana sy ny Jiosy<ref><small>''"[https://www.jewishvirtuallibrary.org/kashmir Kashmir"]. Jewish Virtual Library. 2012''. Notysidihina talin'ny 28 Oktobra 2012''.''</small></ref>, indrindra ny fihodirany mazava, ny orony somary lava, ny lohany somary mitovitovy<ref><small>Bhandari, Mohan C. (2006). ''S[https://books.google.mg/books?id=ChbvL5i0O7YC&pg=PA107&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false olving Kashmir]''. Lancer Publishers. p. 107. ISBN <bdi>8170621259</bdi>.</small></ref>. Nilaza i Baikunth Nath Sharga fa na dia misy aza ny fifanahafana eo amin' ny fiforonan' ny anaram-pianakaviana kasmirita sy jiosy dia taranaka [[Indô-ariana (vahoaka)|indô-ariana]] ny Pandita ao Kasimira, fa ny Jiosy kosa dia taranaka [[semita]]<ref><small>Kaw, M.K (2004). ''[https://books.google.mg/books?id=QpjKpK7ywPIC&pg=PA51&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Kashmir and Its People: Studies in the Evolution of Kashmiri Society]''. APH Publishing. p. 51. ISBN <bdi>8176485373</bdi>.</small></ref>. ==== Ny fokom-pirenena sefoy ao Ganà ==== Nanaraka fanao jiosy mandrakariva ny [[Sefoy (vahoaka)|foko sefoy]] (''sefwi'') ao [[Ganà]], indrindra ny fitandremana ny [[Sabata (jiosy)|Sabata]], ny [[famorana]] ny zazalahy amin' ny fahavalo andro nahaterahany (''brit milah''), ny fomba fampidirana ny zazalahy ho anisan' ny lehilahy amin' ny faha-13 taonany, ny fitandremana ny lalàn' ny fahadiovan' ny fianakaviana (''taharat mishpcha'' na ''niddah''). Mihevitra ny manampahaizana sasany fa ny fomban-drazana jiosy dia mety nampidirin' ny Jiosy voaroaka avy any [[Espaina]] tao Ganà tamin' ny taona 1492 ka nifindra monina nankany atsimon' i [[Marôka]]. Lasa fantatra amin' ny anarana hoe "Tranon' i Israely" io foko io<ref><small>Lidman, Melanie (14 Avrily 2016). "[https://www.timesofisrael.com/ghanas-deep-spirituality-points-some-joyfully-back-to-judaism/ Ghana's deep spirituality points some, joyfully, back to Judaism]". ''Times of Israel''.</small></ref>. [[Sary:Rabbis Howshua Amariel and Hi Ben Daniel.jpg|vignette|187x187px|I Rabbi Howshua Amariel maneho an' i Rabbi Hi Ben Daniel, filohan' ny [[Jiosy igbô|vahoaka jiosy igbô]] miaraka amin' ny takelaka iray]] ==== Ny Jiosy igbô ==== Milaza ny tenany fa taranaka israelita ny [[Jiosy igbô]] ao [[Nizerià]]. Tsy voamarin' ny fandinihana tsara ny tantara anefa izany. Nandinika ny literatiora ara-tantaran' i [[Afrika Andrefana]] tamin' ny vanim-potoan' ny [[fanjanahantany]] ny mpahay tantara sady nanao izay hampazava tsara ny anjara asa sahanin' io petrakevitra io ho an' ny olona nanoratra izany <ref><small>Sanders, Edith (1963). [https://www.jstor.org/stable/179896 "The Hamitic Hypothesis: Its Origin and Functions in Time Perspective"]. Journal of African History. 10 (4): 521–532. JSTOR 179896.</small></ref><ref><small>Zachernuk, Philip (1994). [https://www.jstor.org/stable/182643 "Of Origins and Colonial Order: Southern Nigerians and the 'Hamitic Hypothesis' c. 1870-1970"]. ''Journal of African History''. '''35''' (3): 427–55. doi:10.1017/s0021853700026785. JSTOR 182643.</small></ref>. ==== Ny Lemba ==== Foko mainty hoditra ao amin' ny [[Faritra Atsimo ao Afrika|tapany atsimo amin' i Afrika]], ao [[Afrika Atsimo]] sy ao [[Zimbaboe]] sy ao [[Malawi|Malaoy]] ary ao [[Mozambika|Môzambika]] ny [[Lemba (vahoaka)|Lemba]]. Izy ireo dia mitandrina fanao ara-pivavahana tahaka izay fahita amin' ny [[Jodaisma|fivavahana jiosy]], sy ny fomban' ny vahoaka mpifindrafindra monina izay heverina fa mety avy any [[Afrika Avaratra]] na avy any [[Atsinanana Akaiky]]. Mampiseho fitoviana amin' ny an' ny ampahan' ny vahoaka jiosy taranaky ny [[Mpisorona jiosy|mpisorona]] (atao hoe [[Mpisorona jiosy|Kôhena]]) ny fandinihana ny [[foto-tarazo]]. == Jereo koa == '''Vahoaka''' * [[Israelianina|Israeliana]] * [[Israelita]] *[[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] (vahoaka) *[[Fokom-pirenen' i Israely]] *[[Fokom-pirenena folo very]] *[[Sefarada]] *[[Askenazy]] *[[Jiosy malagasy]] '''Fiteny sy soratra''' * [[Tanakh|Baiboly hebreo]] *[[Fiteny hebreo|Hebreo]] '''Faritra sy tany''' *[[Ôfira]] *[[Israely]] (ankehitriny) *[[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]] (taloha) == Azo anovozan-kevitra == '''Momba ny ''Jiosy'' any Amerika sy aty Afrika''' *Morris Lounds, ''<nowiki/>'s Black Hebrews : Black Americans in search of identity'', University Press of America, 1981, 221 p. (<nowiki>ISBN 0-8191-1400-6</nowiki>). *[http://www.africanjewishcommunities.net/articles.php?lng=en&pg=15 "Diaspora Jiosy] {{Wayback|url=http://www.africanjewishcommunities.net/articles.php?lng=en&pg=15 |date=20190209033715 }}''<nowiki/>'' [http://www.africanjewishcommunities.net/articles.php?lng=en&pg=15 Gasy"] {{Wayback|url=http://www.africanjewishcommunities.net/articles.php?lng=en&pg=15 |date=20190209033715 }} in ''African Jewish Communities'' '''Momba ny ''Jiosy malagasy'' manokana''' ''<nowiki/>'' * Ferrand, Gabriel (1905). ''Les migrations musulmanes et juives à Madagascar''. Paris: Revue de l'histoire des religions. * Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), ''Biblical Relations between Israel and Madagascar'', 2010, 458 p., États-Unis. *[https://www.coolamnews.com/121-personnes-se-convertissent-ensemble-au-judaisme-a-madagascar/ "121 personnes se convertissent ensemble au Judaïsme à Madagascar"] {{Wayback|url=https://www.coolamnews.com/121-personnes-se-convertissent-ensemble-au-judaisme-a-madagascar/ |date=20160607130717 }} in ''Coolamnews'' *[http://ratsimandresy.blogspot.com/?view=flipcard "Les hébreux à Madagascar"] in ''Ratsimandresy blogspot''. *[http://tanikomadagascar.zohosites.com/jiosy.html "Jiosy ve ny Malagasy ?"] in Ratefy Tolotra, ''TANIKO Madagascar''. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Mponina]] [[Sokajy:Israely]] bbnjjutwiq6we84yk2wnjpf157c6j1n 0 10984 1151219 1150820 2026-09-25T13:49:04Z ~2026-51183-35 41144 1151219 wikitext text/x-wiki '''Code Lyoko''' dia tantara antsarimihetsika mitohy frantsay noforonin'i [[Jérome Mouscadet]] ary nandeha teo amin'ny kanalim-pahitalavitra France 3 tamin'ny [[3 Septambra]] 2003 ary tamin'i [[Canal J]] tamin'ny [[1 Septambra]] 2004. Tapitra ny [[10 Novambra]] 2007 ilay tantara. Ny mpandefa ilay tantara any Beljia dia i [[La Deux]] ity, i [[Radio-Canada]] any Kanada ary eo amin'i [[Cartoon Network]] any Etazonia. Alefan'i [[Disney XD]] ilay tantara any [[Japana]], i [[TG4]] any Irlanda i [[Canal+]] any Danemarka i [[Canal+]] any Finlandy i [[Canal+]] any Nôrvezy i [[Canal+]] any Soeda i [[Super RTL]] any Alemaina. == Ambangovangon'ilay tantara == Nahita ordinatera koantika tanay ozinina ny ankizy tanora efatra izay miaina ao amin'ny faritra manodidin'i Paris. I Jérémie, izay nahita ilay ordinatera voalohany indrindra no nandrehatra azy ary araka izany nanaitra ny rindankajy mampidi-doza : XANA. Tamin'ny voalohany io rindrankajy io dia natao hitoherana tetikasa omanin'ny tafika. Anefa izy io taty aoriana lasa nahaleotena ary ankehitriny izy mitady hanjakazaka izao tontolo izao. == Olona == * '''Jérémie Belpois''' * '''Odd Della Robbia''' * '''Ulrich Stern''' * '''Yumi Ishiyama''' * '''Aelita Schaeffer''' na Aelita Stones * [[Sissi (Code Lyoko)|Elisabeth « Sissi » Delmas]] * [[William Dunbar (Code Lyoko)|William Dunbar]] * [[XANA]] * [[Franz Hopper]] * [[Jim Moralès]] * [[Hervé Pichon]] * [[Nicolas Poliakoff]] * [[Milly Solovieff]] * [[Tamiya Diop]] * [[Jean-Pierre Delmas]] * [[Hiroki Ishiyama]] * [[Kiwi]] * [[Samantha Knight]] * [[Anthéa Hopper]] * [[Patrick Belpois]] * [[Suzanne Hertz]] == Fihaviana == == Toerana == [[Sokajy:Sarimihetsika]] guzdbgplrm4rc8bwf8dghq57pjwdr9z 0 96206 1151221 994361 2026-09-25T15:16:39Z ~2026-50172-80 41062 1151221 wikitext text/x-wiki {{coord|28|09|54|S|48|58|44|W|}} {{infobox tanàna |anarana=São Martinho (Santa Catarina) |velarantany= 236 |isam-ponina= 3.189 |haavo = 38 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Santa Catarina}} | sary = Município de São Martinho-SC.jpg |saina =Bandeira do município de São Martinho (SC).png }} [[File:SantaCatarina Municip SaoMartinho.svg|thumb|left|Sao Martinho]] I '''São Martinho (Santa Catarina)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Image:Bandeira de Santa Catarina.svg|20px]] [[Santa Catarina]], ao amin'i [[Sul Catarinense]], [[Microregione di Tubarão|Tubarão]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 236 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 3.189 . {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] 5yjobq5ryzq47kj6hzic2lztxl3g5ta 0 175366 1151269 1130002 2026-09-26T02:48:52Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151269 wikitext text/x-wiki {{infobox faritany <!-- Azo ahàtra amin'ny departemanta frantsay ihany koa --> |faritany=Nord |firenena=Frantsa |velarantany=5743 |isam-ponina=2565257 |renivohitra=[[Lille]] |ben'ny faritany=[[Patrick Kanner]] }} [[sary:Nord-Position.svg|200px|thumb|Ny departemantan'i Nord]] '''Nord''' dia departemanta ao [[Frantsa]]. Ny renivohiny dia [[Lille]]. Ny isam-poniny dia 2565257 mponina. == Jeografia == <!-- Ny toerana avo indrindra ao amin'ilay faritany dia manana haavo metatra. --> Ny faritr'ora dia GMT+1. == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20110614205249/http://www.nord.pref.gouv.fr/ Prefektiora] * [http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/ Arsivan'ny departemanta] {{Wayback|url=http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/ |date=20110305010338 }} * [http://www.cdt-nord.fr/fr/ Komitin'ny departemantan'ny fizahan-tany] {{Wayback|url=http://www.cdt-nord.fr/fr/ |date=20060202230116 }} * [http://www.dmoz.org/World/Fran%c3%a7ais/R%c3%a9gional/Europe/France/R%c3%a9gions/Nord-Pas-de-Calais/Nord/ DMOZ] {{Wayback|url=http://www.dmoz.org/World/Fran%c3%a7ais/R%c3%a9gional/Europe/France/R%c3%a9gions/Nord-Pas-de-Calais/Nord/ |date=20101218030520 }} {{vangovango|Frantsa}} [[Sokajy:Nord|*]] ig9lcq5vv2rz0tpwy20ppne8yv3q4jz 0 178491 1151268 1073343 2026-09-26T02:35:08Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151268 wikitext text/x-wiki {{Coord|17.05|79.27}} [[sary:Clock Tower Nalgonda.jpg|200px|thumb]] {{infobox tanàna |tanàna=Nalgonda |firenena={{India}} |faritany=Andhra Pradesh |velarantany= |isam-ponina=135163 |ben'ny tanàna=Komati Reddy Venkat Reddy }} I '''Nalgonda''' dia tanàna ao amin'ny faritanin'i [[Andhra Pradesh]], ao [[India]]. Ny kaodim-paositra dia 508001. == Jeografia == Ny haavon'ilay tanàna amin'ny haavon-dranomasina dia 421 metatra. Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia : 17.05° Avaratra ary 79.27° Atsinanana. Ny faritr'ora dia GMT+5:30. == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20180809013939/http://www.nalgonda.info/ www.Nalgonda.info] : Sehatra ofisialy [[sokajy:Tanàna ao India]] [[sokajy:Tanàna ao amin'i Andhra Pradesh]] kv4drwqm9rbbgogjn7f3qc3iuysdtfr 0 180370 1151278 1074857 2026-09-26T04:47:21Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151278 wikitext text/x-wiki {{Coord|35.2741666667|-120.663055556}} {{infobox tanàna |tanàna=San Luis Obispo, Kalifornia |firenena={{Etazonia}} |faritany={{flag|California}} |velarantany=33.489 |isam-ponina=45119 |ben'ny tanàna=[[Sam Blakeslee]] ([[California Republican Party|R]]) }} I '''San Luis Obispo, Kalifornia''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[{{flag|California}}]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 93401-93403, 93405-93410, 93412.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 35.2741666667 ary -120.663055556. Ny faritr'ora dia GMT -8. == Rohy ivelany == * http://www.slocity.org/ {{Wayback|url=http://www.slocity.org/ |date=20080513095638 }}, https://web.archive.org/web/20130212045351/http://wikislo.org/ [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i {{flag|California}}]] in33al87e7ciobe3j0x42zbbk9c41cv 0 180794 1151247 1019218 2026-09-25T22:09:33Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151247 wikitext text/x-wiki {{Coord|34.0186111111|58.1722222222}} {{infobox tanàna |tanàna= |firenena={{Iran}} |faritany=[[Faritanin'i Khorasan Atsimo|Khorasan Atsimo]] |velarantany= |isam-ponina=25968 |ben'ny tanàna= }} I '''Ferdows''' dia tanàna ao amin'ny faritanin'i [[Faritanin'i Khorasan Atsimo|Khorasan Atsimo]], ao [[Iran]]. == Jeografia == Ny haavon'ilay tanàna amin'ny haavon-dranomasina dia 1293 metatra. Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia : 34.0186111111° Avaratra ary 58.1722222222° Atsinanana Ny faritr'ora dia GMT+3:30. == Rohy ivelany == * https://web.archive.org/web/20170131062354/http://e-ferdows.ir/ : Sehatra ofisialy [[sokajy:Tanàna ao Iran]] [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritanin'i Khorasan Atsimo|Khorasan Atsimo]] b17ev7isj7e3dmu5gp5ed859ocsnfgt 0 182011 1151223 1094230 2026-09-25T15:33:24Z HBoina 40172 Rajout 1151223 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays | nom_local1=Қазақстан Республикасы | langue1=kk | nom_local2=Qazaqstan Respublïkası | langue2=kk | nom_local3=Республика Казахстан | langue3=ru | nom_malgache= Repoblikan'i Kazakstàna | de=avy amin'ny | image_drapeau=Flag of Kazakhstan.svg | lien_drapeau=Sain'i Kazakstàna | image_blason=Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg | lien_blason=Mari-piandrian'i Kazakstàna | image_carte=Kazakhstan (orthographic projection).svg | devise= | langues=[[Fiteny kazàka|Kazaka]] (fitenim-panjakana)<br />[[Rosy]] (fiteny ofisialy) | capitale=[[Astana]] | coordonnées_capitale=51°10′N 71°30′E | lien_villes=Tanàna ao Kazakstana | titre_plus_grande_ville=Tanàna lehibe indrindra | plus_grande_ville=[[Almaty]] | type_gouvernement=[[Repoblika]] | titres_dirigeants=[[Filoha]]<br /><br>&nbsp;- [[Praiminisirtra]] | noms_dirigeants=[[Kassym-Jomart Tokayev]]<br />[[Askar Mamin]] | superficie_rang=9 | superficie_totale=2 717 300 | pourcentage_eau=6,82 | population_rang=60 | population_totale={{formatnum:17522010}}<ref name=WorldFactbook>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html Central Intelligence Agency] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |date=20181224211128 }}, ''The World Factbook'', 2012</ref> | population_année=2012 | densité=5,7 | pays_indépendance=Avy amin'ny [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika|FRSS]] | type_indépendance=Daty | date_indépendance=16 Desambra 1991 | pays frontaliers={{CHN}}{{clr}}{{KGZ}}{{clr}}{{UZB}}{{clr}}{{TKM}}{{clr}}{{RUS}} | gentilé=Kazàka | monnaie=[[Tengue]] | code_monnaie=KZT | fuseau_horaire=+5<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}</ref> | hymne_national=[[Meniñ Qazaqstanım|Менің Қазақстаным]] (Meniñ Kazakstanım)<br />(«Kazakstanako») | iso3166-1 = KAZ, KZ | domaine_internet=[[.kz]] | indicatif_téléphonique=7 | notes= }} I '''Kazakstàna''' na '''Repoblikan' i Kazakstàna''', dia firenena ao amin' ny faritra avaratr' i [[Azia Afovoany]]. Taloha i Kazakstàna dia faritanin' ny Fanjakana Rosiana ary anisan' ny repoblika mpikambana tao amin' ny [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika|Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika]] taloha na URSS no noatsoana io fikambanan'ireo firenena sovietika nandala ny fotokehitra sosiakista ary nahaleotena tamin' ny taona 1991, manana morontsiraka ao amin’ ny [[Ranomasina Kaspiana]] sy ao amin’ ny [[Ranomasin' i Aral]] izy. [[Kazàka (vahoaka)|Kazàka]] no anaran' ny mponina ao aminy. Atao hoe ''Qazaqstan'' sirilika. ''Қазақстан'', {{AAI|/qɑzɑqˈstɑn/}}; anarana lava: ''Qazaqstan Respublïkası'', sirilika. ''Қазақстан Республикасы'' amin' ny [[fiteny kazàka]]. Ny renivohiny dia i [[Astana]]; ny [[fiteny kazàka]] no tenim-panjakana ary ny [[fiteny rosiana]] no teny ôfisialy. Tany avo vaorakotra fatrana sy tendrombohitra ny tanin' i Kazakstàna. Any no ahitana ny tendrombohitra Oural sy Altai ary Tian Shan Andrefana. Mihoatra ny 2/3n' ny tanin’ i Kazakstàna no efitra na saika efitra. Ankoatr’ ireo ony lehibe, ny akamaroan’ ny renirano sy ony dia maina saika mandritra ny taona. Ny mponin’ i Kazaksatàna, izay ahitana vahoaka sy foko maro, dia manana toetra mampiavaka azy manokana: ny Kazàka no vahoaka vitsy an’ isa ao amin’ ny taniny; ny [[Rosiana (vahoaka)|Rosiana]] dia saika miovy isa amin’ ny Kazàka. Ahitana foko maro madinika koa ny any, ka isan’ izany ny [[Okrainiana (vahoaka)|Okrainiana]], ny [[Alemàna (vahoaka)|Alemàna]], ny [[Tatara (vahoaka)|Tatara]], ny [[Ozbeka (vahoaka)|Ozbeka]], ary ny [[Oigoro (vahoaka)|Oigora]]. Ny fivavahana [[silamo]] sy [[Kristianisma|kristiana]] no be mpanaraka any Kazakstàna. Anisan' ny firenena mandroso indrindra any [[Azia Afovoany]] i Kazakstàna. Taloha, ny toekaren’ i Kazakstàna dia niompana amin’ ny fambolena, fa nandritra ny naha tao amin’ ny [[Firaisana Sôvietika]] azy dia nandroso haingana ny taozava-baventy. Mandroso ihany koa ny fitrandrahana [[solitany]] sy [[etona voajanahary]] manodidina ny [[Ranomasina Kaspiana]]. Repoblika sôsialista sôvietika taloha i Kazakstàna nefa nahazo ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1991. Mikambana ao amin’ ny [[Fikambanan' ny Fanjakana Mahaleo Tena|Fianakaviamben’ ny Fanjakana Mahaleo Tena]] (''Communauté des États indépendants'' -- CEI) izy. == Jeôgrafia == [[Sary:Kazakhstan 2001 CIA map.jpg|right|220px|thumb|Sarintanin'i Kazakstàna]] Amin' ny velarantaniny, i Kazakstàna no firenena fahasivy lehibe indrindra eto an-Tany. Ny halavan' ny sisintany manasaraka azy amin' ny firenena manodidina azy dia 12 012 km. Manana morontsiraka amin' ny ranomasina roa mihidy ilay firenena: ny [[Ranomasina Kaspiana|ranomasina Kaspianina]] ary ny [[Ranomasin'i Araly|Ranomasin' i Aral]]. izay voazara roa. == Toekarena == Tohanan' ny [[solitany]] lafo vidy, ny taha fitomboan' ny [[harin-karena faobe]] an' i Kazakstàna dia teo anelanelan' ny 8,9% sy 13,5% mandritry ny taona 2000 hatramin' ny taona 2007. Noho ny krizy ara-toekarena izay nisy ny fiantraikany eto amin' izao tontolo izao dia nidina ho 1-3 % fotsiny ny taha fitomboana tamin' ny taona 2008 sy 2009, ary nitombo indray nanomboka tamin' ny taona 2010<ref>"The World Bank". Datafinder.worldbank.org. Retrieved 2010-06-01.</ref> Ny entana hafa avoakan' i Kazakstàna dia ny [[varimbazaha]], lamba ary biby velona. Avo be ny tahan' ny fitomboan' ny vidim-piainana: mahery ny 6,2 % isan-taona ny fitomboany isan-taona ary nahatratra hatrany amin' ny 18,8 % izy tamin' ny taona 2008. Tamin' ny taona 2002, i Kazakstàna no firenena voalohany indrindra izay avy amin' ny Repoblika Sôvietika taloha izay nandoa ny trosany tamin' ny [[Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena]]. == Fiteny == Raha mila mahay miteny kazàka ny tena vao afaka manao depiote, ny fiteny rosiana no fiteny ampiasaina indrindra eny amin' ny tanàna, indrindraindrindra any avaratra izay ahitana ny ankamaroan' ny olona [[Slava (vahoaka)|Slava]]. == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] == Tsiahy == {{ref}} [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Kazakstàna]] 40s4ei0xeo7g4v2c4i46gyv8hq5wsvd 0 183444 1151228 1124180 2026-09-25T16:36:27Z HBoina 40172 Rectification 1151228 wikitext text/x-wiki [[sary:Flag of Israel.svg|thumb|Sainan' i Israely|294x294px]] [[sary:ISR orthographic.svg|thumb|200px|Sarin-tanin' i Israely eo anivon' izao tontolo izao]] I '''Israely''' na '''Fanjakan' i Israely''' dia firenena ao amin' ny faritra [[Atsinanana Akaiky]], any amin'ny faritry [[Azia]]. Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' ny [[Ranomasina Mediteranea]] izy ary mitomandavana mianatsimo hatrany amin' ny [[Hoalan' i Aqaba]] izy. I [[Jerosalema]] no renivohiny nefa tsy ankatoavin’ ny [[Fiarahamonina iraisam-pirenena|Fianakaviambe iraisam-pirenena]] izany. I Jerosalema ihany koa no tanàna lehibe indrindra dia raha ampidirina ao i [[Jerosalema Atsinanana]]. 20.770 km² ny velarany ary 8.847&nbsp;400 ny isan' ny mponina tao aminy araka ny fanisana natao tamin' ny Avrily 2018. Ny faritr' orany dia +2. Mamaritra an' i Israely ao avaratra i [[Libàna|Libanona]], ao avaratra-atsinanana i [[Siria]], any atsinanana i [[Jôrdania]] sy i [[Jôrdania Andrefana|Sisjôrdania]] (na [[Jôrdania Andrefana]]), ary any atsimo-andrefana i [[Ejipta]] sy ny [[Salavantanin' i Gaza]]. Ny laharam-pehintaniny sy ny laharan-jarahasiny dia 29° avaratra sy 34° atsinanana. Atao hoe יִשְׂרָאֵל / ''Yisrā'el'' sy מְדִינַת יִשְׂרָאֵל / '''''Medīnat Yisra'el''''' izy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] fa إِسْرَائِيلُ / ''Isrā'īl'' sy دولة إسرائيل / '''''Dawlat Isrā'īl''''' kosa amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]. [[Sary:Israel Map by The Legal Status of The Territories-4.svg|vignette|I [[Jôrdania Andrefana]] na [[Sisjôrdania]] (faritra bodoin' i Israely nanomboka tamin' ny [[Ady Enina Andro]], ankehitriny tantanan' i Israely ny 60 % fa tantana n' i [[Palestina]] ny 18 % ary 22 % iarahan' izy roa mitantana.|344x344px]]Manana morontsiraka ao amin' ny ranomasina telo i Israely, dia ny [[Ranomasina Mediteranea]] ao avaratra, sy ny [[Ranomasina Maty]] ao atsinanana, ary ny [[Ranomasina Mena]] ao atsimo (izay ampifandraisin’ ny [[Hoalan' i Aqaba]]). Na dia eo aza ny [[tany efitr' i Negev]] (izay mameno ny antsasa-manilan' ny tanim-pirenen' i Israely) dia nisy ny fambolena hazo miisa 200 tapitrisa any ho any nanomboka tamin' ny taona 1948. Mihoatra ny 80 % amin' ny [[Israeliana (vahoaka)|Israeliana]] ny [[Jiosy]], fa ny 20 % kosa dia [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Anisan' ny firenena manan-karena indrindra eto an-tany i Israely raha ny fidiram-bolan' ny isam-batan' olona no heverina. Firenen'ny vahoaka israeliana. Vokatry ny fizaràna ny [[Palestina (faritra)|faritr' i Palestina]] izay natolotry ny [[Firenena Mikambana]] tamin' ny taona 1947 ny Fanjakan' i Israely, izay niforona tamin' ny taona 1948 taorian' ny fanambaràna ny fahaleovantenany. Ankehitriny dia manana velarana mirefy 21.946 km² i Israely. Tsy ankatoavin' ny [[Fianakaviambe iraisam-pirenena]] anefa ny sisintaniny ankehitriny, izay vokatry ny ady voalohany nifanaovany tamin' ny firenena arabo manodidina azy tamin' ny taona 1949. [[Sary:CarteIsrael.PNG|vignette|417x417px|Sarin-tanin' i Israely]] Taorian' ny fandreseny tamin' ny [[Ady Enina Andro]] tamin' ny taona 1967 dia nibodo ny [[Salavantanin' i Gaza]] sy i [[Jôrdania Andrefana]] (na Sisjôrdania) i Israely. Nampidiriny ho isan' ny taniny tamin' ny taona 1981 ny [[Lembalemban' i Golan]], izay azony tamin' ny alalan' ny fanafihana tamin' io fotoana io. Naitany koa ny velaran-tany ananany [[fiandrianana]] ao amin' ny ampahan-tanànan' i [[Jerosalema]] onenan' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Lasa nitambatra indray ity tanàna ity ary nambaran' ny mpitondra israeliana ho renivohitry ny Fanjakan' i Israely. Tsy ankatoavin' ny Fianakaviambe iraisam-pirenena anefa izany fanatambarana an' i Jerosalema izany.[[Sary:Gulf of Eilat.jpg|vignette|210x210px|Hoalan' i Eilat]] Tamin' ny volana Mey 1994 dia nisy fifanarahana, teo amin' i Israely sy ny [[Fikambanam-Panafahana an' i Palestina]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation de libération de la Palestine'' -- OLP), izay nametraka fitantanana palestiniana mizaka tena ho an' ny [[Salavantanin' i Gaza]] sy ny tanànan' i [[Jerikô]] ao [[Jôrdania Andrefana]] (na Sisjôrdania). Miteraka fifanoherana mahery vaika teo amin' ny roa tonta ny fifampiraharahana maro momba ny fandriam-pahalemana teo amin' i Israely sy ny firenena arabo – niantomboka tamin' ny Septambra 1993 ary niompana amin' ny satan' ny fizaràn-tany maro voabodo na nakamban' i Israely amin' ny tanim-pireneny ary amin' ny fiandrianana palestiniana. == Jeôgrafia == === Ny vohon' ny tany sy ny rano === ==== Ny vohon' ny tany ==== Manana halava mirefy 425 km sy sakany eo anelanelan' ny 16 sy 115 km i Israely. Ao atsimo dia mibahana saika ny antasaky ny velaran' ilay firenena ny taniefitr' i Negev. Ao amin' ny tapany avaratra dia mirefy 190 km manamorona ny [[Ranomasina Mediteranea]] ny tany amorontsiraka azo ampiasaina. [[Sary:GllSprng 335wp.jpg|vignette|214x214px|Ny tendrombohitra Hermon rakotra oram-panala tazana avy eo amin’ ny Lohasahan’ i Hula.]] Misy korian-drano manasaraka ny Lemak' i Zebolôna, ao avaratr' i [[Haifa]], ny Lemak' i Sarôna, hatrany Haifa ka hatrany [[Tel-Aviv-Jaffa]] sy ny Lemak' i Jodea, hatrany Tel-Aviv-Jaffa ka hatrany [[Gaza]].[[Sary:JerusalemMountains.jpg|vignette|214x214px|Ny tangoron-kavoanan' i Jodea|ankavia]]Izany rehetra izany dia mifarana eo amin' ny [[Tendrombohitra Karmela]] izay ahitana ny [[Lohasahan' i Jezreel]] miainga avy eo am-potony. Ao amin' ny tendrony avaratra no ahitana an' ny tangoron-tendrombohitr' i Galilea, izay manohy ny [[Tendrombohitra Libàna|tandavan-tendrombohitr' i Libanona]] sy manana ny tampony avo indrindra ao amin' ny Tendrombohitra Meiron (1.208 m). Ny tangoron-kavoanan' i Samaria, izay mitohy amin' ny [[Tendrombohitra Karmela]] ao andrefana, no mampitohy azy ireo amin' ny tangoron-tendrombohitr' i Jodea (881 m). ==== Tabajotran-drano ==== [[Sary:JordanRiver en.svg|vignette|255x255px|Ny ony [[Jordana (ony)|Jordana]] dia mamakivaky ny sisin-tany manelanelana an' i [[Jôrdania]], i [[Jôrdania Andrefana]], i Israely ary [[Siria]] atsimo-andrefana.]] Ao atsinanan' ireo tendrimbohitra sy havoana ireo ny ony [[Jordana (ony)|Jordana]] izay mikoriana ao amin' ny Lempon' i Ghor, mamatsy rano ny [[Farihy Tiberiada|Farihin' i Tiberiada]] (na [[Farihy Tiberiada|Farihin' i Tiberiasy]], izay antsoina hoe [[Farihy Tiberiada|Ranomasin' i Galilea]] koa) ary mifarana any amin' ny [[Ranomasina Maty]], izay faritra farany iva indrindra ao Israely, 408 m ambanin' ny haavon' ny ranomasina. Nanaovana fanajariana i Jordana, izay hany ony lehibe ao amin' ilay faritra, mba hahafahana manao [[fitarihan-drano]] ao [[Galilea (faritra)|Galilea]] sy ao amin' ny ampahany andrefana amin’ ny Lempon' i Ghor ary ao [[Negev]]. Anisan' ny antom-pifandirana lehibe eo amin' i Israely sy ny firenena arabo manodidina ary ny [[Palestina|Palestiniana]] ny fampiasana ny ranon' i Jordana. === Toetany === Miovaova arakararaka ny faritra ny [[Toetany|toetani]]<nowiki/>n' i Israely, hatramin' ny [[toetany mediteraneana]] ka hatramin' ny toetany somary karankaina. ==== Rotsak' orana ==== Miovaova be ararakaraka ny faritra ny [[Rotsa-drano|rotsak' orana]], izay tsy misy firy raha tsy amin' ny ririnina: mahatratra 1.015 mm izany ao amin' ny tangoron-kavoan' i Galilea, 551 mm ao [[Tel-Aviv-Jaffa]], 200 mm ao amin' ny Lempon' i Ghor, ary 25 mm ao amin' ny seranan-tsambon' i Eilat ao amin' ny tendrony atsimo indrindra. ==== Maripana ==== [[Sary:Rehavia.jpg|vignette|Ny lalana Gaza ao Rehavia ([[Jerosalema]]), rakotra [[oram-panala]] tamin' ny ririnin' ny taona 2002.]] Tamin' ny taona 1942 no nahatratrarana ny maripana ambony indrindra tao amin' ny [[Azia|Kôntinenta Aziatika]] (53,7 °C) tao amin' ny [[Kibotsy|kibotsi]]<nowiki/>n' i Tirat-Zvi, any avaratr' i [[Jordana (ony)|Jordana]]. Tao Tel Hatanim ao amin' ny lohasaha Beit Netofa any Galilea Ambany tamin' ny taona 1950 ny maripana ambany indrindra ao amin' ilay firenena (−13,7 °C), avy eo teo amin' ny kibotsin' i Meron Golan (−14,2 °C) tamin' ny taona 2015. === Karazan-javamaniry sy karazam-biby === ==== Karazan-javamaniry ==== Mihoatra ny 200 tapitrisa ny hazo hita ao israely (indrindra ny [[ôaka maitso]] sy ny [[kônifera]]) izay novolena tao nanomboka tamin' ny taona 1948, ary mahatratra 8,1 % amin' ny velaran-tanin' i Israely ireo faritra novolena hazo ireo. ==== Karazam-biby ==== [[Sary:Scimitar Oryx - Hai-Bar Yotvata 2013.jpg|vignette|[[Ôriksa]] ao amin' ny tahirin-javaboarin' i Hai-Bar, ao Yotvata.]] Misy karazany anjatony ny biby misy nono ary misy karazany be dia be ny vorona. Anisan' ny biby mpihaza lehibe ny lotira sy ny [[lopa]] ary ny [[mangosta]]. Any amin' ny tany efitra no ahitana ny [[Sakaly (amboadia)|sakaly]] sy ny [[hiena]]. Ahitana [[ôriksa]] koa ny any. === Loharanon-karena === ==== Nofon-tany ==== [[Sary:Israel-2013-Aerial 00-Negev-Makhtesh Ramon.jpg|vignette|214x214px|Ny tany efitr' i Negev.]] Tsy mamokatra firy ny [[nofon-tany]] any Israely afa-tsy ny [[Tany lemaka|lemaka]] amorontsiraka izay ahitana tandavan-[[tanidilatra]] sy tany azo volena tamin' ny alalan' ny fanamainana ny [[honahona]] ao amin' ny [[Lohasahan' i Jezreel]] izay tena mamokatra tokoa. ==== Rano ==== Anisan' ny olana lehibe ao Israely ny famatsiana [[rano]]. Ny telo ampahefatry ny rano ampiasaina ao amin' ilay firenana dia atokana ho an' ny [[fambolena]]. Voafetra sady tsy voatsinjara mitovy ny rano. Ny manam-pahefana amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana (ny ''Mekorot'') no misahana ny fitrandrahana sy ny fitsinjarana ny rano, ny fitadiavana ny loharano voa-janahary hahazoana [[ranomamy]] ary ny fanesorana ny [[sira]] amin' ny [[rano masira]]. Ny tambajotran-drano manerana ilay firenena, izay ahitana [[Lalan-drano|fantson-drano]] sy tonelina, no miantoka ny fitaterana ny rano avy ao amin' ny [[Farihy Tiberiada|Farihin' i Tiberiada]] (na Tiberiasy) hatrany [[Negev]]. Ao amin' ny fizaran-tany voabodo ny fitrohana ny tahirin-drano anaty tany ary toherin' ny [[Palestiniana]] ny fampiasana ny ranon' ny Farihy Tiberiada ho an' ny fambolena israeliana. ==== Harena an-kibon' ny tany ==== Ahitana akorana [[varahina]] sy [[vy]] sy [[fôsfaty]] ary [[manganezy]] ary koa [[vatorano]] (na [[Vatorano|granita]]) sy [[vatovandana]] (na [[Vatovandana|marbra]]) ny ao ambanin' ny tanin' i [[Negev]]. Nahitana tahirin-t[[solitany]] sy tahirin' [[etona voajanahary]] azo anaovana fitrandrahana ara-barotra koa ao. Ahitana [[brôma]] sy [[Pôtasy (akora mineraly)|pôtasy]] be dia be koa ny ao amin' ny [[Ranomasina Maty]]. Ahitana [[fompotra]] sy akoram-by koa ny ao [[Galilea (faritra)|Galilea]]. == Kolontsaina == === Fiteny sy fivavahana ary fanabeazana === ==== Ny fiteny ==== Ny [[fiteny hebreo]] sy [[Fiteny arabo|arabo]] no [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n' i Israely. Ny fiteny hebreo no fiteny be mpampiasa indrindra, nefa ampiasaina any an-tsekoly sy amin' ny fanaovan-dalàna sy ny fitsarana ny fiteny arabo. Ampiasain' ny olona maro koa ny [[fiteny anglisy]] sy [[Fiteny idisy|idisy]] sy [[Fiteny rosiana|rosiana]] ary [[Fiteny ao Eorôpa|fiteny eorôpeana]] hafa koa. ==== Ny fivavahana ==== [[Sary:PikiWiki 37347 Religion in Jerusalem.jpg|vignette|Tanora [[Ziônisma|ziônista]] mivavaka eo amin' ny ''Kotel'' (Rindrin' ny fitomaniana)]] Ny ministeran' ny Raharaham-pivavahana no misahana ny raharaha momba ny fivavahana telo lehibe ([[jodaisma]] sy [[silamo]] ary [[kristianisma]]). Momba ny olom-pirenena kosa dia ny lalàna ara-pivavahana mifehy ny vondrom-piarahamonina misy azy no ampiharina aminy mahakasika ny satany manokana (ny fanambadiana, ny fisaraham-panambadiana, sns). [[Sary:PikiWiki Palestine 19708 Religion in Palestine.jpg|ankavia|vignette|Fanaovam-[[batisa]] ao amin' ny ony [[Jordana (ony)|Jodana]]]] Toy izao ny fitsinjarana ara-pivavahan' ny mponina israeliana tamin' ny taona 2022: 73,6 % no manaraka ny [[jodaisma]], ny 18,1 % [[Silamo|Mozilmana]], ny 1,9 % [[Kristianisma|Kristiana]] ary ny 1,6 % [[Droza]]. Ny 4,8 % ambiny dia ahitana finoana toy ny [[samaritanisma]] sy ny [[bahaisma]], ary koa ny mpanaraka fivavahana hafa. Eo ambany fahefan' ny Rabinata Ôrtôdôksa avokoa ny [[Jiosy israeliana|Jiosy isiraeliana]], nefa ny toe-tsaina manokan' ny tsirairay dia samy manana ny azy, hatramin' ny mpanindrahindra tafahoatra ny ôrtôdôksia ka hatramin' ny tsy fananana fivavahana sy ny [[Ateisma|tsy finoana an' Andriamanitra]]. [[Sary:AbugoshM.jpg|vignette|198x198px|Môske ao amin' ny tanàna israelian' i Abu Ghosh]] Manaraka ny fivavahana silamo ny 82% amin' ny [[Arabo israeliana]] fa ny 18% kosa dia Kristiana. Manana sata manokana ny vahoaka [[droza]], izay tsy manao fanompoam-pirenena. Ny [[Kristianisma ôrtôdôksa|Ôrtôdôksa]] no maro anisa amin' ny Kristiana. ==== Fanabeazana sy fampianarana ==== Tsy maitsy omena fanabeazazna an-tsekoly maimaimpoana ny zaza 5 ka hatramin' ny 15 taona. Nohamafisin' ny lalàna tamin' ny taona 1953 ny fampianarana ambaratonga faharoa. Ankoatra ny fanabeazana laîka dia misy koa ny rafi-panabeazana ara-pivavahana jiosy. Ahitana sekoly misiônera kristiana koa ny ao Israely. Toeram-pampianarana maro no misahana ny fampianarana ambaratonga ambony: * ny Oniversite Hebreon' i Jerosalema ([[Fiteny hebreo|hebreo]]: האוניברסיטה העברית בירושלים / ''hā’Universitah hā‘Ivrith bYirūšāláyim''; [[Fiteny anglisy|anglisy]]: ''The Hebrew University of Jerusalem'' na HUJI) - izay niorina tamin' ny taona 1918 sy misahana ny [[siansa]] sy ny [[fivavahana]]; * ny Institota Israeliana momba ny Teknôlôjia ao [[Haifa]] (hebreo: הטכניון – מכון טכנולוגי לישראל; arabo: التخنيون - معهد إسرائيل للتكنولوجيا; anglisy: ''Technion – Israel Institute of Technology'') niorina tamin' ny taona 1912, misahana ny siansa sy ny teknika; * ny Oniversiten' i Haifa (hebreo: אוניברסיטת חיפה; arabo: جامعة حيفا), niorina tamin' ny taona 1963; * ny Oniversiten' i Bar-Ilan (hebreo: אוניברסיטת בר-אילן / ''Universitat Bar-Ilan'') niorina tamin' ny taona 1953) ao Ramat Gan; * ny Oniversiten' i Tel-Aviv (hebreo: אוּנִיבֶרְסִיטַת תֵּל אָבִיב / ''Universitat Tel Aviv''; [[Fiteny arabo|arabo]]: جامعة تل أبيب / ''Jami’at Tel Abib'') -- niorina tamin' ny taona 1953); * ny Oniversite Ben Gurion ao Negev (hebreo: אוניברסיטת בן-גוריון בנגב ''/ Universitat Ben-Guriyon baNegev'') niorina tamin' ny taona 1965, ao Beer-Sheva; * ny Institota Weizmann ho an' ny Siansa (hebreo: מכון ויצמן למדע / ''Machon Vaitzman LeMada'') niorina tamin' ny taona 1949 ao Rehovot. Tamin' ny taona 2011 dia nahatratra 97,7% ny tahan' ny fahaiza-mamaky teny sy manoratra. Ny 57% eo ho eo amin' ny sokajin-taona voakasika no mandranto fianarana ao amin' ny ambaratonga fahatelo. === Zavakanto sy singa ara-kolontsaina hafa === Ny kolontsaina israeliana dia mampiseho ny fahasamihafan' ny mponina ao amin' ilay firenena. ==== Asasoratra ==== Ny literatiora israeliana dia soratana indrindra amin' ny [[fiteny hebreo vaovao]], izay fiteny avy amin’ ny [[Fiteny hebreon' ny Baiboly|fiteny hebreo litorzika]] fahiny, izay nanjary fiteny velona nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-19, nampandrosoin' i Eliezer Ben-Yehudah, ilay loha no voalohany amin' ny mpitondra fanavaozana. I Ben-Zion zanany lahy no olona teraka tao Israely voalohany niteny hebreo vaovao. Ny mpanao asasoratra malaza indrindra dia ireo izay naka aingam-panahy avy amin' ny fomban-drazana sy lovantsofina jiosy, toa ilay mpanoratra tantana foronina atao hoe Samuel Joseph Agnon, izay nahazo ny [[loka Nobel]] momba ny literatiora tamin' ny taona 1966, ary ilay filôzofa Martin Buber. I Samuel Joseph Agnon no mpanoratra israeliana voalohany nahazo ny [[loka Nobel]] momba ny literatiora. I David Grossman no mpanoratra israeliana malaza indrindra amin' izao fotoana izao. I Amos Oz dia anisan' ny mpanoratra be mpamaky indrindra eran-tany nandritra ny androm-piainany. ==== Dihy sy mozika ==== Ny mozika israeliana dia maneho ny tantaran' ny fiorenam-ponenan' ny mponina ao Israely: nifangaro amin' ny fototra litorjika manam-piaviana semitika taloha ny singa avy amin' ny mozika arabo, sy ny ny mozika nentim-paharazana avy amin' ny faritra rehetra amin' izao tontolo izao izay nahitana ny Jiosy am-pielezana, indrindra fa avy any [[Eorôpa Atsinanana]]. Ohatra, ny mozika jiosy dia nanampy ny mozika hebreo (fifangaroan' ny mozika jodeô-arabo [[sefarada]] sy mozika arabo-andaloziana ary koa ny mozika [[askenazy]] na klezmera). Ny ôrkesitra lehibe indrindra ao Israely dia ny Ôrkesitra Filarmônikan' i Israely izay mandray lehiben' ôrkesitra sy mpitendry irery sasany avy amin' ny firenana hafa. Ny hiram-bahoaka, izay ahitana singa avy amin' ny fomban-drazana momba ny mozila jiosy tatsinanana, dia nahita fahombiazana, toraka izany koa ny dihy. ==== Ny zavakanto hafa ==== Ny tantara an-tsehara (teatra) lehibe indrindra ao amin' ilay firenena dia ny Teatra Nasiônalin' i Israely ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel-Aviv]]. Manana tranom-bakoka (mozea) maherin' ny zato i Israely, ka ny lehibe amin' ireo ny Mozean' i Tel-Aviv sy ny Mozean' i Israely ao [[Jerosalema]] izay ahitana fanangonana zavakantom-bahoaka jiosy lehibe, fanangonana sarisokitra môderna, zavatra momba ny [[Baiboly]] sy arkeôlôjika ary indrindra ny [[Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty|Soratanan' ny Ranomasina Maty]]. Ahitana tranom-boky azon’ ny rehetra tsidihina mihoatra ny 500 ny ao Israely ka ny tena malaza dia ny Tranombokim-Pirenena Jiosy sy ny Tranombokin' ny Oniversite Hebreon' i Jerosalema. Ny sehatry ny haino aman-jery sy ny fifandraisana dia tantanin' ny fanjakana. Manana [[gazety]] mpivoaka isan' andro mihoatra ny dimy amby roapolo i Israely, ka ny tena manan-danja indrindra dia ireto: ny ''Ha’aretz'', ny ''Davar'', ny ''Ma’ariv,'' ny ''Yedioth Aharonoth'' ary ny ''Jerusalem Post.'' == Pôlitika ao Israely == === Rafi-pitondrana sy andrim-panjakana === ==== Rafi-pitondrana ==== [[Sary:Benjamin Netanyahu 2019 (cropped).jpg|vignette|219x219px|I [[Benyamin Netanyahu]], praiminisitra nanomboka tamin' ny taona 2022.]] Ny rafi-pitondrana ao amin' ny Fanjakan' i Israely dia fitondrana parlemantera izay itanan' ny prainisitra ny ankabeazan' ny asan' ny [[Fahefana mpanatanteraka|mpanatanteraka]]. Tsy manana [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] voasoratra i Israely: ny lalàna nolanin' ny [[Knesset]] ([[Antenimiera]] israeliana) no itantanana ny fampandehanan-draharana eo amin' ny governemanta. ==== Fahefana mpanatanteraka ==== Ny filohan' i Israely dia fidîn' ny Antenimiera mba hitondra ny firenena mandritra ny dimy taona. Amin' ny ankapobeny izy no misolo tena an' i Israely, izay no fahefany. Amin' ny ankapobeny, ny [[fahefana mpanatanteraka]] dia sahanin' ny governemanta izay ahitana minisitra miisa 25 tarihin' ny praininisitra fidin' ny olom-pirenena mivantana ary lany amin' ny alalan' ny vaton' ny maro anisa nanomboka tamin' ny taona 1996. ==== Ny fahefana mpanao lalàna ==== [[Sary:Knesset Building (South Side).JPG|vignette|249x249px|Tranon' ny Knesset, ilany atsimo]] Ny [[Knesset]] dia antenimiera tokana ahitana mpikambana miisa 120 voafidy hiasa mandritra ny efa-taona araka ny fomba fifidianana mifandanja, izany fomba fifidianana izany dia manome tombony ho an' ny antoko madinika. Afaka mifidy ny olom-pirenena rehetra rehefa feno 18 taona. ==== Ny rafi-pitsarana ==== Manana rafi-pitsaràna roa i Israely, ny iray sivily ary ny iray ara-pivavahana. Mahefa amin' ny fitsarana ny heloka bevava sy ny raharaha sivily lehibe ny fitsarana sivily. Ny fitsarana ara-pivavahana kosa dia mahefa amin' ny raharaham-panambadiana sy amin' ny fandovana. ==== Ny fiarovam-pirenena ==== [[Sary:MerkavaMk4 ZE001m.jpg|vignette|Ny Merkava Mark 4]] Ny tafika israeliana, izay fantatra amin' ny fanafohezan-teny hebreo hoe ''[[Tafi-Piarovan' i Israely|Tsahal]]'' (fanafohezana ny hoe ''Tsva Hagannah LeIsrael'', "Tafi-piarovan' i Israely"), dia niforona tamin' ny volana Mey 1948, izay nanambatra vondrona mitam-piadiana [[Ziônisma|ziônista]] maromaro (Irgun, Haganah, sns.); ny lehibe indrindra dia ny Hagana. [[Sary:Flickr - Israel Defense Forces - Flying Past Ramon Crater (cropped).jpg|ankavia|vignette|Fiaramanidina mpiady F-16I Sufa, an' ny Tafika ana habakabaka israeliana, manao fisafoana.]] Mitari-dalana ny pôlitikan' ny fiarovam-pirenena ao amin' ny Fanjakan' i Israely ny fiheverana ny mety hisian' ny fanafihana avy any ivelany. Izany fiarovana izany dia asehon' ny tanjaky ny tafika mandritra ny ady maro nifanaovan' i Israely sy ny firenena arabo. Misy lehilahy sy vehivavy miisa 168&nbsp;300 sy zanadambo miisa 430&nbsp;000 any ho any ny ao amin' ny tafika israeliana. Ny zazalahy sy ny zazavavy 14 hatramin' ny 18 taona dia efa omanina hanao raharaha miaramila. Tsy maintsy atao manomboka amin' ny 18 taona ny fanompoam-pirenena, tsy maitsy manatanteraka fanompoana mandritra ny 30 volana fara-fahakeliny ny lehilahy, ary ny vehivavy mandritra ny 24 volana. [[Sary:Saar5-INS-Lahav001.jpg|vignette|Sa'ar V class, an' ny tafika an-dranomasina israeliana.]] Ny Israeliana dia miomana mandrakariva amin' ny ady hatramin' ny faha 55 taonany, fara fahakeliny iray ka hatramin' ny roa volana ao anatin' ny taona. Tsy manao fanompoam-pirenena ny [[Droza|vahoaka droza]] sy ny mpitondra fivavahana jiosy sasany. Ahitana miaramila miisa 125.000 ny tafika an-tanety. Ny tafika ana habakabaka dia ahitana olona miisa 35.000 sy fiaramanidina mpiady miisa 450. Miisa 8&nbsp;300 sady ahitana lehilahy sy vehivavy ny miaramila ao amin’ ny tafika an-dranomasina. Mahatratra 9,5 % amin' ny [[harin-karena faobe]]<nowiki/>n' ilay firenena ny tetibola atokana ho an' ny fiarovam-pirenena. === Ny antoko pôlitika === ==== Antoko pôlitika lehibe ==== Ny fikambanan' antoko pôlitika izay manjaka ao amin' ny fiainana ara-pôlitikan' ny Isaraeliana nandritra ny taompolo maro dia ny Likud, izay [[antoko pôlitika]] mpitahiry ny nentin-drazana noforonin' ny fikambanan' ny hetsika maro tamin' ny taona 1973, dia ny Gahal sy ny Antoko Afovoany Malalaka andaniny, sy ny Antokon' ny Mpiasa Israeliana izay niforona tamin' ny taona 1969 tamin' ny alalan' ny fikambanan' ny antoko Mapai ([[Sôsialisma|sôsialista]]) sy ny Rafi ary ny Achdut Ha’avoda an-kilany. Izany lamina ara-pôlitika izany dia nosembanin' ny fivakisan' ny Likud tamin' ny Nôvambra 2005 taorian' ny fanorenan' i [[Ariel Sharon]], mpitarika azy, ny fikambanan' antoko atao hoe Kadima ("mirosoa") izay mitana ny toerana afovoany. ==== Antoko pôlitika madinika ==== Maro koa ireo antoko pôlitka hafa izay mihamahazo mpankasitraka eo amin' ny sehatry ny fiparitahan' ny latsa-bato izay nahazo vahana nanomboka tamin' ny taompolo 1990. Ireto antoko ireto dia antoko ara-pivavahana amin' ny elatra an-kavanana na an-kavanana indrindra – anisan' izany ny Shas ([[jodaisma ôrtôdôksa]] ahitana [[Sefarada]] be dia be), ny Antoko Nasiônaly ara-Pivavahana, ny Firaisana Nasiônaly ary ny antoko Jodaisma miray ao amin' ny Torah. Ao koa ny antoko pôlitika tsy mivoy fivavahana (laîka) toa ny Shinui (afovoany ankavanana) sy ny Meretz (ankavanana mpandala fandriam-pahalemana); ny antoko Tranontsika Israely, izay antoko ankavanana indrindra misolo tena ny Rosiana vitsy anisa, dia misy fivoarany. == Toekarena == === Ankapobeny === Tamin' ny taona 2006 dia nahatratra 140&nbsp;000 tapitrisa dôlara ny [[harin-karena faobe]]<nowiki/>n' i Israely, izany hoe 19.926,9 dôlara isan' olona. Tamin' ny taompolo 1970 sy 1980 dia nisedra ny [[fidangan' ny vidim-piainana]] mihazakazaka ny toekaren' i Israely sady nitontongana nandritra izany fotoana izany ny mizanam-pandoavam-bola. Vola be dia be no natokana ho an' ny fiarovam-pirenena sy ny fampidirana ny mpifindra monina vaovao, indrindra  ireo avy any [[Rosia]] (miisa 700.000 nanomboka tamin' ny taona 1986), ao amin' ny fiarahamonina israeliana. Taorian' ny taona 1990 dia nihasalama ny toekarena israeliana: na dia ambony aza ny fisondrotry ny vidim-piainana dia nihena (2,30 % tamin' ny taona 2006), ary nitoetra maharitra ny fisodrotry ny toekarena (5,1 % isan-taona ny salany tamin' ny taona 2006). Taorian' ny tahan-tombo 6,4 % tamin' ny taona 2000 dia nitambotsotra 0,58% ny toekarena israeliana tamin' ny taona 2001, tao anaty toe-draharaha nisongadinan' ny fiverenan' ny fifanandrenana tamin' ny [[Palestiniana]]. Ny tsy fananana asa, izay namely mafy ny vahoaka arabo sy nahazo ny 10% amin' ny mponina afaka miasa tamin' ny taona 2003, dia nitombo roa heny nanomboka tamin' ny taona 1996. Ny Histadrut no fikambanana [[Sendika|sendikaly]] lehibe indrindra any Israely. Izy ihany koa dia anisan' ny mpampiasa lehibe indrindra izay ahitana tambajotran' orinasa ara-barotra sy ara-taozavatra ao amin' ilay firenena. Ny servisy no [[Seha-pihariana|sehatra]] ara-toekarena lehibe indrindra: tamin' ny taona 2005 dia nahatratra 75% amin' ny mponina afaka miasa no nivelona amin' ity sehatra izay niantoka ny 50% amin' ny [[harin-karena faobe]] ity. === Fambolena sy fiompiana === Tsy nitsaha-nihena ny anjara toeran' ny [[fambolena]] sy [[fiompiana]] eo amin' ny toekarena israeliana, izay ahitana taratra ny dingam-pandrosoana tratran' ilay firenena. Tamin' ny taona 2005 dia 2% amin' ny mponina afaka miasa no nivelona amin' io seha-pihariana io. Ny fambolena sy fiompiana israeliana, na dia eo aza ny zava-misy momba ny toetany sy ny tsy fahampian’ ny rano, dia afaka niantoka ny 3/4 amin’ ny filana anatiny, vokatry ny fomba fiasa ara-tsiansa sy ny sehatry ny hairaha ([[teknôlôjia]]) avo lenta. Nanomboka amin’ ny taona 1948, ny velaran-tany fambolena dia nitombo telo heny, indrindra vokatry ny asa [[fitarihan-drano]]. Ikambanana ny fananan-tany, ny tany dia fananan' ny fikambanana izay ahitana ny Tahirim-Bolam-Pirenena Jiosy. Amin’ny toeram-pambolena sy fiompiana lehibe iombionana (''[[Kibbutz|kibbutzim]]'') dia mifampizara amin’ ny fomba tsy miangatra ny asa sy ny tombontsoa ny mpiasa. Ny [[moshavim]] dia [[kôperativa]]<nowiki/>m-pamokarana. Avo dia avo ny tamberim-bokatra   Ny famokarana amin' ny fambolena dia ahitana ny [[voasary]] (950.000 taonina), ny [[legioma]], ny [[ovy]], ny [[varimbazaha]] ary ny [[Zavoka|zavôka]]. Aondrana ny voasary sy ny [[voankazo]] hafa. Tamin' ny taona 2006 dia nahatratra 398 000 ny [[omby]], 445.000 ny [[ondry]], 87.000 ny [[osy]] ary 42,7 tapitrisa ny [[akoho amam-borona]]. Ny vokatry ny [[jono]] isan-taona dia mahatratra 26 555 taonina, anatin' izany ny trondron-dranomamy ompina anaty [[dobo]] izay miantoka ny antsasaky ny vokatra.   === Harena an-kibon' ny tany sy taozava-baventy === Ny loharanon-karena ara-taozavatra momba ny [[harena an-kibon' ny tany]] any Israely dia ny [[Pôtasy (akora mineraly)|pôtasy]] sy ny [[fôsfaty]] (900&nbsp;000 taonina). Ankoatr' izany, i Israely dia mitrandraka [[brôma]] sy [[maneziôma]] ary [[akora mineraly]] hafa izay trandrahina avy amin’ ny tahirin-t[[sira]] voajanahary ao amin' ny [[Ranomasina Maty]]. Ny fitrandrahana ny [[vatovandana]] (na [[Vatovandana|marbra]]) sy ny [[vatorano]] (na [[granita]]) dia miantoka ny filana anatiny ao amin' ny sehatry ny fanorenana. Ny famokarana [[solitany]] tsy voadio dia zara raha mahantoka  ny 1% amin' ny fanjifana anatiny. Ny indostria dia mampiasa 21,7% amin' ny mponina afaka miasa. Saika ny 30 % amin' ny famokarana taozavatra no iantohan' ny orinasa ho an' ny sehatra ara-panjakana na ho an' ny sehatra sôsialy. Ny [[seha-pihariana]] lehibe dia ny famokarana milina, fitaovam-pitaterana, ny fanodinana sakafo, ny fanenoman-damba ary ny famokarana akora ilaina amin' ny fanorenana. Nanomboka tamin' ny taompolo 1980 ny [[indostria]] israeliana dia tao amin' ny sehatry ny [[fifandraisan-davitra]] sy ny [[infôrmatika]] ary ny [[biôteknôlôjia]]. Ny herinaratra dia saika novokarina manontolo amin' ny alalan' ny solitany. Ny fanorenana vaovao rehetra dia nahitana fitaovana famanàn-drano amin' ny masoandro. === Fifanakalozana === Ny vola ampiasaina any Israely dia ny ''[[shekel]]'' izay mizara ho 100 ''agorot'' (ny shekel iray dia nitentina 0,179 [[euro]] tamin' ny Febroary 2005). Ny Banky Foiben' i Israely no mamoaka ny vola ary izy no hany bankin' ny governemanta. Ny mizanan' ny varotra ivelany dia nitontongana. Manafatra fitaovana ho an' ny miaramila, vokatra solitany, milina, vokatra simika ary vokatra momba ny sakafo mantsy i Israely. Manondrana [[diamondra]] voasa, vokatra simika, [[voasary]], lamba, ary vokatry ny taozavatra koa ilay firenena. Ny mpiara-miombona antoka ara-barotra lehibe amin' i Israely dia i [[Etazonia]], i [[Alemaina]], i [[Britaina Lehibe]], i [[Japàna]], i [[Soisa]] ary i [[Hong Kong]]. Ampahany be amin' ny vola vahiny no azo amin' ny alalan' ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]] sy avy amin' ny fandefasam-bola avy amin' ny vondrom-piarahamonina jiosy any ivelany, indrindra avy any Etazonia. I Israely koa dia mahazo fanampiana avy amin' i Etazonia (3&nbsp;000 tapitrisa dôlara isan-taona). I [[Haifa]], ny seranan-tsambon' i Ashdod ary i Eilat, ao amin' ny [[Hoalan' i Aqaba]], no seranan-tsambo lehibe ao amin' ilay firenena. Ny fanjakana no mitantana ny [[lalamby]] izay mirefy 899 km. Mirefy 17.446 km ny tambajotran' arabe. Ny sidina iraisam-pirenena dia iantohan' ny kômpaniam-pirenena ''El Al'' sy ny kômpaniam-pitaterana ana habakabaka maro hafa iraisam-pirenena, fa ny sidina anatiny kosa dia iantohan' ny kômpania ''Arkia''. Ny seranam-piaramanidina Ben-Gurion ao [[Tel-Aviv-Jaffa]] no seranam-piaramanidina lehibe indrindra any Israely. == Tantara == === Fampandrosoana ny ziônisma: Kôngresy tao Basel === Ny kôngresy [[Ziônisma|ziônista]] voalohany dia nivory tao Basel (na Bâle), any [[Soisa]], tamin' ny 29 ka hatramin' ny 31 Aogositra 1897, ary nanamarika ny kihon-dalana lehibe teo amin' ny tantaran' ny hetsiky ny "Mpitia an' i Ziôna", izay lasa hetsika "ziônista-pôlitika" tamin' ny fomba ôfisialy. Nanolotra ny fandaharan' asany i [[Theodor Herzl]], izay nantsoiny hoe "drafitra fampivondronam-pirenena jiosy". Hoy i Herzl tao amin' ny diariny: "Raha tsy maintsy mamintina amin' ny teny iray ny Kôngresy tao Basel aho, dia izao: tao Basel no nanorenako ny fanjakana jiosy. Angamba ao anatin' ny dimy taona ary azo antoka fa ao anatin' ny dimampolo taona, ho fantatry ny rehetra izany". Natao impolo tao an-tanàna helvetika ilay kôngresy mandra-piorin' i Israely tamin' ny taona 1948. === Fitantanan' ny Britanika === Tamin' ny taona 1917, ny [[Fanjakana Mitambatra|Britanika]] no nifehy an' i [[Palestina (faritra)|Palestina]] taorian' ny faharesen' ny [[Empira Ôtômàna|Empira Ôtômana]] tamin' ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Araka ny fampanantenana nataon' i Lord Balfour tamin' i [[Chaim Weizmann]] dia azon' izy ireo tamin' ny fihaonambe tao San Remo ny fametrahana ny fitantanana britanika ilay faritra izay mikendry indrindra ny hananganana "akanim-pirenena jiosy" ao Palestina araka ny hetahetan' ny hetsika ziônista. Tamin' ny taona 1945 dia nisy fanadihadiana izay nampiseho fa nisy mponina 1&nbsp;845&nbsp;560 tao amin' ilay faritra, ka anisan' izany ny [[Silamo|Mozilmana]] miisa 1.076.780, ny [[Jodaisma|Jiosy]] miisa 608.230, ny [[Kristianisma|Kristiana]] miisa 145.060 ary ny olona miisa 15.490 avy amin' ny vondrona hafa. {| class="wikitable sortable" !Taona !Totaly !Mozilmana !Jiosy !Kristiana !Hafa |- |1922 |752&nbsp;048 |589&nbsp;177 (78 %) |83&nbsp;790 (11 %) |71&nbsp;464 (10 %) |7&nbsp;617 (1 %) |- |1931 |1&nbsp;033&nbsp;314 |759&nbsp;700 (74 %) |174&nbsp;606 (17 %) |88&nbsp;907 (9 %) |10&nbsp;101 (1 %) |- |1945 |1&nbsp;845&nbsp;960 |1&nbsp;076&nbsp;780 (58 %) |608&nbsp;230 (33 %) |145&nbsp;060 (8 %) |15&nbsp;490 (1 %) |} Ankoatra ny fitomboana voajanahary, ny fifindra-monin' ny olona 100.000 hatramin' ny 200.000 dia manazava ny fitomboan' ny isan' ny mponina arabo. === Latsabato momba ny drafi-pizaràna an' i Palestina === Tamin' ny 29 Nôvambra 1947, ny [[Firenena Mikambana]] dia nanao latsabato momba ny drafi-pizaràna an' i Palestina ho fanjakana jiosy sy fanjakana arabo sady manao an' i [[Jerosalema]] ho ''corpus separatum'' (tany mitokana) eo ambany fitantanana iraisam-pirenena. Firenena telo amby telopolo no nifidy "manohana", telo ambin' ny folo "manohitra", ary folo no tsy nifidy. Ny ampitson' io dia nipoaka ny [[ady an-trano]] teo amin' ny vahoaka jiosy sy arabo tany Palestina raha nikarakara ny fialany avy ao ny Britanika. === Fahaleovantenan' ny Fanjakan' i Israely === Tamin' ny 14 May 1948, andro farany amin' ny fotoam-pitantanan' ny Britanika an' i Palestina, ny filohan' ny Masoivoho Jiosy ho an' i Israely ([[Fiteny hebreo|hebreo]]: הסוכנות היהודית לארץ ישראל / ''HaSochnut HaYehudit L'Eretz Yisra'el''), i [[David Ben-Gurion]], dia nanambara ny fahaleovan-tenan' ny Fanjakan' i Israely, ka izy no lasa praiminisitra voalohany. Ny firenena arabo mpifanolo-bodirindrina notohanan' ny [[Liga arabo|Ligy Arabo]] dia namaky ady taminy avy hatrany. Miatrika ny tafik' i [[Jôrdania|Transjôrdania]] (i [[Jôrdania]] ankehitriny), ny an' i [[Ejipta]], ny an' i [[Siria]] ary ny an' i [[Iràka]] i Israely ary naorin' ny [[Liga arabo|Ligy Arabo]] ny Tafi-Panafahana Arabo ([[Fiteny arabo|arabo]]: جيش الإنقاذ العربي / ''Jaysh al-Inqadh al-Arabi'') nandritra ny [[Ady Israeliana-Arabo tamin' ny taona 1948-1949|Ady Arabo-Israeliana tamin' ny taona 1948-1949]]. Nandritra ny fotoana fohy nisian' ny ady izay nifandimby tamin' ny fampitsaharana ady dia nanitatra ny fari-tany teo ambany fahefany i Israely. Tamin' ny taona 1949 dia nisy fampitsaharana ady maromaro nosoniavin' i Israely sy ny fanjakana mpifanolo-bodirindrina aminy. Voalohany indrindra amin' i Ejipta, tamin' ny 12 Febroary 1949 izay nibodo ny [[Salavantanin' i Gaza]], i Libàna tamin' ny 23 Marsa 1949 teo amin' ny "tsipika manga", i [[Jôrdania]] tamin' ny 3 Avrily 1949 izay nampiditra an' i [[Jôrdania Andrefana]] sy ny ilany atsinanana amin' i [[Jerosalema]] ary nizotra nankany amin' ny fifanakalozam-pari-tany miaraka amin' i Israely mankany amin' ny sisin-tany ankehitriny voafaritry ny "tsipika maitso" ary farany i [[Siria]] tamin' ny 20 Jolay 1949. Na izany aza, ireo fampitsaharana ady ireo dia tsy nahazoana afa-tsy fiatoana fohy fia fohy teo amin' ny [[Ady Israeliana-Palestiniana]] sy ny [[Ady Israeliana-Arabo]] izay naharitra mandraka androany. === Fiantombohan' ny Fanjakan' i Israely: ny mpitsoa-ponenana === Ireo taona voalohany nisian' ilay firenena dia voamariky ny fahatongavan' ireo sisa velona tamin' ny Hôlôkaosta ary indrindra ireo mpitsoa-ponenana avy amin' ny firenena arabo, avy eo tamin' ny taompolo 1970, ny [[Jiosy]] avy amin' ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sôvietika]]. Nandritra ny Ady Arabo-Isiraeliana tamin' ny taona 1948-1949 dia Arabo palestiniana efa ho 750&nbsp;000 amin' ireo nbiisa 900&nbsp;000 nonina tany amin' ny faritany maro navela noho ny torohevitry ny firenena arabo mifanila aminy izay nihevitra fa handresy an' i Israely ao anatin' ny fotoana fohy. Ny ankamaroan' ny taranak' izy ireo ankehitriny dia monina any [[Jôrdania]] sy any [[Siria]] ary any [[Libàna]]. Tao anatin' ny taona maro taorian' ny namoronana an' i Israely dia nitombo ny fifindrà-monina jiosy avy any amin' ny firenena arabo sy mozilmana, 900&nbsp;000 ny nandositra avy amin' ny firenena arabo, nandao ny fananany. Anisan' izy ireo ny 600&nbsp;000 izay nialokaloka tany Israely. Ny [[Jiosy]] avy any amin' ny [[Tontolo Arabo]] ankehitriny no ankamaroan' ny Jiosy ao [[Frantsa]] sy ny fiarahamonina israeliana. === Sisin-tany === Nivoatra be ny sisin-tanin' ny firenena hatramin' ny nanambaràna ny fahaleovan-tenany, nandritra ny Ady Arabo-Israeliana ary araka ny fifanaraham-pandriam-pahalemana. Ny fehinkevitry ny [[Firenena Mikambana]] sasany dia manan-danja lehibe ho an' i Israely, anisan' izany ny Fehinkevitra 181 an' ny [[Fivoriamben' ny Firenena Mikambana]], izay manohana ny fananganana fanjakana jiosy sy ny ny fananganana fanjakana arabo, ary avy eo ny Fehinkevitra 242 an' ny [[Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana]] tamin' ny 22 Nôvambra 1967, taorian' ny [[Ady Enina Andro]] sy ny Fehinkevitra 338 an' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana tamin' ny 22 Ôktôbra 1973, izay nanolotra lasitra ho an' ny famahana ny [[Ady Israeliana-Arabo]]. Ny sisin-tany eken' ny sehatra iraisam-pirenena dia ireo manasaraka an' i Israely amin' i [[Ejipta]] sy i [[Jôrdania]] izay nanaovan' i Israely sonia fifanaraham-pandriam-pahalemana, tamin' ny taona 1979 sy tamin' ny taona 1994. Ireo manasaraka an' i Israely amin' i [[Libàna]] sy ny [[Salavantanin' i Gaza]] dia tsipika fampitsaharana ady tamin' ny [[Ady Israeliana-Arabo tamin' ny taona 1948-1949|Ady Arabo-Israeliana tamin' ny taona 1948]] izay antsoina koa hoe "sisin-tanin' ny 1967", izany hoe talohan' ny [[Ady Enina Andro]]. Ny ankamaroan' ny firenena maneran-tany dia manaiky an' i Israely ao anatin' ireo sisintany ireo. Na izany aza, taorian' ny Ady Enina Andro dia noraisin' i Israely ihany koa ny [[Lembalemban' i Golan]] avy amin' i [[Siria]], i [[Jôrdania Andrefana]] avy amin' i [[Jôrdania]] ary ny [[Tany efitr' i Sinay|Saikanosin' i Sinay]] avy amin' i [[Ejipta]]. Ny ilany atsinanana amn' i [[Jerosalema]] dia nampidirin' i Israely ho ao amin' ny tanim-pireneny nefa tsy nahazo fankatoavana iraisam-pirenena izany. Hatramin' ny nandaozany an' i Sinay tamin' ny taona 1981 sy ny Salavantanin' i Gaza tamin' ny taona 2005 dia mbola mibodo an' i Jôrdania Andrefana -- izay takîna hananganana fanjakana palestiniana -- i Israely, ary tamin' ny taona 1981 dia nampiditra ny Lembalemban' i Golan izay takîn' i Siria (sy ny toeram-pambolena ao Chebaa notakîn' i Libàna nanomboka tamin' ny taona 2000 na dia ao anatin' ny Lembalemban' i Golan aza). == Jereo koa == * [[Jiosy]] * [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] * [[Jodaisma]] * [[Fiteny hebreo]] * [[Palestina (faritra)]] * [[Tantaran' i Israely]] * [[Jeôgrafian' i Israely]] * [[Toekaren' i Israely]] * [[Fivavahana ao Israely]] * [[Mponina ao Israely]] '''<big>Firenena ao Azia:</big>''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] {{vangovango}} [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[sokajy:Israely|*]] p4bhvt53f2j2912r7zash1kww4qe97j 0 183484 1151224 1093813 2026-09-25T15:39:38Z HBoina 40172 Rajout 1151224 wikitext text/x-wiki [[sary:Flag of Saudi Arabia.svg|thumb|Sainan' i Arabia Saodita|278x278px]] [[sary:Saudi Arabia on the globe (Afro-Eurasia centered).svg|thumb|200px|Saritany maneho an' i Arabia Saodita eto amin' izao tontolo izao]] I '''Arabia Saodita''' dia firenena ao faritry [[Azia]]. Ny renivohiny dia i [[Riyadh]]. Ny tanàna lehibe indrindra dia i Riyadh. 2.149.690km² ny velarany ary 29.195.895 ny isan' ny mponiny araka ny fanisana natao tamin' ny 2012. Ny faritr' ora dia +3. Arabia Saodita no firenena lehibe indrindra any [[Atsinanana Afovoany]], ary firenena faharoa lehibe indrindra amin' ny [[Tontolo Arabo]]. Izy io dia manamorona an' i [[Jôrdania]] sy [[Iràka]] any avaratra, i [[Kôety]] any avaratra-atsinanana, i [[Katara]], i [[Bareina]] ary ny [[Emirata Arabo Mitambatra]] any atsinanana, i [[Ômàna]] any atsimo-atsinanana ary [[Iemena]] any atsimo; misaraka amin' i [[Ejipta]] sy [[Israely]] any avaratra-andrefana amin' ny [[Hoalan' i Aqaba]] izy io. I Arabia Saodita no hany firenena manana morontsiraka manamorona ny [[Ranomasina Mena]] sy ny [[Hoala Persika]], ary ny ankamaroan' ny faritra misy azy dia ahitana [[Tanimaty|efitra]] maina, tany iva, lemaka, ary tendrombohitra. I Riyadh no tanàna lehibe indrindra sady renivohiny, ary io firenena io no misy an' i [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] (na Maka na Lameka) sy [[Medina (Arabia Saodita)|Medina]], tanàna roa masina indrindra amin' ny [[finoana silamo]]. [[Sary:Arabie Saoudite-map.jpg|vignette|323x323px|Sarin-tanin' i Arabia Saodita]] I Arabia talohan' ny [[silamo]], fizaràn-tany izay mandrafitra an' i Arabia Saodita amin' izao andro izao, no toerana nisy [[kolontsaina]] sy sivilizasiôna fahiny; ny tantaran' i Arabia Saodita dia mampiseho ny sasany amin' ny soritra voalohany indrindra amin' ny asan' olombelona eto amin' izao tontolo izao.  Nipoitra tany Arabia Saodita ny [[fivavahana]] faharoa lehibe indrindra eran-tany, dia ny [[silamo]]. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-7, ny mpaminany silamo [[Mohamady]] dia nampiray ny mponin' i Arabia ary namorona pôlitika ara-pivavahana islamika tokana. Taorian' ny nahafatesany tamin' ny taona 632, dia nanitatra haingana ny tany teo ambanin' ny fitondran' ny Mozilmana tany an-dafin' i Arabia ny mpanaraka azy, ka naharesy fizaràn-tany midadasika sy tsy nisy toy izany (avy amin' ny [[Saikanosy Iberika|Saikanosy Iberiana]] any Andrefana mankany [[Pakistàna]] ankehitriny any Atsinanana) tao anatin' ny folo taona. Ny tarana-mpanjaka [[Arabo (vahoaka)|arabo]] avy any Arabia Saodita ankehitriny dia nanangana ny [[Kalifata Rasidona]] (632–661), [[Kalifata Omaiada|Omaiada]] (661–750), [[Abasida]] (750–1517), ary [[Fatimida]] (909–1171), ary ny tarana-mpanjaka maro hafa tany [[Azia]] sy [[Afrika]] ary [[Eorôpa]]. Ny tanin' i Arabia Saodita amin' izao andro izao dia ahitana faritra efatra manan-tantara miavaka indrindra teo aloha: i [[Hejaz]] sy i Najd ary ny ampahany amin' i Arabia Atsinanana (Al-Ahsa) sy Arabia Atsimo ('Asir). Ny fanjakan' i Arabia Saodita dia naorin' ny mpanjaka Abdulaziz (fantatra amin' ny anarana hoe Ibn Saud any Andrefana tamin' ny taona 1932). Nampiray ny faritra efatra ho fanjakana tokana izy tamin' ny alalan' ny andiana fandresena nanomboka tamin' ny taona 1902 niaraka tamin' ny famaboana nhy tanànan' i [[Riyadh]], fonenan' ny fianakaviany, dia ny Tranon' i Saud. I Arabia Saodita dia mpanjaka tanteraka hatramin' izay, tamin' ny fomba mahomby ny didy jadona nofehezin' ny [[Islamisma|Islamista]]. Ny hetsika ara-pivavahana [[oahabisma]] ao anatin' ny silamo [[Sonisma|sonita]] dia nofaritana ho "endri-javatra lehibe indrindra amin' ny kolontsaina saodiana",  na dia nihena be aza ny tanjaky ny fivavahana tamin' ny taona 2010. Ao amin' ny Lalàna fototra, i Arabia Saodita dia manohy mamaritra ny tenany ho fanjakana arabo islamika manao ny finoana silamo ho [[fivavahana ôfisialy]], ny [[fiteny arabo]] ho [[fiteny ôfisialy]], ary i Riyadh ho renivohiny. I Arabia Saodita dia antsoina indraindray hoe "Tanin' ny Môske Masina roa" raha miresaka momba ny Al-Masjid al-Haram (any [[Maka (any Arabia Saodita)|Meka]]) sy Al-Masjid an-Nabawi (any [[Medina]]), ireo toerana roa masina indrindra amin' ny finoana silamo. Hita tamin' ny 3 Marsa 1938 ny [[solitany]] ary narahina zavatra maro hafa tany amin' ny Faritany Atsinanana. I Arabia Saodita dia lasa mpamokatra solika faharoa lehibe indrindra eran-tany (aorian' i [[Etazonia]]) ary mpanondrana solika lehibe indrindra eran-tany, mifehy ny tahirin-tsolika faharoa lehibe indrindra eran-tany sy ny tahirin-tsolika fahenina lehibe indrindra. Ny fanjakana dia sokajiana ho toy ny toekarena mahazo vola be amin' ny [[Banky Iraisam-Pirenena]] miaraka amin' ny [[tondrom-pandrosoana ny maha-olona]] avo dia avo  ary izy irery no firenena arabo tafiditra ao anatin' ny firenena matanjaka ara-toekarena G20. Ny fanjakana saodiana dia mandany 8&nbsp;% amin' ny harin-karena faobeny amin' ny tafika (avo indrindra eran' izao tontolo izao aorian' i [[Ômàna]]),  izay mametraka azy ho fahatelo lehibe indrindra amin' ny fandaniana ara-tafika eran-tany aorian' i [[Etazonia]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], ary mpanafatra fitaovam-piadiana lehibe indrindra eran-tany avy any ivelany. Tamin ny taona 2015 hatramin' ny 2019, nahazo ny antsasaky ny fanondranana fitaovam-piadiana amerikana rehetra tany [[Atsinanana Afovoany]]. Araka ny BICC, i Arabia Saodita no firenena faha-28 be miaramila indrindra eran' izao tontolo izao ary manana fitaovam-piadiana faharoa tsara indrindra amin' ny lafiny kalitao ao amin' ny faritra, aorian' i [[Israely]]. Tamin' ny faramparan' ny taompolo 2010, nisy ny antso tsy tapaka amin' ny fampiatoana ny fivarotana fitaovam-piadiana any Arabia Saodita, indrindra noho ny filazana heloka bevava tany [[Iemena]] ary indrindra taorian' ny famonoana an' i Jamal Khashoggi. Nahasarika fanakianana ny fanjakana noho ny antony maro samihafa, anisan' izany ny anjara andraikiny tamin' ny ady an-trano iemenita, voalaza fa manohana ny fampihorohoroana islamika sy ny firaketany ratsy momba ny [[zon' olombelona]], izay nasehon' ny fampiasana tafahoatra sy matetika tsy ara-pitsarana ny fanamelohana ho faty, ny tsy fandraisana fepetra sahaza amin' ny fanondranana olona an-tsokosoko, ny fanavakavahana ataon' ny fanjakana amin' ny vitsy anisa ara-pivavahana sy ny [[Ateisma|tsy mino an' Andriamanitra]], ary ny [[antisemitisma]], ary ny fandikany henjana ny lalàna [[Sharia]]. I Arabia Saodita dia heverina ho hery antonony amin' ny faritra misy azy sy ny firenena manodidina azy. Ny toekarena saodiana no matanjaka indrindra any [[Atsinanana Afovoany]] ary faha-18 lehibe indrindra eran-tany. I Arabia Saodita koa dia manana ny iray amin' ireo mponina tanora indrindra eran-tany, ary eo amin' ny 50&nbsp;%n' ny mponina 34,2 tapitrisa eo ho eo no latsaky ny 25 taona.  Ho fanampin' ny maha-mpikambana azy ao amin' ny Filankevitry ny fiaraha-miasa amin' ny Hoala, i Arabia Saodita dia mpikambana mavitrika sy mpanorina ny [[Firenena Mikambana]], ny Fikambanan' ny Fiaraha-miasa Islamika, ny [[Liga arabo|Ligy Arabo]], ary ny [[Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Solitany]]. == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' * [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Lohahevitra momba an' i Arabia Saodita''' * [[Tantaran' i Arabia Saodita]] * [[Jeôgrafian' i Arabia Saodita]] * [[Mponina ao Arabia Saodita]] * [[Fiteny ao Arabia Saodita]] * [[Fivavahana ao Arabia Saodita]] * [[Kolontsain' i Arabia Saodita]] * [[Toekaren' i Arabia Saodita]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] {{vangovango}} [[sokajy:Firenena]] [[sokajy:Arabia Saodita|*]] f75su631y5ow4jwowpchalaqbc1zul9 0 186430 1151237 1049388 2026-09-25T19:13:57Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151237 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.0155555556|-96.2891666667}} {{infobox tanàna |tanàna=Alma, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.53 |isam-ponina=832 |ben'ny tanàna= }} '''Alma, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66401, 66501. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.0155555556 ary -96.2891666667. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20120724114257/http://www.cityofalma-kansas.net/ City Website] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] lewyl5dhwb7mmwspazm361zv2o7pin9 0 186442 1151238 1140609 2026-09-25T19:22:09Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151238 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.7911111111|-97.6291666667}} {{infobox tanàna |tanàna=Andale, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.48 |isam-ponina=928 |ben'ny tanàna= }} '''Andale, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67001. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.7911111111 ary -97.6291666667. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20130509121417/http://www.andalekansas.com/ www.AndaleKansas.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] d8pbmnmjza59e9paec047x02f3rauhz 0 186450 1151240 1037086 2026-09-25T19:35:50Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151240 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.2652777778|-97.7661111111}} {{infobox tanàna |tanàna=Argonia, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.71 |isam-ponina=501 |ben'ny tanàna= }} '''Argonia, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67004. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.2652777778 ary -97.7661111111. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20140420183650/http://www.argoniakansas.com/ ArgoniaKansas.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 7efeq3xicu2xmm9ora940sc1wuh13pd 0 186606 1151242 1054092 2026-09-25T21:05:38Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151242 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.2694444444|-99.3261111111}} {{infobox tanàna |tanàna=Coldwater, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=7.72 |isam-ponina=828 |ben'ny tanàna= }} '''Coldwater, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67029. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.2694444444 ary -99.3261111111. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20130918001432/http://www.coldwaterkansas.com/ ColdwaterKansas.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] qo56lid47xe4vfp5uq8jfzuy03eo7s3 0 186623 1151243 1017905 2026-09-25T21:14:03Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151243 wikitext text/x-wiki {{Coord|38.3680555556|-96.5430555556}} {{infobox tanàna |tanàna=Cottonwood Falls, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany={{flag|Kansas}} |velarantany=1.55 |isam-ponina=903 |ben'ny tanàna= }} '''Cottonwood Falls, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[{{flag|Kansas}}]], ao [[Etazonia]]. 66845. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 38.3680555556 ary -96.5430555556. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[{{flag|Kansas}}]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20200810210152/http://cottonwoodfallskansas.com/ City website] {{vangovango}} [[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 7ww7he7oi1fgnh0kjv5if2nko92a3pf 0 186821 1151255 1020622 2026-09-25T23:13:23Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151255 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.86|-95.2669444444}} {{infobox tanàna |tanàna=Highland, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.37 |isam-ponina=1012 |ben'ny tanàna= }} '''Highland, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66035. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.86 ary -95.2669444444. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20200403201839/http://www.cityofhighlandkansas.com/ City website] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] qstafpx8w6ubwl3sx5cbxjutxj49khq 0 186832 1151256 1143388 2026-09-25T23:17:42Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151256 wikitext text/x-wiki {{Coord|38.1038888889|-98.6605555556}} {{infobox tanàna |tanàna=Hudson, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=0.34 |isam-ponina=129 |ben'ny tanàna= }} '''Hudson, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67545. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 38.1038888889 ary -98.6605555556. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20201128110235/http://www.hudsonkansas.org/ HudsonKansas.org] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] ks681wkc7qplwegl3b8zzb252hs7iuz 0 186853 1151260 1050554 2026-09-25T23:51:22Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151260 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.7661111111|-99.0322222222}} {{infobox tanàna |tanàna=Kensington, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=0.93 |isam-ponina=473 |ben'ny tanàna=Leland Rajhes<ref name }} '''Kensington, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66951. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.7661111111 ary -99.0322222222. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20180407020548/http://kensingtonks.com/ KensingtonKS.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 70i8l239hlixlkmcbb3oa0uhdeayaq0 0 186900 1151263 1121808 2026-09-26T01:04:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151263 wikitext text/x-wiki {{Coord|38.6197222222|-94.6791666667}} {{infobox tanàna |tanàna=Louisburg, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=15.85 |isam-ponina=4315 |ben'ny tanàna= }} '''Louisburg, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66053. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 38.6197222222 ary -94.6791666667. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20130909014547/http://www.louisburgks.net/ LouisburgKS.net] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] a79a8s4fmafsmkpjv1m6s61sgmfxzn9 0 186985 1151271 1036971 2026-09-26T03:04:34Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151271 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.2158333333|-95.3138888889}} {{infobox tanàna |tanàna=Oskaloosa, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=2.67 |isam-ponina=1113 |ben'ny tanàna= }} '''Oskaloosa, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66066. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.2158333333 ary -95.3138888889. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20170517132922/http://cityofoskaloosa.org/ City Website] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 9k9etkokwz5roayyumsoxwjuf7dhlay 0 187099 1151281 1030745 2026-09-26T05:31:53Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151281 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.4872222222|-95.4761111111}} {{infobox tanàna |tanàna=Thayer, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=2.07 |isam-ponina=497 |ben'ny tanàna= }} '''Thayer, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66776. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.4872222222 ary -95.4761111111. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20160304183934/http://thayerkansas.com/ ThayerKansas.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 0lypvze7vh2cfw38y9rczns5ilwfg2i 0 187104 1151283 1038087 2026-09-26T05:39:51Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151283 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.7958333333|-96.9994444444}} {{infobox tanàna |tanàna=Towanda, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=2.75 |isam-ponina=1450 |ben'ny tanàna= }} '''Towanda, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67144. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.7958333333 ary -96.9994444444. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20200710143708/http://www.cityoftowanda.org/ www.CityOfTowanda.org] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] t35cc3wjkt8nm7wyn95ek27346g5zb2 0 187128 1151287 1014130 2026-09-26T06:25:47Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151287 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.6919444444|-96.7483333333}} {{infobox tanàna |tanàna=Waterville, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.29 |isam-ponina=680 |ben'ny tanàna= }} '''Waterville, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66548. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.6919444444 ary -96.7483333333. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20180314213725/http://www.watervillekansas.com/ Waterville Chamber] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] djozibv88r8o6w1oa9lezfvnuhkvkw5 0 187140 1151288 1014152 2026-09-26T06:28:58Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151288 wikitext text/x-wiki {{Coord|39.6344444444|-95.8094444444}} {{infobox tanàna |tanàna=Wetmore, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.01 |isam-ponina=368 |ben'ny tanàna= }} '''Wetmore, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 66550. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 39.6344444444 ary -95.8094444444. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20161006191931/http://wetmorekansas.com/ WetmoreKansas.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 8355lx6v5c7l5lhvzkp3hxwgvm9sp3w 0 187144 1151289 1014154 2026-09-26T06:29:12Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151289 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.9630555556|-97.1475}} {{infobox tanàna |tanàna=Whitewater, Kansas |firenena={{Etazonia}} |faritany=Kansas |velarantany=1.04 |isam-ponina=718 |ben'ny tanàna=Pat Ryan <ref name }} '''Whitewater, Kansas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Kansas]], ao [[Etazonia]]. 67154. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.9630555556 ary -97.1475. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Kansas]] * [[Etazonia]] == Rohy ivelany == * [https://web.archive.org/web/20201113194828/http://www.whitewaterks.com/ www.WhitewaterKS.com] {{vangovango}} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kansas]] 3vovap9268dj1fjgh5cpugypqps448d 0 192426 1151235 1014929 2026-09-25T19:09:21Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151235 wikitext text/x-wiki {{Coord|42.7055555556|-89.4358333333}} {{infobox tanàna |tanàna=Albany, Wisconsin |firenena={{Etazonia}} |faritany=Wisconsin |velarantany=3.39 |isam-ponina=1018 |ben'ny tanàna= }} '''Albany, Wisconsin''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Wisconsin]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 53502.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 42.7055555556 ary -89.4358333333. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Etazonia]] ** [[Wisconsin]] === Rohy ivelany === * [https://web.archive.org/web/20170905142403/http://vil.albany.wi.us/ Village of Albany] [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Wisconsin]] eurmknz1jypuyyxw23ydch7upn76ryz 0 192706 1151266 1125388 2026-09-26T01:46:20Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151266 wikitext text/x-wiki {{Coord|43.1033333333|-74.2655555556}} {{infobox tanàna |tanàna=Mayfield (vohitra), New York |firenena={{Etazonia}} |faritany=New York |velarantany=2.8 |isam-ponina=832 |ben'ny tanàna= }} '''Mayfield (vohitra), New York''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[New York]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 12117.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 43.1033333333 ary -74.2655555556. Ny faritr'ora dia GMT -5. == Jereo koa == * [[Etazonia]] ** [[New York]] === Rohy ivelany === * https://web.archive.org/web/20141218144828/http://villageofmayfield.com/ [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i New York]] 30b19ww4bha3wqmoocs1w6uzed91c4w 0 193530 1151244 940324 2026-09-25T21:18:21Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151244 wikitext text/x-wiki {{Coord|40.9811111111|-81.8991666667}} {{infobox tanàna |tanàna=Creston, Ohio |firenena={{Etazonia}} |faritany=Ohio |velarantany=5.85 |isam-ponina=2171 |ben'ny tanàna= }} '''Creston, Ohio''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Ohio]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 44217.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 40.9811111111 ary -81.8991666667. Ny faritr'ora dia GMT -5. == Jereo koa == * [[Etazonia]] ** [[Ohio]] === Rohy ivelany === * [https://web.archive.org/web/20161018154126/http://www.crestonvillage.org/ http://www.crestonvillage.org] [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Ohio]] lt4v2ji9l0n4k3h2onsnwhjd9abhdz7 0 214239 1151245 1131075 2026-09-25T21:50:44Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151245 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Eric Balfour in 2008 cropped.jpg |anarana=Eric Balfour |teraka=24 Aprily 1977 |maty= |firenena=Etazonia |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao]] * [[talen-koronantsary]] * [[mpamoaka horonantsary]] |taona niasàna= }} '''Eric Balfour''' dia mpilalao, talen-koronantsary, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 24 Aprily 1977 tao [[Los Angeles]] == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] ===Rohy ivelany=== *Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/044s_n] {{Wayback|url=https://www.freebase.com/m/044s_n |date=20140118063648 }} *[https://web.archive.org/web/20161022000718/http://www.ericbalfour.org/ The Eric Balfour Fan Site] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} [[sokajy:mpilalao]] [[sokajy:talen-koronantsary]] [[sokajy:mpamoaka horonantsary]] sjw4u5zw5771s4730e1y84hfuof8zmq 0 226101 1151303 1015258 2026-09-26T09:24:15Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151303 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg |anarana=Alfred Russel Wallace |teraka=8 Janoary 1823 |maty=7 Novambra 1913 |firenena=Fanjakana Mitambatra |mpiaraka= |asa= * [[mpanao matematika]] * [[mpanao asa soratra]] * [[mpahaisiansan-javaboahary]] |taona niasàna= }} '''Alfred Russel Wallace''' dia mpanao matematika, mpanao asa soratra, mpahay siansan-javaboahary britanika, teraka tamin' ny 8 Janoary 1823 ary maty tamin' ny 7 Novambra 1913. == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] * [[Biôjeôgrafia]] ===Rohy ivelany=== * Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/0q8r] {{Wayback|url=https://www.freebase.com/m/0q8r |date=20160114040911 }} [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} [[sokajy:mpanao matematika]] [[sokajy:mpanao asa soratra]] [[sokajy:mpahaisiansan-javaboahary]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1823]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1913]] 91xf2p457rcvy4u9aiva9tzkmv0i39d 0 244469 1151249 1150562 2026-09-25T22:20:42Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151249 wikitext text/x-wiki [[Sary:Logo FFKM.png|vignette|243x243px|Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] Ny '''Fiombonan' ny''' '''Fiangonana''' '''Kristiana''' '''eto''' '''Madagasikara''' (FFKM) dia fikambanana [[Ekiomenisma|ekiomenika]] iraisan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fiangonana kristiana]] vitsivitsy eto [[Madagasikara]], dia ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) sy ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]] (FLM) sy ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM) ary ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]] (EEM)<ref><small>"[https://dbpedia.org/page/Council_of_Christian_Churches_in_Madagascar? Council of Christian Churches in Madagascar]", ''dbpedia.org''</small></ref><ref><small>"[https://web.facebook.com/groups/kristianaflm/posts/1930597907295874/? Ny andraikitry ny FFKM eto Madagasikara]",</small> </ref><ref><small>"[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1756073X.2023.2188519? ''Fihavanana'' and ''Raiamandreny'' as the basis to construct a hybrid practical theology in the Malagasy context]", ''www.tandfonline.com''</small></ref>''.'' Amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] dia ''Council of Christian Churches in Madagascar'' fa amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] kosa dia ''Conseil chrétien des Eglises à Madagascar'' no iantsoana ilay fikambanana. Niorina tamin' ny taona 1980 io fiombonana io. Ao [[Antananarivo]] ny foiben-toerany ary raha niisa 10&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny fitambaran' ny mpivavaka ao amin' ireo fiangonana ireo tany amin' ny taona 2004<ref><small>Group, Taylor & Francis (2004). ''The Europa World Year: Kazakhstan - Zimbabwe''. Taylor & Francis. <nowiki>ISBN 9781857432558</nowiki>.</small></ref>, dia 13&nbsp;000&nbsp;000 izy tamin' ny taona 2022. Ny fiangonana kristiana mino an' i [[Jesoa]] ho [[Andriamanitra Zanaka|Andriamanitra]] sy hany mpamonjy araka ny [[Soratra Masina]] (ny [[Baiboly]]) dia afaka mirotsaka amin' io fiombonana io<ref name=":0"><small>Council of Christian Churches in Madagascar. ''archived.oikoumene.org''. Notsidihina tamin' ny 2017-06-07.</small></ref><ref name=":1"><small>CCCM — World Council of Churches. www.oikoumene.org. Notsidihina tamin'ny 07-06- 2017.</small></ref>. Azo itarafana ny ezaka sy ny olana momba ny [[ekiomenisma]] ny fiainan' ny FFKM. Tsy mionona amin' ny resaka fivavahana ihany ny FFKM fa mandray anjara amin' ny fanampiana ara-tsôsialy sy amin' ny fandaminana ny disadisa ara-pôlitika eto amin' ny Nosy<ref><small>"[https://www.justice.gov/eoir/media/284941/dl?inline=& Madagascar]", ''www.justice.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.justice.gov/eoir/media/283761/dl?inline=& Madagascar]", ''www.justice.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/2024/12/04/national-mediation-platform-gains-second-wind-after-election%2C110347427-bre? Madagascar National mediation platform gains second wind after election]", ''www.africaintelligence.com''</small></ref>. Manatanteraka ny maha mpaminany eto amin' ny firenena azy ny FFKM amin' ny alalan' ny rafitra misy ao aminy<ref><small>"[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]", ''bti-project.org''</small></ref><ref><small>"[https://gvalosoa.net/2022/09/03/fiombonanny-fiangonana-kristiana-eto-madagasikara-ffkm-miantso-ny-manampahefana-hampitsahatra-ny-herisetra/? Fiombonan’ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara FFKM – Miantso ny manampahefana hampitsahatra ny herisetra] {{Wayback|url=https://gvalosoa.net/2022/09/03/fiombonanny-fiangonana-kristiana-eto-madagasikara-ffkm-miantso-ny-manampahefana-hampitsahatra-ny-herisetra/? |date=20250429055453 }} {{Wayback|url=https://gvalosoa.net/2022/09/03/fiombonanny-fiangonana-kristiana-eto-madagasikara-ffkm-miantso-ny-manampahefana-hampitsahatra-ny-herisetra/ |date=20250429055453 }}", ''gvalosoa.net''</small></ref>. == Tantara == === Fahaterahany === Raha tamin' ny 1980 no nanambaràna amin' ny fomba manetriketrika ny fisian' ny FFKM, dia efa tamin' ny taona 1979 no tena nahaterahany<ref name=":2"><small>"[https://malagasyword.org/bins/teny2/ffkm? FFKM]", ''malagasyword.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.ifri.org/en/node/5242? Madagascar Crisis]", ''www.ifri.org''</small></ref>. Tamin' ny taona 1970 dia nitsangana ny Filankevitra Ekiomenika momba ny Teôlôjia (FET) izay sehatra nahafahan' ny mpitondra fiangonana maro nifanakalo hevitra. Vokatr' izany dia maro ny zavatra tapaka: ny fampiraisana ny fanononana ny anaran' ny Mpamonjy ho ''[[Jesoa]]'' (fa tsy ''Jesosy'' na ''Jeso''), ny fandikan-teny iraisana momba ny [[Rainay any an-danitra|Vavaka nampianarin' ny Tompo]], ny fandikana iraisana ny [[fanekem-pinoana]] ekiomenika ([[Fanekem-pinoana nikeana|niseana]] sy [[Fanekem-pinoana apôstôlika|apôstôlika]]), ny famoahana ny boky fihirana ''Miara-mizotra'', sy ny maro hafa. Talohan' ny fahaterahan' ny FFKM dia niatrika olana ara-potokevitra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fiangonana kristiana teto Madagasikara]] noho ny nisafidian' ny fitondram-panjakana ny [[sôsialisma]]-[[marksisma]] tamin' ny taona 1975, izay firehana ara-pôlitika nanohitra ny kristianisma<ref><small>"[https://wildmadagascar.org/history/index.html? A Historical Timeline for Madagascar]", ''wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.wsws.org/en/articles/2002/02/mad-f05.html? General strike in Madagascar]", ''www.wsws.org''</small></ref><ref><small>"[https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/sub-saharan-africa-region/malagasy-republicmadagascar-1960-present/ 34. Malagasy Republic/Madagascar (1960-present)] {{Wayback|url=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/sub-saharan-africa-region/malagasy-republicmadagascar-1960-present/ |date=20250917043835 }}", ''uca.edu''</small></ref>. === Fijoroany ara-panjakana === Teraka tamin' ny volana Nôvambra 1979 ny FFKM tamin' ny fivoriana nokarakarain' ny Filankevitra Ekiomenika momba ny Teôlôjia (FET) tao amin' ny Falda Antanimena ao [[Antananarivo]], izay nihaonan' ny mpitondra fivavahana ao amin' ny fiangonana efatra mpikambana. Tamin' ny 20 Janoary 1980 vao nambara amin' ny fomba ôfisialy ny fisian' ny FFKM<ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/01/environnement-le-ffkm-fait-appel-la.html? Environnement - Le FFKM fait appel à la prise de conscience]", ''www.lexpress.mg''</small></ref><ref name=":2" />. == Ny fiangonana mpikambana sy ny rafitra == === Ny fiangonana mpikambana === Ny fiangonana kristiana mino an' i [[Jesoa]] ho [[Andriamanitra Zanaka|Andriamanitra]] sy hany Mpamonjy araka ny [[Soratra Masina]] (ny [[Baiboly]]) dia afaka mirotsaka amin' io fiombonana io<ref name=":0" /><ref name=":1" />. ==== Ny Eklesia Episkopaly Malagasy ==== Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]] izay anarana iantsoana ny [[Anglikanisma|Fiangonana anglikana]] eto Madagasikara. Ankehitriny dia Diosesy enina no mandrafitra ny EEM. Mizara ho diosesy enina ny EEM, izay mandrafitra ny Foiben' ny Eklesia Episkopaly Malagasy (FEEM). Miisa 150&nbsp;000 any ho any ny mpino angikana eto Madagasikara<ref name=":3"><small>"[https://www.canterburydiocese.org/mission/international-links/ Madagascar]", ''www.canterburydiocese.org''</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://midi-madagasikara.mg/ffkm-45e-anniversaire-un-culte-oecumenique-avec-les-forces-vives-et-les-chancelleries-etrangeres/ FFKM – 45e anniversaire : Un culte œcuménique avec les forces vives et les chancelleries étrangères] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/ffkm-45e-anniversaire-un-culte-oecumenique-avec-les-forces-vives-et-les-chancelleries-etrangeres/ |date=20250913071315 }}", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://ledefi.mg/les-quatre-chefs-deglises-au-sein-du-ffkm-presentent-leurs-voeux-au-president-de-la-republique/ Les Quatre chefs d’Églises au sein du FFKM présentent leurs vœux au Président de la République]", ''ledefi.mg''</small></ref>. ==== Ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina ==== Mpikambana ao amin' ny FFKM koa ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] eto Madagasikara izay anisan' ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina maneran-tany eo ambany fitarihana ara-panahin' ny [[Papa]] ao [[Rôma]]<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" />. Misy mpivavaka maherin' ny 4&nbsp;600&nbsp;000 eo ho eo io fiangonana io tamin' ny taona 2004, izany hoe iray ampahefatry ny mponin' ny Nosy. Misy arsidiôsezy dimy sy diôsezy katôlika iraika amby roapolo ny eto Madagasikara. ==== Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara ==== [[File:FJKM Rangaina Fihobiana - panoramio.jpg|left|thumb|FJKM]] Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" />, izay niforona vokatry ny fitambaran' ny fiangonana telo notarihin' ny ''[[London Missionary Society]]'', ny [[Société des Missions Evangeliques de Paris|''Société des Missions Evangeliques de Pari''s]] ary ny ''[[Frends Foreign Missionary Association]]''. Mitsinjara amin' ny sinôdam-paritany miisa 37 sy sinôda iraisam-pirenena iray ny FJKM<ref><small>"[https://www.fjkm.mg/index.php/2016/10/05/profile-of-fjkm/ Profile of FJKM] {{Wayback|url=https://www.fjkm.mg/index.php/2016/10/05/profile-of-fjkm/ |date=20180529054201 }}"</small></ref>. Araka ny tatitry ny ''[[World Council of Churches]]'' tamin' ny taona 2016 kosa dia miisa 3&nbsp;500&nbsp;000 any ho any ny mpino ao aminy<ref><small>"[https://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-of-jesus-christ-in-madagascar-fjkm Church of Jesus Christ in Madagascar (FJKM)]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.oikoumene.org%2Fen%2Fmember-churches%2Fchurch-of-jesus-christ-in-madagascar-fjkm tahiry]], ''oikoumene.org''</small></ref><ref><small>[http://www.cwmission.org/index.php?option=com_content&view=article&id=57 Council for World Mission: The Church of Jesus Christ in Madagascar] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cwmission.org%2Findex.php%3Foption%3Dcom_content%26view%3Darticle%26id%3D57 tahiry]].</small></ref>. ==== Ny Fiangonana Loterana Malagasy ==== Mpikambana ao amin' ny FFKM ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]]<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" />, izay nateraky ny fitambaran' ny fikambanana misiônera loterana vitsivitsy tamin' ny taona 1950 niasa teto [[Madagasikara]]. Niisa 3&nbsp;000&nbsp;000 any ho any ny mpino loterana eto Madagasikara tamin' ny taona 2020 araka ny tatitry ny ''[[Lutheran World Federation]]''<ref><small>[https://www.lutheranworld.org/content/malagasy-lutheran-church "Malagasy Lutheran Church", ''The lutheran world federation''] {{Wayback|url=https://www.lutheranworld.org/content/malagasy-lutheran-church|date=20200303082824}}</small></ref> sy ny ''[[World Council of Churches]]'' <ref><small>[https://www.oikoumene.org/en/member-churches/malagasy-lutheran-church-flm "Malagasy Lotheran Chuhrch", ''World Council of Churches'']</small></ref>. Misy synodam-paritany miisa 25 ny FLM ka ny iray any [[Eorôpa]]. === Ny rafitra === ==== Faritany sy firaisana ==== Tamin' ny voalohany dia nizara faritany 29 ny FFKM ary ny faritany tsirairay dia mizara ho firaisana maromaro<ref><small>Tamin' ny taona 2023 izy dia nisy faritra 35, noho izany dia tokony hohavaozina ny zavatra rehetra momba ny tarehimarika.</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 izy dia nisy faritany 35<ref><small>"[https://2424.mg/election-le-ffkm-se-dit-pret-a-diriger-un-dialogue-national-pour-eviter-une-periode-de-crise/ Election – Le FFKM se dit prêt à diriger un dialogue national pour éviter une période de crise]", ''2424.mg''</small></ref><ref><small>"[https://newsmada.com/2023/01/23/hentitra-ny-hafatry-ny-ffkm-aoka-hahay-hihaino-toriteny-fa-tsy-ho-mora-tezitra/ Hentitra ny hafatry ny FFKM : “Aoka hahay hihaino toriteny fa tsy ho mora tezitra…”]", ''newsmada.com''</small></ref>. ==== Komity foibe ==== Manana ny Komity foibeny, izay fahefana fara tampony, ny FFKM. Misy mpikambana miisa 28 io komity io ka fito isam-piangona ny solontena amin' izany, miampy mpikambana iray isaky ny faritany FFKM (izay miisa 35, raha 29 izany tany aloha). Mivory isan-taona ny komity. Ny FFKM dia tarihin' ny filoha sy sekretera jeneraly. Ifandimbiasan' ny fiangonana efatra mpikambana ny toeran' ny filoha isaky ny efa-taona<ref><small>Madagasikara, Redaction Midi. "[http://www.midi-madagasikara.mg/politique/2019/01/15/presidence-du-ffkm-la-passation-aura-lieu-le-20-janvier-prochain/ Présidence du FFKM : La passation aura lieu le 20 janvier prochain – Midi Madagasikara]".</small></ref>. ==== Birao foibe ==== Manana Birao foibe koa, izay ahitana mpikambana miisa valo, ny FFKM, ka solontena roa (mpitondra fiangonana iray sy laîka iray) isam-piangonana izany, miampy tonia iray. ==== Zaikabe ==== Manao zaikabe isaky ny dimy taona ny FFKM handinihany lafin-javatra maro momba ny [[ekiomenisma]] sy ny fiainam-pirenena. ==== Sampan' asa ==== Ny FFKM dia manana sampan' asa maro izay misahana ny raharaham-pirenena, ny [[fanabeazana]], ny [[tanora]] sy ny maro hafa koa. == Ekiomenisma == === Ny zavatra efa natao momba ny fiombonana === ==== Fiaraha-mivavaka ==== Miara-mivavaka amin' ny fotoana sasantsasany ny fiangonana mpikambana ao amin' ny FFKM. Misy ny fanasana ny mpitondra fanjakana ifotony amin' ny fotoam-pivavahana atao, efa nisy koa ny fanasana sy ny fanatrehan' ny antokom-pivavahana kristiana tsy mpikambana. Iraisana ny [[Fanekem-pinoana|fiekem-pinoana]] ekiomenika ([[Fanekem-pinoana apôstôlika]], [[Fanekem-pinoana nikeana]], [[Fanekem-pinoana atanaziana|Fanakem-pinoan' i Atanazy]]), ny [[Rainay any an-danitra|vavaka nampianarin' ny Tompo]], ny hira sasany izay efa nahavitany boky (''Miara-mizotra''). ==== Tsy famerenana batisa ==== Endrika isehoan' ny fiombonana ny tsy famerenana manao [[batisa]] na [[Batisa|batemy]] ny mpino mifindra finoana avy amin' ny fiangonana iray mankamin' ny fiangonana iray hafa samy ao amin' ny FFKM. ==== Fanana Baiboly iombonana ==== Efa nisy koa fandikan-teny ny Baiboly niraisan' ny fiangonana mpikambana ireo, dia ny [[Baiboly Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara|Baiboly Dikan-teny Iombonana Eto Madagasikara]] (na Baiboly DIEM) izay ezahana vakina amin' ny fanompoam-pivavahana iraisam-pinoana. ==== Fananana ivontoerana momba ny ekiomenisma ==== Manana toeram-piofanana momba ny [[ekiomenisma]] ny FFKM, dia ny Ivontoeram-Pampianarana Ambony momba ny Ekiomenisma (IPAE). Efa tamin' ny taona 2015 no nanorenana izany ivontoerana izany izay natao ho tsangambaton' ny faha-35 taonan' ny FFKM<ref><small>Izao no filazan' ny gezety [http://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=16158 ''Tia Tanindrazana'' azy tamin' ny 28/01/2015] {{Wayback|url=http://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=16158|date=20200302091045}}: "Hofaranana amin' ity taona 2015 ity ny fankalazana ny faha-35 taona niorenanan' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristianina eto Madagasikara. Efa natomboka tamin' ny taon-dasa 2014 ny fanamarihana ary hitohy indray amin' ny volana jona izao eto Antananarivo. Ny tanànan’ Antsiranana kosa no handray ny fotoam-pamaranana amin’ ny volana novambra 2015. Ho tsangambatom-pisian’ ny FFKM hatramin’ ny taona 1980 nijoroana teto amin’ ny firenena kosa ny fananganana ny Ivontoerana misahana ny fiombonam-pinoana. Foibe natokana hanovozam-pahalalana ho an’ ireo kristianina maniry ny handalina bebe kokoa ny momba ny [[ekiomenisma]] izy io. Tsy natao hifamono ireo fiangonana efatra mpikambana ao amin’ ny FFKM fa mijoro hifamelona sy hifanaiky ka hifampizara traikefa mba ho modely fakan-tahaka eo anivon’ ny fiarahamonina, araka ny fanazavana nomen’ ny filoha vaovao, ny mpitandrina Rasendrahasina Lala."</small></ref>. Tamin' ny 01 Jolay 2019 no nivoaka ny andia-mpianatra voalohany nahazo ny maripahaizana licence miisa 23 izay nisalotra ny anarana hoe "Miombona", ka tao amin' ny Sekoly seminera katôlika ao Faliarivo Ambanidia ao [[Antananarivo]] no namoahana azy ireo. === Ny zavatra mbola tsy mamparisika === Ny fetran' ny ekiomenisma eran-tany dia miseho ihany koa eto [[Madagasikara]] eo anivon' ny FFKM noho ny fiangonana miombona ao aminy samy vokatry ny fielezan' ny fiangonana samihafa avy any ivelany izay samy nitondra ny fampianarany. ==== Tsy afaka mampiravina ny fahasamihafana ara-teôlôjia ==== Tsy mbola voakasiky ny ekiomenisma amin' ny fomba lalina ny lafiny ara-teôlôjia, indrindra ny mahakasina ny [[tenim-pinoana]] (na dôgma) sy ny [[foto-pampianarana]], sns izay ahitana fahasamihafana sarotra aravina. Ny [[Fiangonana Loterana Malagasy|FLM]] sy ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]], izay samy [[Prôtestantisma|prôtestanta]], no afaka mampifanakaiky ny teôlôjiany, noho ny fampianaram-pinoany tsy mifanalavitra firy vokatry ny maha samy fiangonana nateraky ny [[Fanavaozana prôtestanta|refôrmasiôna]] azy ireo. ==== Tsy miara-mandray eokaristia ==== Tsy miara-mandray [[eokaristia]] na [[fanasan' ny Tompo]], izay marika hita maso, ankoatry ny [[batisa]] na [[batemy]], sady [[sakramenta]] tokony hiraisan' ny fiangonana kristiana, ny Kristiana ao amin' ny FFKM. Tsy mbola mifampiditra [[alitara]] (na ôtely) ny mpitondra fiangonana na dia efa afaka mifampindrana polipitra aza. Izao, ohatra, ny fanazavana nataon' ny pretran' ny [[Diôsezin' i Fianarantsoa]], Ratongavao Charles Raymond, ao amin' ny boky nosoratany momba ny ekiomenisma (''Abidi-n' ny Ekiomenisma''): <blockquote>"Niteraka resa-be teto amin' ny firenena ity lafin-javatra iray ity. Maro tokoa ireo kristianina avy amin' ny Fiangonana hafa, rehefa manatrika vavaka na fankalazana ny [[eokaristia]] aty amin' ny katolika, no maniry ny mba hanatona ny latabatry ny eokaristia amin' ny fotoanan' ny komonio. [[Sakramenta ao amin' ny Eglizy katôlika|Sakramenta]] maneho ny fiombonam-pinoana ny eokaristia, ka raha tany mbola tsy tomombana izany noho ny antony maro, dia mbola voarara ny fahafahana mandray ny eokaristia - ny [[fanasan' ny Tompo]] (protestanta) na ny komoniôna masina (anglikanina) - any amin' ny hafa."<ref><small>Ratongavao Charles Raymond, ''Abidi-n'ny Ekiomenisma'', p. 12.</small></ref></blockquote> ==== Tsy marisika hamaky ny Baiboly DIEM ==== Na dia efa misy aza ilay [[Baiboly Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara|Baiboly DIEM]] dia maro ny mpitondra fivavahana mampiasa ny [[Baiboly amin'ny teny malagasy|Baiboli]]<nowiki/>n' ny fiangonany amin' ny fotoana anaovana fivavahana iraisam-pinoana. == Fandraisana andraikitra amin' ny olana sôsialy sy pôlitika == === Sôsialy === Mandray anjara amin' ny fanampiana ara-tsôsialy amin' ny alalan' ny rafitra misy ao aminy, sy amin' ny fanairana ny fitondram-pajakana momba ny fiainam-bahoaka, ny FFKM. === Pôlitika === Fiombonana hiatrehana ny [[Kômonisma|kôminisma]] izay nivoy ny tsy fitiavana fivavahana no anisan' ny nijoroan' ny FFKM. Lefy hery anefa ny kôminisma nanomboka tamin' ny faharavan' ny [[Vondron-Tany Atsinanana|vondrom-pirenena mpandala io firehana io]] tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1990. Noho izany dia nifantoka bebe kokoa amin' ny fijerena ny raharaha anatiny eto amin' ny firenena ilay fiombonana. Mandray anjara amin' ny fandaminana ny disadisa ara-pôlitika sy mandroso fehin-kevitra momba ny raharaha pôlitika sy ny fitantanana ny firenena ny FFKM amin' ny maha mpaminany eo amin' ny fireneny ny Fiangonana. Matetika ahazoany fankasitrahana na fanakianana izany. == Boky sy loharano azo anovozan-kevitra == '''Boky''' * Ratongavao Charles Raymond, ''Abidi-n' ny Ekiomenisma'', Edition Ivonea Fianarantsoa, Imprimerie Sait-Paul Fianarantsoa, 2017, 64 p. *Raminosoa Marcel (Mpandrindra), ''Inona moa ny FFPM ?'', Antananarivo, 2003, 44 p. *Razafintsalama A., ''Tari-dalana ho an' ny Katôlika momba ny ekiomenisma'', Imprimerie Saint Paul Fianarantsoa, 1990. *Sophie Blanchy, Jean-Aimé Rakotoarisoa, Philippe Beaujar, Chantal Radimilahy (dir.), ''[https://www.karthala.com/accueil/1637-les-dieux-au-service-du-peuple-itineraires-religieux-mediations-syncretisme-a-madagascar-9782845867390.html Les dieux au service du peuple] {{Wayback|url=https://www.karthala.com/accueil/1637-les-dieux-au-service-du-peuple-itineraires-religieux-mediations-syncretisme-a-madagascar-9782845867390.html |date=20240907151728 }}'', Paris, Éditions Karthala, coll. « Religions contemporaines », 2006, 536 p. '''Rohy ivelany''' *"[https://www.fjkm.mg/index.php/2020/11/30/ffkm-40-taona/ FFKM 40 Taona]", ''www.fjkm.mg'' *"[https://www.persee.fr/doc/polaf_0244-7827_1993_num_52_1_5710 Quand les Eglises entrent en politique ...]", ''www.persee.fr'' *"[https://journals.openedition.org/chretienssocietes/3539 L’imbrication du politique et du spirituel à Madagascar : un défi pour la laïcité]", ''journals.openedition.org'' == Jereo koa == * [[Kristianisma eto Madagasikara]] *[[Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara]] *[[Fiangonana zokiny]] *[[Fiangonana zandriny]] *[[Sekiolarisma]] == Loharano == [[Sokajy:Fiangonana]] [[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]] 5426221gugeay1xga1j7im27gqx6nwb 0 244570 1151253 1097970 2026-09-25T22:55:51Z Thelezifor 15140 /* */ Nanitsy tsipelina 1151253 wikitext text/x-wiki [[Sary:Das Fragment von Akhmim in Griechisch.jpg|vignette|373x373px|Sombiny tamin' ny sora-tanana hita tany Akhmîm ([[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] Ambony).]] Ny '''''Filazantsaran' i Petera''''' na '''''Evanjelin' i Piera''''' dia [[Filazantsara apôkrifa|evanjely apôkrifa]] iray karazana amin' ny [[Filazantsara sinôptika]] izay tokony ho voasoratra taorian' ny fisasahan' ny taonjato faha-2. Io no hany evanjely mitantara amin' ny antsipiriany kokoa ny nivoahan' i [[Jesoa]] avy tao am-pasana tamin' ny [[Fitsanganan'i Jesosy ho velona|nitsanganany tamin' ny maty]]. Tao [[Akhmīm|Akhimîm]] ao [[Ejipta]] no nahitana ny ampahany amin' io evanjely io. Ahitana fitantarana izay anaovan' i [[Petera]] "izaho" ny tenany io ampahan-dahatsoratra io. Miresaka momba ny fitsarana an' i Jesoa sy ny [[Fanomboana an' i Jesoa|fanomboana]] azy tamin' ny [[hazo fijaliana]] ary ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|fitsanganany tamin' ny maty]] izy. == Votoatiny == Anterina mafy ao amin' io filazantsara io ny helok' i [[Herôda Antipasy|Herôda]] (izay voalaza ao fa mpanjaka) sy ny an' ny [[Jiosy]] miohatra amin' ny an' i [[Pôntio Pilato|Pilato]] sy ny Rômana: manomboka amin' ny fandavan' i Herôda sy ny Jiosy hanasa tanana tahaka an' i Pilato, alohan' ny hanamelohana an' i Jesoa, ilay ampahan-dahatsoratra. Taorian' ny fiaingan' i Pilato dia namoaka didim-pitsarana koa i Herôda. Taorian' ny [[fanomboana an' i Jesoa]] miaraka amin' ny jiolahy roa, ny vatan' i Jesoa dia napetraka tao amin' ny fasan' i [[Jôsefa avy any Arimatea]] izay voahidy tateraka sady nambenana miaramila rômana araka ny fangatahan' ny manam-pahefana jiosy, fa namitsaka kosa ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|mpianatr' i Jesoa]] izay noroahina. Vavolombelon' ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|fitsanganan' i Jesoa]] ho velona ny miaramila. Nentina zava-mananaina miendrika [[anjely]] goavambe i Jesoa nefa nihoaran' ilay nitsangan-ko velona izy ireo. Nihazakazaka ny miaramila mpiambina hampandre an' i [[Pôntio Pilato|Pilato]]. Nanambara ny fitsanganan-ko velon' i Jesoa tamin' i [[Maria Magdalena]] sy tamin' ny namany tonga hamangy ny fasana kosa ny zava-mananaina fahatelo. Ny lahatsoratra dia mifarana amin' ny fankalazana ny andro firavoravoan' ny [[Paska jiosy|mofo tsy misy masirasira]] miaraka amin' ny mpianatr' i [[Petera]] sy i [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] ary i [[Matio|Levy]] izay ndeha hanjono any [[Galilea (faritra)|Galilea]]. Izany dia hita ao amin' ny fizaràna izay angamba anomanana ny fitantarana ny fisehoan' i Jesoa voalohany teo amin' izany toerana izany. == Jereo koa == * [[Apôkrifan' ny Baiboly]] * [[Apôkrifan' ny Testamenta Vaovao]] * Filazantsara apôkrifa sasany: ''[[Evanjelin' ny Fahamarinana|Filazantsaran' ny Fahamarinana]], [[Evanjelin' i Nikôdemôsy|Filazantsaran' i Nikôdemôsy]], [[Evanjelin' i Filipo|Filazantsaran' i Filipo]], [[Filazantsaran' i Tômasy]], [[Evanjelin' i Barnabà|Filazantsaran' i Barnabà]], [[Evanjelin' i Gamaliela|Filazantsaran' i Gamaliela]], [[Filazantsaran' i Jodasy]], [[Filazantsaran' i Maria]], [[Filazantsaran' i Petera]], [[Filazantsara miafin' i Marka]], [[Evanjely arabon' ny Fahazazana|Filazantsara Arabon' ny Fahazazana]], [[Evanjely armenianan' ny Fahazazana|Filazantsara Armenian' ny Fahazazana]], [[Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy|Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy]]''. 4ct2eubpa8d90ywilbbmpr4q87v52k7 0 257370 1151299 1120335 2026-09-26T08:49:10Z ~2026-50172-80 41062 1151299 wikitext text/x-wiki {{coord|-17.341110|-39.220830}} {{infobox tanàna |anarana = Prado |velarantany =1692,1 |haavo = 15 |fanjakana = [[Bahia]] |isam-ponina = 37.241 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Cristo com Igreja Matriz de Nossa Senhora da Purificação ao fundo, Prado BA.JPG |saina =Prado Bandeira.jpg }} [[File:Bahia Municip Prado.svg|thumb|left|Prado]] '''Prado''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[Bahia]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 37.241 mponina tamin'ny taona 2024. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Bahia]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat|Prado (Bahia)}} [[en:Prado, Bahia]] [[pt:Prado (Bahia)]] [[sokajy:Tanàna ao Bahia]] kycgdog7oouno261x9yenb4nbbjwky5 0 264896 1151258 1089023 2026-09-25T23:23:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151258 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Ionuț_Silaghi_de_Oaș.jpg |anarana=Ionut Silaghi de Oas |teraka=16.03.1990 |maty= |firenena= |mpiaraka= |asa= * [[injeniera]] * [[mpitendry mozika]] |taona niasàna= }} '''Ionut Silaghi de Oas''', Count de Szilagyi-Oas (teraka ny 16 martsa 1990) dia mpanakanto [[Romania|romanianina]], <ref>http://lyricstranslate.com/en/ionuț-silaghi-de-oaș-cine-n-are-mamă-dragă-lyrics.html</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20150508194106/http://din-oas.blogspot.ro/2013/05/despre-ionut-silaghi-de-oas.html</ref> mpamory mozika, mpanoratra ary injeniera. Izy no loham-pianakaviana Szilagyi-Oas ankehitriny ary Sekretera jeneralin'ny ''Ansamblul Oaşul ankehitriny''. <ref name="Com">{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://fr.unionpedia.org/i/Ionu%C8%9B_Silaghi |accessdate=2019-09-29 |archivedate=2016-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331004218/http://fr.unionpedia.org/i/Ionu%C8%9B_Silaghi }}</ref> Izy dia manana mari-pahaizana amin'ny oniversite teknikan'i Cluj-Napoca ary an'ny Oniversite Babes-Bolyai. Nahavita ny mari-pahaizana master tao amin'ny University Cluj-Napoca ihany koa izy. <ref name="ref">http://plus.wikimonde.com/wiki/Ionuț_Silaghi, https://web.archive.org/web/20170222122301/http://plus.wikimonde.com/wiki/Ionu%C8%9B_Silaghi, Retrieved February 22, 2017</ref> [[Sary:Poezii_oşeneşti_by_Ionuț_Silaghi_de_Oaș_-_cover_book_.jpg|ankavanana|vignette|283x283px| fonony eo alohan'ny boky Poezii oseneşti avy amin'i Ionut Silaghi de Oas ]] [[Sary:HE_Nob._Ionuţ_Silaghi_de_Oaș_-_China.jpg|ankavanana|vignette|350x350px| Ionut Silaghi de Oas (ankavanana) ao amin'ny Nanning International Folk Art Festival 2012, CAEXPO 2012, [[Repoblika Entim-bahoakan'i Sina]] ]] == Toe-javatra izay natrehiny == * Nanning International Folk Art Festival Festival 2012, CAEXPO 2012, [[Repoblika Entim-bahoakan'i Sina]], izay nitarika ny delegasiona romanianina. * 2014 - ''Utazás'' International Tourism Fair, [[Hongaria|Hongria]] . * 2016 - Tour & Travel [[Varsôvia|Warsaw]] (TT Warsaw) Iraisam-pirenena iraisam-pirenena fizahan-tany, [[Polonia|Polonina]] . <ref>crungheni.md: ''[http://www.crungheni.md/wp-content/uploads/2017/01/expo10.jpg Official photography of Ungheni rayon council] {{Wayback|url=http://www.crungheni.md/wp-content/uploads/2017/01/expo10.jpg |date=20170402112854 }}, [[Republic of Moldova]]; https://web.archive.org/web/20170402112854/http://www.crun/gheni.md/wp-content/uploads/2017/01/expo10.jpg''</ref> == Fanomezam-boninahitra sy loka == * Lohateny amin'ny ''artista tanora ao amin'ny distrika Satu Mare'', nomen'ny filankevitry ny distrika Satu Mare ary ivotoerana iray any Mare County ho fitahirizana sy fampiroboroboana ny kolotsaina nentim-paharazana (19 aprily 2013). * Ny diplaoman'ny fanomezam-boninahitra ny Fetiben'ny mpanakanto iraisam-pirenena Nanning 2012, CAEXPO 2012, [[Repoblika Entim-bahoakan'i Sina|Repoblika Vahoakan'i Shina]] . * Ny mari-boninahitry ny LAUREAT tamin'ny famoahana voalohany an'ny ''Gala of Young Creators'', nomen'ny Fikambanan'ny Filankevitra Local Satu, Fikambanana Mpanoratra Northwest sy Alfazet Cenacle Satu Mare, tamin'ny 5 Jona 2008. * Ny diplaoma nomen'ny Filankevitra Negrești-Oaș Local and Hall Negrești-Oaș, ho fitehirizana ny fomba amam-panao ao amin'ny firenena Oaș. == Sary == <center><gallery> Sary:ES Ionuţ Silaghi de Oaș (2).jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaș tamin'ny 2005 Sary:ES Ionuţ Silaghi de Oaș (3).jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaș tamin'ny 2007 Sary:ES Ionuţ Silaghi de Oaș (1).jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaș tamin'ny 2008 Sary:E.S. Nob. Ionuţ Silaghi de Oaș.png|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaș tamin'ny 2014 Sary:Ionuț Silaghi de Oaș - PRIM-ART Satu Mare.jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuț Silaghi de Oaș ao amin'ny PRIM-ART, [[Satu Mare]], 2013 Sary:Liviu Dragnea Deputy Prime Minister of Romania - Aurelia Fedorca Mayor of Negreşti-Oaş - Noble Ionuţ Silaghi de Oaş.png|<nowiki> </nowiki>ankihona | ankavanana | 300px | Ionuț Silaghi (ankavanana) miaraka amin'i [[:en:Liviu Dragnea|Liviu Dragnea]] (ankavia), [[:en:President of the Chamber of Deputies of Romania|Filohan'ny Antenimieran'i Solombavambahoakan'i Romania]], ny [[Prime Minister of Romania|praiminisitra teo aloha Romania]] sy Aurelia Fedorca (afovoany), Ben'ny tanànan'i Negreşti-Oaş Sary:Ionuț Silaghi de Oaș - Ungaria - Târgul Internațional de Turism.jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuț Silaghi de Oaș ao amin'ny ''Utazás'' International Tourism Fair, [[Hungary|Hongria]], 2014. Sary:Prof. Maria Tripon și E.S. Nob. Ionuţ Silaghi de Oaș - Ansamblul Oașul.jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuț Silaghi de Oaș miaraka amin'i [[:ro:Maria Tripon|Maria Tripon]] . Sary:His Royal Highness Prince Nicolae of Romania and His Excellency Noble Ionuţ Silaghi de Oaş in 2014.png|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaş miaraka amin'ny [[:en:Nicholas Medforth-Mills|Printsy Nicolae avy any Romania]], zanak'i [[:en:Michael I of Romania|King Michael I avy any Romania]] sy [[:en:Queen Anne of Romania|Queen Anne avy any Romania]] (2014) Sary:Domnul Presedintele Traian Băsescu la Festivalul Național Sâmbra Oilor - Țara Oașului.jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaş (ao ambadiky) miaraka amin'i [[:en: Traian Băsescu|Traian Băsescu]], [[President of Romania|filoha]] faha-4 [[President of Romania|any Romania]] . Sary:HE Ambassador Ovidiu Dranga, HE Ionuț Silaghi de Oaș and professor Maria Tripon.jpg|<nowiki> </nowiki>Ionuţ Silaghi de Oaş miaraka amin'i Ovidiu Dranga, ambasadaoro manokana ary Plenipotentiary an'i [[Romania]] hatrany amin'ny Repoblika [[Poland|Polonina]], ary miaraka amin'ny profesora Maria Tripon any Polonina (2016). </gallery></center> == Referencecs == {{Reflist|2}} == Tranonkala hafa == {{commons-inline|links=[[commons:Category:Ionuț Silaghi de Oaș|Ionuț Silaghi]]}} * [http://music.wikia.com/wiki/Ionuț_Silaghi_de_Oaș http://music.wikia.com/wiki/Ionuţ_Silaghi_de_Oaş] * http://www.songtexte.com/artist/ionu-silaghi-5bcfe3b8.html * [http://www.versuri.club/romana-versuri-lyrics/ionut-silaghi-de-oas-prinsu-m-o-jendarii-asara-versuri-lyrics http://www.versuri.club/romana-versuri-lyrics/ionut-silaghi-de-oas-prinsu-mo-jendarii-asara-versuri-lyrics] {{Wayback|url=http://www.versuri.club/romana-versuri-lyrics/ionut-silaghi-de-oas-prinsu-m-o-jendarii-asara-versuri-lyrics |date=20190929193123 }} * [{{Allmusic|class=artist|id=mn0002193480|pure_url=yes}} Ionuț Silaghi] ao amin'ny Allmusic * https://www.imdb.com/name/nm10859157/ * http://d-nb.info/gnd/1140499319 * https://www.discogs.com/artist/5760706 {{vangovango}} {{Authority control}} [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1990]] [[Sokajy:Mpanao romaniana]] 4targq4vt7zrpfid7y0zaoi5vchf085 0 265157 1151225 1080965 2026-09-25T16:08:55Z HBoina 40172 Rajout 1151225 wikitext text/x-wiki {{Infobox pays| nom_local=د افغانستان اسلامي جمهوریت<br />جمهوری اسلامی افغانستان<br />(''Di Afganistan Islami Jomhoriyet''<br />''Jomhore Eslami-Ye-Afghanistan'')<br />République islamique d'Afghanistan | nom_malgache=Afganistàna | de=de l' | image_drapeau=Flag of Afghanistan.svg | lien_drapeau=Drapeau de l'Afghanistan | image_blason=| lien_blason=Armoiries de l'Afghanistan | image_carte=Afghanistan in its region.svg | devise=Andriamanitra no ngeza indrindra, Tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy Allah sy Môhameda. | langues_officielles= [[pachto]], [[persan]] ([[dari]])| capitale=[[Kaboul]] | coordonnées_capitale=34°30' N, 69° 10' E | lien_villes=Tanàna ao Afganistàna | titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra| plus_grande_ville=[[Kaboul]] | type_gouvernement=[[République islamique]] | titres_dirigeants=[[Présidents d'Afghanistan|Président]] | noms_dirigeants=[[Hamid Karzaï]] | superficie_rang=41 | superficie_totale={{formatnum:652000}} | pourcentage_eau=Négligeable | population_rang=38 | population_totale={{formatnum:31056997}}<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/af.html CIA, The world factbook]</ref> | population_année=2006 | densité=43 | type_indépendance=Date | pays_indépendance =avy amin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] | date_indépendance={{Date|19|Aogositra|1919}} | pays frontaliers={{CHN}}{{-}}{{IRI}}{{-}}{{PAK}}{{-}}{{TKM}}{{-}}{{UZB}}{{-}}{{TJK}}| gentilé=Afgana | pib=20 milliards de $ | pib_rang= | pib_date=2003 | pib_habitant=700 $ | IDH=0,229 | IDH_année= 1993 | IDH_catégorie= | IDH_rang= | monnaie= [[Afghani]] | code_monnaie=AFN | fuseau_horaire=+4:30 | hymne_national=[[Sououd-e-Melli|Milli Tharana]] | domaine_internet=.af | Religion officielle d'Etat=[[Islam]] indicatif_téléphonique=+93 | notes= | }} Ny '''Afganistàna''' na '''Repoblika Islamikan' i Afganistàna''' dia firenena any amin'ny faritra [[Azia Afovoany]]. I [[Kabul]] no renivohiny sady tanàna lehibe indrindra any. Tsy manana morontsiraka, mizara sisintany amin' i [[Pakistana]], amin' i [[Tajikistana]], amin' i [[Iràna]], amin' i [[Torkmenistàna]], amin' i [[Ozbekistàna]] ary amin' i [[Sina]]. Manana velarana mirefy 652.230 km² sy mponina miisa 39.232.003 tamin' ny taona 2023, izay atao ho Afgàna. Ny 40% amin' ny tany dia eo anelanelan' ny 1.500 sy 2.000 m ambonin' ny haabon' ny ranomasina. I Hindu Kush any avaratra-atsinanana no [[Tangorom-bohitra|tangoron-tendrombohitra]] lehibe indrindra ao amin' ilay firenena. Vitsy ny lalam-pifandraisana ao amin' io firenena io. Toetanin-tanibe maina ny toetany any: mamirifiry ny ririnina amin' ny ankapobeny ary maina sy mafana ny fahavaratra. Atao hoe د أفغانستان اسلامي جمهوریت izy amin' ny [[fiteny pastô]], ary جمهوری اسلامی أفغانستان amin' ny [[fiteny dary]]. Ny vahoaka afgana dia ahitana foko maro: ny [[Pastona (vahoaka)|Pastona]] sy ny [[Tajiky (vahoaka)|Tajiky]] no tena vahoaka maro anisa indrindra ao. Any amin' ny faritra ambanivohitra no monina ny ankamaroan' ny Afgana. Ambany dia ambany ny salan-taom-pahaveloman' ny olona any ary avo dia avo ny taham-pahafatesan' ny zaza. Ny fivavahana silamo no be mpanaraka indrindra any. Ny [[fiteny pastô]] sy ny [[fiteny dary]] no fitenim-pirenena any. Sahitana mafy ny toekaren' i Afganistàna noho ny ady nitranga tao amin' ilay firenena hatramin' ny faran' ny taompolo 1970. Ny [[fambolena]] no tena sehatr' asa lehibe indrindra: i Afganistàna no mpamokatra rongpony ''opium'' lehibe indrindra eran-tany. Manana [[harena an-kibon' ny tany]] toy ny [[volamena]], ny [[volafotsy]], ny [[varahina]] ary ny [[etona voajanahary]] koa ity firenena ity. Ny faritra misy an' io firenena io dia ifanenan' ny foko maro sy ifanenan' ny mpivarotra avy any [[Eorôpa]] ho any [[Azia]] na avy any Azia mankany [[Azia Andrefana]] na makany Eorôpa. Tamin' ny [[Andro Taloha]] dia efa nifanenan' ny mponina mpivarotra miaina eo akaikiny toy ny [[Iranianina (vahoaka)|Iranianina]], ny [[Tiorka (vahoaka)|Tiorka]] na ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] io faritra io. I [[Gengis Khan]], i [[Aleksandra Lehibe]] sns no olo-malaza nandalo tao Afganistàna. Taorian' ny nionganan' ny [[Afsarida|Empira Persa Afsarida]] dia lasa mizaka tena (tamin' ny 1747) i Afganistàna teo ambany fifehezan' ny jeneraly [[Ahmad Khan Abdali]], lasa ''padishah'' nitondra an' ilay firenena tamin' ny taona 1747. Ny zaratany nisy azy tamin' ny [[Andro Taloha]]<nowiki/>dia vaorin' ny Empira Baktriana, ny Empira Kosàna na ny Empira Gazvenida. Taorian' ny Ady Anglô-Afgana faharoa dia tsy namela an' i Afganistàna tany ny [[Britaina Lehibe|Britanika]], fa nilaza ny Britanika fa tsy hidikiditra anatin' ny raharaha anatin' ilay faritra. Lasa firenena "manefitra" tamin' ny taona 1879 hatramin' ny taona 1919 i Afganistàna, fa mbola mahazo mizaka tena ara-pôlitika anatiny. == Jereo koa == * [[Talibana|Talibàna]] * '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Vahoaka ao Afganistàna''': [[Pastona]] - [[Fiavian'ny Pastona]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] == Tsiahy == <references/> [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Azia]] [[Sokajy:Afganistana]] dyhlqahht6qudcm8ngote1bg8n2zxw9 0 266372 1151286 1134397 2026-09-26T06:05:37Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151286 wikitext text/x-wiki [[Sary:SARS-CoV-2 without background.png|vignette|295x295px|Ny tsimokaretina coronavirus ]] Tamin'ny 20 Marsa 2020 vao fantatra amin'ny fomba ôfisialy ny fisian'ny '''valanaretin'ny Covid 19 eto [[Madagasikara]]''', araka ny fanambaràna nataon'ny fitondram-panjakana [[Madagasikara|malagasy]]. Tsiahivina fa tamin'ny faramparan'ny taona 2019 tany [[Sina]] no nanombohan'ilay valanaretina Covid-19 izay niteraka fahasahiranana ara-pahasalamana maneran-tany, ka ny [[otrikaretina]] niteraka izany dia ny [[SARS-CoV-2]], araka ny fanambaràn'ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) tamin'ny 11 Marsa 2020. Vehivavy telo avy any [[Frantsa]] no hita fa mararin'io aretina io rehefa nidina avy tamin'ny fiaramanidina nitondra azy ireo ka notsapaina hafanana<ref><small>"[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/tonga-eto-madagasikara-ny-coronavirus-vehivavy-3-avy-any-frantsa-no-voany/ Tonga eto Madagasikara ny coronavirus, Vehivavy 3 avy any Frantsa no voany]", in ''Aagencemalagasydepresse.com''</small></ref>. Raikitra avy hatrany ny fandraisana fepetra toy ny fanajanonana ny sidina rehetra avy any ivelany (fanambaràna tamin'ny 17 Marsa 2020) mandritra ny 30 andro manomboka ny 20 Marsa 2020<ref><small>[http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml "Madagascar suspend toutes les liaisons aériennes régionales et internationales".] {{Wayback|url=http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml |date=20200318071426 }} {{Wayback|url=http://mg2.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml|date=20200318071426}} ''mofcom.gov.cn''. 18 Mars 2020. Notsidihina tamin' ny 30 Marsa 2020.</small></ref>, indrindra fa avy amin'ireo [[Eorôpa|firenena eorôpeana]]<ref><small>"[http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml Madagascar suspend toutes les liaisons aériennes régionales et internationales] {{Wayback|url=http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml |date=20200318071426 }} {{Wayback|url=http://mg2.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml|date=20200318071426}}" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fmg2.mofcom.gov.cn%2Farticle%2Fchinanews%2F202003%2F20200302946118.shtml tahiry]], sur mofcom.gov.cn, 18 Marsa 2020 (Notsidihina ny 30 Marsa 2020)</small></ref>, ny fanentanana ny vahoaka hihiboka ao amin'ny toeram-ponenany avy<ref><small>"[https://www.mining.com/sumitomo-halts-mines-in-bolivia-madagascar/ Sumitomo halts mines in Bolivia, Madagascar]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.mining.com%2Fsumitomo-halts-mines-in-bolivia-madagascar%2F tahiry]], sur MINING.COM, 26 mars 2020 (consulté le 26 MarsA 2020)</small></ref>, ny fijerena ny mari-panan'ireo olona anaty fiara mbola niala na niditra ny [[tanàn-dehibe]] toa an'[[Antananarivo]], renivohitr'i [[Madagasikara]], ny fampiatoana ny fitateram-bahoaka, ny fanakatonana ny toeram-piasana mety hahitana olona maro ary ny fanakatonana ny sekoly sy ny toeram-pivavahana. Nanomboka tamin'ny 21 Marsa sy nifarana tamin'ny 18 Ôktôbra ny hamehana ara-pahasalamana eto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 2020. Misy fiantraikany ara-tsôsialy ny fahatafidiran'io [[valanaretina]] io eto Madagasikara sy ireo fepetra tsy maintsy noraisin'ny fanjakana, ka isan'izany ny fisondrotry ny vidin' entana sasany, ny fahasahiran'ireo mpitrongy vao homana, ny fahaverezan'asan'ny olona maro, ny fijalian'ireo olona avy na mandalo ao [[Antananarivo]] na [[Toamasina]] ka mikasa hody any amin'ny faritra hafa, na ireo mikasa hody ao Antananarivo na ao Toamasina avy any amin'ny faritra hafa. Ny [[Institut Pasteur eto Madagasikara]] no misahana ny fitiliana ny aretina tamin'ny voalohany, ka ny hôpitaly manara-penitra eny Andohatapenaka no misahana ny fanaraha-maso ny fivoaran'ny aretin'ireo olona tazomina ao. Rehefa nitombo ny tranga dia natsangana koa ny toerana maro hanaovana fizaham-pahasalamana sy handraisana ny mararin'ny Covid-19. Arakaraka ny fisehon'ny olana no itadiavan'ny fitondram-panjakana paikady hamahana ny olana misy eo amin'ny fiarahamonina, isan'izany ny famelomana ny "Tsena Mora" sy ny fizarana sakafo maimaimpoana ho an'ny sokajin' olona heverina fa marefo. Nanampy ny firenena malagasy ara-tsosialy koa ny fikambanana sy ny firenena sasany avy any an-dafy. Ho takalon'ny fiarovana ny olona tsy ho azon'ilay valanaretina dia niantraika amin'ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] ny fepetra noraisin'ny fitondram-panjakana izay nanidy ny toeram-pivarotana sy ny orinasa mpamokatra ary ny fitaterana manerana an'i [[Madagasikara]]. Isan'ny tsy voatsinjo koa ny fianaran'ny zaza malagasy tamin'ny fanakatonana aloha loatra ny sekoly rehetra manerana an'i Madagasikara, eny na dia mbola tsy nidiran'ilay valanaretina aza ny [[Faritra eto Madagasikara|faritra]] maro raha tsy taty aoriana be. == Ireo andro vitsy talohan'ny fidiran'ny valanaretina == === Fifamoivoizana mampifandray amin'ny any ivelany === Ny [[fizahàn-tany]] sy [[fitaterana ana habakabaka]] sy [[Fitaterana an-dranomasina|an-dranomasina]] mampitohy an'i [[Madagasikara]] amin'ny any ivelany dia mbola nalalaka nandritra ny fotoana efa nahafantaran'ny maro fa tsy mitsaha-mitombo ny isan'ny firenena idiran'ilay valanaretina Covid-19. Nivezivezy tsy niato ny [[fiaramanidina]] mitondra vahiny sy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mankaty Madagasikara sy mankany ivelany. Maro ny Malagasy tsotra nitaky sy niangavy ny fanakatonan'ny fanjakana ny sisin-tanin'i Madagasikara, ka any amin'ny [[tambajotran-tserasera]] no nahitana izany fitakiana izany betsaka. Raha maro ny Malagasy natahotra ny hidiran'izany aretina izany eto Madagasikara dia misy koa ireo nihevitra fa tahotra tsy marim-pototra loatra izany fa miforona noho ny vaovao tsy marina misy mampiely<ref><small>"[https://mada-actus.info/sante-et-bien-etre/coronavirus-madagascar-peur-malgaches/ Coronavirus & Madagascar : notre crainte est plus contagieuse que le virus] {{Wayback|url=https://mada-actus.info/sante-et-bien-etre/coronavirus-madagascar-peur-malgaches/ |date=20200324092700 }}", ''Mada Actus.Info'', 11 Marsa 2020.</small></ref>. === Ny hevitr'ireo mpanao pôlitika === ==== Fanairana nataon-dRavalomanana ==== Nilaza ny tokony hanidiana ny sisin-tany ny ny filohan'ny antoko [[Tiako i Madagasikara]] (TIM) sady filoha-pirenena teo aloha [[Marc Ravalomanana]] tamin'ny 11 Marsa 2020<ref><small>Hoy Ravalomana: "''Ny mpitondra no tomponandraikitra voalohany amin' ny fiarovana ny vahoaka, koa manaitra sy manao antso avo aminareo aho amin' ny maha raiamandreny ahy eto amin' ny firenena ny mba handraisana fepetra hentitra sy haingana ny tokony hanidiana ny sisintanin' i Madagasikara, indrindra ho an' ireo sidina avy amin' ireo firenena efa voakasik' ity valanaretina coronavirus ity. Marefo ny firenentsika manoloana izany zava-doza izany ka tsy maintsy hentitra ny fepetra tokony ho raisina''."</small></ref>. ==== Nanontany ny hevitry ny Governemanta ny Solombavambahoaka ==== Noho izany rehetra izany dia nampiantso ireo minisitra misahana ny fahasalamam-bahoaka, ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]], ny fitaterana ary ny famantarana ny toetrandro ny Solombavambahoaka tamin'ny 12 Marsa 2020 tao [[Tsimbazaza]] mba hahazo fanazavana momba ny fomba hiarovana an'i Madagasikara tsy hidiran'ilay valanaretina<ref><small>"Coronavirus, tsy filaminana: Nampanantsoin’ny depiote ireo minisitra tompon’andraikitra" in ''La Gazette de la Grande Ile'', 12 Marsa 2020;</small> </ref>. Nanome toky ireo minisitra ireo fa voafehy tsara ilay aretina satria mbola tsy misy olona heno fa marariny hatramin'io andro io. Ny solombavam-bahoaka avy amin'ny mpanohitra (indrindra ny avy ao amin'ny antoko TIM no lohalaharana tamin'izany. Nanamafy hatrany ny fanapahan-keviny ny tsy hanidy ny sisin-tany anefa ny governemanta malagasy sady nanome toky fa hahavoafehy an'ilay valanaretina noho ny fahavononan'ny ho enti-manana amin'izany sy ny fanohanan'ny mpaiara-miombona antoka. === Fanakatonana amin'ny ampahany ny sisintany === Nanao kabary momba ny fiarovana an'i [[Madagasikara]] tsy hidiran'ny coronavirus ny filoham-pirenena [[Andry Rajoelina]] tamin'ny 14 Marsa 2020, ka isan'ny voalazany ny fampiatoana ny sidina rehetra avy any ivelany ([[Italia]], [[Espaina]], [[Frantsa]], [[Alemaina]] sy ny sisa) manomboka amin'ny 15 Marsa 2020 mandritra ny telopolo andro, nefa avela hiditra ny fiaramanidina mitondra Malagasy sy vahiny monina eto Madagasikara avy any ivelany mandra-pahatongan'ny 19 Marsa 2020, voaresaka koa ny tsy andraisana intsony ireo sambo mpitondra olona nanomboka tamin'ny 14 Marsa 2020. Tamin'ny volana Marsa 2020 ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) tamin'ny alalan-dramatoa Charlotte Faty Ndiaye, izay solontenany eto Madagasikara, dia nampita ny hafatry ny OMS fa tsotra ny fiadiana amin'ny coronavirus, dia ny tsy fitangoronan'ny olona, ary ny tsy fahampian'ny fampahalalam-baovao sy fanentanana no tena olana. Nilaza koa izy fa voaomana ny fiatrehana ny coronavirus eto Madagasikara. Nanome vola mitentina 3&nbsp;700&nbsp;000 dôlara (avy amin'ny [[Banky Iraisam-Pirenena]]) hiatrehana ny coronavirus ny OMS, ka isan'ny nampatoky ny fitondram-panjakana izany <ref><small>"[http://madagate.org/madagascar-informations-politiques/a-la-une/7449-andry-rajoelina-kabary-manontolo-an-tsoratra-mombanny-coronavirus.html Andry Rajoelina. Kabary manontolo an-tsoratra momban'ny coronavirus]", in ''MAdagate'', 15 Marsa 2020.</small></ref>. Nanampy koa izy fa ny mety ho vokatra ara-tsosialy sy ara-toekaren'ny fanakatonana sisin-tany no ratsy kokoa. Noho izany, araka ny hafatry ny OMS dia tsy tokony hakatona tanteraka ny seranam-piaramanidina eto Madagasikara mba tsy hampikatso ny toekarena izay hita fa mihamandroso. Izany no mbola naharesy lahatra ny fitondram-panjana namela ny fitaterana an' habakabaka mampitohy an'i Madagasikara amin'ny firenena vitsy toa an'i Frantsa. Hatramin'ny 14 Marsa 2020 ny fitondram-panjakana dia nanao izay hampitony ny tahotry ny vahoaka fa mbola tsy tonga eto Madagasikara ny coronavirus ary manao izay ho afany hiarovana ny ain'ny Malagasy ny mpitondra amin'ny alalan'ny fandraisana fepetra isan-karazany mifandraika amin'izany miampy ny fanohanan'ireo mpiara-miombona antoka amin'i Madagasikara. == Fidiran'ilay valanaretina eto Madagasikara == Ny [[fitaterana ana habakabaka]] no fitaovana nampiditra ny valanaretina coronavirus eto Madagasikara.[[Sary:Ivato Intl Airport Antananarivo Madagascar.jpg|vignette|266x266px|Ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena Ivato]][[Sary:COVID-19 Outbreak World Map.svg|vignette|499x499px|Sarintany maneho ny fielezan'ny aretina vokatry ny ''coronavirus'' maneran-tany tamin'ny 21 Marsa 2020. Tamin'ny 20 Marsa 2020 no nambara amin'ny fomba ôfisialy ny fisian'ny olona tratran'ilay valanaretina eto Madagasikara.]] === Ireo olona tratra voalohany === [[Sary:144dt - Air France Cargo Boeing 747-200F, F-GCBH@CDG,10.08.2001 - Flickr - Aero Icarus.jpg|vignette|278x278px|Fiaramanidin'ny Air France]] Vehivavy telo avy any [[Frantsa]] no nolazaina tamin'ny fomba ôfisialy fa voan'ilay valanaretina vokatry ny coronavirus eto Madagasikara, araka ny fanambaràna nataon'ny filoham-pirenena malagasy [[Andry Rajoelina]] tamin'ny 20 Marsa 2020. Tsy niara-tonga ireo vehivavy ireo fa ny iray (41 taona) dia efa tonga tao amin'ny [[seranam-piaramanidina Ivato]] tamin'ny 17 Marsa 2020 niaraka tamin'ny fiaramanidina ''Air France 934'', ny iray hafa (19 taona) tonga tao tamin'ny 18 Marsa rehefa avy nandalo tao [[Maorisy]] sady niaraka tamin'ny fiaramanidina maorisiana ''Air Mauritius MK 288'', ary ny fahatelo kosa (45 taona) tonga teto tamin'ny 19 Marsa 2020 niaraka tamin'ny fiaramanidina A''ir Mad MD 051''<ref><small>"[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel, trois cas de Coronavirus à Madagascar"] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}, in ''Orange Madagascar''. 20 Masa 2020.</small></ref> <ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/a-la-une/2020/03/21/declaration-dandry-rajoelina-3-passageres-malgaches-contaminees-par-le-coronavirus/ "Déclaration d’Andry Rajoelina : 3 passagères malgaches contaminées par le Coronavirus"], ''Midi Madagasca''r, 21 Marsa 2020</small></ref>''.'' Nisy olona sivy hafa indray no fantatra tamin'ny 23 Marsa 2020 fa voan'ny coronavirus, araka ny fanambaràna ôfisialy nataon'ny filoham-pirenena, ka nampitombo roa ambin'ny folo ny isan'ny olona tratran'ilay valanaretina eto Madagasikara izany.<ref><small>"[http://www.midi-madagasikara.mg/a-la-une/2020/03/23/9-nouveaux-cas-de-coronavirus-confinement-total-et-couvre-feu-pour-tana-et-tamatave/ 9 nouveaux cas de Coronavirus : Confinement total et couvre feu pour Tana et Tamatave]", ''MidiMadagascar,'' 23 Marsa 2020.</small></ref>. Ny sidina ''Air France AF934'' no nitondra azy ireo: vehivavy malagasy efatra (43, 54, 58 ary 61 taona), lehilahy malagasy roa (44 sy 60 taona), lehilahy frantsay iray monina eto Madagasikara (60 taona), lehilahy gineana iray monina eto Madagasikara (55 taona), lehilahy hafa iray koa (58 taona). Nandritra ny fotoana namelana ireo fiaramanidina samihafa amin'ny sidina avy any Frantsa ireo no nahatafiditra ireo olona ireo fa tsy indray mandeha. Raha toa ka natoka-monina mandritra ny dimy ambin'ny folo andro ny ankamaroan'ireo mpandeha tamin'ny sidina avy any ampita dia tsy vitsy koa ireo nozahana mari-pana dia nalefa nody ka atahorana hampiely ilay aretina satria tsy fantatra na mitondra ilay [[tsimokaretina]] izy ireo na tsia na dia ambany aza ny maripanany tamin'ny andro nahatongavany. Na dia nolazaina fa naato tanteraka ny sidina mampitohy an'i Madagasikara amin'ny any ivelany dia mbola nisy ihany ny sidina ''Air France'' nahazo alalana manokana tamin'ny fitondram-panjakana malagasy nandritra ny andro vitsy taorian'izany fanakatonana tanteraka izany<ref><small>[https://www.gvalosoa.net/2020/03/21/vaovao-farany-tafiditra-eto-madagasikara-ny-coronavirus/ "Vaovao farany – Tafiditra eto Madagasikara ny coronavirus"] {{Wayback|url=https://www.gvalosoa.net/2020/03/21/vaovao-farany-tafiditra-eto-madagasikara-ny-coronavirus/ |date=20200324140224 }}, in ''Vaovao farany'', 21 Marsa 2020.</small></ref>. === Fepetra noraisin'ny fanjakana === ==== Fepetra manokana hoan'ny faritra Analamanga sy Toamasina ==== Manoloana ny fitomboan'ny isan'ny olona tratran'ilay valanaretina dia nanandray fepetra ny fitondram-panjakana malagasy ka nametraka ny tsy fahafaha-mivezivezin'ny mponina sy ny tokony hisian'ny fitokana-monina faobe (tsy mivoaboaka ny toeram-ponenana, olona iray isan-tokatrano ihany no afaka mivoaka raha tsy maintsy hanao izany) mandritrany dimy ambin'ny folo andro, ho an'ny mponina ao amin'ny [[faritra Analamanga]] sy ny tanànan'[[Antananarivo]] sy [[Toamasina]]. Nahiboka tanteraka<ref><small>[https://edition.cnn.com/2020/07/06/africa/madagascar-lockdown-coronavirus-intl/index.html "Madagascar reimposes lockdown in capital as coronavirus cases surge"]. ''CNN''. 6 July 2020. Notsidihina tamin' ny 7 Jolay 2020.</small></ref> ny faritra Analamanga tamin'ny 6 hatramin'ny 20 Jolay 2020. Natsangana tao amin'ny ''Mining Business Center'' ao Ivato ny ''Centre opérationnel Covid-19'' izay natokana hanara-maso ny marary sy ireo natoka-monina. Tsy azo atao ny mivezivezy amin'ny alina manomboka amin'ny 8 ora alina ka hatramin'ny 5 ora maraina. Tsy maintsy mijanona ao amin'ny toeram-ponenany avy ny mponina ao Toamasina sy Antananarivo, mijanona ny fitateram-bahoaka ([[taksibrosy]], [[taksibe]], [[taksy]]) ao amin'ireo tanàna roa ireo, afa-tsy ireo fiarakodia mitondra entam-barotra sy ny fiarakoadia an'ny tena manokana. Misokatra ihany manomboka amin'ny 6 ora maraina hatramin'ny 12 ora antoandro ny toeram-pivarotana ahitana ireo zavatra ilain'ny mponina andavanandro ([[vary]], [[voamaina]], [[Solitany|solika]], [[siramamy]], sns), ka isan'izany ny mpamongady, ny mpaninjara ary ny tsenam-pokontany. Napetraka ny sakana hanaovana fizaham-pahasalamana amin'ireo lalana mivoaka sy miditra an'Antananarivo sy amin'ny tanàn-dehibe hafa, izay izahana ny hafananan'ireo olona afaka mandeha mivoaka ny tanàn-dehibe rehetra hisorohana ny fihanak' ilay valanaretina amin'ny faritra hafa. ==== Fepetra faobe ==== Notadiavina indray ireo Malagasy avy any ivelany tafiditra eto [[Madagasikara]] hatramin'ny 14 Marsa 2020, izay navela nody tamin'ny mbola tsy nahitana olona mararin'ny coronavirus. Mikatona ny sampan-draharaham-panjakana rehetra afa-tsy ireo mikarakara ny fahasalamana sy ny fitsarana ary ny filaminam-bahoaka. Mikatona ny toeram-piasana hafa rehetra afa-tsy ireo misahana ny angovo, ny [[Solitany|solika]], ny fahadiovan'ny tanàna, ny misahana asa fampahalalam-baovao ary ny [[banky]]. Navela ihany ny fisokafan'ny orinasa tsy miankina raha toa ka hahafehy tsara ny fepetra momba ny ady atao amin'ny cornavirus ny mpampiasa (elanelana iray metatra, famerana ny isan'ny mpiasa isan'andro, sns). Natsahatra, eran'i Madagasikara, ny fikarakarana mety hahavory olona maro (fifaninanana fanatanjahan-tena, lanonana, fivoriana, sns). Nikatona koa ny toeram-pianarana rehetra eran'ny Nosy mandritra ny dimy ambin'ny folo andro aloha, avy eo nandritra ny fotoam-pianarana manontolo. Taorian'ny fiaraha-midinika tamin'ny filoham-pirenena dia nanapa-kevitra ny tao amin'ny [[Fiombonan'ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM) ny hanakatona ny toeram-pivavahana, ka nanomboka tamin'ny Alahady 21 Marsa 2020 dia maro ny fiangonana nampihatra izany. === Ny fivoaran'ny valanaretina mandritra ny volana Marsa 2020 === Toy izao ny fivoaran'ilay valanaretina nandritra ny volana Marsa 2020: * 20 Marsa: olona telo mararin'ny Covid-19, io no isa voalohany. * 22 Marsa: miampy sivy ny marary, ka lasa roa ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 300%). * 23 Marsa: miampy dimy ny marary, ka lasa fito ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 41,7%). * 24 Marsa: miampy roa ny marary ka lasa sivy ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 11,8%). * 26 Marsa: miampy dimy ka lasa efatra amby roapolo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 26%). * 27 Marsa: miampy telo ka lasa enina amby roapolo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 8.3%). * Tsy nisy ny aina nafoy araka ny tatitra ôfisialin'ny fitondram-panjakana nandritra ny volana Marsa 2020. === Tsikera === Taorian'ny fanapahan-kevitry ny fanjakana hanakatona ny sisintany dia mbola nisy ny [[Sinoa]] miisa 38 tonga teto Madagasikara tamin'ny 19 Martsa 2020, dia ireo hanamboatra ny [[Kianjan' i Mahamasina|Kianjan'i Mahamasina]] (na Kianja Barea), ka nampametra-panontaniana sy nampatahotra ny olona sasany izany, noho ilay aretina avy any Sina, nefa ny fitondram-panjakana dia nanamafy fa tsy misy atahorana ny amin'izy ireo. Voalaza fa natoka-monina nandritra ny 15 andro tao [[Addis-Abeba]] mialoha ny nahatongavany eto Madagasikara izy ireo ary tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] avokoa fa misy avy ao [[Afrika]]. Noho ny resa-be naterak' izany fahatongavan'ny Sinoa eto Madagasikara izany dia tapa-kevitra ny hamerina azy ireo any amin'ny toerana niaviany ny fitondram-panjakana. Tsy azon'ny olona koa ny fanapahan-kevitry ny fanjakana momba ny famelana ny mpiasan'ny orinasa tsy miankina hanohy hiasa nefa tsy avela hiasa ny mpitatitra olona. Tsy ireo te hamonjy ny faritra niaviany na ireo te hanohy ny asa madinika fivelomany andavanandro ihany no mimenomenona momba izany, fa ao koa ireo mitrongy vao homana, na ireo mitady anio ny hohanina rahampitso. Voatsikera ny toa fitanilana nataon'ny fitondrana malagasy raha nanome fotoana ampy hampodiana ny Malagasy avy any ampitan-dranomasina sy namela azy ireo hitaingina fiaramanidina, nefa tsy navelany handeha fiara ny Malagasy eto an-toerana tokony hody any amin'ny faritra misy azy avy. == Ny fiatrehana ny Covid-19 eto Madagasikara == === Fisehon'ny ady amin'ny Covid-19 === ===== Fandraisana andraikitry ny fanjakana ===== Manao sakana ara-pahasalamana ny fanjakana amin'ireo olona mandeha fiara mivoaka an'[[Antananarivo]] sy [[Toamasina]]. Miitatra amin'ny faritra hafa koa izany taty aoriana. Nilaza ho mandray an-tanana ny fanaraha-maso ireo ahiahina ho marary atoka-monina sy ireo tena marary ny fanjakana malagasy. Misy ny fanondrahana fanafody ny toerana sasany (indrindra ny tsena) sy ny fiara mpitatitra navela hiaasa. Manao fampianarana sy fanentanana ny olona amin'ny fihetsika tokony na tsy tokony hatao ny ministera maromaro mba tsy hifindran'ny aretina sy hanaparitaka izany. No rarana ny fivezivezena amin'ny alina manomboka amin'ny 8 ora hariva ka hatramin'ny 5 ora maraina. Manaraha-maso ny fitaovam-pitataterana sy mijerena ny isan'ny olona mitaingina aminy ny mpitandro filaminana amin'ny tanàn-dehibe sasany (ny isan'ny olona mandeha fiara na môtô iray dia tsy tokony hihoatra ny roa). ==== Fandraisana andraikitry ny tsirairay ==== [[Sary:Apothecary wearing a surgical mask (cropped).jpg|vignette|309x309px|Mpitsabo manao aro vava-orona]] Araka ny fanentanan'ny fitondram-panjakana dia ilaina ny fahadiovan'ny vatana (fanasan-tanana amin'ny [[savony]]), ny fampiasa takom-bava, ny tsy fivoaboahana ivelan'ny toeram-ponenany avy ([[Fihibohana (fahasalamana)|fihibohana]]), ny fiantsoana ny tompon'andraikitra amin'ny laharan-telefônina 910 na 913 raha misy olona ahiahina ho tratran'ny aretina. === Ny olana momba ny fiatrehana ny Covid-19 === Tamin'ny voalohany dia nitaraina ny olona noho ny halafosan'ny sarom-bava sy ny tsy fahafantarana ny fomba fampiasana izany. Olana koa ny tsy fahampian'ny fandrarahana [[fanafody]] amin'ny toerana tsy maintsy voakasiky ny olona eny amin'ny tanàna na eny amin'ny toeram-piasana, ny tsy maintsy ampiasana ny fitaovam-pifanakalozana ([[vola]]) sy ny fifanolorana ny entam-barotra amin'ny mpivarotra sy ny mpividy. Olana amin'ny ady amin'ny Covid-19 koa ny tsy fanajan'ny olona ny elanelana iray metatra rehefa milahatra eny amin'ny toeram-pivarotana sasany (magazay, fivarotam-panafody, ...) na mandeha eny an-tsena. == Ny tranga ara-tsôsialy ateraky ny fepetra momba ny Covid-19 == === Fahasahiranan'ireo tsy manan-kialofana === Betsaka ny Malagasy amin'ny tanàn-dehibe, indrindra ny ao [[Antananarivo]] sy [[Toamasina]], no mandositra mankany ambanivohitra na mody any amin'ny faritra niaviany izay mbola tsy ahenoana trangan'io aretina io. Eo koa ireo [[4Mi (Madagasikara)|4 Mi]] mpatory an-tsena izay efa tsy manana trano fonenana rahateo<ref><small>[https://www.koolsaina.com/video-grosse-problematique-confinement-4mi-antananarivo-pauvrete-madagascar/ "La grosse problématique du confinement des 4mi d'Antananarivo"], ''KoolSaina.com'', 23 Marsa 2020.</small></ref>. ====== Tsy fisian'ny fiara mpitatitra olona ====== Nanapa-kevitra somary tampoka ny fitondram-panjakana momba ny fampiatoana ny fifamoivoizana mampitohy an'Antananarivo amin'ny faritra hafa, na an'i Toamasina amin'ny faritra hafa, hany ka betsaka ny olona ianjadian'ny fahasahiranana ao amin'ireo tanàna roa ireo satria tsy afaka mody any amin'ny faritra niaviany, ary ireo any amin'ny faritra hafa izay tsy afaka mody any Antananarivo na any Toamasina; misy ny mitaraina lany vatsy, tsy mahita toerana honenana na hanatanterahana fidiovana. === Fiakaran'ny vidin-javatra === Nahazo vahana ny fanararaotana ataon'ny mpivarotra izay mampakatra ny vidin' entana ilain'ny mponina andavanandro (indrindra ny [[vary]]) sy ireo zavatra hafa heverin'ny maro fa mety miaro amin'ilay valanaretina ([[voasary makirana]], [[tongolo gasy]], sns). Niezaka nanara-maso ny tsena amin'ny tanàn-dehibe (indrindra ny ao [[Antananarivo]]) ny fitondram-panjakana mba hifehezana ny fihoa-pampan'ny vidin-javatra. Betsaka amin'ny toerana sasany ny olona milahatra eny amin'ny toeram-pivarotam-panafody mba hividy ireo fanafody izay heveriny fa afaka miaro amin'ny Covid-19. [[Sary:A surgical mask (2017).jpg|vignette|Aro vava-orona]] === Olana eny amin'ny orinasa tsy miankina === Betsaka very asa ny mpiasa amin'ny orinasa tsy miankina. Amin'ny orinasa tsy miankina izay mbola manohy mamokatra dia indraindray tsy voahaja ny fepetra fihibohana isan-toerana ao amin'ny toeram-piasana tsy miankina sasany (tsy voahaja ny elanelana iray metatra noho ny tsy maintsy ahatongavan'ny mpiasa rehetra hiasa), tsy misy na tsy ampy ny sarom-bava. === Fanagadrana === Naiditra am-ponja tamin'ny 4 Avrily 2020 i Arphine Rahelisoa, talen'ny famoahana ny [[gazety]] ''Ny Valosoa'', raha nivoaka tao ny fitsikerana ny fomba fintantanan'ny fitondram-panjakana malagasy ny ady amin'ny valanaretina coronavirus<ref><small>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/04/16/coronavirus-a-madagascar-une-journaliste-en-prison-pour-avoir-critique-la-gestion-de-l-epidemie_6036761_3212.html "Coronavirus : à Madagascar, une journaliste en prison pour avoir critiqué la gestion de l’épidémie"], ''Le Monde'', 16 Avrily 2020.</small></ref>. Nampanahy ny [[Reporters sans frontières]] (RSF) ny tsy hisian'ny fahalalahan'ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara noho izany<ref><small>[https://ewa.mg/news/news-afrika-tatitra-sy-filaharana-taona-2020-manahy-ny-hoavinny-fahalalahanny-asa-fanaovan-gazety-ny-rsf/ "Afrika – Tatitra sy filaharana taona 2020: manahy ny hoavin’ny fahalalahan’ny asa fanaovan-gazety ny RSF"], ''ewa.mg'', 22 Avrily 2020.</small></ref>. === Olana eo amin'ny tontolon'ny fanabeazana === Nanapakevitra ny hanakatona ny toeram-pampianarana rehetra ny fanjakana malagasy, ka voakasik' izany na ny an-tanàn-dehibe na ny any ambanivohitra lavitra, na ny [[faritra eto Madagasikara]] efa ahitana olona mitondra ny tsimokaretina, na ny faritra tsy mbola tratran'izany. Nisy tanàna tsy mbola nahenoana olona tratran'ny coronavirus nefa nakatona ny sekoliny. Ahina hidina ambany dia ambany ny fari-pahaizan'ny zaza malagasy vokatr'izany. Tsy mitovy tanteraka anefa ny fiantraikan'ny [[Fihibohana (fahasalamana)|fihibohana]] amin'ny fianaran'ny zaza malagasy<ref><small>[https://www.newsmada.com/2020/11/03/tao-anatinny-fihibohana-nisongadina-ny-tsy-fitoviana-teo-aminny-fampianarana/ "Tao anatin' ny fihibohana; nisongadina ny tsy fitoviana teo amin' ny fampianarana"] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2020/11/03/tao-anatinny-fihibohana-nisongadina-ny-tsy-fitoviana-teo-aminny-fampianarana/ |date=20201117221625 }}, ''NewsMada'', 3 Novambra 2020.</small></ref>. Nisy fiantraikany amin'ny fampidiram-bolan'ny sekoly tsy miankina sy amin'ny fandoavana ny karaman'ny mpampianatra ao aminy ny fihibohana lavareny<ref><small>[https://www.newsmada.com/2020/11/04/sekoly-tsy-miankina-aile-30-nny-mpianatra-sisa-nijanona-nanohy-taom-pianarana/ "Sekoly tsy miankina (Aile) 30%-n'ny mpianatra sisa nijanona nanohy taom-pianarana"], ''NewMada'', 4 Novambra 2020.</small></ref>. == Ny fiantraikan'ny Covid-19 amin'ny toekarena == Toy ny any amin'ny firenena maro dia voa mafy ny asa momba ny fizahan-tany<ref><small>[https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-madagascar-tourism/tourists-departure-leaves-madagascar-forlorn-as-coronavirus-fears-bite-idUSKBN2171QM "Tourists' departure leaves Madagascar forlorn as coronavirus fears bite"] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fus-health-coronavirus-madagascar-tourism%2Ftourists-departure-leaves-madagascar-forlorn-as-coronavirus-fears-bite-idUSKBN2171QM tahiry]], sur Reuters, 20 mars 2020 (notsidihina tamin’ ny 26 Marsa 2020)</small></ref>. Niato ny fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany|harena an-kibon'ny tany]] ao [[Ambatovy (orinasa)|Ambatovy]]. Nampitosaka vola ana hetsy tapitrisa ny [[Banky Foiben' i Madagasikara|Banky Foiben'i Madagasikara]] mba hanalefahana ny fahavoazana ara-toekarena vokatry ny Covid-19<ref><small>[https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-madagascar-economy/madagascars-central-bank-injects-cash-to-support-economy-due-to-virus-idUSL8N2BH6J1 "Madagascar's central bank injects cash to support economy due to virus]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fhealth-coronavirus-madagascar-economy%2Fmadagascars-central-bank-injects-cash-to-support-economy-due-to-virus-idUSL8N2BH6J1 tahiry]], sur Reuters, 24 mars 2020 (notsidihina tamin' ny 26 Marsa 2020)</small></ref>. === Ny vahaolana === ==== Ny vahaolana aroson'ny fitondram-panjakana ==== Mitsinjo manokana ireo sokajin' olona sasany heveriny fa marefo ara-pivelomana ny fitondram-panjakana ka nikasa ny hizara sakafo sy vola amin'izy ireo: ny mpamily fiara fitateram-bahoaka sy ny mpanampy azy, ny mpamily [[fiarakaretsaka]], ny mpanasa lamba, ny beantitra, ny mpivarotra tsy afaka mivarotra, ny mpivaro-tena. Ny fitondram-panjakana koa dia nampanantena ny tsy hampandoavana ny faktioran'ny [[Jiro sy Rano Malagasy]], ny handray an-tanana ny famahana ny olan'ireo olona nindram-bola tany amin'ny banky, ny famahana ny olan'ny fandoavan-ketra hiarovana ny orinasa tsy miakina. Ankoatra izany dia nampanantena ny filoham-pirenena ny amin'ny fitohizan'ny "vary mora". Amin'ny toerana sasany dia ilaharana ny "Tsena Mora" karakarain'ny fitondram-panjaka. Manara-maso ny vidin' entana ny tomponandraiki-panjakana mba hisakanana ny fanararaotana ataon'ny mpivarotra sasany. Nangonina amin'ny toerana iray ny [[4Mi (Madagasikara)|4Mi]]. Taty aoriana dia nisy ny fizaràna vola nomena ny anarana hoe "Tosika fameno" ho an'ireo olona monina amin'ny tanàn-dehibe sasany heverin'ny fanjakana fa marefo na very asa. == Ny fitsaboana ny olona tratran'ny Covid-19 == === Ireo zavatra heverin'ny olon-tsotra ho fiarovana amin'ny coronavirus === Maro ny olon-tsotra milaza ho mahita fanafody na fomba hiarovana na hitsaboana ny aretina vokatry ny coronavirus ka ny sasany amin’ izany dia [[fanafody nentim-paharazana]] ary ny sasany fanafody avy amin’ ny [[fitsaboana môderna]]. Tsy misy anefa tompon’ andraikitry ny fahasalamana manamarina ampahibemaso ny fahombiazan'izany rehetra izany. ==== Zavamaniry ==== Misy ny [[Evoka|mievoka]] amin’ ny ravin-[[Kininina (zavamaniry)|kininina]], indrindra amin’ ny ravin-[[Kininina fotsy (zavamaniry)|kininina fotsy]], mievoka amin’ ny ravin’ ny [[ravintsara]]. Izany hoy izy ireo dia atao mba hamonoana ny [[otrikaretina]] noho ny hafanana sy ny herin’ ireo zavamaniry ireo. Ao koa ny mampiasa [[Sakamalao|sakarivo]] (na [[sakamalao]]) potehina dia afangaro amin’ ny rano mafana (na ampangotrahina) hatao fisotro, ny [[voasary]] (indrindra ny [[Voasarimakirana|voasary makirana]]) afangaro na tsy afangaro amin’ ny rano mafana (na nampangotrahina) ka atao fisotro. Ao ny fampiasana [[mandravasarotra]] potehina ampangotrahina. Ao ireo manoro hevitra amin’ ny fihinanana [[goavy]]. Ao koa ireo mamporisika amin'ny fisotroana dite [[tongolo gasy]] (na tongolo lay). ==== Fanafody vazaha ==== Misy koa ireo milaza fa ny [[paracétamol]] sy ny [[chloroquine]] dia miaro na itsaboana ilay valanaretina. Ao koa ny [[vitaminina C]]. Miitatra amin'ireo fantatra na lazaina fa miaro na manasitrana ny [[gripa]] na mampihena hafanana na [[antibiôtika]] izany. ==== Zavatra hafa ==== Misy ireo olona manoro anaran-t[[savony]] manokana hisasana, ohatra ny ''Savony Nosy''. Ao koa ireo manoro hevitra amin'ny fanontsanam-bava sy ny fanaovana gararàka ary ny fanadiovana ny aty orona amin’ ny [[rano]] misy [[sira]]. Misy ny manoro hevitra amin'ny fampiasana ny [[tantely]] sy ny [[sakamalaho]] nototoina. Miitatra amin'ireo zavatra fantatra na heverina fa mahafaka aretin-tenda izany. === Ny fitsaboana ôfisialy ny Covid-19ː ny ''Covid Organics'' (CVO) === [[Sary:Covid Organics By Garreth Brown.jpg|vignette|Tavoahangy misy [[Covid Organics|CVO]]]] Ankoatry ny fitiliana ataon'ny ivontoerana maro ny olona mety ho tratran'ny Covid-19 sy ny fandraisana an-tanana amin'ny ampahany na manontolo ny marary dia nilaza ny fitondram-panjakana malagasy fa nahita fanafody hitsaboana amin'ilay [[valan' aretina|valan'aretina]] ny mpikaroka malagasy. Tamin'ny 08 Avrily 2020 ny filoham-pirenena malagasy [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] dia nanao fanambaràna momba ny fahitana tambavy fisorohana tsy ho voan'ny Covid-19 sy fanasitranana ny marary, dia ny [[Covid Organics|tambavy]] nohatsaraina vokarin'ny ''[[Institut Malgache de Recherche Appliquée]]'' (IMRA), nomena ny anarana hoe [[Covid Organics]] na Tambavy-CVO, izay fifangaroan-tsinga avy amin'ny zavamaniry ''[[Artemisia annua]]'' sy zavamaniry hafa (anisan'izany ny [[ravintsara]]) fanao [[tambavy]] koa<ref><small>"[https://www.lci.fr/international/coronavirus-covid-19-le-president-de-madagascar-affirme-connaitre-un-remede-a-base-de-plantes-2150496.html Coronavirus : le président de Madagascar affirme connaître un remède à base de plantes]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lci.fr%2Finternational%2Fcoronavirus-covid-19-le-president-de-madagascar-affirme-connaitre-un-remede-a-base-de-plantes-2150496.html tahiry]], in ''LCI'' (Notsidihina ny 08 Jona 2020)</small></ref> <ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/937000/societe/tribune-artemisia-chloroquine-et-azithromycine-le-covid-organics-symbole-de-la-recherche-malgache/ <nowiki>[Tribune] Artemisia et plantes médicinales</nowiki> : le « Covid-Organics », symbole de la recherche malgache – Jeune Afrique]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.jeuneafrique.com%2F937000%2Fsociete%2Ftribune-artemisia-chloroquine-et-azithromycine-le-covid-organics-symbole-de-la-recherche-malgache%2F tahiry]], sur ''JeuneAfrique.com'', 30 Avrily 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)</small></ref>. Tamin'ny 20 Avrily 2020 ny fitondrana malagasy no nanomboka nampiasa ny CVO<ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/931620/societe/madagascar-andry-rajoelina-lance-son-remede-contre-le-coronavirus/ Madagascar : Andry Rajoelina lance son remède contre le coronavirus – Jeune Afrique]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.jeuneafrique.com%2F931620%2Fsociete%2Fmadagascar-andry-rajoelina-lance-son-remede-contre-le-coronavirus%2F tahiry]], sur ''JeuneAfrique.com'', 21 Avrily 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)</small></ref>. Mandeha anefa ny tsikera izay milaza fa tsy nanaovana andrana ara-tsiansa amin'ny antsipiriany ilay tambavy sady manalasala ny filazana azy ho manasitrana ny Covid-19<ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/05/19/coronavirus-a-madagascar-le-president-defend-son-remede-miracle_6040069_3212.html Tisane anticoronavirus : le coup de poker du président malgache]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fafrique%2Farticle%2F2020%2F05%2F19%2Fcoronavirus-a-madagascar-le-president-defend-son-remede-miracle_6040069_3212.html Tahiry]], ''Le Monde'', 19 mai 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)</small></ref> <ref><small>Linda Nordling: ''[https://www.sciencemag.org/news/2020/05/unproven-herbal-remedy-against-covid-19-could-fuel-drug-resistant-malaria-scientists Unproven herbal remedy against COVID-19 could fuel drug-resistant malaria, scientists warn]''. In: ''Science''. 6. Mai 2020, doi:10.1126/science.abc6665 .</small></ref>. Tsy fantatra ny tena taharon'ilay tambavy raha nolazaina fa ny ''Artemisia annua'' no taharo lehibe mibahan-toerana indrindra ao. Nanafatra koa ny filoham-pirenena ny tokony hampisotroana ny mpianatra izany tambavy izany isan'andro. Ny ''[[Académie nationale de médecine de Madagascar]]'' (ANAMEM) anefa nanohitra ny fampiasana izany tambavy amin'ny mpianatra izany. Satria ny singa azo avy amin'ny ''Artemisia'' (ny artemizininina) dia taharo fototry ny fitsaboana ny [[tazomoka]], ny manam-pahaizana ara-tsiansa dia naneho ny fanahiany momba ny fisotroana matetika ilay tambavy, izay mety hiteraka fahasarotam-pitsaboana ny [[tazomoka]] <ref><small>''[https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure]'.'' BBC News, 22. April 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.</small></ref>. Ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) koa dia nampitandrina noho ny tsy fisian'ny porofo azo antoka momba ny fahombiazan'ny CVO. Nalefan'ny fitondram-panakana ny tafika mba hizara ny CVO; ny kôlônely Willy Ratovondrainy dia nanambara tamin'ny fahitalavi-pirenena fa ny tambavy dia manamafy ny hery fiarovana <ref><small>Straitstimes, ''[https://www.straitstimes.com/world/africa/madagascar-hands-out-miracle-coronavirus-cure-as-it-lifts-lockdown Madagascar hands out 'miracle' coronavirus cure as it lifts lockdown].'' ([https://web.archive.org/web/20200502065651/http://www.straitstimes.com/world/africa/madagascar-hands-out-miracle-coronavirus-cure-as-it-lifts-lockdown tahiry])</small></ref>. Ny [[Vondrona Afrikana]] koa dia nifanakalo hevitra tamin'ny fitondram-panjakana malagasy momba ny fanaovana andrana ilay tambavy, indrindra ny tsy fananan'ilay tambavy hery mety hanimba sy ny fahombiazany<ref><small>[https://web.archive.org/web/20200430104857/https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 "Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure' "]. ''BBC News''. 22 April 2020. ([https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Tahiry tamin' ny 30 Avrily 2020]). Notsidihina tamin' ny 7 Mry 2020.</small></ref>. Na dia teo aza izany fampitandremana izany dia naneho ny fahalianany momba ilay tambavy ny mpitondra firenena afrikana. I [[John Magufuli]] (filohan'i [[Tanzania]]) sy i [[Idriss Déby]] (filohan'i [[Tsady]]) dia samy nandefa fiaramanidina haka ny tambavy malagasy <ref><small>Abdur Rahman Alfa Shaban: ''[https://www.africanews.com/2020/05/10/covid-organics-tanzania-comoros-opt-for-madagascar-virus-cure/ Chad takes delivery of Madagascar virus cure, COVID-Organics].'' Africa News, 10. Mai 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.</small></ref>. Nahazo fanomezana tamin'ilay tambavy koa ny [[Repoblikan'i Kôngô]] sy ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]], izay notarihin'ny filohan'izy ireo [[Félix Tshisekedi]] sy i [[Denis Sassou-Nguesso]] <ref><small>Abdur Rahman Alfa Shaban: ''[https://www.africanews.com/2020/05/06/congo-orders-covid-organics-the-madagascar-herbal-cure/ Congo receives COVID-Organics donation from Madagascar].'' Africa News, 6. Mai 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.</small></ref>. Araka ny filazan'i Zely Arivelo Andriamanantany, tale jeneralin'ny fampitaovana ny fitsaboana ao amin'ny Ministeran'ny Fahasalamana tamin'ny fahitalavi-pirenena malagasy, dia miaro mandritra ny roa hatramin'ny telo herinandro ny CVO<ref><small>[https://www.france24.com/fr/20200722-covid-19-%C3%A0-madagascar-le-nombre-de-cas-explose-mais-les-autorit%C3%A9s-pr%C3%B4nent-un-rem%C3%A8de-miracle "Covid-19 à Madagascar le nombre de cas explose mais les autorités prônent un remède miracle"], ''France 24.com'' ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.france24.com%2Ffr%2F20200722-covid-19-%25C3%25A0-madagascar-le-nombre-de-cas-explose-mais-les-autorit%25C3%25A9s-pr%25C3%25B4nent-un-rem%25C3%25A8de-miracle tahiry])</small></ref>. === Ny ''Covax Facility'' === Na dia maro aza ireo te hamporisika an'i [[Madagasikara]] mba hanaiky ny [[Covax Facility]], izay hetsika maneran-tany natao hahafahan'ny [[firenena mahantra]] miisa 92 hahazo ny [[vaksiny]] hiarovana amin'ny Covid-19 amin'ny sarany ambany dia ambany, dia nanambara ampahibemaso tsy handray izany ny fitondram-panjakana malagasy tamin'ny 26 Novambra 2020, satria mbola miandry ny fahombiazan'izany vaksiny izany any amin'ireo firenena nandray ilay fanefitra. Nanao izany fanambaràna izany ny minisitry ny Serasera, Lalatiana Rakotondrazafy Andriatongarivo, tao amin'ny ''[[Radio France International]]'' <ref><small>"[https://www.msn.com/fr-fr/actualite/monde/covid-19-c3-a0-madagascar-le-gouvernement-refuse-les-vaccins-et-pr-c3-a9f-c3-a8re-les-rem-c3-a8des-locaux/ar-BB1bpjxi Covid-19 à Madagascar: le gouvernement refuse les vaccins et préfère les remèdes locaux]", msn.com</small></ref> <ref><small>"[https://lexpress.mg/30/11/2020/overdose-de-vaccin/ Overdose de vaccin]", ''L'Express de Madagascar''</small></ref> <ref><small>"[https://fr.africanews.com/2020/11/27/madagascar-un-remede-traditionnel-plutot-que-le-vaccin// Madagascar : un remède traditionnel plutôt que le vaccin] {{Wayback|url=https://fr.africanews.com/2020/11/27/madagascar-un-remede-traditionnel-plutot-que-le-vaccin// |date=20201217040615 }}", ''Africanews.fr,'' notsidihina tamin' ny 21/12/2020</small></ref> <ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/12/15/covid-19-l-etrange-strategie-sanitaire-de-madagascar_6063506_3212.html Covid-19 : l’étrange stratégie sanitaire de Madagascar]", ''Le Monde.fr,'' notrsidihina tamin' ny 21/12/2020</small></ref>. Tamin'ny volana Marsa 2021, na dia tsy ampy ny mpitsabo sady ratsy ny fitaovana, dia tsy taitra amin'ny vaksiny hiadiana amin'ny Covid-19 ny fitondram-panjakana malagasy ka tsy nanao fangatahana amin'ny ''Covax'' fa mijery fotsiny ny fivoaran'ny fanaovam-baksin'ny firenena any ivelany<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210319-covid-19-madagascar-en-pleine-seconde-vague-de-la-pand%C3%A9mie Covid-19 à Madagascar: en pleine seconde vague, le gouvernement en attente sur les vaccins]", https://www.rfi.fr</small></ref>. Tamin'ny 31 Marsa 2021 vao naneho ny fanapahan-keviny hanafatra vaksiny hiadiana amin'ny Covid-19 ny filoham-pirenena. Nanao fangatahana tamin'ny [[Global Alliance for Vaccines and Immunization]] (GAVI) mba hisitrahan'ny vahoaka malagasy ny fanampiana avy amin'ny ''Covax'' ny fitondram-panjakana malagasy tamin'ny alalan'ny ministeran'ny fahasalamana<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210326-madagascar-andry-rajoelina-consent-%C3%A0-l-introduction-de-vaccins-anti-covid Madagascar: Andry Rajoelina consent à l'introduction de vaccins anti-Covid]", https://www.rfi.fr/</small></ref>. Ny fanaovana vaksiny dia nanomboka tamin'ny 10 Mey 2021. Ny miisitry ny fahasalamam-bahoaka Jean Louis Rakotovao no nisantarana izany, niaro ny fampiasana ny CVO isan'andro ihany izy na dia eo aza izany<ref><small>[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210510-covid-19-la-vaccination-a-d%C3%A9marr%C3%A9-%C3%A0-madagascar?ref=tw_i "Covid-19: la vaccination a démarré à Madagascar"], ''[https://www.rfi.fr/ RFI]'',‎ 10 mai 2021</small></ref>. === Ny fanafody avy amin'ny mpikaroka momba ny fitsaboana nentim-paharazana === Tamin'ny taona 2021 dia nisy fanafody avy amin'ny zavamaniry izay natolotry ny mpikaroka momba ny fitsaboana nentim-paharazana, ka isan'izany ny ED1 noforonin'ny dokotera Edmond Rakotomalala izay nolazain'ny ministeran'ny fahasalamana fa tsy nahazo alalana tamin'ny fanjakana hamidy amin'ny vahoaka<ref><small>[https://www.madagascar-tribune.com/Le-nouveau-remede-Ed1-plebiscite-par-les-autorites.html "Le nouveau rémède Ed1 plébiscité par les autorités ?"] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Le-nouveau-remede-Ed1-plebiscite-par-les-autorites.html |date=20210508005420 }}, Tribune de Madagascar, 19/04/2021</small></ref>. Tamin'ny 18 Avrily 2021 ny filoham-pirenena [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] dia nanambara fa hanaovana sedra fanandramana ny ED1 ary ho tohanan'ny fanjakana raha tsara ny vokatra<ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/societe/2021/04/19/ed1-tests-de-toxicite-et-essais-cliniques/ "ED1 : Tests de toxicité et essais cliniques"], MidiMadagascar, 19/04/2021</small></ref>. == Fampiasam-bola iadiana amin'ny Covid-19 == === Fanampiana avy any ivelany === ==== Fanampiana avy amin'ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana ==== Nanome vola mitentina 3&nbsp;700&nbsp;000 dôlara ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS), dia ilay vola nahatonga ny fitondram-panjakana nilaza ny fahavononany hiatrika ny Covid-19 sy tsy hanakatona ny sisintany. ==== Fanampiana avy amin'ny firenena hafa ==== Nanome [[vary]] milanja 600 taonina ny [[India|fitondram-panjakana indiana]]. Nanome fitaovam-pitiliana haingam-piasa kokoa ny [[Repoblika Entim-bahoakan'i Sina|Sinoa]] tamin'ny alalan'ilay lehilahy mpanan-karena sinoa. === Ny olana momba ny fitantanana ny ady amin'ny Covid-19 === ==== Fangaraharana tsy mahafa-po ==== Mitaky ny hisian'ny fangaraharana sy ny fitantanana madio ny vola ampiasaina mandritra ny fahamehana ara-pahasalamana vokatry ny Covid-19 ny olom-pirenena malagasy<ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/politique/2020/06/13/aides-liees-au-covid-19-le-gouvernement-accule-sur-la-transparence/ "Aides liées au Covid-19 : Le gouvernement acculé sur la transparence"], ''MidiMadagascar'', 13 Jona 2020.</small></ref>, indrindra ireo mpanao pôlitika mpanohitra mivondrona ao amin'ny [[Rodoben' ny Mpanohitra ho an' ny Demokrasia eto Madagasikara|Rodoben'ny Mpanohitra ho an'ny Demokrasia eto Madagasikara]] (RMDM) tarihin'ny filoha teo aloha [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]<ref><small>[https://madagascar-tribune.com/Gestion-Covid-19-Tirs-croises-a-l-endroit-du-regime-26023.html "Gestion Covid-19 : Tirs croisés à l’endroit du régime"] {{Wayback|url=https://madagascar-tribune.com/Gestion-Covid-19-Tirs-croises-a-l-endroit-du-regime-26023.html |date=20210226093724 }}, ''MadagascarTribune'', 25 Jolay 2020.</small></ref>. Mitaky ny hisian'ny mangarahara momba ny fitantanana ny vola enti-miady amin'ny Covid-19 ny fiarahamonim-pirenena<ref><small>[https://www.newsmada.com/2020/08/21/vondronny-fiarahamonim-pirenena-covid-19-takinay-ny-mangarahara-nampiasana-ny-vola/ "Vondron' ny fiarahamonim-pirenena - COVID-19: "Takinay ny mangarahara nampiasana ny vola""] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2020/08/21/vondronny-fiarahamonim-pirenena-covid-19-takinay-ny-mangarahara-nampiasana-ny-vola/ |date=20210121000255 }}, ''NewsMada'', 21 Aogositra 2020.</small></ref>. Anisan'ireo nangataka fangaraharana ny ''Plate-forme nationale des organisations de la société civile de Madagascar'' (PFNOSCM)<ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/covid-19/2020/04/04/gestion-de-crise-sanitaire-la-pfnoscm-reclame-de-la-transparence-sur-lutilisation-des-fonds-mobilises/ "Gestion de crise sanitaire : La PFNOSCM réclame de la transparence sur l’utilisation des fonds mobilisés"], ''MidiMadagacar'', 4 Avrily 2020.</small></ref>. ==== Fanatanterahana tsenam-baro-panjakana toa tsy manara-dalàna ==== Nitranga ilay "[[Raharaha Bobons sucettes|raharaha ''Bobons sucettes'']]" izay niampangana ny minisitry ny fanabeazam-pirenena, tamin'ny fividianana [[vatomamy]] mitentina 80&nbsp;000 tapitrisa Ariary hoentin'ny mpianatra hanala ny fangidin'ny CVO izay nasaina nosotroin'izy ireo, ka nahatonga ny fanesorana azy tsy hitarika intsony ilay ministera<ref><small>[https://www.bbc.com/afrique/region-52954768 "Une ministre malgache limogée pour des bonbons-sucettes"], ''BBC News Afrique'', 7 Jona 2020.</small></ref> <ref><small>[https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/madagascar/a-madagascar-la-ministre-de-leducation-limogee-pour-une-affaire-de-bonbons_4000753.html " A Madagascar, la ministre de l’Education limogée pour une "affaire" de bonbons" "], ''Franceinfo'', 8 Jona 2020.</small></ref>. Tao koa ny "[[Raharaha Ecran plat|raharaha ''Ecran plat'']]": fanomezana avy amin'ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Fandaharan'asan'ny Firenena Mikambana ho an'ny Fampandrosoana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Programme des Nations unies pour le développement'' -- PNUD) namidy an'ilay "Ecran plat" izay mitentina 200 tapitrisa Ar <ref><small>[https://www.madaplus.info/Madagascar-Polemique-autour-des-achats-ou-de-don-obtenu-par-le-CCOC_a13561.html "Madagascar : Polémique autour des achats ou de don obtenu par le CCOC"] {{Wayback|url=https://www.madaplus.info/Madagascar-Polemique-autour-des-achats-ou-de-don-obtenu-par-le-CCOC_a13561.html |date=20250527200455 }}, ''Madaplus'', 19 Aogositra 2020.</small></ref> <ref><small>[https://www.tiatanindrazana.mg/covid-19/raharaha-ecran-plat-cco-tonga-ny-valin-kafatry-ny-pnud-45019.php "Raharaha “écran plat CCO” Tonga ny valin-kafatry ny PNUD"], ''Tia Tanindrazana'', 19 Aogositra 2020.</small></ref>. Nametraka fitoriana teny amin'ny [[Pôle Anti-Corruption]] (PAC) ny Vovonana Malagasy Manarina ny Firenena (VMMF), satria vadin'ny minisitry ny Atitany ihany (izay filohan'ny CCO nanatanteraka ny fifvidianana) ny talem-barotr'ilay tranombarotra nanao ilay fivarotana. Nanao fanadihadiana ny [[Birao Mahaleotena Miady amin' ny Kolikoly|Birao Mahaleotena Miady amin'ny Kolikoly]] (''Bureau Indépendant Anti-Corruption'' -- BIANCO)<ref name=":0"><small>[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-ecran-plat-le-Bianco-ouvre-une-enquete.html "Affaire écran plat : le Bianco ouvre une enquête"] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-ecran-plat-le-Bianco-ouvre-une-enquete.html |date=20210126224038 }}, ''MadagascarTribune'', 3 Septambra 2020.</small></ref><ref name=":0" />. == Fivoaran'ny aretina Covid-19 eto Madagasikara == === Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2020 === ==== Janoary -- Marsa 2020 ==== Tamin'ny 12 Janoary 2020 ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) dia nanamafy fa ny novek coronavirus no fototry ny fahararian'ny fiseoan'ny olona vitsivitsy any amin'ny tanànan'i [[Wuhan]] ao amin'ny faritanin'i [[Hubei]] any [[Sina]], izay efa nambara tamin'ny 31 Desambra 2019<ref><small>Elsevier. [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center "Novel Coronavirus Information Center"]. ''Elsevier Connect''. ([https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center Tahiry tamin' ny 30/01/2020] ). Notsidihina tamin' ny 15 Marsa 2020.</small></ref>. Ny taham-pahafatesan'ny olona voan'ny Covid-19 dia ambany raha mitaha amin'ny an'ny SARS tamin'ny taona 2003, nefa ny fomba fifindany no haingana kokoa, ka miteraka fahafatesana maro<ref><small>[https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ "Crunching the numbers for coronavirus"]. ''Imperial News''. ([https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ Tahiry tamin' ny 19 Masa 2020]). Notsidihina tamin' ny 15 Marsa 2020.</small></ref>. Tsy nisy ny filazana avy amin'ny fitondram-panjakana malagasy ny amin'ny fisian'ny olona voan'ny coronavirus eto Madagasikara, na dia efa niparitaka tany amin'ny firenena maro any ivelany mifandray am-pitaterana amin'i [[Madagasikara]] aza ilay aretina, na dia tsy mbola voahidy aza ny sisin-tanin'i Madagasikara, ary na dia tsy mbola nisy nieritreritra ny handray fepetra hisakanana izany toy ny fitiliana na ny fanibohana ny mpandeha avy any ivelany miditra eto Madagasikara. Tamin'ireo roa volana voalohany amin'ny taona 2020 izany dia tsy nisy olona voamarina fa tratran'ny Covid-19 teto Madagasikara. Tamin'ny 20 Marsa 2020 dia olona telo no voamarina fa tratran'ny Covid-19 tao [[Antananarivo]] renivohitr'i [[Madagasikara]]. Vehivavy daholo izy ireo<ref><small>"[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel trois premiers cas de Coronavirus à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}". ''Orange Madagascar''. 20 Marsa 2020.</small></ref>. Nandritra ny volana Marsa dia nitotaly 57 ny olona voamarina fa tratran'ny Covid-19<ref><small>"[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel trois premiers cas de Coronavirus à Madagasca] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}r". ''Orange Madagascar'' . 20 Marsa 2020.</small></ref>. Tsy mbola nisy ny maty. Marihina fa nanomboka tamin'ny 21 Marsa 2020 ny fahamehana ara-pahasalamana teto Madagasikara izay nasesy ho fari-potoana 15 andro. ==== Avrily -- Jona 2020 ==== Tamin'ny 22 Avrily any ho any dia niisa 121 ny totalin'ny olona nahitana ny tsimokaretin'ny Covid-19. Tsy nisy ny maty. Nandritra ny volana Avrily dia 71 ny olona voamarina fa mitondra ilay tsimokaretina ka nampakatra ny totaly ho 128. Ny isan'ny olona voamarina fa nitondra ny otrikaretina tamin'ny faran'ny volana Avrily dia 36, ka fihenana 37 % izany raha mitaha amin'ny an'ny volana Marsa<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20200430104857/https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure]'". BBC News. 22 Avrily 2020. [https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Tahiry] tamin'ny 30 Avrily 2020. Notsidihina ny 07 Mey 2020.</small></ref>. Tamin'ny 05 Mey 2020 dia nahatratra 149 ny totalin'ny olona nitondra ilay tsimokaretina<ref><small>Qazi, Shereena; Uras, Umut (5 May 2020). "[https://web.archive.org/web/20200505142707/https://www.aljazeera.com/news/2020/05/world-coronavirus-death-toll-exceeds-250000-live-updates-200504231301555.html UK coronavirus death toll rises above 30,000: Live updates]". ''Al Jazeera''. Tahiry tamin' ny 5 Mey 2020.</small></ref>. Tamin'ny 16 Mey vao nisy ny olona iray matin'ny Covid-19, izay mpiasan'ny fahasalamana 57 taona izay sady mararin'ny diabeta koa sy miakatra tosi-dra<ref><small>"[https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N2CZ0DG Madagascar records its first COVID-19 death -official] {{Wayback|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N2CZ0DG |date=20200604233023 }}". Reuters. 17 May 2020. Notsidihina tamin' ny 17 Mey 2020.</small></ref>. Nandritra ny volana Mey dia 643 ny isan'ny olona voamarina fa nitondra ilay tsimokaretina. Nahatratra 771 ny isan'ny olona mitondra ny tsimokaretina hamin'ny fidirany ofisialy teto [[Madagasikara]]. Tamin'ny faran'ny volana Mey dia nahatratra 597 ny isan'ny olona mararin'ny Covid-19, ka niampy 561 izany ny isan'ny olona voa raha amoitahaina amin'ny iisa tamin'ny volana Avrily. Enina no maty tamin'io volana Mey io<ref><small>"[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200601-covid-19-sitrep-133.pdf?sfvrsn=9a56f2ac_4 Coronavirus disease (COVID-19) situation report 133]" (PDF). World Health Organization. 1 June 2020. p. 7. Notsidihina tamin' ny 1 Jolay 2020.</small></ref>. Tamin'ny volana Jona dia 1&nbsp;443 ny isan'ny olona voamarina fa mitondra ny tsimokaretin'ny Covid-19, ka tafakatra 2&nbsp;214 ny totaly hatramin'ny fanombohana tamin'ny volana Marsa. Tamin'ny faran'ny volana Jona dia 1&nbsp;200 no isan'ny olona voamarina fa mitondra ilay tsimokaretina, ka indroan'ny tamin'ny an'ny faran'ny volana Mey izany. Niakatra 20 ny isan'ny olona namoy ny ainy<ref><small>[https://2424.mg/news/epidemie-76-nouveaux-cas-confirmes-positifs-au-coronavirus-sur-148-tests-annonces-ce-mardi/ "Epidémie - 76 nouveaux cas confirmés positifs au coronavirus sur 148 tests annoncés ce mardi]". 2424. 30 Jone 2020. Notsidihina tamin' ny 1 Jolay 2020.</small></ref>. ==== Jolay -- Septambra 2020 ==== Tamin'ny 12 Jolay 2020 dia olona miisa 4 867 no voamarina fa nitondra ny tsimokaretin'ny Covid-19, ka mihoatra ny indroan'ny totaly tamin'ny faran'ny volana Jona izany. Tamin'ny 07 Jolay dia natao indray ny fihibohana tao amin'ny [[faritra Analamanga]]<ref><small>"[https://www.msn.com/en-us/health/medical/madagascar-reimposes-lockdown-in-capital-as-coronavirus-cases-surge/ar-BB16oFAR Madagascar reimposes lockdown in capital as coronavirus cases surge]". www.msn.com. Notsidihina tamin' ny 12 Jolay 2020.</small></ref>. Tamin'io volana Jolay io dia 8&nbsp;654 ny isan'ny olona vaovao mitondra ny tsimokaretina, ka tahakatra 10&nbsp;868 noho izany ny totalin'ny voa hatramin'ny nidiran'ilay aretina teto Madagasikara. Niakatra 106 ny isan'ny olona maty. Nahatratra 7&nbsp;807 ny isan'ny olona sitrana raha mbola niisa 2&nbsp;955 ny olona mbola marary tamin'ny faran'ny volana Jolay<ref><small>"[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200801-covid-19-sitrep-194.pdf?sfvrsn=401287f3_2 Coronavirus disease (COVID-19) situation report 194]" (PDF). World Health Organization. 1 August 2020. p. 4. Notsidihina tamin' ny 4 Aogositra 2020.</small></ref>. Nisy olona miisa 3&nbsp;995 vaovao voan'ny Covid-19 tamin'ny volana Aogositra, ka nampakatra ny totalin'ny olona nitondra ny tsimokaretina ho 14 863 izay. Niisa 192 ny maty ary 839 ny isan'ireo mbola tsy sitrana tamin'ny faran'io volana io<ref><small>"[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-33-covid-19-pandemic-1-september-2020/?ind=1598972030109&filename=DRAFT_AfricaCDC_COVIDBrief_1SEPT20_EN.pdf&wpdmdl=6077&refresh=5f644a65263931600408165 Outbreak brief 33: COVID-19 pandemic – 1 September 2020]". CDC Africa. 1 September 2020. p. 3. Notsidihina tamin' ny 18 Septambra 2020.</small></ref>. Nahatratra 1&nbsp;514 ny olona vaovao nnitondra ny tsimokaretina tamin'ny volana Septambra, ka nampakatra ny isan'ny olona tratran'ny Covid-19 ho 16&nbsp;377 araka ny tarehimarika ôfisialy. Tamin'ny faran'ny volana dia niisa 1&nbsp;009 ny olona mbola tsaboina<ref><small>"[https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/335766/SITREP_COVID-19_WHOAFRO_20200930-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y COVID-19 situation update for the WHO African region]" (PDF). World Health Organization. 30 September 2020. p. 4. Notsidihnatamin' ny 5 Oktobra 2020.</small></ref>. ==== Ôktôbra -- Desambra 2020 ==== Nisy tranga 734 vaovao tamin'ny volana Ôktôbra, ka mitotaly 17&nbsp;111 ny olona voan'ny aretina. Ny totalin'ny maty dia tafakatra 244. Miisa 458 ny mbola mararary mafy tamin'ny faran'ny volana<ref><small>"[https://www.who.int/publications/m/item/weekly-epidemiological-update---3-november-2020 COVID-19 weekly epidemiological update]". 3 Novambra 2020. p. 13. Notsidihina tamin' ny 8 Novambra 2020.</small></ref>. Nifarana tamin'ny 18 Ôktôbra 2020 ny hamehana ara-pahasalamana izay nozarazaraina ho 15 andro in-15. Tamin'ny volana Nôvambra dia nisy 230 ny olona mitondra ny tsimokaretina ka nampiakatra ny totaly ho 17&nbsp;341. Niakatra 251 ny isan'ny olona maty. Olona 433 no mbola marary tamin'ny faran'ny volana<ref><small>"[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-46-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1606890369755&filename=FINAL_AfricaCDC_COVIDBrief_1DEC20_EN.pdf&wpdmdl=7110&refresh=5fc855a2160dc1606964642 Outbreak brief 46: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic]". Africa CDC. 1 Desambra 2020. p. 3. Notsidihina tamin' ny 3 Desambra 2020''.''</small></ref>. Tafakatra 16&nbsp;657 ny isan'ny sitrana<ref><small>https://www.agenceecofin.com/sante/2711-82939-covid-19-madagascar-refuse-d-adherer-au-processus-mondial-sur-les-vaccins-et-prefere-miser-sur-ses-remedes-locaux [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.agenceecofin.com%2Fsante%2F2711-82939-covid-19-madagascar-refuse-d-adherer-au-processus-mondial-sur-les-vaccins-et-prefere-miser-sur-ses-remedes-locaux tahiry]]</small></ref>. Nisy tranga vaovao miisa 373 tamin'ny volana Desambra ka nahatonga ny fitambaran'ny olona tratran'ilay aretina ho tafakatra 17&nbsp;714 nandritra ny taona 2020. Ny fitambaran'ny olona maty dia 261. Miisa 225 ireo olona mbola tsaboina tamin'ny faran'ny volana Desambra 2020<ref><small>[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-50-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1609429697906&filename=AfricaCDC_COVIDBrief_29DEC20_EN.pdf&wpdmdl=7335&refresh=5ff0f34949e161609626441 "Outbreak brief 50: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic"] {{Wayback|url=https://africacdc.org/download/outbreak-brief-50-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1609429697906&filename=AfricaCDC_COVIDBrief_29DEC20_EN.pdf&wpdmdl=7335&refresh=5ff0f34949e161609626441 |date=20210624160946 }}. Africa CDC. 29 December 2020. p. 3. Nitsidihina tamin' ny 2 Janoary 2021.</small></ref>. Betsaka ireo olona tsongoim-bolo eto Madagasikara no tratran'ny Covid-19, anisan'izany ny ao amin'ny Antenimiera tamin'ny taona 2020<ref><small>[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/antenimiera-sy-ny-coronavirus-senatera-14-sy-depiote-11-no-voa/ "Antenimiera sy ny Coronavirus Senatera 14 sy Depiote 11 no voa"], ''Agence Malagasy de Presse.'', 13 Jolay 2020.</small></ref>. Nindaosin'ny fahafatesana ny sasany amin'ny solombavambahoaka sy ny loholona<ref><small>[https://www.bbc.com/afrique/region-53385824 "Madagascar : deux parlementaires morts du Covid-19"], ''BBC News'', 13 Jolay 2020.</small></ref>. Tsy namelany koa ny mpitondra fivavahana (anisan'izany ny filohan'ny [[Fiombonan'ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFKM]] izay niafara tamin'ny fahafatesana <ref><small>[https://lexpress.mg/13/07/2020/eglises-chretiennes-le-coronavirus-emporte-le-leader-de-la-ffkm/ "Eglises chrétiennes - Le corona virus emporte le leader de la FFKM"], ''lexpress.mg'', 13 Jolay 2020.</small></ref>). Ny fanadihadiana nataon'ny [[Institut Pasteur de Madagascar]] sy ny Ministeran'ny Fahasalamana dia nampibaribary tamin'ny volana Desambra 2020 fa ny 40 % n'ny mponina eto [[Madagasikara]] no efa voan'ilay [[virosy]] ka tokony efa tratra ny fananan'ny mponina amin'ny ankapobeny hery fiarovana<ref><small>[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20201216-covid-19-%C3%A0-madagascar-r%C3%A9surgence-des-contaminations-mais-un-taux-de-mortalit%C3%A9-faible "Covid-19 à Madagascar résurgence des contaminations mais un taux de mortalité faible"], ''RFI.fr'' ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.rfi.fr%2Ffr%2Fafrique%2F20201216-covid-19-%25C3%25A0-madagascar-r%25C3%25A9surgence-des-contaminations-mais-un-taux-de-mortalit%25C3%25A9-faible tahiry])</small></ref>. === Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2021 === ==== Janoary -- Marsa 2021 ==== Nisy olona miisa 1&nbsp;351 vaovao voan'ny Covid-19 nandritra ny volana Janoary 2021. Tafakatra 19&nbsp;065 noho izany ny isan'ny olona efa tratran'io valanaretina io eto [[Madagasikara]] hatramin'ny nidirany. Ny totalin'ny olona maty dia 281. Mbola nisy 569 ny olona narary tamin'ny faran'ny volana Janoary. Nisy tranga vaovao miisa 766 nandritra ny volana Febroary 2021 ka nampiakatra ho 19&nbsp;831 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 297 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 238 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana<ref><small>[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-59-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/ "Outbreak brief 59: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic"]. Africa CDC. 2 March 2021. p. 3.</small></ref>. Nisy tranga vaovao miisa 4 865 nandritra ny volana Marsa 2021 ka nampiakatra ho 24&nbsp;696 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 433 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 2&nbsp;131 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana<ref><small>[https://madagascar-tribune.com/Covid-19-Bilan-epidemiologique-26669.html "Covid-19 : Bilan épidémiologique"]. Tribune de Madagascar. 2 April 2021.</small></ref>. ==== Avrily -- Jona 2021 ==== Nisy tranga vaovao miisa 12 318 nandritra ny volana Avrily 2021 ka nampiakatra ho 37&nbsp;014 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 643 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 4&nbsp;801 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana<ref><small>[https://guardian.ng/news/madagascar-cracks-down-on-virus-reporting-rights-group/ "Madagascar cracks down on virus reporting: rights group"] {{Wayback|url=https://guardian.ng/news/madagascar-cracks-down-on-virus-reporting-rights-group/ |date=20210430165110 }}. The Guardian Nigeria. 30 April 2021.</small></ref>. Nahazo fatram-[[Vaksiny Oxford–AstraZeneca|baksiny Oxford–AstraZeneca]] miisa 250&nbsp;000 tamin'ny 8 Mey 2021 avy amin'ny programa [[Covax Facility|COVAX]] ho fiarovana amin'ny aretina Covid-19. Roa andro taorian'izay ny fanombohan'ny fanaovam-bakisiny. Nandritra io volana Mey io dia niisa 4&nbsp;328 ny tranga vaovao ka nampakatra ny totalin'ny tranga voamarina ho 41&nbsp;342. Niakatra 840 ny isan'ny maty. Niisa 140 ny olona mbola notsaboina tamin'ny faran'io volana io<ref><small>[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-72-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/ "Outbreak brief 72: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic"]. Africa CDC. 1 June 2021. p. 5.</small></ref>. Nandritra ny volana Jona 2021 dia nisy tranga vaovao miisa 42&nbsp;302. Tafakatra 918 ny fitambaran'ny isan'ny maty. Niisa 674 ny olona mbola notsaboina tamin'ny faran'ny volana<ref><small>[https://www.madagascar-tribune.com/Covid-19-Bilan-epidemiologique-26891.html "Covid-19 : Bilan épidémiologique"]. Madagascar Tribune. 2 Juillet 2021.</small> </ref>. ==== Jolay -- Septambra 2021 ==== Nahatratra 433 ny tranga vaovao tamin'ny volana Jolay, ka 42 735 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 947 ny isan'ny maty. Nahatratra 577 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana. Nahatratra 134 ny tranga vaovao tamin'ny volana Aogositra, ka 42,869 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 956 ny isan'ny maty. Nahatratra 619 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana. Nahatratra 728 ny tranga vaovao tamin'ny volana Septambra, ka 43 597 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Nitombo ho 960 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 637 ny isan'ny marary sitrana, ka tsy nisy tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana. ==== Ôktôbra -- Desambra 2021 ==== Nahatratra 29 ny tranga vaovao tamin'ny volana Ôktôbra, ka 43 626 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 963 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 663 ny isan'ny marary sitrana, ka tsy nisy tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana. Nahatratra 704 ny tranga vaovao tamin'ny Nôvambra, ka 44 330 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 967 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 915 ny isan'ny marary sitrana, ka 448 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana. Nahatratra 8 104 ny tranga vaovao tamin'ny volana Desambra, ka tafakatra 52 434 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Nahatratra 1 067 ny isan'ny maty. Nitombo ho 45 985 ny isan'ny marary sitrana, ka 5 382 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana === Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2022 === ==== Janoary -- Marsa 2022 ==== ==== Avrily -- Jona 2022 ==== ==== Jolay -- Septambra 2022 ==== ==== Ôktôbra -- Desambra 2022 ==== === Fivoaran'ny aretina Covid 19 nandritra ny taona 2023 === ==== Janoary -- Marsa 2023 ==== ==== Avrily -- Jona 2023 ==== == Jereo koa == === Rohy anatiny === * [[Covid Organics]] * [[Covax Facility]] === Rohy ivelany === * [https://www.madacamp.com/Coronavirus_Madagascar "Coronavirus Madagascar]", MadaCamp.com == Loharano == <references /> [[Sokajy:Covid 19 eto Madagasikara]] p2irzv6lyhvx3cdk40me4elufm38bnj 0 278229 1151272 1148672 2026-09-26T03:05:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151272 wikitext text/x-wiki [[Sary:Crassostrea_gigas_p1040847.jpg|thumb|''[[Magallana gigas]]''|362x362px]] Ny '''''Ostreidae''''' fianakaviana biby an-dranomasina izay anisan' ny ''[[Mollusca]]'' (akoran-dranomasina, sns), ao amin' ny filaharana [[Ostreoida]]. Azon' ny olombelona atao sakafo ny ankamaroany, izay antsoina amin' ny teny malagasy hoe '''masajy''', '''himbato''', na '''zoity''' (avy amin' ny teny frantsay hoe "huitre"). == Lisitry ny vondron-karazana == [[Sary:Saccostrea cuccullata (MNHN-IM-2012-24835) 002.jpeg|vignette|208x208px|''[[Saccostrea cuccullata]]'']] Mizara ho vondron-karazana miisa 14 hatramin' ny 16 mbola misy ankehitriny ny fianakaviana ''Ostreidae'', ankoatry ny efa lany tamingana, izay ahitana karazany velona eo amin' ny 71 eo ho eo amin' ny fitambarany. Maro amin' ireo vondron-karazana ireo no tsy ahitana afa-tsy karazana iray ihany, ary ny vondrona ''Ostrea'', ''Crassostrea'', ''Magallana'', ary ''Saccostrea'' no tena maro karazana ao anatin' io fianakaviana io. Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny ''[[World Register of Marine Species]]'' (9 Janoary 2015)<ref><small>"[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=215 Ostreidae Rafinesque, 1815]" ([https://archive.wikiwix.com/cache/20210507131040/http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails arsiva]), ''World Register of Marine Species'', Notsidihina tamin' ny 9 Janoary 2015.</small></ref>: * ''Alectryonella'' Sacco, 1897 -- karazana 1 * ''Anomiostrea'' Habe & Kosuge, 1966 -- karazana 1 * ''Booneostrea'' Harry, 1985 -- karazana 1 * ''[[Crassostrea]]'' Sacco, 1897 -- karazana 12 * ''Cubitostrea'' Sacco, 1897 efa lany tamingana * ''Dendostrea'' Swainson, 1835 -- karazana 7 * ''Flemingostrea'' Vredenburg, 1916 efa lany tamingana * ''[[Lopha]]'' Röding, 1798 -- karazana 1 * ''[[Magallana]]'' Salvi & Mariottini, 2016 -- karazana 10 * ''Nanostrea'' Harry, 1985 -- karazana 1 * ''Nicaisolopha'' Vyalov, 1936 -- karazana 1 * ''[[Ostrea]]'' L., 1758 -- karazana 17 * ''Planostrea'' Harry, 1985 -- karazana 1 * ''Pustulostrea'' Harry, 1985 -- karazana 2 * ''[[Saccostrea]]'' Dollfus & Dautzenberg, 1920 -- karazana 10 * ''Striostrea'' Vialov, 1936 -- karazana 3 * ''Talonostrea'' Li & Qi, 1994 -- karazana 2 * ''Teskeyostrea'' Harry, 1985 -- karazana 1 Inty ny lisitry ny vondron-karazana 25 araka ny ''World Register of Marine Species'', anisan' izany ny 18 mbola velona<ref><small>Schneider, Simon (2024-10-17). "[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=230 Ostreidae Rafinesque, 1815]". ''WoRMS''. World Register of Marine Species. Notsidihina tamin' ny 10/03/2025.</small></ref>: * ''Actinostreon'' Bayle, 1878 (†) * ''Alectryonella'' Sacco, 1897 * ''Angustostrea'' Vialov, 1936 (†) * ''Anomiostrea'' T. Habe & Kosuge, 1966 * ''Booneostrea'' Harry, 1985 * ''[[Crassostrea]]'' Sacco, 1897 * ''Cubitostrea'' Sacco, 1897 (†) * ''Dendostrea'' Swainson, 1835 * ''Ferganea'' Vialov, 1936 (†) * ''Gyrostrea'' Mirmakolov, 1966 (†) * ''Kulunostrea'' J.-M. Wei, 1984 (†) * ''[[Lopha]]'' Röding, 1798 * ''[[Magallana]]'' Salvi & Mariottini, 2016 * ''Nanostrea'' Harry, 1985 * ''Nicaisolopha'' Vyalov, 1936 * ''[[Ostrea]]'' L., 1758 * ''Planostrea'' Harry, 1985 * ''Pseudoperna'' Logan, 1899 (†) * ''Pustulostrea'' Harry, 1985 * ''[[Saccostrea]]'' Dollfus & Dautzenberg, 1920 * ''Sokolowia'' Böhm, 1933 (†) * ''Striostrea'' Vialov, 1936 * ''Talonostrea'' X.-X. Li & Z.-Y. Qi, 1994 * ''Teskeyostrea'' Harry, 1985 * ''Umbrostrea'' Hautmann, 2001 (†) === Vondron-karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Crassostrea gigas Marennes p1050142.jpg|vignette|229x229px|''[[Magallana gigas]]'']] [[Sary:Ostreidae - Lopha cristagalli.JPG|vignette|206x206px|''[[Lopha cristagalli]]'']] Ao amin' ny ranomasina manodidina an' i [[Madagasikara]], ny fianakaviana ''Ostreidae'' dia ahitana indrindra vondron-karazana telo lehibe: ''[[Saccostrea]]'' sy ''[[Magallana]]'' ary ''[[Lopha]]''. * Ny ''Magallana'', izay ahitana ireo karazana masajy fahita eny amin' ny [[ala honko]] sady angonina amin' ny fomba nentim-paharazana, anisan' izany ny karazana ''[[Magallana bilineata]]'' (na ''Crassostrea madrasensis'' sy ''Magallana madrasensis'' teo aloha) ary ''[[Magallana gigas]]'' (na ''Crassostrea gigas'' teo aloha) (ho an' ny andrana fiompiana). * Ny ''Lopha'': malaza eto Madagasikara ity vondron-karazana ity noho ilay karazana velon-koazy ''[[Lopha cristagalli]]'' (na ''Ostrea tridacnaeformis''). * Ny ''Saccostrea'' no vondron-karazana manjaka any amin' ny tontolo voajanahary. Ahitana karazana ''[[Saccostrea cucullata]]'' (na ''Crassostrea cucullata'' teo aloha) ny eny amin' ny ala honko, ny eny amin' ny vatolampy, ary ny eny amin' ny [[riakasia]] amorontsiraka, indrindra fa any atsimo-atsinanana akaikin' i [[Tolagnaro|Taolagnaro]] sy manaraka ny morontsiraka andrefana. == Loharano == <references /> [[Sokajy:Biby]] 5qvycilbaxw6qpijoupfgrq75d0w78k 0 278769 1151320 1133527 2026-09-26T10:36:25Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongolobe]] ho [[Allium cepa]] i Thelezifor 1133527 wikitext text/x-wiki [[Sary:ARS red onion.jpg|vignette|517x517px|Tongolobe]] Ny '''tongolobe''' na '''tongolo''' dia karazana zavamaniry misy voniny, maharitra roa taona na mandavan-taona, ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (fanasokajiana APG III tamin' ny taona 2009) na ''[[Liliaceae]]'' (fanasokajiana taloha). '''''Allium cepa''''' ny anarany ara-tsiansa. Efa hatry ny ela izy io no nambolena be dia be hatao [[anana]] noho ny vodiny manana tsiro sy fofona mahery na noho ny raviny. Io no legioma tena be mpampiasa indrindra amin' ny sokajy ''[[Allium]]''. Fitambaran' ny foto-dravina matevina mifanarona ny vody tongolo. Ny ''Allium'' ''cepa'' dia fantatra noho ny fambolena azy. Tsy fantatra ny endriky ny razambeny tany am-boalohany, na dia efa nisy aza ny faniriany ivelan' ny fambolena any amin' ny faritra sasany. Na maniry roa taona na mandavan-taona aza ny tongolobe matetika, dia matetika no raisina ho maniry isan-taona ary jinjaina amin' ny vanim-potoanan' ny fambolena voalohany. == Famariparitana == === Ankapobeny === [[Sary:Field with onions.jpg|vignette|297x297px|Tanin-tongolo]] Ny tongolobe dia ahitra, maniry mihoatra ny roa taona noho ny fananany an' ilay vodiny tokana, nefa ambolena isan-taona na isaky ny roa taona (mamony izy amin' ny faha roa taonany). Mahatratra 60 hatramin' ny 100 sm ny haavony. === Raviny === Maitso ny ravin' ny tongolobe sady miendrika [[varingarina]] ary poakaty (izay manavaka an' io karazana io amin' ny [[tongoloherana]] sy ny [[tongologasy]], karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana ''Allium'' ihany koa). === Voniny === [[Sary:Allium cepa.jpg|vignette|Vonin-tongolobe]] [[Sary:Onion Flower Bangladesh.jpg|ankavia|vignette|248x248px|Vonin-tongolo]] Kely ny [[Voninkazo|vonin]]' ny tongolobe (4 ka hatramin' ny 5 mm ny sakany) sady fotsy na maitso, ary mivondrona anaty [[ombela]] boribory eo amin' ny tendron' ny taho. Misy voniny 600 eo ho eo isaky ny ombela. Maneho fifanandrifiana telolafy ny vony: misy [[ravimbony]] telo sy [[felambony]] telo ary [[lahimbony]] enina. Mizara ho efitra telo ny [[fihary atodinaina]] tokana. Amin' ny ovan-karazany sasany, dia vodikely no mipoitra indraindray fa tsy vony. Poakaty ny tahom-bony mahitsy, na dia matevina kokoa aza raha mitaha amin' ny raviny; mihamivohitra izy io raha manakaiky ny fotony. === Voany === [[Sary:Onion seed.jpg|vignette|Vihim-boan' ny tongolobe]] Kapsily izay misokatra amin' ny valva telo ny voan' ny tongolobe, ary amin' ny ankapobeny dia mamoaka vihim-boa roa avy. Mainty sy misy zorony ny vihim-boa. Misy vihim-boa 250 eo ho eo isaky ny grama. Fohy ny faharetan' ny fahafahana mitsimoka tsara: roa hatramin' ny telo taona. === Vodiny === [[Sary:Mixed_onions.jpg|vignette|Tongolobe|292x292px|ankavia]]Somary lehibe ny vody tongolo izay miendrika atody, boribory na fisaka, manana fonony ivelany toa elabakaka ary miloko fotsy na mavo na mavokely na mena na volomparasy. == Fampiasana == === Fitsaboana sy fahasalamana === ==== Fitsaboana aretina isan-karazany ==== Izao ny vokatry ny fanadihadiana etnôbôtanika nataon' i Françoise sy i Grégoire Nicollier tany Bagnes ([[Frantsa]]) ary navoaka tamin' ny taona 1984: ny ranon' ny tongolobe dia nampiasaina amin' ny [[hoditra]] mba hitsaboana ny fanindronan' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]], raha afangaro amin' ny [[siramamy]] izy dia atao fanafody hanamaivana ny [[kohaka]], ary raha afangaro amin' ny [[menaka]] mahamay dia manasitrana ny [[aretin-tsofina]]. ==== Mitsabo ny tsy fahampian' ny vitaminina sasany ==== Satria mora kokoa ny mitahiry ny tongolobe raha mitaha amin' ny voankazo maro be [[vitaminina C]], dia nampiasain' ny tantsambo hiadiana amin' ny aretin' ny tsy fahampian' ny vitaminina C. Ny [[vitaminina]] hafa hita ao amin' ny tongolobe dia ny [[vitaminina B1]], [[Vitaminina B2|B2]], [[Vitaminina B3|B3]] (na [[Vitaminina PP|PP]]), [[Vitaminina B5|B5]], [[Vitaminina A|A]], ary [[Vitaminina E|E]]. ==== Anamaivanana ny diabeta ==== Ny fihinanana tongolobe dia mampidina ny tahan' ny [[kôlesterôla]] sy [[siramamy]] (mampihena ny tahan' ny [[glisemia]]). Ny singa miasa tompon' andraikitra amin' izany dia heverina fa ny disolfioran' ny alila prôpila sy ny difenilamina. ==== Iadiana amin' ny bakteria sy ny holatra ==== Mety azo ampiasaina ho [[Antibiotika|antibiôtika]] sy hamonoana [[holatra]] bitika izy noho ny singa mora mietona amin' ny ranon' ny vody tongolo. === Fanapoizinana === ==== Fanapoizinana mahazo ny olombelona ==== Raha hanina be dia be ny tongolobe dia mety hanorisory ny hodimando ao amin' ny vavony noho ny fisian' ny singa misy solifara ao aminy. Ny olona mora tohina aminy dia mety hahatsapa fahamaizan' ny vavony na tsy fatomombanan' ny fandevonan-kanina, indrindra fa ho an' ireo izay manana [[ileôstômia]] sy ny ankizy tratran' ny [[trizômia 21]]. ==== Fanapoizinana mahazo ny biby fiompy ==== Ankoatra izany, ny tongolobe sy ny faikany dia ampiasaina amin' ny sakafom-biby. Any amin' ny faritra mpamokatra tongolobe (ohatra, [[California]]), ny vodi-tongolo tsy ilaina sy ny fakany nariana, toy ny hodiny, na ny vodiny tsy niy nividy aza, dia mahatratra hatramin' ny 20&nbsp;% amin' ny habetsahan' ny vokatra ary avy eo omena ho an' ny biby fiompy. Na izany aza, ny fihinanana tongolobe efa bobongolo, na tongolobe mitsimoka, na betsaka loatra na dia salama tsara aza, dia mety hiteraka fanapoizinana amin' ny alalan' ny fahasimban' ny [[liomena]], izay indraindray mahafaty ny biby fiompy: ny [[omby]] sy ny [[soavaly]], amin' ny ampahany kely ny [[ondry]] sy ny [[osy]], ary ny [[gisa]] sy ny [[alika]] ary ny [[saka]] rehefa mahazo sakafo misy tongolobe tafahoatra. Ny tatitra voalohany momba an' io antom-pahafatesana io dia efa tamin' ny taona 1909. Anisan' ny soritr' aretina eo amin' ny biby ny famindra miadana sy miraingiraingy, ny tsy fahazotoan-komana, ny fihenan' ny famerenana mitsako, ary ny fiovan' ny ra ho somary vony amin' ny hodimaso anatiny. Ny biby voapoizina ka mamo dia mampiseho anemia hemôlitika miaraka amin' ny fihenan' ny hematôkrita, ny famaniana ra (hemôglôbinoria), ary ny fiforonan' ny vatana Heinz ao amin' ny liomena. Ny singa tompon' andraikitra amin' izany dia mety ho ny [[disolfioran' alila sy prôpila]] izay mety miforona avy amin' ny [[solfôksida S-alkilsisteinina]] ​​​​izay hita ao amin' ny vody tongolo vaovao. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] * [[Sakamalao]] * [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] * [[Sakaibe]] * [[Tamotamo]] * [[Voatabia]] * [[Anana]] * [[Legioma]] [[Sokajy:Zavamaniry]] b3si69rg7pnuwvg9llwqzu30lvx2i1n 1151322 1151320 2026-09-26T10:47:17Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1151322 wikitext text/x-wiki [[Sary:ARS red onion.jpg|vignette|517x517px|Tongolobe]] Ny '''''Allium cepa''''' dia karazana zavamaniry mamony, maharitra roa taona na mandavan-taona, ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (fanasokajiana APG III tamin' ny taona 2009) na ''[[Liliaceae]]'' (fanasokajiana taloha). ''Allium cepa'' L. ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''mangafaka''', '''tongolo''', '''tongolobe''', '''tongolombazaha''', '''tongolonakanga''', '''tongolovazaha''' ary '''zoainiao'''. Efa hatry ny ela izy io no nambolena be dia be hatao [[anana]] noho ny vodiny manana tsiro sy fofona mahery na noho ny raviny. Io no legioma tena be mpampiasa indrindra amin' ny sokajy ''[[Allium]]''. Fitambaran' ny foto-dravina matevina mifanarona ny vody tongolo. Ny ''Allium'' ''cepa'' dia fantatra noho ny fambolena azy. Tsy fantatra ny endriky ny razambeny tany am-boalohany, na dia efa nisy aza ny faniriany ivelan' ny fambolena any amin' ny faritra sasany. Na maniry roa taona na mandavan-taona aza ny tongolobe matetika, dia matetika no raisina ho maniry isan-taona ary jinjaina amin' ny vanim-potoanan' ny fambolena voalohany. == Famariparitana == === Ankapobeny === [[Sary:Field with onions.jpg|vignette|226x226px|Tanin-tongolo]] Ny tongolobe dia ahitra, maniry mihoatra ny roa taona noho ny fananany an' ilay vodiny tokana, nefa ambolena isan-taona na isaky ny roa taona (mamony izy amin' ny faha roa taonany). Mahatratra 60 hatramin' ny 100 sm ny haavony. === Raviny === Maitso ny ravin' ny tongolobe sady miendrika [[varingarina]] ary poakaty (izay manavaka an' io karazana io amin' ny [[tongoloherana]] sy ny [[tongologasy]], karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana ''Allium'' ihany koa). === Voniny === [[Sary:Allium cepa.jpg|vignette|Vonin-tongolobe]] [[Sary:Onion Flower Bangladesh.jpg|ankavia|vignette|184x184px|Vonin-tongolo]] Kely ny [[Voninkazo|vonin]]' ny tongolobe (4 ka hatramin' ny 5 mm ny sakany) sady fotsy na maitso, ary mivondrona anaty [[ombela]] boribory eo amin' ny tendron' ny taho. Misy voniny 600 eo ho eo isaky ny ombela. Maneho fifanandrifiana telolafy ny vony: misy [[ravimbony]] telo sy [[felambony]] telo ary [[lahimbony]] enina. Mizara ho efitra telo ny [[fihary atodinaina]] tokana. Amin' ny ovan-karazany sasany, dia vodikely no mipoitra indraindray fa tsy vony. Poakaty ny tahom-bony mahitsy, na dia matevina kokoa aza raha mitaha amin' ny raviny; mihamivohitra izy io raha manakaiky ny fotony. === Voany === [[Sary:Onion seed.jpg|vignette|Vihim-boan' ny tongolobe|261x261px]] Kapsily izay misokatra amin' ny valva telo ny voan' ny tongolobe, ary amin' ny ankapobeny dia mamoaka vihim-boa roa avy. Mainty sy misy zorony ny vihim-boa. Misy vihim-boa 250 eo ho eo isaky ny grama. Fohy ny faharetan' ny fahafahana mitsimoka tsara: roa hatramin' ny telo taona. === Vodiny === [[Sary:Mixed_onions.jpg|vignette|Tongolobe|244x244px|ankavia]]Somary lehibe ny vody tongolo izay miendrika atody, boribory na fisaka, manana fonony ivelany toa elabakaka ary miloko fotsy na mavo na mavokely na mena na volomparasy. == Fampiasana == === Fitsaboana sy fahasalamana === ==== Fitsaboana aretina isan-karazany ==== Izao ny vokatry ny fanadihadiana etnôbôtanika nataon' i Françoise sy i Grégoire Nicollier tany Bagnes ([[Frantsa]]) ary navoaka tamin' ny taona 1984: ny ranon' ny tongolobe dia nampiasaina amin' ny [[hoditra]] mba hitsaboana ny fanindronan' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]], raha afangaro amin' ny [[siramamy]] izy dia atao fanafody hanamaivana ny [[kohaka]], ary raha afangaro amin' ny [[menaka]] mahamay dia manasitrana ny [[aretin-tsofina]]. ==== Mitsabo ny tsy fahampian' ny vitaminina sasany ==== Satria mora kokoa ny mitahiry ny tongolobe raha mitaha amin' ny voankazo maro be [[vitaminina C]], dia nampiasain' ny tantsambo hiadiana amin' ny aretin' ny tsy fahampian' ny vitaminina C. Ny [[vitaminina]] hafa hita ao amin' ny tongolobe dia ny [[vitaminina B1]], [[Vitaminina B2|B2]], [[Vitaminina B3|B3]] (na [[Vitaminina PP|PP]]), [[Vitaminina B5|B5]], [[Vitaminina A|A]], ary [[Vitaminina E|E]]. ==== Anamaivanana ny diabeta ==== Ny fihinanana tongolobe dia mampidina ny tahan' ny [[kôlesterôla]] sy [[siramamy]] (mampihena ny tahan' ny [[glisemia]]). Ny singa miasa tompon' andraikitra amin' izany dia heverina fa ny disolfioran' ny alila prôpila sy ny difenilamina. ==== Iadiana amin' ny bakteria sy ny holatra ==== Mety azo ampiasaina ho [[Antibiotika|antibiôtika]] sy hamonoana [[holatra]] bitika izy noho ny singa mora mietona amin' ny ranon' ny vody tongolo. === Fanapoizinana === ==== Fanapoizinana mahazo ny olombelona ==== Raha hanina be dia be ny tongolobe dia mety hanorisory ny hodimando ao amin' ny vavony noho ny fisian' ny singa misy solifara ao aminy. Ny olona mora tohina aminy dia mety hahatsapa fahamaizan' ny vavony na tsy fatomombanan' ny fandevonan-kanina, indrindra fa ho an' ireo izay manana [[ileôstômia]] sy ny ankizy tratran' ny [[trizômia 21]]. ==== Fanapoizinana mahazo ny biby fiompy ==== Ankoatra izany, ny tongolobe sy ny faikany dia ampiasaina amin' ny sakafom-biby. Any amin' ny faritra mpamokatra tongolobe (ohatra, [[California]]), ny vodi-tongolo tsy ilaina sy ny fakany nariana, toy ny hodiny, na ny vodiny tsy niy nividy aza, dia mahatratra hatramin' ny 20&nbsp;% amin' ny habetsahan' ny vokatra ary avy eo omena ho an' ny biby fiompy. Na izany aza, ny fihinanana tongolobe efa bobongolo, na tongolobe mitsimoka, na betsaka loatra na dia salama tsara aza, dia mety hiteraka fanapoizinana amin' ny alalan' ny fahasimban' ny [[liomena]], izay indraindray mahafaty ny biby fiompy: ny [[omby]] sy ny [[soavaly]], amin' ny ampahany kely ny [[ondry]] sy ny [[osy]], ary ny [[gisa]] sy ny [[alika]] ary ny [[saka]] rehefa mahazo sakafo misy tongolobe tafahoatra. Ny tatitra voalohany momba an' io antom-pahafatesana io dia efa tamin' ny taona 1909. Anisan' ny soritr' aretina eo amin' ny biby ny famindra miadana sy miraingiraingy, ny tsy fahazotoan-komana, ny fihenan' ny famerenana mitsako, ary ny fiovan' ny ra ho somary vony amin' ny hodimaso anatiny. Ny biby voapoizina ka mamo dia mampiseho anemia hemôlitika miaraka amin' ny fihenan' ny hematôkrita, ny famaniana ra (hemôglôbinoria), ary ny fiforonan' ny vatana Heinz ao amin' ny liomena. Ny singa tompon' andraikitra amin' izany dia mety ho ny [[disolfioran' alila sy prôpila]] izay mety miforona avy amin' ny [[solfôksida S-alkilsisteinina]] ​​​​izay hita ao amin' ny vody tongolo vaovao. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Tongolo]]: ''Allium cepa'' <small>L.</small>; ''[[Allium porrum]]'' <small>L.</small> (''[[Amaryllidaceae]]''); sns * [[Tongolonakanga]]: ''Allium cepa'' <small>L.</small> (''Amaryllidaceae''); ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''[[Poaceae]]'') * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] - [[Sakamalao]] - [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] - [[Sakaibe]] - [[Tamotamo]] - [[Voatabia]] - [[Anana]] - [[Legioma]] [[Sokajy:Zavamaniry]] bqsbkjayf7mo35e1f9n4wv5kf2dhflx 1151324 1151322 2026-09-26T10:52:13Z Thelezifor 15140 1151324 wikitext text/x-wiki [[Sary:ARS red onion.jpg|vignette|517x517px|Tongolobe]] Ny '''''Allium cepa''''' dia karazana zavamaniry mamony, maharitra roa taona na mandavan-taona, ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (fanasokajiana APG III tamin' ny taona 2009) na ''[[Liliaceae]]'' (fanasokajiana taloha). ''Allium cepa'' L. ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''mangafaka''', '''tongolo''', '''tongolobe''', '''tongolombazaha''', '''tongolonakanga''', '''tongolovazaha''' ary '''zoainiao'''. Efa hatry ny ela izy io no nambolena be dia be hatao [[anana]] noho ny vodiny manana tsiro sy fofona mahery na noho ny raviny. Io no legioma tena be mpampiasa indrindra amin' ny sokajy ''[[Allium]]''. Fitambaran' ny foto-dravina matevina mifanarona ny vody tongolo. Ny ''Allium'' ''cepa'' dia fantatra noho ny fambolena azy. Tsy fantatra ny endriky ny razambeny tany am-boalohany, na dia efa nisy aza ny faniriany ivelan' ny fambolena any amin' ny faritra sasany. Na maniry roa taona na mandavan-taona aza ny tongolobe matetika, dia matetika no raisina ho maniry isan-taona ary jinjaina amin' ny vanim-potoanan' ny fambolena voalohany. == Famariparitana == === Ankapobeny === [[Sary:Field with onions.jpg|vignette|226x226px|Tanin-tongolo]] Ny tongolobe dia ahitra, maniry mihoatra ny roa taona noho ny fananany an' ilay vodiny tokana, nefa ambolena isan-taona na isaky ny roa taona (mamony izy amin' ny faha roa taonany). Mahatratra 60 hatramin' ny 100 sm ny haavony. === Raviny === Maitso ny ravin' ny tongolobe sady miendrika [[varingarina]] ary poakaty (izay manavaka an' io karazana io amin' ny [[tongoloherana]] sy ny [[tongologasy]], karazana hafa ao amin' ny vondron-karazana ''Allium'' ihany koa). === Voniny === [[Sary:Allium cepa.jpg|vignette|Vonin-tongolobe]] [[Sary:Onion Flower Bangladesh.jpg|ankavia|vignette|184x184px|Vonin-tongolo]] Kely ny [[Voninkazo|vonin]]' ny tongolobe (4 ka hatramin' ny 5 mm ny sakany) sady fotsy na maitso, ary mivondrona anaty [[ombela]] boribory eo amin' ny tendron' ny taho. Misy voniny 600 eo ho eo isaky ny ombela. Maneho fifanandrifiana telolafy ny vony: misy [[ravimbony]] telo sy [[felambony]] telo ary [[lahimbony]] enina. Mizara ho efitra telo ny [[fihary atodinaina]] tokana. Amin' ny ovan-karazany sasany, dia vodikely no mipoitra indraindray fa tsy vony. Poakaty ny tahom-bony mahitsy, na dia matevina kokoa aza raha mitaha amin' ny raviny; mihamivohitra izy io raha manakaiky ny fotony. === Voany === [[Sary:Onion seed.jpg|vignette|Vihim-boan' ny tongolobe|261x261px]] Kapsily izay misokatra amin' ny valva telo ny voan' ny tongolobe, ary amin' ny ankapobeny dia mamoaka vihim-boa roa avy. Mainty sy misy zorony ny vihim-boa. Misy vihim-boa 250 eo ho eo isaky ny grama. Fohy ny faharetan' ny fahafahana mitsimoka tsara: roa hatramin' ny telo taona. === Vodiny === [[Sary:Mixed_onions.jpg|vignette|Tongolobe|244x244px|ankavia]]Somary lehibe ny vody tongolo izay miendrika atody, boribory na fisaka, manana fonony ivelany toa elabakaka ary miloko fotsy na mavo na mavokely na mena na volomparasy. == Fampiasana == === Fitsaboana sy fahasalamana === ==== Fitsaboana aretina isan-karazany ==== Izao ny vokatry ny fanadihadiana etnôbôtanika nataon' i Françoise sy i Grégoire Nicollier tany Bagnes ([[Frantsa]]) ary navoaka tamin' ny taona 1984: ny ranon' ny tongolobe dia nampiasaina amin' ny [[hoditra]] mba hitsaboana ny fanindronan' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]], raha afangaro amin' ny [[siramamy]] izy dia atao fanafody hanamaivana ny [[kohaka]], ary raha afangaro amin' ny [[menaka]] mahamay dia manasitrana ny [[aretin-tsofina]]. ==== Mitsabo ny tsy fahampian' ny vitaminina sasany ==== Satria mora kokoa ny mitahiry ny tongolobe raha mitaha amin' ny voankazo maro be [[vitaminina C]], dia nampiasain' ny tantsambo hiadiana amin' ny aretin' ny tsy fahampian' ny vitaminina C. Ny [[vitaminina]] hafa hita ao amin' ny tongolobe dia ny [[vitaminina B1]], [[Vitaminina B2|B2]], [[Vitaminina B3|B3]] (na [[Vitaminina PP|PP]]), [[Vitaminina B5|B5]], [[Vitaminina A|A]], ary [[Vitaminina E|E]]. ==== Anamaivanana ny diabeta ==== Ny fihinanana tongolobe dia mampidina ny tahan' ny [[kôlesterôla]] sy [[siramamy]] (mampihena ny tahan' ny [[glisemia]]). Ny singa miasa tompon' andraikitra amin' izany dia heverina fa ny disolfioran' ny alila prôpila sy ny difenilamina. ==== Iadiana amin' ny bakteria sy ny holatra ==== Mety azo ampiasaina ho [[Antibiotika|antibiôtika]] sy hamonoana [[holatra]] bitika izy noho ny singa mora mietona amin' ny ranon' ny vody tongolo. === Fanapoizinana === ==== Fanapoizinana mahazo ny olombelona ==== Raha hanina be dia be ny tongolobe dia mety hanorisory ny hodimando ao amin' ny vavony noho ny fisian' ny singa misy solifara ao aminy. Ny olona mora tohina aminy dia mety hahatsapa fahamaizan' ny vavony na tsy fatomombanan' ny fandevonan-kanina, indrindra fa ho an' ireo izay manana [[ileôstômia]] sy ny ankizy tratran' ny [[trizômia 21]]. ==== Fanapoizinana mahazo ny biby fiompy ==== Ankoatra izany, ny tongolobe sy ny faikany dia ampiasaina amin' ny sakafom-biby. Any amin' ny faritra mpamokatra tongolobe (ohatra, [[California]]), ny vodi-tongolo tsy ilaina sy ny fakany nariana, toy ny hodiny, na ny vodiny tsy niy nividy aza, dia mahatratra hatramin' ny 20&nbsp;% amin' ny habetsahan' ny vokatra ary avy eo omena ho an' ny biby fiompy. Na izany aza, ny fihinanana tongolobe efa bobongolo, na tongolobe mitsimoka, na betsaka loatra na dia salama tsara aza, dia mety hiteraka fanapoizinana amin' ny alalan' ny fahasimban' ny [[liomena]], izay indraindray mahafaty ny biby fiompy: ny [[omby]] sy ny [[soavaly]], amin' ny ampahany kely ny [[ondry]] sy ny [[osy]], ary ny [[gisa]] sy ny [[alika]] ary ny [[saka]] rehefa mahazo sakafo misy tongolobe tafahoatra. Ny tatitra voalohany momba an' io antom-pahafatesana io dia efa tamin' ny taona 1909. Anisan' ny soritr' aretina eo amin' ny biby ny famindra miadana sy miraingiraingy, ny tsy fahazotoan-komana, ny fihenan' ny famerenana mitsako, ary ny fiovan' ny ra ho somary vony amin' ny hodimaso anatiny. Ny biby voapoizina ka mamo dia mampiseho anemia hemôlitika miaraka amin' ny fihenan' ny hematôkrita, ny famaniana ra (hemôglôbinoria), ary ny fiforonan' ny vatana Heinz ao amin' ny liomena. Ny singa tompon' andraikitra amin' izany dia mety ho ny [[disolfioran' alila sy prôpila]] izay mety miforona avy amin' ny [[solfôksida S-alkilsisteinina]] ​​​​izay hita ao amin' ny vody tongolo vaovao. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Tongolo]]: ''Allium cepa'' <small>L.</small>; ''[[Allium porrum]]'' <small>L.</small> (''[[Amaryllidaceae]]'' na ''[[Liliaceae]]''); sns * [[Tongolonakanga]]: ''Allium cepa'' <small>L.</small> (''Amaryllidaceae''); ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''[[Poaceae]]'') * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] - [[Sakamalao]] - [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] - [[Sakaibe]] - [[Tamotamo]] - [[Voatabia]] - [[Anana]] - [[Legioma]] [[Sokajy:Zavamaniry]] iyv1tig8pq8tukzs0lwjf8kett4tkr1 0 278770 1151335 1135971 2026-09-26T11:16:49Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Tongologasy]] any amin'i [[Allium sativum]] ary nanitsaka fihodinana 1135971 wikitext text/x-wiki [[Sary:Allium sativum garden.jpg|vignette|359x359px|Zaridaina misy tongologasy]] Ny '''tongologasy''' na '''tongololay''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny ''[[Allium]]''. Ahitra maniry isan-taona izy io. '''''Allium sativum''''' ny anarany ara-tsiansa. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Avy any [[Azia Afovoany]] ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], indrindra tany [[Ejipta]]. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == === Ankapobeny === Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony. === Ravina === Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra. === Vony === [[Sary:Wild garlic, Ponds Wood - geograph.org.uk - 3468399.jpg|vignette|Tongologasy maniry hoazy]] [[Sary:Garlic flower head.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vonin' ny tongologasy]] Mamelana amin' ny [[fahavaratra]] ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Insecta|bibikely]] hafa no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Allium sativum 003.JPG|vignette|217x217px|Zanaka tongologasy mivoaka avy amin' ny voniny]] Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any [[Azia Afovoany]] sy any [[Kaokazy]] izay akaiky ny karazana maniry hoazy. === Vody === [[Sary:Garlic bulbs and cloves.jpg|vignette|Tongolo gasy sy hasiny|221x221px]]Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany. === Fampitomboana taranaka === Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo. == Fampiasana == === Amin' ny sakafo === [[Sary:Garlic_whole.jpg|thumb|Tongologasy|209x209px]] Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay. === Fandroahana sy famonoana biby === [[Sary:Delia radicum 01.JPG|vignette|''Delia radicum'']] ==== Famonoana kankana ==== Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana bibikely (''[[Insecta]]''), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (''Delia radicum'') mpanimba ny fambolena toy ny [[Laisoa (vondrona)|laisoa]], ny [[radisa]] (''Raphanus sativus''), ny [[nave]] (''Brassica rapa'' subsp. ''rapa''), ary ny [[kôlzà]] (''Brassica napus'' subsp. ''napus''). Amonoana ny haomena (''Dermanyssus gallinae'') amin' ny [[akoho amam-borona]] koa izy io. Noho ny singa [[solifara]] ao amin' ny [[ra]], ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka [[moka]], na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany. ==== Famonoana kankana an-tsinay ==== [[Sary:Ascaris lumbricoides.jpeg|vignette|''Ascaris lumbricoides'']] Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana kankana (''[[Nematoda]]'') sy bibikely (''[[Insecta]]''). === Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana === ==== Ankapobeny ==== Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina [[Etazonia|amerikana]] sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina [[Aostralia|aostraliana]] noho ny antony ara-pitsaboana. Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny [[lipida]] (trigliserida sy [[Kôlesterola|kôlesterôla]]) ao amin' ny [[ra]]; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny [[Tosi-drà|tosi-dra]] sy misoroka ny fahasarotana toy ny [[aretim-po]] sy ny fahatapahan' ny [[lalan-dra]] any amin' ny [[atidoha]]; mitroka ny [[metaly mavesatra]] sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny [[hery fiarovana]]; miady amin' ny [[homamiadana]] sasany. ==== Misy vitaminina ==== Misy [[vitaminina A]], [[vitaminina B1]], [[vitaminina B2]], [[vitaminina B6]], [[vitaminina K]], [[vitaminina E]], ary [[vitaminina C]], misy [[antibiôtika]] voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy). ==== Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy ==== Misy [[inolinina]], izay manentana ny fitomboan' ny [[bakteria]] mahasoa an-tsinay). Ahitana [[alisinina]] koa izy io, singa misy [[solifara]] mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary miady amin' ny [[Virosy|viriosy]]. ==== Itsaboana ny sery ==== Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[sery]] ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery. ==== Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra ==== Misy koa ny milaza fa mampihena [[kôlesterôla]] ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny [[Tosi-drà|tosi-dra]]. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra. ==== Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana ==== Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka [[antontanisa]] iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny [[vavony]] sy ny [[tsinaibe]] ary ny [[tsinaimbody]]. Ny [[anzima]] aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny [[atidoha]], ny [[tenda]], ny [[havokavoka]], ny [[nono]] ary ny [[prôstaty]] dia tsy ahitana fihenana firy. ==== Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra ==== Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny [[holatra]] madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny [[hodipotsy]]. === Fampiasana hafa === Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho [[dity]] amin' ny fanamboarana [[vera]] sy [[bakoly]] simba. === Lafy ratsiny === ==== Fofona ratsy amin' ny vatana ==== Mitoetra ao amin' ny [[vatan' olombelona]] ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny [[solfioran' alila sy metila]] (AMS) (CH₂=CHCH₂SCH₃) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny [[havokavoka]] (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny [[hoditra]] (ary mivoaka amin' ny [[mason-koditra]]). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny [[savony]]. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana [[ronono]] miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny [[holatra]] ary ny bazilika (''[[Ocimum basilicum]]''); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana [[persily]] vaovao (''Petroselinum crispum''). ==== Fahamora tohina ==== Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana ''[[Allium]]'' hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny [[tongolobe]] ([[Allium cepa|''Allium'' ''cepa'']]), ny [[tongoloravina]] (''[[Allium schoenoprasum]]''), ny [[tongoloherana]] (''[[Allium porrum]]''), ny karazana lisy (''[[Lilium]]''), ny [[sakamalao]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'') ary ny [[Akondro (voany)|akondro]] (''[[Musa acuminata]]'', ''[[Musa balbisiana]]'', sns). ==== Fahamaizana ==== Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina. ==== Vokany amin' ny fampinonoana ==== Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono. ==== Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany ==== Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka [[fahaverezan-dra]] bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C₁₉H₁₆O₄), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana ([[alika]], [[saka]], sns) ny American Veterinary Medical Association. ==== Voka-dratsy hafa ==== Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]], ny [[hatsembohana]], ny [[hafaninana]], ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny [[fadimbolana]]. == Simia == Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty [[rano]] na [[vinaingitra]] misy [[sira]] sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny [[aliina]] misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia maitso (toy ny [[famaitso]], izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy. Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny [[alisinina]], izay fangaro misy [[solifara]] vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny [[vinilditiinina]]. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** ''[[Tongolobe]]'' ** ''[[Tongoloherana]]'' ** ''[[Tongolomadinika]]'' ** ''[[Tongolo raviny]]'' * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] * [[Sakamalao]] * [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] * [[Sakaibe]] * [[Tamotamo]] * [[Voatabia]] * [[Anana]] * [[Legioma]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] nnkqlorl6g0f4dghsamd4npcbmplqji 1151337 1151335 2026-09-26T11:24:07Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151337 wikitext text/x-wiki [[Sary:Allium sativum garden.jpg|vignette|458x458px|Zaridaina misy tongologasy]] Ny '''''Allium sativum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' na ''[[Liliaceae]]'' teo aloha. Ahitra maniry isan-taona izy io. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongologasy''' na '''tongololay'''. ''Allium sativum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Avy any [[Azia Afovoany]] ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], indrindra tany [[Ejipta]]. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == === Ankapobeny === Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony. === Ravina === Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra. === Vony === [[Sary:Wild garlic, Ponds Wood - geograph.org.uk - 3468399.jpg|vignette|Tongologasy maniry hoazy|206x206px]] [[Sary:Garlic flower head.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vonin' ny tongologasy]] Mamelana amin' ny [[fahavaratra]] ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Insecta|bibikely]] hafa no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Allium sativum 003.JPG|vignette|206x206px|Zanaka tongologasy mivoaka avy amin' ny voniny]] Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any [[Azia Afovoany]] sy any [[Kaokazy]] izay akaiky ny karazana maniry hoazy. === Vody === [[Sary:Garlic bulbs and cloves.jpg|vignette|Tongolo gasy sy hasiny|206x206px]]Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany. === Fampitomboana taranaka === Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo. == Fampiasana == === Amin' ny sakafo === [[Sary:Garlic_whole.jpg|thumb|Tongologasy|205x205px]] Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay. === Fandroahana sy famonoana biby === [[Sary:Delia radicum 01.JPG|vignette|''Delia radicum''|204x204px]] ==== Famonoana kankana ==== Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana bibikely (''[[Insecta]]''), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (''Delia radicum'') mpanimba ny fambolena toy ny [[Laisoa (vondrona)|laisoa]], ny [[radisa]] (''Raphanus sativus''), ny [[nave]] (''Brassica rapa'' subsp. ''rapa''), ary ny [[kôlzà]] (''Brassica napus'' subsp. ''napus''). Amonoana ny haomena (''Dermanyssus gallinae'') amin' ny [[akoho amam-borona]] koa izy io. Noho ny singa [[solifara]] ao amin' ny [[ra]], ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka [[moka]], na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany. ==== Famonoana kankana an-tsinay ==== [[Sary:Ascaris lumbricoides.jpeg|vignette|''Ascaris lumbricoides''|205x205px]] Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana kankana (''[[Nematoda]]'') sy bibikely (''[[Insecta]]''). === Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana === ==== Ankapobeny ==== Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina [[Etazonia|amerikana]] sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina [[Aostralia|aostraliana]] noho ny antony ara-pitsaboana. Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny [[lipida]] (trigliserida sy [[Kôlesterola|kôlesterôla]]) ao amin' ny [[ra]]; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny [[Tosi-drà|tosi-dra]] sy misoroka ny fahasarotana toy ny [[aretim-po]] sy ny fahatapahan' ny [[lalan-dra]] any amin' ny [[atidoha]]; mitroka ny [[metaly mavesatra]] sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny [[hery fiarovana]]; miady amin' ny [[homamiadana]] sasany. ==== Misy vitaminina ==== Misy [[vitaminina A]], [[vitaminina B1]], [[vitaminina B2]], [[vitaminina B6]], [[vitaminina K]], [[vitaminina E]], ary [[vitaminina C]], misy [[antibiôtika]] voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy). ==== Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy ==== Misy [[inolinina]], izay manentana ny fitomboan' ny [[bakteria]] mahasoa an-tsinay). Ahitana [[alisinina]] koa izy io, singa misy [[solifara]] mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary miady amin' ny [[Virosy|viriosy]]. ==== Itsaboana ny sery ==== Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[sery]] ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery. ==== Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra ==== Misy koa ny milaza fa mampihena [[kôlesterôla]] ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny [[Tosi-drà|tosi-dra]]. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra. ==== Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana ==== Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka [[antontanisa]] iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny [[vavony]] sy ny [[tsinaibe]] ary ny [[tsinaimbody]]. Ny [[anzima]] aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny [[atidoha]], ny [[tenda]], ny [[havokavoka]], ny [[nono]] ary ny [[prôstaty]] dia tsy ahitana fihenana firy. ==== Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra ==== Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny [[holatra]] madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny [[hodipotsy]]. === Fampiasana hafa === Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho [[dity]] amin' ny fanamboarana [[vera]] sy [[bakoly]] simba. === Lafy ratsiny === ==== Fofona ratsy amin' ny vatana ==== Mitoetra ao amin' ny [[vatan' olombelona]] ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny [[solfioran' alila sy metila]] (AMS) (CH₂=CHCH₂SCH₃) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny [[havokavoka]] (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny [[hoditra]] (ary mivoaka amin' ny [[mason-koditra]]). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny [[savony]]. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana [[ronono]] miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny [[holatra]] ary ny bazilika (''[[Ocimum basilicum]]''); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana [[persily]] vaovao (''Petroselinum crispum''). ==== Fahamora tohina ==== Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana ''[[Allium]]'' hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny [[tongolobe]] ([[Allium cepa|''Allium'' ''cepa'']]), ny [[tongoloravina]] (''[[Allium schoenoprasum]]''), ny [[tongoloherana]] (''[[Allium porrum]]''), ny karazana lisy (''[[Lilium]]''), ny [[sakamalao]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'') ary ny [[Akondro (voany)|akondro]] (''[[Musa acuminata]]'', ''[[Musa balbisiana]]'', sns). ==== Fahamaizana ==== Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina. ==== Vokany amin' ny fampinonoana ==== Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono. ==== Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany ==== Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka [[fahaverezan-dra]] bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C₁₉H₁₆O₄), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana ([[alika]], [[saka]], sns) ny American Veterinary Medical Association. ==== Voka-dratsy hafa ==== Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]], ny [[hatsembohana]], ny [[hafaninana]], ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny [[fadimbolana]]. == Simia == Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty [[rano]] na [[vinaingitra]] misy [[sira]] sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny [[aliina]] misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia maitso (toy ny [[famaitso]], izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy. Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny [[alisinina]], izay fangaro misy [[solifara]] vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny [[vinilditiinina]]. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** ''[[Tongolobe]]'' ** ''[[Tongoloherana]]'' ** ''[[Tongolomadinika]]'' ** ''[[Tongolo raviny]]'' * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] * [[Sakamalao]] * [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] * [[Sakaibe]] * [[Tamotamo]] * [[Voatabia]] * [[Anana]] * [[Legioma]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] 1h9pedr3i8i2whs2j99pxaclvvdmby2 1151341 1151337 2026-09-26T11:29:23Z Thelezifor 15140 1151341 wikitext text/x-wiki [[Sary:Allium sativum garden.jpg|vignette|458x458px|Zaridaina misy tongologasy]] Ny '''''Allium sativum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' na ''[[Liliaceae]]'' teo aloha. Ahitra maniry isan-taona izy io. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongologasy''' na '''tongololay''' na '''tongolonkova'''. ''Allium sativum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Avy any [[Azia Afovoany]] ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], indrindra tany [[Ejipta]]. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == === Ankapobeny === Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony. === Ravina === Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra. === Vony === [[Sary:Wild garlic, Ponds Wood - geograph.org.uk - 3468399.jpg|vignette|Tongologasy maniry hoazy|206x206px]] [[Sary:Garlic flower head.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vonin' ny tongologasy]] Mamelana amin' ny [[fahavaratra]] ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Insecta|bibikely]] hafa no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Allium sativum 003.JPG|vignette|206x206px|Zanaka tongologasy mivoaka avy amin' ny voniny]] Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any [[Azia Afovoany]] sy any [[Kaokazy]] izay akaiky ny karazana maniry hoazy. === Vody === [[Sary:Garlic bulbs and cloves.jpg|vignette|Tongolo gasy sy hasiny|206x206px]]Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany. === Fampitomboana taranaka === Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo. == Fampiasana == === Amin' ny sakafo === [[Sary:Garlic_whole.jpg|thumb|Tongologasy|205x205px]] Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay. === Fandroahana sy famonoana biby === [[Sary:Delia radicum 01.JPG|vignette|''Delia radicum''|204x204px]] ==== Famonoana kankana ==== Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana bibikely (''[[Insecta]]''), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (''Delia radicum'') mpanimba ny fambolena toy ny [[Laisoa (vondrona)|laisoa]], ny [[radisa]] (''Raphanus sativus''), ny [[nave]] (''Brassica rapa'' subsp. ''rapa''), ary ny [[kôlzà]] (''Brassica napus'' subsp. ''napus''). Amonoana ny haomena (''Dermanyssus gallinae'') amin' ny [[akoho amam-borona]] koa izy io. Noho ny singa [[solifara]] ao amin' ny [[ra]], ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka [[moka]], na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany. ==== Famonoana kankana an-tsinay ==== [[Sary:Ascaris lumbricoides.jpeg|vignette|''Ascaris lumbricoides''|205x205px]] Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana kankana (''[[Nematoda]]'') sy bibikely (''[[Insecta]]''). === Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana === ==== Ankapobeny ==== Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina [[Etazonia|amerikana]] sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina [[Aostralia|aostraliana]] noho ny antony ara-pitsaboana. Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny [[lipida]] (trigliserida sy [[Kôlesterola|kôlesterôla]]) ao amin' ny [[ra]]; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny [[Tosi-drà|tosi-dra]] sy misoroka ny fahasarotana toy ny [[aretim-po]] sy ny fahatapahan' ny [[lalan-dra]] any amin' ny [[atidoha]]; mitroka ny [[metaly mavesatra]] sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny [[hery fiarovana]]; miady amin' ny [[homamiadana]] sasany. ==== Misy vitaminina ==== Misy [[vitaminina A]], [[vitaminina B1]], [[vitaminina B2]], [[vitaminina B6]], [[vitaminina K]], [[vitaminina E]], ary [[vitaminina C]], misy [[antibiôtika]] voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy). ==== Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy ==== Misy [[inolinina]], izay manentana ny fitomboan' ny [[bakteria]] mahasoa an-tsinay). Ahitana [[alisinina]] koa izy io, singa misy [[solifara]] mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary miady amin' ny [[Virosy|viriosy]]. ==== Itsaboana ny sery ==== Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[sery]] ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery. ==== Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra ==== Misy koa ny milaza fa mampihena [[kôlesterôla]] ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny [[Tosi-drà|tosi-dra]]. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra. ==== Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana ==== Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka [[antontanisa]] iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny [[vavony]] sy ny [[tsinaibe]] ary ny [[tsinaimbody]]. Ny [[anzima]] aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny [[atidoha]], ny [[tenda]], ny [[havokavoka]], ny [[nono]] ary ny [[prôstaty]] dia tsy ahitana fihenana firy. ==== Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra ==== Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny [[holatra]] madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny [[hodipotsy]]. === Fampiasana hafa === Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho [[dity]] amin' ny fanamboarana [[vera]] sy [[bakoly]] simba. === Lafy ratsiny === ==== Fofona ratsy amin' ny vatana ==== Mitoetra ao amin' ny [[vatan' olombelona]] ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny [[solfioran' alila sy metila]] (AMS) (CH₂=CHCH₂SCH₃) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny [[havokavoka]] (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny [[hoditra]] (ary mivoaka amin' ny [[mason-koditra]]). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny [[savony]]. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana [[ronono]] miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny [[holatra]] ary ny bazilika (''[[Ocimum basilicum]]''); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana [[persily]] vaovao (''Petroselinum crispum''). ==== Fahamora tohina ==== Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana ''[[Allium]]'' hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny [[tongolobe]] ([[Allium cepa|''Allium'' ''cepa'']]), ny [[tongoloravina]] (''[[Allium schoenoprasum]]''), ny [[tongoloherana]] (''[[Allium porrum]]''), ny karazana lisy (''[[Lilium]]''), ny [[sakamalao]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'') ary ny [[Akondro (voany)|akondro]] (''[[Musa acuminata]]'', ''[[Musa balbisiana]]'', sns). ==== Fahamaizana ==== Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina. ==== Vokany amin' ny fampinonoana ==== Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono. ==== Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany ==== Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka [[fahaverezan-dra]] bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C₁₉H₁₆O₄), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana ([[alika]], [[saka]], sns) ny American Veterinary Medical Association. ==== Voka-dratsy hafa ==== Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]], ny [[hatsembohana]], ny [[hafaninana]], ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny [[fadimbolana]]. == Simia == Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty [[rano]] na [[vinaingitra]] misy [[sira]] sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny [[aliina]] misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia maitso (toy ny [[famaitso]], izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy. Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny [[alisinina]], izay fangaro misy [[solifara]] vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny [[vinilditiinina]]. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** ''[[Tongolobe]]'' ** ''[[Tongoloherana]]'' ** ''[[Tongolomadinika]]'' ** ''[[Tongolo raviny]]'' * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] * [[Sakamalao]] * [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] * [[Sakaibe]] * [[Tamotamo]] * [[Voatabia]] * [[Anana]] * [[Legioma]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] p6iivz1cuem53nadaq9nki63ku0ykhh 1151342 1151341 2026-09-26T11:30:41Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151342 wikitext text/x-wiki [[Sary:Allium sativum garden.jpg|vignette|458x458px|Zaridaina misy tongologasy]] Ny '''''Allium sativum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' na ''[[Liliaceae]]'' teo aloha. Ahitra maniry isan-taona izy io. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongologasy''' na '''tongololay''' na '''tongolonkova'''. ''Allium sativum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Avy any [[Azia Afovoany]] ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], indrindra tany [[Ejipta]]. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == === Ankapobeny === Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony. === Ravina === Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra. === Vony === [[Sary:Wild garlic, Ponds Wood - geograph.org.uk - 3468399.jpg|vignette|Tongologasy maniry hoazy|206x206px]] [[Sary:Garlic flower head.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vonin' ny tongologasy]] Mamelana amin' ny [[fahavaratra]] ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Insecta|bibikely]] hafa no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Allium sativum 003.JPG|vignette|206x206px|Zanaka tongologasy mivoaka avy amin' ny voniny]] Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any [[Azia Afovoany]] sy any [[Kaokazy]] izay akaiky ny karazana maniry hoazy. === Vody === [[Sary:Garlic bulbs and cloves.jpg|vignette|Tongolo gasy sy hasiny|206x206px]]Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany. === Fampitomboana taranaka === Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo. == Fampiasana == === Amin' ny sakafo === [[Sary:Garlic_whole.jpg|thumb|Tongologasy|205x205px]] Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay. === Fandroahana sy famonoana biby === [[Sary:Delia radicum 01.JPG|vignette|''Delia radicum''|204x204px]] ==== Famonoana kankana ==== Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana bibikely (''[[Insecta]]''), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (''Delia radicum'') mpanimba ny fambolena toy ny [[Laisoa (vondrona)|laisoa]], ny [[radisa]] (''Raphanus sativus''), ny [[nave]] (''Brassica rapa'' subsp. ''rapa''), ary ny [[kôlzà]] (''Brassica napus'' subsp. ''napus''). Amonoana ny haomena (''Dermanyssus gallinae'') amin' ny [[akoho amam-borona]] koa izy io. Noho ny singa [[solifara]] ao amin' ny [[ra]], ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka [[moka]], na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany. ==== Famonoana kankana an-tsinay ==== [[Sary:Ascaris lumbricoides.jpeg|vignette|''Ascaris lumbricoides''|205x205px]] Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana kankana (''[[Nematoda]]'') sy bibikely (''[[Insecta]]''). === Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana === ==== Ankapobeny ==== Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina [[Etazonia|amerikana]] sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina [[Aostralia|aostraliana]] noho ny antony ara-pitsaboana. Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny [[lipida]] (trigliserida sy [[Kôlesterola|kôlesterôla]]) ao amin' ny [[ra]]; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny [[Tosi-drà|tosi-dra]] sy misoroka ny fahasarotana toy ny [[aretim-po]] sy ny fahatapahan' ny [[lalan-dra]] any amin' ny [[atidoha]]; mitroka ny [[metaly mavesatra]] sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny [[hery fiarovana]]; miady amin' ny [[homamiadana]] sasany. ==== Misy vitaminina ==== Misy [[vitaminina A]], [[vitaminina B1]], [[vitaminina B2]], [[vitaminina B6]], [[vitaminina K]], [[vitaminina E]], ary [[vitaminina C]], misy [[antibiôtika]] voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy). ==== Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy ==== Misy [[inolinina]], izay manentana ny fitomboan' ny [[bakteria]] mahasoa an-tsinay). Ahitana [[alisinina]] koa izy io, singa misy [[solifara]] mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary miady amin' ny [[Virosy|viriosy]]. ==== Itsaboana ny sery ==== Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[sery]] ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery. ==== Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra ==== Misy koa ny milaza fa mampihena [[kôlesterôla]] ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny [[Tosi-drà|tosi-dra]]. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra. ==== Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana ==== Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka [[antontanisa]] iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny [[vavony]] sy ny [[tsinaibe]] ary ny [[tsinaimbody]]. Ny [[anzima]] aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny [[atidoha]], ny [[tenda]], ny [[havokavoka]], ny [[nono]] ary ny [[prôstaty]] dia tsy ahitana fihenana firy. ==== Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra ==== Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny [[holatra]] madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny [[hodipotsy]]. === Fampiasana hafa === Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho [[dity]] amin' ny fanamboarana [[vera]] sy [[bakoly]] simba. === Lafy ratsiny === ==== Fofona ratsy amin' ny vatana ==== Mitoetra ao amin' ny [[vatan' olombelona]] ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny [[solfioran' alila sy metila]] (AMS) (CH₂=CHCH₂SCH₃) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny [[havokavoka]] (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny [[hoditra]] (ary mivoaka amin' ny [[mason-koditra]]). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny [[savony]]. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana [[ronono]] miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny [[holatra]] ary ny bazilika (''[[Ocimum basilicum]]''); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana [[persily]] vaovao (''Petroselinum crispum''). ==== Fahamora tohina ==== Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana ''[[Allium]]'' hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny [[tongolobe]] ([[Allium cepa|''Allium'' ''cepa'']]), ny [[tongoloravina]] (''[[Allium schoenoprasum]]''), ny [[tongoloherana]] (''[[Allium porrum]]''), ny karazana lisy (''[[Lilium]]''), ny [[sakamalao]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'') ary ny [[Akondro (voany)|akondro]] (''[[Musa acuminata]]'', ''[[Musa balbisiana]]'', sns). ==== Fahamaizana ==== Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina. ==== Vokany amin' ny fampinonoana ==== Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono. ==== Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany ==== Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka [[fahaverezan-dra]] bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C₁₉H₁₆O₄), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana ([[alika]], [[saka]], sns) ny American Veterinary Medical Association. ==== Voka-dratsy hafa ==== Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]], ny [[hatsembohana]], ny [[hafaninana]], ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny [[fadimbolana]]. == Simia == Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty [[rano]] na [[vinaingitra]] misy [[sira]] sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny [[aliina]] misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia maitso (toy ny [[famaitso]], izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy. Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny [[alisinina]], izay fangaro misy [[solifara]] vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny [[vinilditiinina]]. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** ''[[Tongolobe]]'' ** ''[[Tongoloherana]]'' ** ''[[Tongolomadinika]]'' ** ''[[Tongolo raviny]]'' * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] - [[Sakamalao]] - [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] - [[Sakaibe]] - [[Tamotamo]] - [[Legioma]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] okdq55p1x1ilhdfled18z073wvlmo0m 0 279024 1151220 1150694 2026-09-25T15:01:49Z HBoina 40172 Rajou 1151220 wikitext text/x-wiki [[Sary:Earth from Space Betsiboka River Delta, Madagascar (28783132256).jpg|vignette|432x432px|Ny Hefak' i Betsiboka nalaina sary avy eny amin' ny habakabaka]] I '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratra andrefan' i [[Madagasikara]], faritry betsiboka faritan'ny Mahajanga, mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon' i Môzambika sy ny ranomasina]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokon-dranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]]. Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' [[ala]] hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny [[fiompiana]] nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran'ny sahan-dranon'i Betsiboka == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4|ankavia|209x209px]]Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny [[renirano]] Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. I Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny [[haambo]] manodidina ny 1&nbsp;550 m. Raha refesina avy amin’ny loharanon’ i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49&nbsp;000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>. == Fifandraisana amin' Ikopa sy amin' i Kamoro == [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|241x241px|Sarintanin' i Madagasikara maneho ny ony sy ny renirano]] Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’i Betsiboka i [[Ikopa]]. Ny fihaonan’ Ikopa sy i Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy be honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo [[Ambato-Boeny]] faritry Boeny kosa no ihaonan’ i Betsiboka amin’ i [[Kamoro (renirano)|Kamoro]] eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ i Betsiboka sy Ikopa ary i Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ ny sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Ny antsanga sy ny fiovan'ny vavaranon'i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka|ankavia|211x211px]] Rehefa manakaiky an’i [[Mahajanga]] i Betsiboka dia mamorona [[antsanga]] lehibe ao anatin’ny [[ala honko]] matevina, indrindra eo amin’ny faritra [[Marovoay]] sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny [[NASA]], dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’ i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny [[fasika]] sy [[fotaka]] entin’ i Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny [[helodrano]] sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakandranon’i Môzambika]]. == Ala honko sy zavamananaina == [[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)|228x228px]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny [[ala honko]], izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka tsy ho lasa nohon'ny tsy fahatomobanany, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny [[Soka-dranomasina|sokatra an-dranomasina]], ny [[vorona]], ny [[trondro]], ny [[makamba]], ny [[Drakaka|foza]] ary [[lamboara]] (''[[Dugong dugon]]''). Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny [[tontolo iainana]] satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny lamboara ny faritra ao amin’ny antsangan' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin' ny sahan-dranon' i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny ''[[Paretroplus tsimoly]]'' sy ny ''[[Paretroplus petiti]]'' ary [[Paretroplus maculatus|''Paretroplus'' ''maculatus'']], izay karazana trondro malagasy ao amin' ny fianakaviana ''[[Cichlidae]]''. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|IUCN]] ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] == Loharano == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] adr9avmwt7brz4wixsswvubgwxm9zqw 0 279040 1151222 1147099 2026-09-25T15:17:01Z HBoina 40172 Rajou 1151222 wikitext text/x-wiki {{Infobox renirano|anarana=Ikopa|velarantany=18 550 km2|halavany=300 km|loharano=Varahina|firenena=Madagasikara|fanjakana=malagasy|faritany=Antananarivo}} [[Sary:La rivière Ikopa à Antananarivo, Madagascar.jpg|vignette|ikopa]] '''Ikopa''' dia iray amin'ireo renirano lehibe eto Madagasikara. Mamakivaky ny [[tanànan'Antananarivo]], ao amin'ny Faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]] sy ny [[Faritanin' Antananarivo|Faritanin'Antananarivo]] izy, ary mivarina ao amin'ny reniranon'i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] faritanin'i Mahajanga izay mipaka hatrany amin'ny ranomasin'ny faritra avaratra andrefan'ny Madagasika ny reniniranon'ny Betsiboka izay hivarinan'Ikopa. Any [[Angavokely]], ao amin'ny [[Distrikan' Andramasina|Distrikan'Andramasina]], no misy ny loharanony antsoina hoe [[Varahina]], izay any amin'ny haavo 1 810 metatra ambonin'ny ranomasina<ref>https://ehne.fr/fr/node/21028</ref>. Mirefy 300 km eo ho eo ny halavan'ny '''Ikopa''' ary mahatratra 18 550 km² ny velaran'ny fari-dranony (bassin versant). Anisan'ny renirano manan-danja indrindra ao amin'ny faritra afovoan-tanin'i [[Madagasikara]] izy, satria mandray sy mampita rano avy amin'ny renirano sy lakandrano maro manodidina an'[[Antananarivo]]<ref>https://mapy.com/fr/turisticka?source=osm&id=145623526&x=47.2868139&y=-18.0458206&z=7</ref>. [[Sary:Rivière d' Ikopa.jpg|vignette|Ny reniranon ' Ikopa]] Ankoatra ny maha-zava-dehibe azy eo amin'ny tontolo voajanahary sy ny tambajotran-drano, dia manana anjara toerana lehibe eo amin'ny famokarana angovo naherin'aratra koa Ikopa. Ao aminy no misy ny toby famokarana herinaratra avy amin'ny rano ao [[Antelomita]], izay isan'ireo tobim-pamokarana herinaratra mahery vaika indrindra ao [[Madagasikara]]. Ny manodidina ny reniranon''''Ikopa''' dia ahitana tontolo voajanahary sy lemaka midadasika izay manampy amin'ny [[fambolena]] sy ny fiainan'ny mponina. Noho izany dia loharanon-karena ara-tontolo iainana sy ara-toekarena lehibe ho an'ny faritra lalovany ny reniranon''''Ikopa'''.<ref>https://mapy.com/fr/turisticka?source=osm&id=145623526&x=47.2868139&y=-18.0458206&z=7</ref> == Fanazavana fanampiny amin'ireo riandrano lehibe lalovany sy ny fiafarany == [[Sary:Ikopa Barage Tanjombato.jpg|vignette|Ikopa eo amin ' ny tetezana Tanjombato]] Hatramin'ny fihaonan'ny renirano [[Varahina Avaratra]] sy [[Varahina Atsimo]] ka hatrany amin'ny fidirana ao amin'ny lemak'Antananarivo, dia mikoriana 20 km ny renirano '''Ikopa'''. Mitongilana 3,75 m isaky ny kilometatra ny lalan-dranony. Mandalo eo amin'ny riandrano roa ao [[Antelomita]] izy, izay mitotaly 36 m ny haavony. Namboarina tsikelikely ireo tobim-pamokarana herinaratra ao Antelomita: ny [[Antelomita I]] tamin'ny taona 1909, ary ny [[Antelomita II]] tamin'ny taona 1928<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers15-02/07735.pdf</ref>. Rehefa avy mihaona amin'ny renirano [[Andromba]] ao [[Bevomanga]], dia mahatratra 4 190 km² ny velaran'ny faritra iangonan'ny ranon''''Ikopa'''. [[Sary:Red river.jpg|vignette|Reniranon ' Ikopa]] Manomboka eo [[Bevomanga]], dia mikoriana ao anaty lalan-drano be vatolampy ny '''Ikopa'''. Nisy asa fanapahana sy fanalana vatolampy natao tao mba hahafahan'ny rano be mikoriana mora kokoa. Izany dia natao satria matetika ny tondra-drano no nampisondrotra ny rano ka nanondraka ny manodidina an'[[Antananarivo]], ka nanimba ny tanimbary sy ireo faritra iva ao an-tanàna. Ao [[Farahantsana]], izay faran'ny tapany ambony amin'ny fari-dranon'Ikopa, dia misy fidinana mitambatra 33 m. Efa nisy fanadihadiana nataon'ny [[Electricité de France]] momba ny fomba hanararaotana io toerana io. Any [[Farahantsana]], dia mahatratra 4 370 km² ny velaran'ny faritra iangonan'ny ranon'ny renirano '''Ikopa''' manontolo<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers15-02/07735.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{commonscat|Ikopa River}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Analamanga]] r1b7iche86zl7qnlvvahh01uxai4zcx 0 284036 1151346 1133530 2026-09-26T11:38:05Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151346 wikitext text/x-wiki [[Sary:RampBunch.png|vignette|''[[Allium tricoccum]]'']] Ny '''''Allium''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (filaharana [[Asparagales]]), teo aloha nosokajina tao amin' ny ''[[Liliaceae]]'' (filaharana [[Liliales]]). Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia atao hoe '''tongolo''' ny karazana ao aminy, indrindra ny azon' ny [[olombelona]] atao sakafo. Mahatratra eo anelanelan' ny 260 sy 690 miparitaka indrindra any [[Eorazia]] sy any [[Amerika Avaratra]] ny karazan' ny ''Allium''. Io no hany vondron-karazana ahitana karazany azo atao sakafo ao amin' ny ''Amaryllidaceae''. [[Sary:ARS red onion.jpg|vignette|[[Tongolobe]] (''Allium cepa'')]] Vondron-karazana manan-danja ao amin' ny fikarakarana sakafon' ny olombelona ny ''Allium'', izay ahitana zavamaniry fanao sakafo sy zava-manitra ary fanao fanafody maro. Anisan' io vondron-karazana io ny [[tongoloherana]] ([[Allium ampeloprasum var. porrum|''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'']]), ny [[tongolobe]] (''[[Allium cepa]]''), ny [[Tongolo gasy|tongolo lay]] (''[[Allium sativum]]''), ny [[tongolomadinika]] (''[[Allium ascalonicum]]''), ny [[tongolo raviny]] (''[[Allium schoenoprasum]]''). Misy koa ny karazany fanao haingon-tanàna fa tsy fihinana. Ny ao amin' io vondron-karazana ''Allium'' io dia ahitana karazana maniry hoazy (tongolodia) marom hafa antsoina hoe ''tongolo'' ary ambolena hatao sakafo, toy ny ''Allium fistulosum'' sy ny ''Allium × proliferum'', ary ny ''Allium canadense''. Ampiasaina hanondroana karazana ''Allium'' maromaro ny anarana hoe ''tongolodia'', fa ny ''Allium'' ''cepa'' dia fantatra amin' ny fambolena azy. Ny karazana sasany dia manana, ankoatry ny fananahana mila [[lahimbony]] sy [[vavimbony]] amin' ny alalan' ny voa, dia misy koa ny fomba fampitomboana taranaka azy amin' ny alalan' ny vatany. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Allium sativum. Restra de allos de Oroso- Galiza.jpg|vignette|[[Tongologasy|Tongololay]] (''Allium sativum'')]] Inty ny lisitry ny vondron-karazana ao amin' ny ''Allium'' araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(</small><small>03 Jona 2010):</small> === A === * ''Allium aaseae'' Ownbey (1950) * ''Allium abramsii'' (Ownbey & Aase) McNeal (1992) * ''Allium acidoides'' Stearn, Bull. Brit. Mus. (Nat. Hist.) (1960) * ''Allium aciphyllum'' J.M.Xu (1980) * ''Allium acuminatum'' Hook. (1838) * ''Allium acutiflorum'' Loisel. (1809) * ''Allium aegilicum'' Tzanoud. (2000) * ''Allium affine'' Ledeb. (1852) * ''Allium afghanicum'' Wendelbo (1966) * ''Allium aflatunense'' B.Fedtsch. (1904) * ''Allium agrigentinum'' Brullo & Pavone (2001 publ. 2002) * ''Allium akaka'' S.G.Gmel. ex Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium alabasicum'' Y.Z.Zhao (1992) * ''Allium alaicum'' Vved. (1934) * ''Allium albiflorum'' Omelczuk (1962) * ''Allium albotunicatum'' O.Schwarz (1934) * ''Allium albovianum'' Vved. (1935) * ''Allium alexandrae'' Vved. (1924) * ''Allium alexeianum'' Regel (1875) * ''Allium alibile'' A.Rich. (1850) * ''Allium alpinarii'' Özhatay & Kollmann (1983) * ''Allium altaicum'' Pall. (1773) * ''Allium altissimum'' Regel (1884) * ''Allium altoatlanticum'' Seregin (2006) * ''Allium altyncolicum'' N.Friesen (1987) * ''Allium amethystinum'' Tausch (1828) * ''[[Allium ampeloprasum]]'' L. (1753) * ''Allium amphibolum'' Ledeb. (1830) * ''Allium amplectens'' Torr., Pacif. Railr. Rep. Parke (1857) * ''Allium anacoleum'' Hand.-Mazz. (1914) * ''Allium anatolicum'' Özhatay & B.Mathew (1995) * ''Allium anceps'' Kellogg (1863) * ''Allium angulosum'' L. (1753) * ''Allium anisopodium'' Ledeb. (1852) * ''Allium anisotepalum'' Vved. (1934) * ''Allium antalyense'' Eren, Çinbilgel & Parolly (2007) * ''Allium antonii-bolosii'' P.Palau (1953) * ''Allium anzalonei'' Brullo, Pavone & Salmeri (1997) * ''Allium apolloniensis'' Biel, Kit Tan & Tzanoud. (2006) * ''Allium apulum'' Brullo & al. (2001 publ. 2002) * ''Allium archeotrichon'' Brullo, Pavone & Salmeri (1999) * ''Allium arkitense'' R.M.Fritsch (2002) * ''Allium arlgirdense'' Blakelock (1953) * ''Allium armenum'' Boiss. & Kotschy (1882) * ''Allium armerioides'' Boiss. (1846) * ''Allium aroides'' Popov & Vved. (1934) * ''Allium artemisietorum'' Eig & Feinbr., Palestine J. Bot. (1943) * ''Allium asarense'' R.M.Fritsch & Matin (2001) * ''[[Allium ascalonicum]]'' L. (1756) - [[tongolomadinika]] * ''Allium aschersonianum'' Barbey (1882) * ''Allium asclepiadeum'' Bornm. (1917) * ''Allium asirense'' B.Mathew (1995) * ''Allium asperiflorum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium assadii'' Seisums (2000) * ''Allium atropurpureum'' Waldst. & Kit. (1800) * ''Allium atrorubens'' S.Watson (1871) * ''Allium atrosanguineum'' Schrenk (1842) * ''Allium atroviolaceum'' Boiss. (1846) * ''Allium aucheri'' Boiss. (1846) * ''Allium auriculatum'' Kunth (1843) * ''Allium austrokyushuense'' M.Hotta (1998) * ''Allium austrosibiricum'' N.Friesen (1987) * ''Allium autumnale'' P.H.Davis (1949) * ''Allium autumniflorum'' F.O.Khass. & Akhani (2006 publ. 2007) * ''Allium azaurenum'' Gomb. (1963) * ''Allium azutavicum'' Kotukhov (2003) === B === * ''Allium backhousianum'' Regel (1885) * ''Allium baekdusanense'' Y.N.Lee (2005) * ''Allium baeticum'' Boiss. (1846) * ''Allium bajtulinii'' Baitenov & I.I.Kamenetskaya (1990) * ''Allium bakhtiaricum'' Regel (1875) * ''Allium balansae'' Boiss. (1882) * ''Allium baluchistanicum'' Wendelbo (1963) * ''Allium barsczewskii'' Lipsky (1900) * ''Allium barthianum'' Asch. & Schweinf. (1893) * ''Allium bassitense'' J.Thiébaut (1948) * ''Allium baytopiorum'' Kollmann & Özhatay (1983) * ''Allium beesianum'' W.W.Sm. (1914) * ''Allium bellulum'' Prokh. (1930) * ''Allium bidentatum'' Fisch. ex Prokh. & Ikonn.-Gal. (1929) * ''Allium bigelowii'' S.Watson (1871) * ''Allium birkinshawii'' Mouterde (1970) * ''Allium bisceptrum'' S.Watson (1871) * ''Allium blandum'' Wall. (1832) * ''Allium blomfieldianum'' Asch. & Schweinf. (1893) * ''Allium boissieri'' Regel (1875) * ''Allium bolanderi'' S.Watson (1879) * ''Allium bornmuelleri'' Hayek (1925) * ''Allium borszczowii'' Regel (1875) * ''Allium botschantzevii'' Kamelin (1976) * ''Allium bourgeaui'' Rech.f. (1936) * ''Allium brachyodon'' Boiss. (1846) * ''Allium brachyscapum'' Vved. (1932) * ''Allium brachyspathum'' Brullo, Pavone & Salmeri (2001) * ''Allium bracteolatum'' Wendelbo (1968) * ''Allium brandegeei'' S.Watson (1882) * ''Allium brevicaule'' Boiss. & Balansa (1859) * ''Allium brevidens'' Vved. (1924) * ''Allium brevidentatum'' F.Z.Li, Bull. Bot. Res. (1986) * ''Allium brevidentiforme'' Vved. (1971) * ''Allium brevipes'' Ledeb. (1852) * ''Allium breviradium'' (Halácsy) Stearn (1978) * ''Allium breviscapum'' Stapf, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. (1885) * ''Allium brevistylum'' S.Watson (1871) * ''Allium brulloi'' Salmeri (1998) * ''Allium brussalisii'' Tzanoud. & Kypr. (2008) * ''Allium bucharicum'' Regel (1884) * ''Allium bungei'' Boiss. (1882) * ''Allium burjaticum'' N.Friesen (1987) * ''Allium burlewii'' Davidson (1916) === C === * ''Allium caeruleum'' Pall. (1773) * ''Allium caesioides'' Wendelbo (1969) * ''Allium caesium'' Schrenk (1844) * ''Allium caespitosum'' Siev. ex Bong. & C.A. Mey. (1841) * ''Allium calabrum'' (N.Terracc.) Brullo, Pavone & Salmeri (1994) * ''Allium calamarophilon'' Phitos & Tzanoud. (1981) * ''Allium callidyction'' C.A.Mey. ex Kunth (1843) * ''Allium callimischon'' Link (1834) * ''Allium calocephalum'' Wendelbo (1966) * ''Allium calyptratum'' Boiss. (1854) * ''Allium campanulatum'' S.Watson (1879) * ''Allium canadense'' L. (1753) * ''Allium candargyi'' Karavok. & Tzanoud. (1994 publ. 1995) * ''Allium candolleanum'' Albov (1895) * ''Allium capitellatum'' Boiss. (1846) * ''Allium cappadocicum'' Boiss. & Balansa (1882) * ''Allium caput-medusae'' Airy Shaw (1931) * ''Allium cardiostemon'' Fisch. & C.A.Mey. (1840) * ''Allium carinatum'' L. (1753) * ''Allium carmeli'' Boiss. (1854) * ''Allium caroli-henrici'' Wendelbo (1968) * ''Allium carolinianum'' DC. (1804) * ''Allium caspium'' (Pall.) M.Bieb. (1808) * ''Allium cassium'' Boiss. (1854) * ''Allium castellanense'' (Garbari, Miceli & Raimondo) Brullo & al. (2001 publ. 2002) * ''Allium cathodicarpum'' Wendelbo (1966) * ''[[Allium cepa]]'' L. (1753) - [[tongolobe]] * ''Allium cernuum'' Roth (1798) * ''Allium chalcophengos'' Airy Shaw (1931) * ''Allium chalkii'' Tzanoud. & Kollmann (1991 publ. 1990) * ''Allium chamaemoly'' L. (1753) * ''Allium chamaespathum'' Boiss. (1846) * ''Allium chamarense'' M.M.Ivanova (1965) * ''Allium changduense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium chelotum'' Wendelbo (1966) * ''Allium chienchuanense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium chinense'' G.Don (1827) rakkyo * ''Allium chitralicum'' F.T.Wang & Tang (1937) * ''Allium chiwui'' F.T.Wang & Tang (1937) * ''Allium chloranthum'' Boiss. (1854) * ''Allium chloroneurum'' Boiss. (1882) * ''Allium chodsha-bakirganicum'' Gaffarov & Turak. (1991) * ''Allium choriotepalum'' Wendelbo (1969) * ''Allium chrysantherum'' Boiss. & Reut. (1882) * ''Allium chrysanthum'' Regel (1875) * ''Allium chrysocephalum'' Regel (1887) * ''Allium chrysonemum'' Stearn (1978) * ''Allium circassicum'' Kolak. (1955) * ''Allium circinatum'' Sieber (1823) * ''Allium circumflexum'' Wendelbo (1966) * ''Allium cisferganense'' R.M.Fritsch (2002) * ''Allium clathratum'' Ledeb. (1830) * ''Allium clausum'' Vved. (1971) * ''Allium colchicifolium'' Boiss. (1859) * ''Allium columbianum'' (Ownbey & Mingrone) P.M.Peterson, Annable & Rieseberg (1988) * ''Allium commutatum'' Guss. (1855) * ''Allium condensatum'' Turcz. (1854) * ''Allium confragosum'' Vved. (1971) * ''Allium consanguineum'' Kunth (1843) * ''Allium constrictum'' (Mingrone & Ownbey) P.M.Peterson, Annable & Rieseberg (1988) * ''Allium convallarioides'' Grossh. (1924) * ''Allium x cornutum'' Clementi (1841) * ''Allium corsicum'' Jauzein & al. (2002) * ''Allium coryi'' M.E.Jones (1930) * ''Allium costatovaginatum'' Kamelin & Levichev (1986) * ''Allium crameri'' Asch. & Boiss. (1882) * ''Allium cratericola'' Eastw. (1934) * ''Allium crenulatum'' Wiegand (1899) * ''Allium crispum'' Greene (1888) * ''Allium cristophii'' Trautv. (1884) * ''Allium croaticum'' Bogdanovic, Brullo, Mitic & Salmeri (2008) * ''Allium crystallinum'' Vved. (1934) * ''Allium cucullatum'' Wendelbo (1959) * ''Allium cupani'' Raf. (1810) * ''Allium cupuliferum'' Regel (1875) * ''Allium curtum'' Boiss. & Gaill. (1859) * ''Allium cuthbertii'' Small (1903) * ''Allium cyaneum'' Regel (1875) * ''Allium cyathophorum'' Bureau & Franch. (1891) * ''Allium cyprium'' Brullo, Pavone & Salmeri (1993) * ''Allium cyrilli'' Ten. (1827) * ''Allium czelghauricum'' Bordz. (1912) === D === * ''Allium daghestanicum'' Grossh. (1928) * ''Allium damascenum'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1943) * ''Allium daninianum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1996) * ''Allium darwasicum'' Regel (1881) * ''Allium dasyphyllum'' Vved. (1925) * ''Allium decaisnei'' C.Presl (1845) * ''Allium deciduum'' Özhatay & Kollmann (1983) * ''Allium decipiens'' Fisch. ex Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium delicatulum'' Siev. ex Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium deltoidefistulosum'' S.O.Yu, S.Lee & W.T.Lee (1981) * ''Allium dentiferum'' Webb & Berthel. (1848) * ''Allium dentigerum'' Prokh. (1930) * ''Allium denudatum'' F.Delaroche (1812) * ''Allium derderianum'' Regel (1875) * ''Allium deserti-syriaci'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1943) * ''Allium desertorum'' Forssk. (1775) * ''Allium diabolense'' (Ownbey & Aase) McNeal (1992) * ''Allium dichlamydeum'' Greene (1888) * ''Allium dictuon'' H.St.John (1937) * ''Allium dictyoprasum'' C.A.Mey. ex Kunth (1843) * ''Allium dictyoscordum'' Vved. (1924) * ''Allium dilatatum'' Zahar. (1977) * ''Allium dinsmorei'' Rech.f., Ark. Bot., n.s. (1952) * ''Allium diomedeum'' Brullo & al. (2001 publ. 2002) * ''Allium dirphianum'' Brullo & al. (2003) * ''Allium djimilense'' Boiss. ex Regel (1875) * ''Allium dodecadontum'' Vved. (1971) * ''Allium dodecanesi'' Karavok. & Tzanoud. (1994 publ. 1995) * ''Allium dolichomischum'' Vved. (1971) * ''Allium dolichostylum'' Vved. (1934) * ''Allium douglasii'' Hook. (1838) * ''Allium drepanophyllum'' Vved. (1934) * ''Allium drobovii'' Vved. (1923) * ''Allium drummondii'' Regel (1875) * ''Allium drusorum'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1943) * ''Allium dumetorum'' Feinbrun & Szel., Palestine J. Bot. (1948) * ''Allium durangoense'' Traub (1968) === E === * ''Allium ebusitanum'' Font Quer (1924) * ''Allium eduardii'' Stearn ex Airy Shaw (1946) * ''Allium egorovae'' M.V.Agab. & Ogan. (2000) * ''Allium eivissanum'' Garbari & Miceli (1987) * ''Allium elburzense'' Wendelbo (1969) * ''Allium eldivanense'' Özhatay (1986) * ''Allium elegans'' Drobow (1917) * ''Allium elegantulum'' Kitag. (1933 publ. 1935) * ''Allium ellisii'' Hook.f. (1903) * ''Allium elmaliense'' Deniz & Sümbül (2004) * ''Allium elmendorfii'' M.E.Jones ex Ownbey (1950) * ''Allium enginii'' Özhatay & B.Mathew (1995) * ''Allium erdelii'' Zucc. (1843) * ''Allium eremoprasum'' Vved. (1924) * ''Allium ericetorum'' Thore (1803) * ''Allium eriocoleum'' Vved. (1952) * ''Allium ertugrulii'' Demir. & Uysal (2007 publ. 2008) * ''Allium erubescens'' K.Koch (1849) * ''Allium erythraeum'' Griseb. (1846) * ''Allium esfandiarii'' Matin (1989) * ''Allium euboicum'' Rech.f. (1961) * ''Allium eugenii'' Vved. (1932) * ''Allium eurotophilum'' Wiggins (1933) * ''Allium eusperma'' Airy Shaw (1931) * ''Allium exaltatum'' (Meikle) Brullo, Pavone, Salmeri & Venora (2004) * ''Allium exile'' Boiss. & Orph. (1859) === F === * ''Allium falcifolium'' Hook. & Arn. (1840) * ''Allium fanjingshanense'' C.D.Yang & G.Q.Gou (2008) * ''Allium fantasmasense'' Traub (1968) * ''Allium farctum'' Wendelbo (1967) * ''Allium fasciculatum'' Rendle (1906) * ''Allium favosum'' Zahar. (1975) * ''Allium fedtschenkoi'' Nábelek (1929) * ''Allium feinbergii'' Oppenh. (1940) * ''Allium ferganicum'' Vved. (1924) * ''Allium fethiyense'' Özhatay & B.Mathew (1995) * ''Allium fetisowii'' Regel (1878) * ''Allium fibriferum'' Wendelbo (1959) * ''Allium fibrillum'' M.E.Jones ex Abrams (1922) * ''Allium filidens'' Regel (1875) * ''Allium filidentiforme'' Vved. (1952) * ''Allium fimbriatum'' S.Watson (1879) * ''Allium fistulosum'' L. (1753) ciboule * ''Allium flavellum'' Vved. (1946) * ''Allium flavescens'' Besser (1821) * ''Allium flavidum'' Ledeb. (1830) * ''Allium flavovirens'' Regel (1887) * ''Allium flavum'' L. (1753) * ''Allium flexuosum'' d'Urv. (1822) * ''Allium forrestii'' Diels (1912) * ''Allium franciniae'' Brullo & Pavone (1983) * ''Allium fraseri'' (Ownbey) Shinners (1951) * ''Allium frigidum'' Boiss. & Heldr. (1854) * ''Allium fritschii'' F.O.Khass. & Yengal. (1997) * ''Allium funckiifolium'' Hand.-Mazz., Anz. Akad. Wiss. Wien (1920) * ''Allium fuscoviolaceum'' Fomin (1909) * ''Allium fuscum'' Waldst. & Kit. (1807) === G === * ''Allium galanthum'' Kar. & Kir. (1842) * ''Allium galileum'' Brullo, Guglielmo, Pavone & Salmeri (2008) * ''Allium garbarii'' Peruzzi (2007) * ''Allium geyeri'' S.Watson (1879) * ''Allium giganteum'' Regel (1883) * ''Allium gilgiticum'' F.T.Wang & Tang (1937) * ''Allium gillii'' Wendelbo (1959) * ''Allium glaciale'' Vved. (1934) * ''Allium glandulosum'' Link & Otto (1828) * ''Allium glomeratum'' Prokh. (1930) * ''Allium glumaceum'' Boiss. & Hausskn. (1882) * ''Allium goekyigitii'' Ekim, H.Duman & Güner (1999) * ''Allium goloskokovii'' Vved. (1971) * ''Allium gomphrenoides'' Boiss. & Heldr. (1846) * ''Allium gooddingii'' Ownbey (1949) * ''Allium gorumsense'' (Regel) Boiss. (1882) * ''Allium goulimyi'' Tzanoud. (1983) * ''Allium gracillimum'' Vved. (1946) * ''Allium gramineum'' K.Koch (1849) * ''Allium grande'' Lipsky (1894) * ''Allium greuteri'' Brullo & Pavone (1983) * ''Allium griffithianum'' Boiss. (1859) * ''Allium grisellum'' J.M.Xu (1980) * ''Allium grosii'' Font Quer (1924) * ''Allium guanxianense'' J.M.Xu (1993) * ''Allium guatemalense'' Traub (1968) * ''Allium gubanovii'' Kamelin, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir. (1980) * ''Allium guicciardii'' Heldr. (1876) * ''Allium gunibicum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium gusaricum'' Regel (1887) * ''Allium guttatum'' Steven (1809) * ''Allium gypsaceum'' Popov & Vved. (1924) * ''Allium gypsodictyum'' Vved. (1941) === H === * ''Allium haemanthoides'' Boiss. & Reut. ex Regel (1875) * ''Allium haematochiton'' S.Watson (1879) * ''Allium hamrinense'' Hand.-Mazz. (1914) * ''Allium haneltii'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (1998) * ''Allium hedgei'' Wendelbo (1966) * ''Allium heldreichii'' Boiss. (1859) * ''Allium helicophyllum'' Vved. (1934) * ''Allium hemisphaericum'' (Sommier) Brullo (1988) * ''Allium henryi'' C.H.Wright (1895) * ''Allium herderianum'' Regel (1887) * ''Allium hermoneum'' (Kollmann & Shmida) Brullo, Guglielmo, Pavone & Salmeri (2007) * ''Allium heteronema'' F.T.Wang & Tang (1980) * ''Allium hexaceras'' Vved. (1963) * ''Allium hickmanii'' Eastw. (1903) * ''Allium hierosolymorum'' Regel (1890) * ''Allium hindukuschense'' Kamelin & Seisums (1996) * ''Allium hintoniorum'' B.L.Turner (1993 publ. 1994) * ''Allium hirtovaginatum'' Kunth (1843) * ''Allium hirtovaginum'' Candargy (1897) * ''Allium hissaricum'' Vved. (1963) * ''Allium hoffmanii'' Ownbey (1972) * ''Allium hollandicum'' R.M.Fritsch (1993) * ''Allium hookeri'' Thwaites (1864) * ''Allium hooshidaryae'' Mashayekhi, Zarre & R.M.Fritsch (2005) * ''Allium horvatii'' Lovric (1971 publ. 1972) * ''Allium howellii'' Eastw. (1938) * ''Allium huber-morathii'' Kollmann, Özhatay & Koyuncu (1983) * ''Allium humile'' Kunth (1843) * ''Allium huntiae'' Traub (1968) * ''Allium hyalinum'' Curran (1885) * ''Allium hymenorhizum'' Ledeb. (1830) * ''Allium hymettium'' Boiss. & Heldr. (1859) * ''Allium hypsistum'' Stearn, Bull. Brit. Mus. (Nat. Hist.) (1960) === I === * ''Allium ilgazense'' Özhatay (1986) * ''Allium iliense'' Regel (1868) * ''Allium inaequale'' Janka (1860) * ''Allium inconspicuum'' Vved. (1924) * ''Allium incrustatum'' Vved. (1946) * ''Allium inderiense'' Fisch. ex Bunge (1838) * ''Allium inops'' Vved. (1924) * ''Allium insubricum'' Boiss. & Reut. (1857) * ''Allium insufficiens'' Vved. (1934) * ''Allium integerrimum'' Zahar. (1977) * ''Allium inutile'' Makino (1898) * ''Allium ionandrum'' Wendelbo (1968) * ''Allium ionicum'' Brullo & Tzanoud. (1994) * ''Allium iranicum'' (Wendelbo) Wendelbo (1985) * ''Allium isakulii'' R.M.Fritsch & F.O.Khass. (2000) * ''Allium isauricum'' Hub.-Mor. & Wendelbo (1966) * ''Allium isfairamicum'' B.Fedtsch. (1906) * ''Allium ivasczenkoae'' Kotukhov (2003) === J === * ''Allium jacquemontii'' Kunth (1843) * ''Allium jaxarticum'' Vved. (1971) * ''Allium jepsonii'' (Ownbey & Aase) S.S.Denison & McNeal (1989) * ''Allium jesdianum'' Boiss. & Buhse (1860) * ''Allium jodanthum'' Vved. (1971) * ''Allium joharchii'' F.O.Khass. & Memariani (2006 publ. 2007) * ''Allium jubatum'' J.F.Macbr. (1918) * ''Allium jucundum'' Vved. (1934) * ''Allium juldusicola'' Regel (1879) * ''Allium julianum'' Brullo, Gangale & Uzunov (2007) * ''Allium junceum'' Sm. (1809) === K === * ''Allium karacae'' Koyuncu (1994) * ''Allium karamanoglui'' Koyuncu & Kollmann (1978 publ. 1979) * ''Allium karataviense'' Regel (1875) * ''Allium karelinii'' Poljakov (1950) * ''Allium karistanum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1997) * ''Allium karyeteini'' Post (1895) * ''Allium kaschianum'' Regel (1887) * ''Allium kastambulense'' Kollmann (1983) * ''Allium kasteki'' Popov, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir. (1938) * ''Allium kazerouni'' Parsa (1949) * ''Allium kermesinum'' Rchb. (1848) * ''Allium kharputense'' Freyn & Sint. (1892) * ''Allium kingdonii'' Stearn, Bull. Brit. Mus. (Nat. Hist.) (1960) * ''Allium kirindicum'' Bornm. (1915) * ''Allium koelzii'' (Wendelbo) Perss. & Wendelbo (1979) * ''Allium koenigianum'' Grossh. (1928) * ''Allium kokanicum'' Regel (1875) * ''Allium kollmannianum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1991) * ''Allium komarowii'' Lipsky (1900) * ''Allium kopetdagense'' Vved. (1932) * ''Allium koreanum'' H.J.Choi & B.U.Oh (2004) * ''Allium korolkowii'' Regel (1873) * ''Allium kossoricum'' Fomin (1909) * ''Allium kotschyi'' Boiss. (1846) * ''Allium koyuncui'' H.Duman & Özhatay (2000 publ. 2001) * ''Allium kuhsorkhense'' R.M.Fritsch & Joharchi (2006 publ. 2007) * ''Allium kujukense'' Vved. (1923) * ''Allium kunthianum'' Vved. (1935) * ''Allium kuramense'' F.O.Khass. & N.V.Friesen (1998) * ''Allium kurssanovii'' Popov, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir. (1938) * ''Allium kurtzianum'' Asch. & Sint. ex Kollmann (1983) * ''Allium kysylkumi'' Kamelin (1980) === L === * ''Allium lachnophyllum'' Paine (1875) * ''Allium lacunosum'' S.Watson (1879) * ''Allium lagarophyllum'' Brullo, Pavone & Tzanoud. (1993) * ''Allium lalesaricum'' Freyn & Bornm. (1900) * ''Allium lamondiae'' Wendelbo (1967) * ''Allium lasiophyllum'' Vved. (1934) * ''Allium latifolium'' Jaub. & Spach (1844) * ''Allium ledebourianum'' Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium lefkarense'' Brullo, Pavone & Salmeri (1993) * ''Allium lehmannianum'' Merckl. ex Bunge (1851) * ''Allium lehmannii'' Lojac. (1909) * ''Allium lemmonii'' S.Watson (1879) * ''Allium lenkoranicum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium leptomorphum'' Vved. (1952) * ''Allium leucanthum'' K.Koch (1849) * ''Allium leucocephalum'' Turcz. ex Ledeb. (1852) * ''Allium leucosphaerum'' Aitch. & Baker, Trans. Linn. Soc. London (1886) * ''Allium libani'' Boiss. (1854) * ''Allium lilacinum'' Klotzsch (1862) * ''Allium lineare'' L. (1753) * ''Allium linearifolium'' H.J.Choi & B.U.Oh (2003) * ''Allium lipskyanum'' Vved. (1971) * ''Allium listera'' Stearn (1934) * ''Allium litorale'' Konta, Bull. Natl. Sci. Mus. Tokyo (2005) * ''Allium litvinovii'' Drobow ex Vved. (1971) * ''Allium lojaconoi'' Brullo, Lanfr. & Pavone (1982) * ''Allium longanum'' Pamp. (1912) * ''Allium longicollum'' Wendelbo (1968) * ''Allium longifolium'' (Kunth) Spreng. (1825) * ''Allium longipapillatum'' R.M.Fritsch & Matin (2006 publ. 2007) * ''Allium longiradiatum'' (Regel) Vved. (1923) * ''Allium longisepalum'' Bertol. (1842) * ''Allium longistylum'' Baker (1874) * ''Allium longivaginatum'' Wendelbo (1966) * ''Allium lopadusanum'' Bartolo, Brullo & Pavone (1986) * ''Allium loratum'' Baker (1874) * ''Allium lusitanicum'' Lam. (1783) * ''Allium luteolum'' Halácsy (1904) * ''Allium lutescens'' Vved. (1971) * ''Allium lycaonicum'' Siehe ex Hayek (1914) === M === * ''Allium maackii'' (Maxim.) Prokh. ex Kom. (1931) * ''Allium macedonicum'' Zahar. (1975) * ''Allium machmelianum'' Post (1892) * ''Allium macleanii'' Baker (1883) * ''Allium macranthum'' Baker (1874) * ''Allium macrochaetum'' Boiss. & Hausskn. (1882) * ''Allium macropetalum'' Rydb. (1904) * ''Allium macrostemon'' Bunge (1833) * ''Allium macrostylum'' Regel (1879) * ''Allium macrum'' S.Watson (1879) * ''Allium madidum'' S.Watson (1879) * ''Allium mairei'' H.Lév. (1909) * ''Allium majus'' Vved. (1941) * ''Allium malyschevii'' N.Friesen (1987) * ''Allium maniaticum'' Brullo & Tzanoud. (1989) * ''Allium mannii'' Traub & T.M.Howard (1968) * ''Allium maowenense'' J.M.Xu (1994) * ''Allium marathasicum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1993) * ''Allium mareoticum'' Bornm. & Gauba (1933) * ''Allium margaritae'' B.Fedtsch. (1918) * ''Allium margaritiferum'' Vved. (1971) * ''Allium marginatum'' Janka (1884) * ''Allium mariae'' Bordz. (1915) * ''Allium marschalianum'' Vved. (1935) * ''Allium massaessylum'' Batt. & Trab. (1892) * ''Allium materculae'' Bordz. (1915) * ''Allium maximowiczii'' Regel (1875) * ''Allium megalobulbon'' Regel (1879) * ''Allium melanantherum'' Pancic (1883) * ''Allium melananthum'' Coincy (1895) * ''Allium melitense'' (Sommier & Caruana ex Borg) Cif. & Giacom. (1950) * ''Allium melliferum'' Traub (1972) * ''Allium membranaceum'' Munz & Keck ex Ownbey (1972) * ''Allium meteoricum'' Heldr. & Hausskn. (1904) * ''Allium mexicanum'' Traub (1968) * ''Allium michoacanum'' Traub (1968) * ''Allium micranthum'' Wendelbo (1959) * ''Allium microdictyon'' Prokh. (1929-1930 publ. 1930) * ''Allium microspathum'' Ekberg (1969) * ''Allium minutiflorum'' Regel (1875) * ''Allium minutum'' Vved. (1934) * ''Allium mirum'' Wendelbo (1959) * ''Allium moly'' L. (1753) * ''Allium monanthum'' Maxim. (1887) * ''Allium mongolicum'' Regel (1875) * ''Allium monophyllum'' Vved. ex Czerniak. (1930) * ''Allium montelburzense'' R.M.Fritsch, Salmaki & Zarre (2006 publ. 2007) * ''Allium montenegrinum'' Beck & Szyszyl * ''Allium montibaicalense'' N.Friesen (1992) * ''Allium monticola'' Davidson (1921) * ''Allium moschatum'' L. (1753) * ''Allium multibulbosum'' Jacq. (1773) * ''Allium multiflorum'' Desf. (1798) * ''Allium munzii'' (Ownbey & Aase) McNeal (1992) * ''Allium myrianthum'' Boiss. (1844) === N === * ''Allium nanodes'' Airy Shaw (1931) * ''Allium narcissiflorum'' Vill. (1779) * ''Allium nathaliae'' Seregin (2004) * ''Allium neapolitanum'' Cirillo (1788) * ''Allium nebrodense'' Guss. (1827) * ''Allium negevense'' Kollmann (1969) * ''Allium nemrutdaghense'' Kit Tan & Sorger (1986) * ''Allium neriniflorum'' (Herb.) G.Don (1855) * ''Allium nevadense'' S.Watson (1871) * ''Allium nevii'' S.Watson (1879) * ''Allium nevsehirense'' Koyuncu & Kollmann (1978 publ. 1979) * ''Allium nevskianum'' Vved. (1969) * ''Allium nigrum'' L. (1762) * ''Allium noeanum'' Reut. ex Regel (1875) * ''Allium notabile'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1943) * ''Allium nuristanicum'' Kitam. (1958) * ''Allium nutans'' L. (1753) === O === * ''Allium obliquum'' L. (1753) * ''Allium obtusiflorum'' DC. (1805) * ''Allium obtusum'' Lemmon (1890) * ''Allium ochotense'' Prokh. (1929-1930 publ. 1930) * ''Allium oleraceum'' L. (1753) * ''Allium oliganthum'' Kar. & Kir. (1841) * ''Allium olivieri'' Boiss. (1882) * ''Allium oltense'' Grossh. (1928) * ''Allium olympicum'' Boiss. (1844) * ''Allium omeiense'' Z.Y.Zhu, Bull. Bot. Res. (1989) * ''Allium opacum'' Rech.f., Ark. Bot., n.s. (1950) * ''Allium ophiophyllum'' Vved., Trudy Sredne-Aziatsk. Gosud. Univ., Ser. 8b (1928) * ''Allium oporinanthum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1997) * ''Allium oreodictyum'' Vved. (1934) * ''Allium oreophiloides'' Regel (1875) * ''Allium oreophilum'' C.A.Mey. (1831) * ''Allium oreoprasoides'' Vved. (1925) * ''Allium oreoprasum'' Schrenk (1842) * ''Allium oreoscordum'' Vved. (1924) * ''Allium orientale'' Boiss. (1854) * ''Allium orunbaii'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (2002) * ''Allium oschaninii'' O.Fedtsch. (1906) échalote grise * ''Allium ovalifolium'' Hand.-Mazz., Anz. Akad. Wiss. Wien (1923 publ. 1924) * ''Allium ownbeyi'' Traub (1968) === P === * ''Allium paepalanthoides'' Airy Shaw (1931) * ''Allium palentinum'' Losa & P.Monts. (1953) * ''Allium pallasii'' Murray (1775) * ''Allium pallens'' L. (1762) * ''Allium pamiricum'' Wendelbo (1969) * ''Allium pangasicum'' Turak. (1986) * ''Allium paniculatum'' L., Syst. Nat. ed. 10 (1759) * ''Allium panjaoense'' Wendelbo (1969) * ''Allium papillare'' Boiss. (1854) * ''Allium paradoxum'' (M.Bieb.) G.Don (1827) * ''Allium parciflorum'' Viv., Fl. Cors. Prodr. (1825) * ''Allium pardoi'' Loscos (1877) * ''Allium parishii'' S.Watson (1882) * ''Allium parnassicum'' (Boiss.) Halácsy (1904) * ''Allium parryi'' S.Watson (1879) * ''Allium parvulum'' Vved. (1934) * ''Allium parvum'' Kellogg (1863) * ''Allium passeyi'' N.H.Holmgren & A.H.Holmgren (1974) * ''Allium pendulinum'' Ten. (1811) * ''Allium peninsulare'' Lemmon ex Greene (1888) * ''Allium pentadactyli'' Brullo, Pavone & G.Samp. (1989) * ''Allium perdulce'' S.V.Fraser (1939) * ''Allium permixtum'' Guss. (1827) * ''Allium peroninianum'' Azn. (1897) * ''Allium pervestitum'' Klokov (1950) * ''Allium petraeum'' Kar. & Kir. (1842) * ''Allium petri'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (2002) * ''Allium pevtzovii'' Prokh. (1930) * ''Allium phalereum'' Heldr. & Sart. (1876) * ''Allium phanerantherum'' Boiss. & Hausskn. (1882) * ''Allium phariense'' Rendle (1906) * ''Allium phitosianum'' Brullo & al. (2003) * ''Allium phrygium'' Boiss. & Balansa (1882) * ''Allium phthioticum'' Boiss. & Heldr. (1882) * ''Allium pictistamineum'' O.Schwarz (1934) * ''Allium pilosum'' Sm. (1819) * ''Allium platakisii'' Tzanoud. & Kypr. (1993) * ''Allium platycaule'' S.Watson (1879) * ''Allium platyspathum'' Schrenk (1841) * ''Allium plummerae'' S.Watson (1882) * ''Allium plurifoliatum'' Rendle (1906) * ''Allium podolicum'' Blocki ex Racib. & Szafer (1919) * ''Allium pogonotepalum'' Wendelbo (1966) * ''Allium polyanthum'' Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium polyrhizum'' Turcz. ex Regel (1875) * ''Allium ponticum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium popovii'' Vved. (1923) * ''[[Allium porrum]]'' (cultivar ''[[Allium ampeloprasum]]'') -- tongolo, tongoloherana * ''Allium potosiense'' Traub (1969) * ''Allium praecox'' Brandegee (1906) * ''Allium praemixtum'' Vved. (1946) * ''Allium prattii'' C.H.Wright, J. Linn. Soc. (1903) * ''Allium proliferum'' (Moench) Schrad. ex Wild * ''Allium proponticum'' Stearn & Özhatay (1977) * ''Allium prostratum'' Trevir. (1822) * ''Allium protensum'' Wendelbo (1968) * ''Allium pruinatum'' Link ex Spreng. (1825) * ''Allium przewalskianum'' Regel (1875) * ''Allium psebaicum'' Mikheev (2004) * ''Allium pseudoalbidum'' N.Friesen & Özhatay (1998) * ''Allium pseudoampeloprasum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium pseudobodeanum'' R.M.Fritsch & Matin (2002) * ''Allium pseudocalyptratum'' Mouterde (1953) * ''Allium pseudoflavum'' Vved. (1934) * ''Allium pseudophanerantherum'' Rech.f., Ark. Bot., n.s. (1952) * ''Allium pseudostamineum'' Kollmann & Shmida (1977) * ''Allium pseudostrictum'' Albov (1895) * ''Allium pseudowinklerianum'' R.M.Fritsch & F.O.Khass. (2000) * ''Allium pskemense'' B.Fedtsch. (1905) * ''Allium pueblanum'' Traub (1968) * ''Allium pumilum'' Vved. (1934) * ''Allium punctum'' L.F.Hend. (1930) * ''Allium pustulosum'' Boiss. & Hausskn. (1882) * ''Allium pyrenaicum'' Costa & Vayr. (1877) === Q === * ''Allium qasyunense'' Mouterde (1953) === R === * ''Allium ramazanicum'' Parsa (1949) * ''Allium ramosum'' L. (1753) * ''Allium rausii'' Brullo & al. (2003) * ''Allium rechingeri'' Wendelbo (1966) * ''Allium reconditum'' Pastor, Valdés & J.M.Muñoz (1983) * ''Allium regelianum'' Beck (1880) * ''Allium regelii'' Trautv. (1884) * ''Allium registanicum'' Wendelbo (1969) * ''Allium retrorsum'' (Özhatay & Kollmann) Brullo, Guglielmo, Pavone & Salmeri (2007) * ''Allium reuterianum'' Boiss. (1844) * ''Allium rhabdotum'' Stearn, Bull. Brit. Mus. (Nat. Hist.) (1960) * ''Allium rhetoreanum'' Nábelek (1929) * ''Allium rhizomatum'' Wooton & Standl. (1913) * ''Allium rhodiacum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1992) * ''Allium rhodopeum'' Velen., Sitzungsber. Königl. Böhm. Ges. Wiss. (1890) * ''Allium rhynchogynum'' Diels (1912) * ''Allium ritsi'' Iatroú & Tzanoud. (1995) * ''Allium robertianum'' Kollmann (1983) * ''Allium robinsonii'' L.F.Hend. (1930) * ''Allium roborowskianum'' Regel (1887) * ''Allium robustum'' Kar. & Kir. (1841) * ''Allium rollovii'' Grossh. (1928) * ''Allium rosenbachianum'' Regel (1884) * ''Allium rosenorum'' R.M.Fritsch (1994) * ''Allium roseum'' L. (1753) * ''Allium rothii'' Zucc. (1843) * ''Allium rotundum'' L. (1762) * ''Allium rouyi'' Gaut. (1898) * ''Allium roylei'' Stearn (1947) * ''Allium rubellum'' M.Bieb. (1808) * ''Allium rubens'' Schrad. ex Willd. (1809) * ''Allium rubrovittatum'' Boiss. & Heldr. (1854) * ''Allium rude'' J.M.Xu (1980) * ''Allium ruhmerianum'' Asch. ex E.A.Durand & Barratte (1910) * ''Allium runemarkii'' Trigas & Tzanoud. (2000) * ''Allium runyonii'' Ownbey (1950) * ''Allium rupestre'' Steven (1812) * ''Allium rupestristepposum'' N.Friesen (1992) * ''Allium rupicola'' Boiss. ex Mouterde (1966) === S === * ''Allium sabulosum'' Steven ex Bunge (1838) * ''Allium sabzakense'' Wendelbo (1971) * ''Allium sacculiferum'' Maxim. (1859) * ''Allium sairamense'' Regel (1879) * ''Allium salinum'' A.I.Baranov & Skvortsov (1965) * ''Allium samothracicum'' Tzanoud., Strid & Kit Tan, Portugaliae Act. Biol., Sér. B (2000) * ''Allium samurense'' Cholokashvili (1967) * ''Allium sanbornii'' Alph.Wood (1868) * ''Allium sandrasicum'' Kollmann, Özhatay & Bothmer (1983) * ''Allium sannineum'' Gomb. (1937 publ. 1938) * ''Allium saposhnikovii'' Nikitina (1962) * ''Allium sarawschanicum'' Regel (1875) * ''[[Allium sativum]]'' L. (1753) [[Tongolo gasy|tongologasy]] * ''Allium savii'' Parl. (1852) * ''Allium saxatile'' M.Bieb. (1798) * ''Allium scaberrimum'' M.Serres (1857) * ''Allium scabriflorum'' Boiss. (1844) * ''Allium scabriscapum'' Boiss. (1854) * ''Allium schachimardanicum'' Vved. (1971) * ''Allium schergianum'' Boiss. (1882) * ''Allium schischkinii'' Sobolevsk (1949) * ''Allium schmitzii'' Cout. (1896) * ''Allium schoenoprasoides'' Regel (1878) * ''[[Allium schoenoprasum]]'' L. (1753) - [[tongoloravina]] * ''Allium schrenkii'' Regel (1875) * ''Allium schubertii'' Zucc. (1843) * ''Allium schugnanicum'' Vved. (1946) * ''Allium scilloides'' Douglas ex S.Watson (1879) * ''Allium scorodoprasum'' L. (1753) * ''Allium scorzonerifolium'' Desf. ex DC. (1804) * ''Allium scotostemon'' Wendelbo (1966) * ''Allium scrobiculatum'' Vved. (1923) * ''Allium semenovii'' Regel (1868) * ''Allium senescens'' L. (1753) * ''Allium sergii'' Vved. (1934) * ''Allium serra'' McNeal & Ownbey (1977) * ''Allium setifolium'' Schrenk (1841) * ''Allium severtzovioides'' R.M.Fritsch (1994) * ''Allium sewerzowii'' Regel (1868) * ''Allium sharsmithiae'' (Ownbey & Aase) McNeal (1992) * ''Allium shatakiense'' Rech.f. (1939) * ''Allium shelkovnikovii'' Grossh. (1927) * ''Allium shevockii'' McNeal (1987) * ''Allium sibthorpianum'' Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium siculum'' Ucria (1793) * ''Allium sieheanum'' Hausskn. ex Kollmann (1983) * ''Allium sikkimense'' Baker (1874) * ''Allium simillimum'' L.F.Hend. (1900) * ''Allium sinaiticum'' Boiss. (1854) * ''Allium sindjarense'' Boiss. & Hausskn. ex Regel (1875) * ''Allium sinkiangense'' F.T.Wang & Y.C.Tang (1980) * ''Allium sintenisii'' Freyn (1892) * ''Allium siphonanthum'' J.M.Xu (1980) * ''Allium sipyleum'' Boiss. (1844) * ''Allium siskiyouense'' Munz & Keck ex Ownbey (1972) * ''Allium sivasicum'' Özhatay & Kollmann (1983) * ''Allium sochense'' R.M.Fritsch & Turak. (2002) * ''Allium songpanicum'' J.M.Xu (1980) * ''Allium sordidiflorum'' Vved. (1946) * ''Allium sosnovskyanum'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium spathaceum'' Steud. ex A.Rich. (1850) * ''Allium spathulatum'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (1998) * ''Allium speculae'' Ownbey & Aase (1959) * ''Allium sphaerocephalon'' L. (1753) * ''Allium spicatum'' (Prain) N.Friesen (2000) * ''Allium spirale'' Willd., Enum. Pl. (1814) * ''Allium spirophyllum'' Wendelbo (1966) * ''Allium splendens'' Willd. ex Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium sprengeri'' Regel (1889) * ''Allium spurium'' G.Don (1827) * ''Allium stamineum'' Boiss. (1859) * ''Allium staticiforme'' Sm. (1809) * ''Allium stearnianum'' Koyuncu, Özhatay & Kollmann (1983) * ''Allium stellatum'' Nutt. ex Ker Gawl. (1813) * ''Allium stellerianum'' Willd. (1799) * ''Allium stenodon'' Nakai & Kitag. (1933 publ. 1934) * ''Allium stenopetalum'' Boiss. & Kotschy (1882) * ''Allium stephanophorum'' Vved. (1924) * ''Allium stipitatum'' Regel (1881) * ''Allium stocksianum'' Boiss. (1859) * ''Allium stoloniferum'' Ownbey ex T.D.Jacobson (1979) * ''Allium stracheyi'' Baker (1874) * ''Allium strictum'' Schrad. (1809) * ''Allium struzlianum'' Ogan. (1999) * ''Allium stylosum'' O.Schwarz (1934) * ''Allium suaveolens'' Jacq. (1789) * ''Allium subangulatum'' Regel (1887) * ''Allium subhirsutum'' L. (1753) * ''Allium subnotabile'' Wendelbo (1969) * ''Allium subteretifolium'' Traub (1968) * ''Allium subtilissimum'' Ledeb. (1830) * ''Allium subvillosum'' Salzm. ex Schult. & Schult.f. (1830) * ''Allium sulphureum'' Vved. (1946) * ''Allium suworowii'' Regel (1881) * ''Allium svetlanae'' Vved. ex Filim. (1982) * ''Allium synnotii'' G.Don (1827) * ''Allium szovitsii'' Regel (1875) === T === * ''Allium taciturnum'' Vved. (1971) * ''Allium taeniopetalum'' Popov & Vved. (1934) * ''Allium taishanense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium talassicum'' Regel (1878) * ''Allium talijevii'' Klokov (1950) * ''Allium talyschense'' Miscz. ex Grossh. (1928) * ''Allium tanguticum'' Regel (1887) * ''Allium tardans'' Greuter & Zahar. (1975) * ''Allium tardiflorum'' F.Kollmann & Shmida (1990 publ. 1991) * ''Allium tashkenticum'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (1994) * ''Allium tauricola'' Boiss. (1859) * ''Allium tchihatschewii'' Boiss. (1860) * ''Allium tekesicola'' Regel (1887) * ''Allium tel-avivense'' Eig (1931) * ''Allium telaponense'' Traub (1968) * ''Allium tenuicaule'' Regel (1887) * ''Allium tenuiflorum'' Ten. (1811) * ''Allium tenuissimum'' L. (1753) * ''Allium teretifolium'' Regel (1878) * ''Allium texanum'' T.M.Howard (1990 publ. 1991) * ''Allium textile'' A.Nelson & J.F.Macbr. (1913) * ''Allium thessalicum'' Brullo & al. (1994) * ''Allium thunbergii'' G.Don (1827) * ''Allium tianschanicum'' Rupr., Mém. Acad. Imp. Sci. Saint-Pétersbourg, Sér. 6, Sci. Math. (1869) * ''Allium togashii'' H.Hara (1953) * ''Allium tokaliense'' Kamelin & Levichev (1986) * ''Allium tolmiei'' Baker (1876) * ''Allium tourneuxii'' Chabert (1889) * ''Allium trachycoleum'' Wendelbo (1969) * ''Allium trachyscordum'' Vved. (1925) * ''Allium transvestiens'' Vved. (1935) * ''Allium traubii'' T.M.Howard (1967) * ''Allium trautvetterianum'' Regel (1884) * ''Allium tribracteatum'' Torr., Pacif. Railr. Rep. Parke (1857) * ''Allium trichocnemis'' J.Gay, Ann. Sci. Nat. (1847) * ''Allium tricoccum'' Sol. (1789) * ''Allium trifoliatum'' Cirillo (1792) * ''Allium trifurcatum'' (F.T.Wang & Tang) J.M.Xu (1991) * ''Allium tripedale'' Trautv. (1873) * ''Allium tripterum'' Nasir (1975) * ''Allium triquetrum'' L. (1753) * ''Allium truncatum'' (Feinbrun) F.Kollmann & D.Zohary (1986) * ''Allium tschimganicum'' B.Fedtsch. (1923) * ''Allium tschulaktavicum'' Bajtenov & Nelina, Izv. Natsion. Akad. Nauk Resp. Kazakhstan (1993 publ. 1994) * ''Allium tubergenii'' Freyn (1900) * ''Allium tuberosum'' Rottler ex Spreng. (1825) * ''Allium tubiflorum'' Rendle (1906) * ''Allium tuchalense'' F.O.Khass. & Noroozi (2006 publ. 2007) * ''Allium tulipifolium'' Ledeb. (1830) * ''Allium tuncelianum'' (Kollmann) Özhatay, B.Mathew & Siraneci (1995) * ''Allium tuolumnense'' (Ownbey & Aase) S.S.Denison & McNeal (1989) * ''Allium turcicum'' Özhatay & Cowley (1994) * ''Allium turcomanicum'' Regel (1887) * ''Allium turkestanicum'' Regel (1875) * ''Allium turtschicum'' Regel (1879) * ''Allium tuvinicum'' (N.Friesen) N.Friesen (1987) * ''Allium tytthanthum'' Vved. (1934) * ''Allium tytthocephalum'' Schult. & Schult.f. (1830) === U === * ''Allium ubsicola'' Regel (1887) * ''Allium umbilicatum'' Boiss. (1859) * ''Allium unifolium'' Kellogg (1863) * ''Allium urmiense'' Kamelin & Seisums (1996) * ''Allium ursinum'' L. (1753) ail des ours === V === * ''Allium valdesianum'' Brullo, Pavone & Salmeri (1996) * ''Allium valentinae'' Pavlov (1953) * ''Allium validum'' S.Watson (1871) * ''Allium variegatum'' Boiss. (1846) * ''Allium vasilevskajae'' Ogan. (2000) * ''Allium vavilovii'' Popov & Vved. (1932) * ''Allium verticillatum'' Regel (1875) * ''Allium vescum'' Wendelbo (1966) * ''Allium victorialis'' L. (1753) * ''Allium victoris'' Vved. (1971) * ''Allium vineale'' L. (1753) ail des vignes * ''Allium vinicolor'' Wendelbo (1973) * ''Allium virgunculae'' Maek. & Kitam. (1952) * ''Allium viridiflorum'' Pobed. (1949) * ''Allium viridulum'' Ledeb. (1830) * ''Allium vodopjanovae'' N.Friesen (1985) * ''Allium vvedenskyanum'' Pavlov (1949) === W === * ''Allium wallichii'' Kunth (1843) * ''Allium warzobicum'' Kamelin (1980) * ''Allium weissii'' Boiss. (1882) * ''Allium wendelboanum'' Kollmann (1983) * ''Allium wendelboi'' Matin (1989) * ''Allium weschniakowii'' Regel (1879) * ''Allium wiedemannianum'' Regel (1875) * ''Allium willeanum'' Holmboe (1914) * ''Allium winklerianum'' Regel (1884) * ''Allium woronowii'' Miscz. ex Grossh. (1928) === X === * ''Allium xiangchengense'' J.M.Xu (1993) * ''Allium xichuanense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium xiphopetalum'' Aitch. & Baker, Trans. Linn. Soc. London (1888) === Y === * ''Allium yanchiense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium yongdengense'' J.M.Xu (1980) * ''Allium yosemitense'' Eastw. (1934) * ''Allium yuanum'' F.T.Wang & Tang (1937) === Z === * ''Allium zaissanicum'' Kotukhov (2003) * ''Allium zaprjagajevii'' Kasach (1973) * ''Allium zebdanense'' Boiss. & Noë (1859) * ''Allium zergericum'' F.O.Khass. & R.M.Fritsch (1994) === Karazana misy eto Madagasikara === Eto [[Madagasikara]], ny karazana ''Allium'' dia tsy ahitana karazana teratany. Nampidirina avokoa ny karazana misy izay ambolena indrindra hatao sakafo sy fitsaboana nentim-paharazana. * ''[[Allium ampeloprasum]]'' – karazana tongolodia ** ''[[Allium ampeloprasum var. porrum]]'' (← ''Allium porrum'') – tongolo, tongoloherana * ''[[Allium cepa]]'' – tongolo, tongolobe ** [[Allium cepa var. aggregatum|''Allium cepa'' var. ''aggregatum'']] (← ''Allium ascalonicum'') -- tongolomadinika * ''[[Allium fistulosum]]'' -- tongolomaitso * ''[[Allium sativum]]'' -- tongologasy, tongolonkova, tongololay * ''[[Allium schoenoprasum]]'' -- tongoloravina == Jereo koa == * [[Legioma]] * [[Anana]] * [[Tongologasy|Tongololay]] * [[Tongolobe]] * [[Tongoloravina|Tongoloraviny]] * [[Tongoloherana]] * [[Tongolomadinika]] [[Sokajy:Sakafo]] [[Sokajy:Fambolena]] hy38i8axvl23p8k2ee99zegngikdjxr 0 284037 1151332 1097047 2026-09-26T11:11:09Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongoloherana]] ho [[Allium porrum]] i Thelezifor 1097047 wikitext text/x-wiki [[Sary:Poireaux.jpg|vignette|Tongoloherana|383x383px]] Ny '''tongoloherana''' dia karazan-javamaniry, maniry isan-taona, ambolena be dia be hahazoana raviny hatao [[anana]]. '''''Allium ampeloprasum''''' '''var.''' '''''porrum''''' (teo aloha '''''Allium porrum''''') ny anarany ara-tsiansa. Avy amin' ny fiambolena ny tongoloherana dia (''Allium ampeloprasum'') izy ary voafantina noho ny raviny, ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]''. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongolo gasy]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Legioma]] * [[Anana]] [[Sokajy:Fambolena]] mxgkgclhjxlh9bu7q66q6it8xyk1x5y 1151334 1151332 2026-09-26T11:16:07Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151334 wikitext text/x-wiki [[Sary:Poireaux.jpg|vignette|Tongoloherana|383x383px]] Ny '''''Allium ampeloprasum''''' '''var.''' '''''porrum''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'', maniry isan-taona, ambolena be dia be hahazoana raviny hatao [[anana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongoloherana''' na '''tongolo''' fotsiny. ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Taloha izy dia fantatra amin' ny anarana ara-tsiansa hoe '''''Allium porrum'''''. Avy amin' ny fiambolena ny ''[[Allium ampeloprasum]]'' izy ary voafantina noho ny raviny. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongolo gasy]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Legioma]] * [[Anana]] [[Sokajy:Fambolena]] 79fghjun5b5sld8zgfmpnf6ze3orsyv 1151343 1151334 2026-09-26T11:32:02Z Thelezifor 15140 1151343 wikitext text/x-wiki [[Sary:Poireaux.jpg|vignette|Tongoloherana|383x383px]] Ny '''''Allium ampeloprasum''''' '''var.''' '''''porrum''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'', maniry isan-taona, ambolena be dia be hahazoana raviny hatao [[anana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongoloherana''' na '''tongolo''' fotsiny. ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Taloha izy dia fantatra amin' ny anarana ara-tsiansa hoe '''''Allium porrum'''''. Avy amin' ny fiambolena ny ''[[Allium ampeloprasum]]'' izy ary voafantina noho ny raviny. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloravina]] * [[Legioma]] * [[Anana]] [[Sokajy:Fambolena]] 803464byx68o9lq3mfvtpmznts6lutw 1151344 1151343 2026-09-26T11:33:55Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Allium porrum]] ho [[Allium ampeloprasum var. porrum]] i Thelezifor 1151343 wikitext text/x-wiki [[Sary:Poireaux.jpg|vignette|Tongoloherana|383x383px]] Ny '''''Allium ampeloprasum''''' '''var.''' '''''porrum''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'', maniry isan-taona, ambolena be dia be hahazoana raviny hatao [[anana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongoloherana''' na '''tongolo''' fotsiny. ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Taloha izy dia fantatra amin' ny anarana ara-tsiansa hoe '''''Allium porrum'''''. Avy amin' ny fiambolena ny ''[[Allium ampeloprasum]]'' izy ary voafantina noho ny raviny. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongolomadinika]] ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloravina]] * [[Legioma]] * [[Anana]] [[Sokajy:Fambolena]] 803464byx68o9lq3mfvtpmznts6lutw 0 284038 1151327 1121579 2026-09-26T10:59:02Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongolomadinika]] ho [[Allium ascalonicum]] i Thelezifor 1121579 wikitext text/x-wiki [[Sary:Échalotes variétés.jpg|vignette|242x242px|Tongolomadinika]] Ny '''tongolomadinika''' dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (''[[Liliaceae]]'' taloha), ambolena hanatsarana sakafo na hatao [[anana]]. '''''Allium cepa'' var. ''aggregatum''''' na '''''Allium hierochuntinum''''' (taloha ''Allium ascalonicum'') ny anarany ara-tsiansa. Indraindray ny tongolomadinika dia heverina ho karazana manokana, indraindray ho karazan' ny [[tongolobe]] fotsiny ihany. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolo]] ** [[Tongolobe]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolo gasy]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Anana]] * [[Legioma]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] 3hyosqcg8k3lj1jmpcno6gun1g92wf3 1151329 1151327 2026-09-26T11:05:00Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151329 wikitext text/x-wiki [[Sary:Échalotes variétés.jpg|vignette|366x366px|Tongolomadinika]] Ny '''''Allium cepa var. aggregatum''''' dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (''[[Liliaceae]]'' taloha), ambolena hanatsarana sakafo na hatao [[anana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongolomadinika'''. ''Allium ascalonicum'' <small>L.</small> na ''Allium hierochuntinum'' <small>Boiss.</small> ny anarany ara-tsiansa teo aloha. Indraindray ny tongolomadinika dia heverina ho karazana manokana, indraindray ho karazan' ny [[tongolobe]] fotsiny ihany. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolo]] ** [[Tongolobe]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolo gasy]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Anana]] * [[Legioma]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] eyhi1mn44684cbdc8clceyb3dlxie4b 1151330 1151329 2026-09-26T11:05:31Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Allium ascalonicum]] ho [[Allium cepa var. aggregatum]] i Thelezifor 1151329 wikitext text/x-wiki [[Sary:Échalotes variétés.jpg|vignette|366x366px|Tongolomadinika]] Ny '''''Allium cepa var. aggregatum''''' dia zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (''[[Liliaceae]]'' taloha), ambolena hanatsarana sakafo na hatao [[anana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongolomadinika'''. ''Allium ascalonicum'' <small>L.</small> na ''Allium hierochuntinum'' <small>Boiss.</small> ny anarany ara-tsiansa teo aloha. Indraindray ny tongolomadinika dia heverina ho karazana manokana, indraindray ho karazan' ny [[tongolobe]] fotsiny ihany. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolo]] ** [[Tongolobe]] ** [[Tongoloherana]] ** [[Tongolo gasy]] ** [[Tongolo raviny]] * [[Anana]] * [[Legioma]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] eyhi1mn44684cbdc8clceyb3dlxie4b 0 284039 1151338 1133841 2026-09-26T11:25:19Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongoloravina]] ho [[Allium schoenoprasum]] i Thelezifor 1133841 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ciboulette.JPG|vignette|347x347px|Tongoloravina]] Ny '''tongoloravina''' dia zavamaniry manitra ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (''[[Liliaceae]]'' na ''[[Alliaceae]]'' teo aloha), ambolena mba hahazoana ny raviny izay matetika ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo. '''''Allium schoenoprasum''''' ny anarany ara-tsiansa. [[Sary:Cocinando.jpg|vignette|Tongoloravina voatetika]] == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloherana]] * [[Legioma]] jsgc11xu6kil9mc3cf4d1csu65vbbya 1151340 1151338 2026-09-26T11:28:23Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151340 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ciboulette.JPG|vignette|364x364px|Tongoloravina]] Ny '''''Allium schoenoprasum''''' dia zavamaniry mamony ao amin' ny fianakviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (''[[Liliaceae]]'' na ''[[Alliaceae]]'' teo aloha). Ambolena mba hahazoana ny raviny izay matetika ampiasaina ho fanatsaran-tsakafo izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tongoloravina'''. ''Allium schoenoprasum'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa. [[Sary:Cocinando.jpg|vignette|Tongoloravina voatetika]] == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** [[Tongolobe]] ** [[Tongologasy]] ** [[Tongoloherana]] * [[Legioma]] 4jpkqq1z7fxujc5j20lxobfpewoskme 0 287729 1151218 1119026 2026-09-25T13:14:33Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151218 wikitext text/x-wiki [[Sary:Loudetia simplex, bloeiwyse-segment, Skeerpoort, a.jpg|vignette|387x387px|''Loudetia madagascariensis'']][[Sary:Aristida purpurea form.jpg|vignette|''[[Aristida purpurea]]'' |208x208px]] [[Sary:Alloteropsis semialata flowers.jpeg|vignette|205x205px|''Alloteropsis semialata'']] Ny '''horona''' zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Poales]]: * ''[[Alloteropsis paniculata]]'' <small>(Benth.) Stapf</small> * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small> * ''[[Aristida adscensionis]]'' <small>L.</small> * ''[[Aristida adscensionis]] var. mandrarensis'' * ''[[Aristida purpurea]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>. * ''[[Aristida similis]]'' <small>Steud.</small> * ''[[Imperata cylindrica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> * ''[[Loudetia filifolia]]'' <small>Schweick.</small> * ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> (← ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small>) * ''[[Loudetia simplex]] subsp. stipoides'' == Zavamaniry manana anarana manomboka amin' ny hoe ''horo''- == [[Sary:Imperata cylindrica tigaya colony.jpg|vignette|206x206px|''Imperata cylindrica'']]Indreto ny karazan-javamaniry manana anarana malagasy manombola amin' ny teny hoe ''horo''- : * [[Horompetaka]]: ''[[Evolvulus alsinoides]]'' <small>(L.) L.</small> * [[Horondrano]]: ''[[Rhytachne rottboellioides]]'' <small>Desv. ex Ham.</small> (← ''Rhytachne caespitosa'' <small>Baker</small>) * [[Horondahy]]: ''[[Trachypogon spicatus]]'' <small>(L.f.) Kuntze</small> * [[Horompotsy]]: ''[[Cenchrus pseudotriticoides]]'' <small>(A.Camus) ined.</small> (← ''Pennisetum pseudotriticoides''); ''[[Cenchrus americanus]]'' <small>(L.) Morrone</small> (← ''Pennisetum spicatum''); ''[[Sporobolus africanus]]'' <small>(Poir.) Robyns & Tournay</small>; ''[[Sporobolus pyramidalis]]'' <small>P.Beauv.</small> == Jereo koa == * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Aristida]]'' * ''[[Cenchrus]]'' * ''[[Evolvulus]]'' * ''[[Imperata]]'' * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Pennisetum]]'' * ''[[Rhytachne]]'' * ''[[Sporobolus]]'' * ''[[Trachypogon]]'' * [[Ihorombe]] jktmdqhz6wqvre3dul509vykbcqufl6 1151296 1151218 2026-09-26T07:43:52Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1151296 wikitext text/x-wiki [[Sary:Loudetia simplex, bloeiwyse-segment, Skeerpoort, a.jpg|vignette|387x387px|''[[Loudetia simplex]]'']][[Sary:Alloteropsis semialata flowers.jpeg|vignette|205x205px|''Alloteropsis semialata'']] Ny '''horona''' na '''horo''' zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Poales]]: * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small><ref name=":1"><small>""[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/horona?w=horona Horona]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> -- ahitomendry, ahitrakanga, horona, tongolonakanga<ref><small>" [https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Alloteropsis Alloteropsis]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> * ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.<ref name=":1" /> -- herombavy, horona * ''[[Imperata cylindrica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> (← Imperata arundinacea, ''Lagurus cylindricus'' L.<ref name=":1" />) -- antsoro, bozaka, fakatenina, fehana, horona, manevika, saingona, tenina, tenona, tsevoka * ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> (← ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small>) -- horo, horona ** [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp''. stipoides'']] <small>Bosser</small><ref name=":1" /> -- berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, horona, kilailay, raboka * ''[[Trachypogon spicatus]]'' <small>(L.f.) Kuntze</small> <ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=horo Horo]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>-- danga, horo, [[horondahy]] == Zavamaniry manana anarana manomboka amin' ny hoe ''horo''- == [[Sary:Imperata cylindrica tigaya colony.jpg|vignette|206x206px|''Imperata cylindrica'']]Indreto ny karazan-javamaniry manana anarana malagasy manombola amin' ny teny hoe ''horo''-: * ''[[Evolvulus alsinoides]]'' <small>(L.) L.</small> -- handrinamboa, [[horompetaka]], vahimpasika * ''[[Rhytachne rottboellioides]]'' <small>Desv. ex Ham.</small> (← ''Rhytachne caespitosa'' <small>Baker</small>) -- forona, [[horondrano]], kifafadrano, kifafarano, kifoforano * ''[[Cenchrus pseudotriticoides]]'' <small>(A.Camus) ined.</small> (← ''Pennisetum pseudotriticoides'' <small>A. Camus</small>) -- [[horompotsy]], kifafarano, [[lohahorompotsy]], tohiambazaha, toiambazaha * ''[[Cenchrus americanus]]'' <small>(L.) Morrone</small> (← ''Pennisetum spicatum'' <small>(L.) Körn.</small>) -- [[horompotsy]] * ''[[Sporobolus africanus]]'' <small>(Poir.) Robyns & Tournay</small> -- [[horomainty]], [[horompotsy]] * ''[[Sporobolus pyramidalis]]'' <small>P.Beauv.</small> -- ahikongona, [[horompotsy]], kitaratasy, merakapaha, tohiana, toiana, tsiana, tsindrodrotra, tsindrota, tsodrodrotra == Jereo koa == [[Sary:Aristida purpurea form.jpg|vignette|''[[Aristida purpurea]]'' |208x208px]] * [[Ihorombe]] * ''[[Alloteropsis paniculata]]'' <small>(Benth.) Stapf</small> * ''[[Aristida adscensionis]]'' <small>L.</small> * ''[[Aristida purpurea]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Aristida similis]]'' <small>Steud.</small> * ''[[Loudetia filifolia]]'' <small>Schweick.</small> * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Aristida]]'' * ''[[Cenchrus]]'' * ''[[Evolvulus]]'' * ''[[Imperata]]'' * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Pennisetum]]'' * ''[[Rhytachne]]'' * ''[[Sporobolus]]'' * ''[[Trachypogon]]'' hm2g14axzzp825utx8xn1bwmeq9ygpe 1151297 1151296 2026-09-26T07:44:31Z Thelezifor 15140 Loharano 1151297 wikitext text/x-wiki [[Sary:Loudetia simplex, bloeiwyse-segment, Skeerpoort, a.jpg|vignette|387x387px|''[[Loudetia simplex]]'']][[Sary:Alloteropsis semialata flowers.jpeg|vignette|205x205px|''Alloteropsis semialata'']] Ny '''horona''' na '''horo''' zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Poales]]: * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small><ref name=":1"><small>""[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/horona?w=horona Horona]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> -- ahitomendry, ahitrakanga, horona, tongolonakanga<ref><small>" [https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Alloteropsis Alloteropsis]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> * ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.<ref name=":1" /> -- herombavy, horona * ''[[Imperata cylindrica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> (← Imperata arundinacea, ''Lagurus cylindricus'' L.<ref name=":1" />) -- antsoro, bozaka, fakatenina, fehana, horona, manevika, saingona, tenina, tenona, tsevoka * ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> (← ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small>) -- horo, horona ** [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp''. stipoides'']] <small>Bosser</small><ref name=":1" /> -- berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, horona, kilailay, raboka * ''[[Trachypogon spicatus]]'' <small>(L.f.) Kuntze</small> <ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=horo Horo]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>-- danga, horo, [[horondahy]] == Zavamaniry manana anarana manomboka amin' ny hoe ''horo''- == [[Sary:Imperata cylindrica tigaya colony.jpg|vignette|206x206px|''Imperata cylindrica'']]Indreto ny karazan-javamaniry manana anarana malagasy manombola amin' ny teny hoe ''horo''-: * ''[[Evolvulus alsinoides]]'' <small>(L.) L.</small> -- handrinamboa, [[horompetaka]], vahimpasika * ''[[Rhytachne rottboellioides]]'' <small>Desv. ex Ham.</small> (← ''Rhytachne caespitosa'' <small>Baker</small>) -- forona, [[horondrano]], kifafadrano, kifafarano, kifoforano * ''[[Cenchrus pseudotriticoides]]'' <small>(A.Camus) ined.</small> (← ''Pennisetum pseudotriticoides'' <small>A. Camus</small>) -- [[horompotsy]], kifafarano, [[lohahorompotsy]], tohiambazaha, toiambazaha * ''[[Cenchrus americanus]]'' <small>(L.) Morrone</small> (← ''Pennisetum spicatum'' <small>(L.) Körn.</small>) -- [[horompotsy]] * ''[[Sporobolus africanus]]'' <small>(Poir.) Robyns & Tournay</small> -- [[horomainty]], [[horompotsy]] * ''[[Sporobolus pyramidalis]]'' <small>P.Beauv.</small> -- ahikongona, [[horompotsy]], kitaratasy, merakapaha, tohiana, toiana, tsiana, tsindrodrotra, tsindrota, tsodrodrotra == Jereo koa == [[Sary:Aristida purpurea form.jpg|vignette|''[[Aristida purpurea]]'' |208x208px]] * [[Ihorombe]] * ''[[Alloteropsis paniculata]]'' <small>(Benth.) Stapf</small> * ''[[Aristida adscensionis]]'' <small>L.</small> * ''[[Aristida purpurea]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Aristida similis]]'' <small>Steud.</small> * ''[[Loudetia filifolia]]'' <small>Schweick.</small> * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Aristida]]'' * ''[[Cenchrus]]'' * ''[[Evolvulus]]'' * ''[[Imperata]]'' * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Pennisetum]]'' * ''[[Rhytachne]]'' * ''[[Sporobolus]]'' * ''[[Trachypogon]]'' == Loharano == k3tz6e5d7tysv3kkcz8pu583dcq43p7 0 288207 1151315 1081269 2026-09-26T10:17:21Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1151315 wikitext text/x-wiki [[Sary:Monsoon clouds near Nagercoil.jpg|vignette|288x288px|Rahona amin' ny fotoan' ny varatraza]] Ny '''varatraza''' dia [[Rivotra mitsoka|rivotra]] mangatsiaka mitsoka avy atsimo sy atsinanana ny amin' ny tapany avaratra sy avaratra-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Atao hoe ''mousson'' ity rivotra ity amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] fa ''monsoon'' kosa amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]]. == Jereo koa == * [[Alizay]] rlpd6lumilhdzgjw97fybeuwjadizgj 0 289031 1151284 1118917 2026-09-26T05:43:07Z MampiRandri 41154 1151284 wikitext text/x-wiki [[Sary:FJKM Faravohitra Avaratra.JPG|vignette|295x295px|FJKM Tranovato Faravohitra]] Ny '''FJKM Tranovato Faravohitra''' dia trano fiangonana ao amin' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] ao Faravohitra, ao amin' ny kaominin' Antananarivo I anatin'ny Distrikan' [[Antananarivo Renivohitra]], izay renivohitr' i [[Madagasikara]], == Anarana sy toerana == Ny FJKM Faravohitra dia anisan' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]], miorina eo Faravohitra, ao Antananarivo Renivohitra<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra eto Antananarivo)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. Izy no fiangonana prôtestanta tranainy indrindra eto Madagasikara, miorina amin'ny havoana akaikin'ny lapan’ny Andafiavaratra sy Rova<ref>Arsiva FJKM</ref>. == Tantara == === Fiandohana === Niorina tamin'ny taona 1863 ary notokanana ny taona 1870, taorian'ny nahafatesan-d[[Ranavalona I]] (1861), izay nandrara ny fivavahana kristiana, ny FJKM Faravohitra. Ny [[London Missionary Society]] (LMS), izay nikarakara ny misionera protestanta, no nitarika sy nanampy tamin'ny fanorenana. Tamin'ny vanimpotoana nanjakan-d[[Radama II]], dia navela indray ny fivavahana kristiana ka nanomboka natsangana indray ny fiangonana. === Fanorenana ny Trano fiangonana === Niorina teo amin'ny toerana nisy fahatsiarovana manan-tantara: teo amin'ny lapan’ny mpanompo sy mpianatra protestanta taloha, izay marobe no namonoana ho martiry noho ny finoany. Ny trano fiangonana ankehitriny dia vita amin'ny biriky sy vato, amin'ny endrika gôtoka anglisy, ary mari-pototra tamin'ny taona 1870 tany ho any. == Maha zava-dehibe azy sy anjara asany == Ny FJKM Faravohitra no foibe lehibe ara-panahy ho an’ny Protestanta eto Madagasikara. Toerana anaovana fanompoam-pivavahana lehibe, toy ny fankalazana faha-500 taonan' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Reformasiona]] sy hetsika nasionaly FJKM. == Ankehitriny == Manohy mivelatra sy miasa amin'ny sehatra maro ny FJKM Faravohitra: fanabeazana sy fampandrosoana ary asa sosialy. Misy sampana sy fikambanana maro (Sampana Sekoly Alahady, Sampana Lehilahy Kristiana, Dorkasy, Tanora kristiana, sns). Mpikambana an'arivony no manaraka sy manompo ao amin'ny fiangonana. == Famintinana == Ny FJKM Faravohitra dia fiangonana feno tantara sy hasina eo amin'ny fandrosoan'ny finoana kristiana prôtestanta eto Madagasikara. Toerana ahatsiarovana ny martiora sy fanavaozana ny finoana<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. == Loharano == cp26zufwou1yzhzpipj9te6zwd5w5cd 1151285 1151284 2026-09-26T05:43:49Z MampiRandri 41154 1151285 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fiangonana_protestanta_Faravohitra.jpg|vignette|295x295px|FJKM Tranovato Faravohitra]] Ny '''FJKM Tranovato Faravohitra''' dia trano fiangonana ao amin' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] ao Faravohitra, ao amin' ny boriborintanin' Analakely ao [[Antananarivo]] renivohitr' i [[Madagasikara]], == Anarana sy toerana == Ny FJKM Faravohitra dia anisan' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]], miorina ao Faravohitra, ao Antananarivo Renivohitra<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. Izy no fiangonana prôtestanta tranainy indrindra eto Madagasikara, miorina amin'ny havoana akaikin'ny lapan’ny Andafiavaratra sy Rova<ref>Arsiva FJKM</ref>. == Tantara == === Fiandohana === Niorina tamin'ny taona 1863-1870, taorian'ny nahafatesan-d[[Ranavalona I]] (1861), izay nandrara ny fivavahana kristiana, ny FJKM Faravohitra. Ny [[London Missionary Society]] (LMS), izay nikarakara ny misionera protestanta, no nitarika sy nanampy tamin'ny fanorenana. Tamin'ny vanimpotoana nanjakan-d[[Radama II]], dia navela indray ny fivavahana kristiana ka nanomboka natsangana indray ny fiangonana. === Fanorenana ny Trano fiangonana === Niorina teo amin'ny toerana nisy fahatsiarovana manan-tantara: teo amin'ny lapan’ny mpanompo sy mpianatra protestanta taloha, izay marobe no namonoana ho martiry noho ny finoany. Ny trano fiangonana ankehitriny dia vita amin'ny biriky sy vato, amin'ny endrika gôtoka anglisy, ary mari-pototra tamin'ny taona 1870 tany ho any. == Maha zava-dehibe azy sy anjara asany == Ny FJKM Faravohitra no foibe lehibe ara-panahy ho an’ny Protestanta eto Madagasikara. Toerana anaovana fanompoam-pivavahana lehibe, toy ny fankalazana faha-500 taonan' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Reformasiona]] sy hetsika nasionaly FJKM. Misy sekoly sy toeram-pampianarana manaraka eo akaiky eo, anisan'izany: * ny Sekoly Faravohitra * ny Institut Superieur de Théologie (ISTE) FJKM == Ankehitriny == Manohy mivelatra sy miasa amin'ny sehatra maro ny FJKM Faravohitra: fanabeazana sy fampandrosoana ary asa sosialy. Misy sampana sy fikambanana maro (Sampana Sekoly Alahady, Sampana Lehilahy Kristiana, Vehivavy, Tanora, sns). Mpikambana an'arivony no manaraka sy manompo ao amin'ny fiangonana. == Famintinana == Ny FJKM Faravohitra dia fiangonana feno tantara sy hasina eo amin'ny fandrosoan'ny finoana kristiana prôtestanta eto Madagasikara. Toerana ahatsiarovana ny martiora sy fanavaozana ny finoana<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. == Loharano == cj4333e5r62zwjynpn1swadsmvr0ehb 1151292 1151285 2026-09-26T06:40:37Z MampiRandri 41154 /* Anarana sy toerana */ 1151292 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fiangonana_protestanta_Faravohitra.jpg|vignette|295x295px|FJKM Tranovato Faravohitra]] Ny '''FJKM Tranovato Faravohitra''' dia trano fiangonana anisan'ireo [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] hita eo Faravohitra, ao amin'ny Boriboritany [[Antananarivo]] I anatin'ny distrikan'[[Antananarivo Renivohitra]] izay renivohitr' i [[Madagasikara]]. == Anarana sy toerana == Ny [[FJKM Tranovato Faravohitra]] dia anisan' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]], miorina eo Faravohitra, ao [[Antananarivo Renivohitra]]<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. Izy no fiangonana protestanta isan'ny tranainy indrindra eto Madagasikara, miorina amin'ny havoana avaratry ny lapan’ Andafiavaratra sy Rova<ref>Arsiva FJKM</ref>. == Tantara == === Fiandohana === Naorina tamin'ny taona 1863 (notokanana ny taona 1870), taorian'ny nahafatesan-d[[Ranavalona I]] (1861), izay nandrara ny fivavahana kristiana, ny [[FJKM Tranovato Faravohitra]]. Ny [[London Missionary Society]] (LMS), misiona protestanta anglisy, no nitarika sy nanampy tamin'ny fanorenana. Tamin'ny vanimpotoana nanjakan-d[[Radama II]], dia navela indray ny fivavahana kristiana ka nanomboka natsangana indray ny fiangonana. === Fanorenana ny Trano fiangonana === Niorina teo amin'ny toerana nisy fahatsiarovana manan-tantara: teo amin'ny lapan’ny mpanompo sy mpianatra protestanta taloha, izay marobe no namonoana ho martiora noho ny finoany. Ny trano fiangonana ankehitriny dia vita amin'ny biriky sy vato, amin'ny endrika gôtoka anglisy, ary mari-pototra tamin'ny taona 1870 tany ho any. == Maha zava-dehibe azy sy anjara asany == Ny FJKM Faravohitra no foibe lehibe ara-panahy ho an’ny Protestanta eto Madagasikara. Toerana anaovana fanompoam-pivavahana lehibe, toy ny fankalazana faha-500 taonan' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Reformasiona]] sy hetsika nasionaly FJKM. == Ankehitriny == Manohy mivelatra sy miasa amin'ny sehatra maro ny FJKM Faravohitra: fanabeazana sy fampandrosoana ary asa sosialy. Misy sampana sy fikambanana maro (Sampana Sekoly Alahady, Sampana Lehilahy Kristiana, Vehivavy (Dorkasy), Tanora (STK), sns). Mpikambana an'arivony no manaraka sy manompo ao amin'ny fiangonana. == Famintinana == Ny FJKM Faravohitra dia fiangonana feno tantara sy hasina eo amin'ny fandrosoan'ny finoana kristiana prôtestanta eto Madagasikara. Toerana ahatsiarovana ny martiora sy fanavaozana ny finoana<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. == Loharano == ornyvw9f57w0ikqykfak96phpj32yhv 1151293 1151292 2026-09-26T06:45:56Z MampiRandri 41154 /* Fanorenana ny Trano fiangonana */ 1151293 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fiangonana_protestanta_Faravohitra.jpg|vignette|295x295px|FJKM Tranovato Faravohitra]] Ny '''FJKM Tranovato Faravohitra''' dia trano fiangonana anisan'ireo [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] hita eo Faravohitra, ao amin'ny Boriboritany [[Antananarivo]] I anatin'ny distrikan'[[Antananarivo Renivohitra]] izay renivohitr' i [[Madagasikara]]. == Anarana sy toerana == Ny [[FJKM Tranovato Faravohitra]] dia anisan' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]], miorina eo Faravohitra, ao [[Antananarivo Renivohitra]]<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. Izy no fiangonana protestanta isan'ny tranainy indrindra eto Madagasikara, miorina amin'ny havoana avaratry ny lapan’ Andafiavaratra sy Rova<ref>Arsiva FJKM</ref>. == Tantara == === Fiandohana === Naorina tamin'ny taona 1863 (notokanana ny taona 1870), taorian'ny nahafatesan-d[[Ranavalona I]] (1861), izay nandrara ny fivavahana kristiana, ny [[FJKM Tranovato Faravohitra]]. Ny [[London Missionary Society]] (LMS), misiona protestanta anglisy, no nitarika sy nanampy tamin'ny fanorenana. Tamin'ny vanimpotoana nanjakan-d[[Radama II]], dia navela indray ny fivavahana kristiana ka nanomboka natsangana indray ny fiangonana. === Fanorenana ny Trano fiangonana === Niorina teo amin'ny toerana nisy fahatsiarovana manan-tantara: teo amin'ny lapan’ny mpanompo sy mpianatra protestanta taloha, izay namonoana ho martiora noho ny finoany. Ny trano fiangonana ankehitriny dia vita amin'ny vato, amin'ny endrika gôtika anglisy, ary notokanana tamin'ny taona 1870. == Maha zava-dehibe azy sy anjara asany == Ny FJKM Faravohitra no foibe lehibe ara-panahy ho an’ny Protestanta eto Madagasikara. Toerana anaovana fanompoam-pivavahana lehibe, toy ny fankalazana faha-500 taonan' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Reformasiona]] sy hetsika nasionaly FJKM. == Ankehitriny == Manohy mivelatra sy miasa amin'ny sehatra maro ny FJKM Faravohitra: fanabeazana sy fampandrosoana ary asa sosialy. Misy sampana sy fikambanana maro (Sampana Sekoly Alahady, Sampana Lehilahy Kristiana, Vehivavy (Dorkasy), Tanora (STK), sns). Mpikambana an'arivony no manaraka sy manompo ao amin'ny fiangonana. == Famintinana == Ny FJKM Faravohitra dia fiangonana feno tantara sy hasina eo amin'ny fandrosoan'ny finoana kristiana prôtestanta eto Madagasikara. Toerana ahatsiarovana ny martiora sy fanavaozana ny finoana<ref>1824-1Wikipédia frantsay (Temple FJKM de Faravohitra)  2006-0Elogeo & Madonline (tantara momba ireo tempoly efatra antananariviana)  2119-0GPSmyCity (tantara sy famaritana mari-pototra momba ny lapa ary ny mpanorina)  </ref>. == Loharano == fy7y2zgqpawra9n6j4ar89gi40vy774 0 290099 1151254 1151045 2026-09-25T23:01:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151254 wikitext text/x-wiki [[Sary:Zebu of Madagascar 001.jpg|vignette|357x357px|Omby malagasy]] Ny '''halatra omby eto Madagasikara''' dia [[heloka bevava]] tanterahina eto amin' ny tanin' ny [[Madagasikara|Repoblikan' i Madagasikara]], izay ahitana fakana ny ombin' ny olona hafa amin' ny fomba helohin' ny [[lalàna]]<ref><small>"[https://assemblee-nationale.mg/renforcement-de-la-lutte-contre-le-vol-de-boeufs/ Renforcement de la lutte contre le vol de bœufs]", ''assemblee-nationale.mg'', 14 mai 2025</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/05/assemblee-nationale-les-peines-contre.html? Assemblée Nationale - Les peines contre les vols de bœufs amplifiées]", ''www.lexpress.mg'', 15 mai 2025</small></ref>, ka izany dia mety hotanterahina ho an' ny tena na hamidy indray, na ho an' olon-kafa mba hahazoana karama, mety hotanterahin' olona maro voalamina izay manafika eny an-kijana na eny an-tanàna mba hahazo omby maro<ref><small>"[https://puisatier.over-blog.com/2021/05/le-vol-une-pratique-bien-enracinee-a-madagascar.html Le vol, une pratique bien enracinée à Madagascar]", ''puisatier.over-blog.com'', 17 Mai 2021</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.fr/styles/les-razzias-de-zebus-a-madagascar-une-tradition-devenue-trafic-meurtrier_1737777.html Les razzias de zébus à Madagascar, une tradition devenue trafic meurtrier]", www.lexpress.fr, 20/11/2015</small></ref><ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20180623-madagascar-difficile-lutte-contre-le-vol-zebus Madagascar: les attaques de voleurs de zébus font 4000 morts en cinq ans]", ''www.rfi.fr'', 23/06/2018</small></ref>. Matetika dia atao hoe ''[[dahalo]]'' ny mpangalatra omby, izay tsy mpangalatra tsotra mandeha irery intsony fa matetika no andian' olona voalamina sady mitam-piadiana, miasa amin' ny fomba voarindra ary mampihorohoro sy mamono vahoaka<ref><small>"[https://www.thenewhumanitarian.org/fr/analyses/2012/07/18/madagascar-terre-de-bandits-impitoyables Madagascar, terre de bandits impitoyables]", ''www.thenewhumanitarian.org'', 18 July 2012</small></ref><ref><small>"[https://storyteller.iom.int/fr/stories/batir-la-paix-dans-le-bastion-des-voleurs-de-betail-madagascar Bâtir la paix dans le bastion des voleurs de bétail à Madagascar]", ''storyteller.iom.int'', 10 janvier 2022</small></ref>. Matetika ny faritra be [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana indrindra]] sy ny tanàna ambanivohitra eto Madagasikara no tena anjakan' ny [[halatra omby]]<ref><small>"[https://www.ilo.cornell.edu/images/th3.4.pdf Elevage et pauvreté]" (pdf), ''www.ilo.cornell.edu'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.lutte-ouvriere.org/journal/article/2012-12-19-madagascar-les-classes-pauvres-confrontees-au-developpement-du-banditisme_28845.html Madagascar : Les classes pauvres confrontées au développement du banditisme]", ''www.lutte-ouvriere.org'', 19/12/2012</small></ref> nefa ny olona misehatra amin' io asa ratsy io dia hita hatrany amin' ny [[Antananarivo|renivohitr' i Madagasikara]]<ref><small>"[https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ Halatra omby: tambazotra mafy orina ao Analamanga] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ |date=20250116060508 }}", in ''www.malina.mg'', 15 February 2021.</small></ref><ref><small>Mathieu Pellerin, "[https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/pellerin_madagascar.pdf Madagascar Gérer l’héritage de la transition]", ''www.ifri.org,'' Novembre 2014</small> </ref>. Lasa fomba fiveloman' ny olona sasany na lasa endrika [[valifaty]] eo amin' ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] ny halatra omby<ref><small>Matthieu Pellerin, "[https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/pellerin_madagascar_criminalite_multiforme_2017.pdf? Madagascar face à la criminalité multiforme]", ''www.ifri.org'', mars 2017.</small></ref><ref><small>Dominique Somda, "[https://journals.openedition.org/terrain/21228? Politique western - Zone d’exception et imaginaire de la frontière à Madagascar]", ''journals.openedition.org'',</small> </ref>. Matetika no tsy voasazy ny mpangalatra noho ny tsy fahampian' ny fitaovana ampiasain' ny mpitandro filaminana sy ny [[kolikoly]] ary ny fitarazohan' ny raharaham-pitsarana<ref><small>"[https://madagascar.fes.de/e/a-travers-les-yeux-du-sud.html À travers les yeux du Sud] {{Wayback|url=https://madagascar.fes.de/e/a-travers-les-yeux-du-sud.html |date=20250813193532 }}", ''Friedrich Ebert Stiftung'' (''madagascar.fes.de''), 21/02/2022</small></ref>. Mampitombo ny disadisa momba ny fahafaha-mahazo loharanon-karena ny [[haintany]] miverimberina sy ny fahapotehan' ny [[kijana]] ary manosika ny olona sasany hanao ny halatra omby ho asa fivelomana izany<ref><small>Joanna de Berry, "[https://blogs.worldbank.org/en/climatechange/madagascar-and-social-impacts-drought Madagascar and the social impacts of drought]", ''blogs.worldbank.org'', March 03, 2023</small></ref>. == Tantara == === Faha mpanjaka === ==== Vokatry ny lanjan' ny omby eo amin' ny kolontsaina ==== Nanosika ny olona hangalatra omby ny fanomezana lanja ambony ny omby eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], na ara-[[Fiarahamonina malagasy|piarahamonina]] (ahazoana haja sy maha to teny), na ara-[[toekarena]], na ara-[[Fivavahan-drazana malagasy|pivavahana]] ([[Fivavahana amin' ny razana|fanompoana ny razana]])<ref><small>"[https://www.madagascartravel.com/cultural-emblems-of-madagascar-3a-zebu-and-rice Cultural emblems of Madagascar: Zebu and Rice] {{Wayback|url=https://www.madagascartravel.com/cultural-emblems-of-madagascar-3a-zebu-and-rice |date=20251207011445 }}", ''www.madagascartravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://greatredisland.com/why-are-zebus-important-in-madagascar/ Why Are Zebus Important in Madagascar?]", ''greatredisland.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.studiosifaka.org/magazines/culture/item/1874-sandrify-l-importance-du-zebu-dans-la-culture-malgache.html Sandrify : L'impotance du zébu dans la culture malgache]", ''www.studiosifaka.org''</small></ref><ref><small>"[https://explorepartsunknown.com/madagascar/zebu-theft/ Madagascar - The zebu war]", ''explorepartsunknown.com''</small></ref><ref><small>"[https://storyteller.iom.int/stories/building-peace-madagascars-stronghold-cattle-thieves Building Peace in Madagascar's Stronghold of Cattle Thieves]", ''storyteller.iom.int''</small></ref>. Mariky ny fananan-karena sy ny laza eo amin' ny fiarahamonina mantsy ny fananana omby maro<ref name=":0" />. Manana ny lanjany koa ny [[omby]] eo amin' ny fomba amam-panao malagasy toy ny [[fanambadiana]] sy ny [[fandevenana]] ary ny [[sorona]]<ref><small>"[https://univ-antananarivo.mg/Conference-du-vendredi-Le-Zebu-rite-et-nourriture-vendredi-08-avril-a-10heures? Ny Omby : Fomba sy Fihinana" & "Le Zébu, rite et nourriture] {{Wayback|url=https://univ-antananarivo.mg/Conference-du-vendredi-Le-Zebu-rite-et-nourriture-vendredi-08-avril-a-10heures? |date=20251012163959 }} {{Wayback|url=https://univ-antananarivo.mg/Conference-du-vendredi-Le-Zebu-rite-et-nourriture-vendredi-08-avril-a-10heures? |date=20251012163959 }}", ''univ-antananarivo.mg''</small></ref><ref><small>"[https://ecodofin.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/05/le-zc3a9bu-et-les-traditions-malgaches-2.pdf Le zébu et les traditions malgaches]", ''ecodofin.wordpress.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.evaneos.com/madagascar/holidays/discover/964-1-the-zebu-in-madagascar/ The importance of the omby or zebu in Madagascar]", ''www.evaneos.com''</small></ref>. ==== Halatra omby: fombafomba fiampitana ==== Fanao araka ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] any amin' ny faritra sasany eto [[Madagasikara]] ny halatra omby izay anomezana alalana ny tovolahy hanao izany mba hahatonga azy ho tena lehilahy azon' ny [[Fianakaviana (kolontsaina malagasy)|fianakaviana]] sy ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] itokisana, ary ilaina izany alohan' ny hanatanterahana hetsika toy ny [[fanambadiana]] na ny [[fandevenana]], indrindra any amin' ny faritry ny [[Bara]]<ref name=":0"><small>"[https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/ocean-indien/madagascar/vols-zebus-plus-plus-nombreux-meurtriers-madagascar-179982.html Les vols de zébus de plus en plus nombreux et meurtriers à Madagascar]", ''la1ere.franceinfo.fr''</small></ref>. Fombafomba manamarika ny fialana amin' ny fahazazana sy [[Fombafomba fiampitana|iampitana]] amin' ny fahalehibeazan' ny tovolahy ny halatra omby, izay anehoany ny herim-pony sy ny fahafahany mahazo izay ilaina amin' ny [[fampakaram-bady]]<ref><small>"[https://documents1.worldbank.org/curated/en/587761530803052116/pdf/127982-WP-REVISED-deep-south-V27-07-2018-web.pdf The Deep South]" (PDF), ''documents1.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/273039381_2014_Cattle_Conflicts_and_Gendarmes_in_Southern_Madagascar_A_Local_Perspective_on_fihavanana_gasy 2014: Cattle, Conflicts and Gendarmes in Southern Madagascar: A Local Perspective on fihavanana gasy]" (PDF), ''www.researchgate.net''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://uvhw.de/files/3_uvHW_Leseproben/uvHW-134-2_LIVRE.pdf Fihavanana – La vision d’ une société paisible à Madagascar]" (PDF), ''uvhw.de''</small></ref><ref><small>"[https://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3307&context=isp_collection&utm This Is Not About Cows: Historic and Contemporary Challenges to South-Central Madagascar ’s Cattle Systems]", ''digitalcollections.sit.edu''</small></ref>. ==== Vokatry ny disadisa eo amin' ny samy foko na fanjakana ==== Talohan' ny [[fanjanahantany]] dia matetika mifandray amin' ny fifandonana eo amin' ny samy [[Fanjakà-mpanjaka|fanjakam-panjaka]] ny asan-jiolahy, ka nahitana fanafihana sy [[halatra omby]] sy [[biby fiompy]] hafa izay natao hamahanana ny tafika sy hampahalemy ny fanjakana mpifanandrina amin' ny an' ny tena<ref><small>''[https://shcas.shnu.edu.cn/_upload/article/files/da/7b/8c36ac3a43f280c89d9171a127d4/97c4215b-2044-4149-9f30-43352af1a2ad.pdf Historical Dictionary of Madagascar: Second Edition]'', ''shcas.shnu.edu.cn''</small></ref><ref name=":2" />. Noheverina ho mpiady mahery ny lehilahy mpandray anjara amin' ireny fanafihana ireny fa tsy mpanao [[heloka bevava]]. Tsy mijanona ho halatra fotsiny ny fangalarana omby fa tena fanaovana tsinontsinona ny zavatra ankamasinin' ny hafa. Heverina ho fanalam-baraka manokana ny halatra omby, tsy ho an' ny tompony ihany fa ho an' ny fianakaviany sy ny mpiara-belona aminy koa. Fanaovana tsinontsinona ny voninahitr' ilay olona na ny fianakaviana na ny foko na ny fanjakana nangalarina omby ny halatra omby, satria nalaina aminy ny zavatra manam-pifandraisana akaiky amin' ny maha-izy azy. ==== Fanehoana tanjaka na dia tsy misy ny disadisa ==== Tsy fandikan-dalàna ataon' olon-tsotra tsirairay fotsiny ny halatra omby fa anisan' ny nanana ny anjara toerany teo amin' ny fanehoan' ny fanjakana na foko ny hery, ny fahefana, ny laza ary ny fifehezany ny [[Loharanon-karena voajanahary|loharanon-karena]] sy ny fahamboniany manoloana ny hafa. Noho ny fanamafisana ny fanjakana maro teto [[Madagasikara]] sy ny fitomboan' ny isan' ny mponina dia nihamafy ny fifanolanana momba ny loharanon-karena, indrindra momba ny biby fiompy. ==== Namatsiana ny fifanakalozana amin' ny any ivelany ==== Niteraka fiovana lalina teo amin' ny fiarahamonina malagasy sy nandrisika ny firongatry ny endrika vaovaon' ny asan-jiolahy, anisan' izany ny halatra omby, ny fahatongavan' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]. === Faha fanjanahantany === ==== Niova endrika ny halatra omby ==== Nanova endrika ny [[halatra omby]] teto [[Madagasikara]] ny fahatongavan' ny fitondrana mpanjanaka frantsay tamin' ny taona 1896. Niteraka fahasahiranana ara-toekarena sy [[mosary]] ho an' ny mponina malagasy ny fanjanahantany (indrindra fa tany atsimo), ka nahatonga ny tantsaha sasany hitodika any amin' ny halatra omby mba ho velona. Nanao izay tsy hampanana [[fitaovam-piadiana]] ny mponina sasany ny mpanjanatany, ka nahatonga ny mpiompy omby tsy afaka niaro ny andian' ombiny ary nanamora ny fanafihana nataon' ny andian-jiolahy izany. Tsy nahafantatra ny anjara toerana ara-kolontsain' ny halatra omby ny fitondrana mpanjanaka amin' ny ankapobeny fa nihevitra izany ho fandikan-dalàna tsotra (toy ny fangalarana biby fiompy), ka tsy nitady fomba manokana na lalàna manokana hiadiana amin' izany tamin' ny voalohany. Nanova tsikelikely ny halatra nentim-paharazana ho lasa asan-jiolahy tanteraka tany ambanivohitra sy ho lasa fomba fiharian-karena tsy ara-dalàna ny fipoiran' ny [[toekaren-tsena]] sy ny fitomboan' ny filana hena. Lasa nanosika ny olona hangalatra omby ny fahazoana tombony. ==== Fanehoana tsy fankatoavana ==== Niezaka nanafoana ny halatra omby ny manam-pahefana mpanjanaka, saingy nitohy hatrany izany fanao izany, indrindra fa tany amin' ny faritra ambanivohitra lavitra. Nitohy ny asan-dahalo izay matetika nahitana firaisana tsikombakomba amin' ny mponina sasany. Tany amin' ny faritra sasany, indrindra fa tany Atsimo sy Atsimo-Andrefana, dia nanehoana mivantana ny tsy fankatoavana ny fenitra napetraky ny fanjanahantany ny fanafihana miaraka amin' ny halatra omby. Niezaka hampihatra ny "fahalemana frantsay" sy hampitsahatra ny ady sy ny fanafihana isan-karazany ny fitondrana frantsay, nefa ho an' ny foko sy faritra sasany dia fomba iray enti-manohitra ny lamina vaovao sy ny fametrahana ny fahefana mpanjanaka ny fanohizana ireo fanafihana ireo. Nanohitra mafy ny Frantsay nandritra ny folo taona teo ho eo ny [[Bara]] taorian' ny taona 1896 izay nanombohan' ny fanjanahantany ôfisialy. Nampiasaina hamelomana na hamatsiana ankolaka ny vondrona mpanohitra mitam-piadiana (toy ny tamin' ny fikomian' ny [[Menalamba]]) ny omby halatra. ==== Vokany ==== Lasa nampandry tsy lavo loha ny [[tantsaha]] ny halatra omby, ka miteraka fahavoazana ara-toekarena lehibe izany. Lasa nisy fandaminana sy nirongo fitaovam-piadiana ny andian-jiolahy, izay nahatonga ny fanafihana ho lasa niteraka herisetra mahery vaika tamin' ny tanàna sy ny mpiompy omby, ka nahatonga faty olona sy fandoroan-tanàna. Matetika nahatonga ny mponina handao ny kijana sarotra arahi-maso ny tahotra sy ny fahaverezam-pananana ary ny fatiantoka, na nahatonga ny fanamafisana ny fampiharana ny lalàna nentin-drazana isan-tanàna na isam-paritra (toy ny [[dina]]) mba hisorohana na hamerana ny halatra omby, izay matetika tsy misy dikany manoloana ny andian-jiolahy mitam-piadiana. === Hatramin' ny nahazoana fahaleovantena === ==== Taompolo 1960-1980: fitohizan' ny halatra omby ==== Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena (taona 1960) dia nitohy ny halatra omby, indrindra tany amin' ny faritra atsimon' ny firenena. Nametraka fepetra hiadiana amin' izany tranga izany ny manampahefana malagasy, saingy tsy nahomby. Matetika ny mpangalatra omby no nahazo tombony tamin' ny firaisana tsikombakomba amin' ny mpitandro filaminana na amin' ny tompon' andraiki-panjakana sasany<ref name=":1"><small>"[https://www.lepoint.fr/monde/madagascar-la-guerre-des-zebus-fait-pres-de-100-morts-03-09-2012-1502146_24.php? Madagascar: la guerre des zébus fait près de 100 morts]", ''www.lepoint.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2014/08/17/madagascar-des-affrontements-entre-voleurs-de-zebus-et-gendarmes-font-15-morts_4472642_3212.html Madagascar : des affrontements entre voleurs de zébus et gendarmes font 15 morts]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Taomplo 1990–2000: fitomboan' ny herisetra ==== Nanomboka tamin' ny taompolo 1990 dia nihanahery vaika ny halatra omby, tamin' ny alalan' ny fampiasana [[basy]] sy ny fisian' ny fifandonana teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana. Niforona sy nihamaro ny andian-jiolahy voalamina izay nanao ny asa ratsiny any amin' ny faritra maro. Nisy ny hetsika ara-miaramila izay natao mba hamerenana amin' ny laoniny ny [[fandriam-pahalemana]], saingy tsy nahitam-bokany firy izany. ==== Taomplo 2010-2020: fitomboan' ny fifandonana ==== Tamin' ny taompolo 2010 dia efa tena nampanahy izaitsizy ny halatra omby, izay nahitana fifandonana nahafaty olona betsaka teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana ary ny mponina. Olona efa ho 100 no maty tamin' ny fifandonana tany atsimon' ny Nosy tamin' ny taona 2012. Nisy kosa ny hetsika miaramila antsoina hoe "Fahalemana" tamin' ny taona 2015, izay nampiasa miaramila 1&nbsp;300 hiady amin' ny mpangalatra omby. Nahafaty olona 160 mahery io hetsika io<ref name=":1" /><ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20150814-madagascar-operation-militaire-reseaux-bandits-voleurs-zebus Madagascar: opération militaire contre les réseaux de voleurs de zébus]", ''www.rfi.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.habarizacomores.com/2015/08/madagascar-operation-militaire-contre.html Madagascar: opération militaire contre les réseaux de voleurs de zébus]", ''www.habarizacomores.com''</small></ref><ref><small>"[https://la1ere.franceinfo.fr/madagascar-guerre-zebus-fait-plus-160-morts-2015-320163.html Madagascar: la guerre des zébus a fait plus de 160 morts en 2015]", ''la1ere.franceinfo.fr''</small></ref>. ==== Taona 2020 no ho mankaty: ezaka fampandrian-tany ==== Nanomboka tamin' ny taona 2020 dia nanamafy ny ezaka ataony amin' ny ady amin' ny halatra omby ny fanjakana malagasy, tamin' ny alalan' ny fampiharana ny paikady fiarovana sy fampitomboana ny isan' ny mpitandro filaminana any amin' ny faritra be halatra omby. Nisy ihany koa ny fanentanana ny mponina eny ifotony hiara-hiasa amin' ny manam-pahefana. Na dia eo aza ireo ezaka ireo dia mbola mitohy ny halatra omby, ka omby an' arivony no misy mangalatra isan-taona ary betsaka ny aina afoy<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20180623-madagascar-difficile-lutte-contre-le-vol-zebus Madagascar: les attaques de voleurs de zébus font 4000 morts en cinq ans]", ''www.rfi.fr''</small></ref>. Anisan' ny fanao mampandamoka ny ezaka ataon' ny mpitondra ny fisian' ny [[kolikoly]] sy ny firaisana tsikombakomba maro isan-karazany. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] * [[Halatra omby]] * [[Halatra omby ao India]] * [[Halatra omby ao Kenià]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Fahantrana eto Madagasikara]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Rohy ivelany == '''Boky sy gazety fandalinana''' * Gowé, Jean-René. "Les dahalo : entre mythe et réalité". In ''Omaly sy Anio'', n° 57–58, 2003. * Raison, Jean-Pierre. ''Les éleveurs de zébus du Sud malgache''. Paris : ORSTOM, 1984. * Blanchy, Sophie. ''Sociétés traditionnelles et crime : le cas des dahalo malgaches''. In ''Revue Tiers Monde'', 1995. * Rakotonirina, Léon. ''L'évolution du banditisme rural à Madagascar : du dahalo au criminel moderne'', Université d’Antananarivo, Mémoire de maîtrise, 2016. * L’Express de Madagascar. Dossier : ''Le vol de bœufs, entre tradition et insécurité'', 2018. * RFI. ''Madagascar : la difficile lutte contre le vol de zébus'', 23 juin 2018. * France 24. ''La guerre des zébus fait rage à Madagascar'', 2012. * FAO (Organisation des Nations unies pour l’alimentation et l’agriculture). ''L’élevage bovin à Madagascar : état des lieux et enjeux'', 2009. * Programme des Nations Unies pour le Développement (PNUD). ''Rapport sur la sécurité rurale à Madagascar'', 2017. '''Didy aman-dalàna''' *"[https://jwf-legal2.fr.gd/Lois-154.htm Lalàna n° 2001-004 tamin' ny 25 oktobra 2001 anaovanana fitsipika ankapobe mifehy ny Dina eo amin' ny lafin' ny fandriampahalemam-bahoaka]", in ''jwf-legal2.fr.gd'' * "[https://jwf-legal2.fr.gd/Lois-154.htm Loi n° 2001-004 du 25 octobre 2001 portant réglementation générale des Dina en matière de sécurité publique]", in ''jwf-legal2.fr.gd'' * "[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/arrete-n22804-2017-du-12-septembre-2017-portant-interdiction-provisoire-de-la-circulation-de-la-vente-sur-pied-de-labattage-de-femelles-et-de-jeunes-bovins-de-la-vente-et-du-transport-de-vi/ Arrêté n°22804/2017 du 12 Septembre 2017 Portant interdiction provisoire de la circulation, de la vente sur pied, de l’abattage de femelles et de jeunes bovins, de la vente et du transport de viande de femelles et de jeunes bovins]", ''textes.lexxika.com'' * "[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/decret-n2019-046-du-31-janvier-2019-portant-interdiction-de-toute-exportation-de-zebus Décret n°2019-046 du 31 Janvier 2019 Portant interdiction de toute exportation de zébus]", ''textes.lexxika.com'' '''Dina''' * "[https://www.academia.edu/11898963/dinani_Melaky_tsy_mimpoly Dinan' i Melaky tsy mimpoly]" (PDF), in ''www.academia.edu'' * "[http://madarevues.recherches.gov.mg/?LA-PROBLEMATIQUE-DE-L-APPLICATION-DU-DROIT-EN-MATIERE-DE-VOL-DE-BOEUFS-A La problématique de l'application du droit en matière de vol de boeufs à Madagascar" (1787-1960)] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?LA-PROBLEMATIQUE-DE-L-APPLICATION-DU-DROIT-EN-MATIERE-DE-VOL-DE-BOEUFS-A |date=20220804073221 }}", in ''madarevues.recherches.gov.mg'' '''Lahatsoratra hafa''' * "[https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ Halatra omby: tambazotra mafy orina ao Analamanga] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ |date=20250116060508 }}", in ''www.malina.mg'', 15 Febroary 2021. * "[https://www.malina.mg/Mlg/simbanny-kolikoly-ny-dinanihorombe/ Simban' ny kolikoly ny dinan' Ihorombe] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/simbanny-kolikoly-ny-dinanihorombe/ |date=20241214135349 }}", in ''www.malina.mg'', 14 Mey 2021 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/fandriampahalemana/halatra-omby-tena-misy-ireo-zandary-tratra-nifandray-tendro-taminny-dahalo-35691.php Halatra omby Tena misy ireo zandary tratra nifandray tendro tamin’ny dahalo]", in ''www.tiatanindrazana.mg'', 11 Janoary 2019. * "[https://www.biblio.micc.gov.mg/pays/2022/11/17/trandraka-halatra-omby/ Halatra omby, Kolikoly avo lenta, anjakan' ny dahalo ambony latabatra ny tanàna] {{Wayback|url=https://www.biblio.micc.gov.mg/pays/2022/11/17/trandraka-halatra-omby/ |date=20250930090526 }}" in ''www.biblio.micc.gov.mg,'' 17 Novembra 2022 * "[https://www.madagascar-tribune.com/Ny-fanjakana-no-nampiofana-ny,5162.html Ny fanjakana no nampiofana ny dahalo]", in ''www.madagascar-tribune.com,'' 3 Marsa 2008 * "[https://www.madagascar-tribune.com/IMG/article_PDF/Novain-ireo-dahalo-ny-volon-omby_a5204.pdf Sakaraha : Halatra omby, Novain' ireo dahalo ny volon' omby]", in ''www.madagascar-tribune.com,'' (tsongan-tsiratra avy amin' ny [https://madagascartribune.vahiny.com/Novain-ireo-dahalo-ny-volon-omby,5204.html Madagascar-Tribune.com]) * "[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-pratiques-traditionnelles-au-service-des-paysans-pour-la-prevention-des Les pratiques traditionnelles au service des paysans pour la prévention des vols de zébus. L’exemple du tatao et du tsitsika dans le district de l’Isandra, Haute Matsiatra] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-pratiques-traditionnelles-au-service-des-paysans-pour-la-prevention-des |date=20220804073247 }}", in ''madarevues.recherches.gov.mg'', * "[https://www.matin.mg/?p=39388 Bongolava-Tsiroanomandidy – Halatr' omby]", in ''www.matin.mg'', 19 Avrily 2021 * "[https://newsmada10.rssing.com/chan-53079480/article17331.html?nocache=0 Morarano Kraoma: tratra ireo jiolahy mpangalatra sy mpanadio omby halatra]", in ''newsmada10.rssing.com,'' 21 Janoary 2020 * "[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/fikambananny-dahalo-rava-7-lahy-saronny-zandary/ Fikambanan' ny dahalo rava, 7 lahy saron' ny zandary]", in ''www.agencemalagasydepresse.com'', 03 Aogositra 2020. * "[https://www.matin.mg/?p=48708 Akon' ny taona 2016 tao Boeny – Omby miisa 7&nbsp;720 no very, olona 126 voarohirohy]", in ''www.matin.mg,'' * "[https://www.lagazette-dgi.com/index_option-com_content-view-article-id-55384-ambatofinandrahana-takian-ny-dahalo-100-000-ariary-isan-omby-ny-tompony-catid-49-Itemid-111.html Ambatofinandrahana: Takian' ny dahalo 100&nbsp;000 ariary isan' omby ny tompony]", in ''www.lagazette-dgi.com'' * "[http://www.radiorvs.net/index.php/2-non-categorise/178-ny-fitsarana-eto-madagasikara-mila-ezaka-mafy-ny-hamerenana-ny-fitokisan-ny-vahoaka-hialana-amin-ny-fitsarambahoaka Ny Fitsarana eto Madagasikara, mila ezaka mafy ny hamerenana ny fitokisan' ny vahoaka hiala amin' ny fitsaram-bahoaka"], in ''www.radiorvs.net'', * "[https://gazetyavylavitra.wordpress.com/tag/iomerberiziky/ Raharaha dahalo Remenabila sy Tokanono]", in ''gazetyavylavitra.wordpress.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Omby]] [[Sokajy:halatra]] ofumjhfc3astoryh55zuk7y1zwwmwnn 0 290102 1151261 1146985 2026-09-25T23:55:51Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151261 wikitext text/x-wiki [[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]] Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]", ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]", ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? |date=20250422103856 }} {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}", ''www.orange.mg'' (19/08/2024)</small></ref><ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]", www.jeuneafrique.com (6/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]", ''www.state.gov''</small></ref>. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2"><small>"[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]", ''ieg.worldbankgroup.org''</small> </ref><ref name=":3"><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno lakolosy ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.<ref name=":3" /><ref name=":2" />. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly<ref><small>"[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]", ''www.u4.no'' (18/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]", ''www.unodc.org'' (1997)</small></ref>. Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra<ref name=":4"><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany<ref name=":8"><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}", ''www.u4.no'' (9/03/2021)</small></ref><ref><small>"[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]", ''weafrica24.com'' (12/02/2025)</small></ref><ref><small>"[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]", ''environmental-corruption.org''</small></ref>. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany<ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]", ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]", ''www.giz.de''</small></ref>. == Antony mahatonga ny kolikoly == Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena<ref><small>"[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]", ''hal.science''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]", ''www.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]", ''www.worldbank.org''</small></ref>. ==== Tsy fananana asa sy fahasahiranana ara-bola ==== Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]<ref><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]", ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]", ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)</small></ref>. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina<ref><small>"[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]", ''openknowledge.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]", ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)</small></ref><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]", ''www.u4.no''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ==== Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany<ref name=":0"><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref><small>Razanajatovo Hajatiana, "[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]", ''fr.scribd.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption cases]", ''www.unafei.or.jp''</small></ref>. === Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana === ==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fitondrana tsy marin-toerana ==== Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ==== Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana<ref name=":0" />. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao<ref><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? |date=20211221170452 }} {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]" (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ==== Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]<ref><small>"[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]", ''tradingeconomics.com''</small></ref><ref><small>"[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]", ''data.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. ==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ==== Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko<ref name=":9"><small>"[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]", ''www.reuters.com'' (20/02/202)</small></ref><ref><small>"[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]", ''freedomhouse.org''</small></ref>. === Antony ara-kolontsaina === ==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ==== Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]<ref name=":10"><small>"[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]", ''bti-project.org''</small></ref>. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)</small></ref>. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika<ref name=":5" /><ref><small>"[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]", ''ocindex.net'' (2023)</small></ref><ref><small>Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''</small></ref>. ==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ==== Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]<ref name=":6"><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]", ''www.aehnetwork.org''</small></ref>. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]<ref name=":7" /><ref><small>"[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]", ''www.cdsafrica.org''</small></ref>. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana<ref name=":6" />. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany<ref><small>"[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]", ''bti-project.org''</small></ref>. ==== Kolontsaina ankehitriny ==== Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna<ref name=":8" /><ref><small><nowiki>''</nowiki>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]", ''www.afrobarometer.org''</small></ref>. === Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary === ==== Habetsahan' ny harena voajanahary ==== Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono<ref><small>"[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]", ''globalwitness.org'' (02/12/2009)</small></ref><ref><small>"[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]", ''eia.org'' (4/02/2025)</small></ref>. ==== Fahalemen' ny arofanina ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary<ref name=":0" /><ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]", ''www.u4.no'' (28/11/2022)</small></ref>. == Sehatra anjakan' ny kolikoly == Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana<ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. === Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny === Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly<ref name=":1" />. ==== Fitandroana ny filaminana sy fitsarana ==== Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana<ref name=":1" />, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana<ref name=":1" />. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]", www.u4.no (21/10/2019)</small></ref>. ==== Fitantanan-draharaham-panjakana ==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]<ref><small>"[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]", ''www.pplaaf.org''</small></ref>. ==== Fananan-tany ==== Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy<ref><small>"[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''engoo.com'' (15/06/2017)</small></ref><ref><small>"[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]", ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''</small></ref>. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly<ref><small>"[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]", ''gret.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption& Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]", ''www.transparency.org''</small></ref><ref><small>"[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]", ''images.transparencycdn.org''</small></ref><ref name=":11" />. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]<ref name=":11"><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref>. ==== Fadintseranana ==== Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna<ref><small>"[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]", ''www.ifo.de''</small></ref><ref><small>"[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]", ''cepr.org''</small></ref><ref><small>"[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]", ''blogs.worldbank.org''</small></ref>. ==== Fitrandrahana ny harena voajanahary ==== Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana<ref><small>"[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]", ''washmatters.wateraid.org''</small></ref><ref><small>"[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]", ''e360.yale.edu''</small></ref>. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra<ref name=":9" /><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]", ''www.lemonde.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Fonja ==== Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. === Sehatra tsy miankina === Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena<ref><small>"[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]", ''www.trade.gov''</small></ref><ref><small>"[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in Collective Action against corruption]", ''baselgovernance.org''</small></ref>. ==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ==== Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]", ''www.transparency.org'' (10/11/2022)</small></ref>. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty<ref name=":4" /><ref><small>"[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]", ''pwyp.org''</small></ref>. ==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ==== Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka. Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany. == Vokatry ny kolikoly == Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy. === Fiantraikany eo amin' ny toekarena === ==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ==== Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&nbsp;% hatramin' ny 1&nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly. ==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ==== Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany. ==== Fidangan' ny fandaniana ==== Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa. ==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ==== Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana. ==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ==== Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana. === Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]). ==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ==== Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany. ==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ==== Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany. === Fiantraikany ara-pôlitika === Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika. ==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ==== Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]]. ==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara. ==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ==== Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy. ==== Fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ==== Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany. ==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ==== Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy. ==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ==== Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara. === Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana === Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra. ==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ==== Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly. Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]]. ==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ==== Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany. ==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ==== Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany. ==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ==== Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana. == Ady amin' ny kolikoly == Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany. === Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana === ==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ==== Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]<nowiki/>y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena. Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo. ==== Famoronana andrim-panjakana manokana ==== Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (CRF) na [[Cellule Nationale de Traitement des Informations Financières]] (CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany. Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly. === Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra === ==== Paikady nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ==== Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly. ==== Pôlitika isan-tsehatra ==== Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena. === Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra === ==== Fanambaràm-pananana ==== Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna. ==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ==== Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. ==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ==== Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana. === Fiaraha-miasa iraisam-pirenena === ==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ==== Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany<ref><small>"[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}", ''<nowiki>https://www.usaid.gov</nowiki>''</small></ref>. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|PNUD]] sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa "Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona" ("''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme"''). ==== Fikambanana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ==== Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly. === Mbola betsaka ny fanamby lehibe === ==== Ho enti-manana sy fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ==== Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy. ==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ==== Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota. ==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ==== Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] - [[tsolotra]] * ''[[Françafrique]]'' * [[Halatra omby eto Madagasikara]] * [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]] * [[Transparency International|''Transparency International'']] * [[Fitsarana]] * [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - * [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - * [[Didim-pitsarana]] * [[Tsenam-baro-panjakana]] * [[Fananan-tany]] * [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') - [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]] * [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (CRF) na [[Cellule Nationale de Traitement des Informations Financières]] (CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC) * [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - * [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) - * [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). == Rohy ivelany == * "[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]", ''www.u4.no,'' 9 March 2021. * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]", ''www.undp.org'' * "[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}", ''www.presidence.gov.mg'', 06-12-2024 * "[[google:corruption+à+Madagascar&oq=corruption+à+Madagascar&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]", ''www.undp.org'', 11 juin 2012 * "[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]", ''www.giz.de'' * "[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}", ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024 * "[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}", ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024. * "[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]", ''newsmada.com'', 6 août 2024 * "[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]", ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}", ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014 * "[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]", ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024 * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]" (pdf), ''www.undp.org'' * "[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]", ''newsmada.com'', 26 décembre 2023 * "[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}", ''mtp.gov.mg'' * "[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}", ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015 * "[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]", ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023 * "[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]", ''newsmada.com'', 17 juillet 2024 * "[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}", ''www.malina.mg'', 10 September 2020 * "[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]", ''forum.serasera.org'', 14/12/2003 * "[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie] {{Wayback|url=https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html |date=20241213232450 }}", ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020 * "[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]", ''www.lagazette-dgi.com'', 20 février 2018 * "[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg'' * "[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", ''www.zinfos974.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolikoly]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] 53l459no4ig52ftx1hfeqll2qz878nc 0 293239 1151262 1148692 2026-09-26T00:57:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151262 wikitext text/x-wiki Ny '''literatioran' i Madagasikara''' dia ny literatiora rehetra, na am-bava na an-tsoratra, amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] na amin' ny [[Fiteny eto Madagasikara|fiteny hafa]], nataon' ny Malagasy (anisan' izany ny any am-pielezana) na nataon' ny vahiny avy any ivelany. Mandrakotra ny literatiora am-bava ([[tononkalo]], [[kabary]], [[ohabolana]], tantara) sy ny asa soratra; izay maneho ny fahasamihafana ara-[[kolontsaina]] sy ara-[[Fedrà|pedrà]] eto Madagasikara ary ny literatiora malagasy<ref><small>"[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-010-1761-9_12? The Literature of Madagascar]", ''link.springer.com''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://globhistory.org/en/article/madagaskar/znamenitye_literaturnye_proizvedeniya_madagaskara? Famous Literary Works of Madagascar] {{Wayback|url=https://globhistory.org/en/article/madagaskar/znamenitye_literaturnye_proizvedeniya_madagaskara? |date=20250807081350 }} {{Wayback|url=https://globhistory.org/en/article/madagaskar/znamenitye_literaturnye_proizvedeniya_madagaskara |date=20250807081350 }}", ''globhistory.org''</small></ref>. Ny endriky ny literatiora am-bava lehibe dia ny [[Hainteny|haiteny]] (tononkalo feno fanoharana) sy ny [[kabary]] ary ny [[ohabolana]], izay aseho matetika amin' ny hetsika ara-piarahamonina<ref><small>"[https://pantheon.world/profile/occupation/writer/country/madagascar? The most famous writers from Madagascar]", ''pantheon.world''</small></ref>. Ny tantaran' ''[[Ibonia]]'', izay nampitaina am-bava nandritra ny taonjato maro, dia ahitana ireo endrika pôetika ireo, mampifangaro ny ara-panahy sy ny fisedrana mahery<ref><small>"[https://www.newyorker.com/books/this-week-in-fiction/andrea-lee-01-04-21? Andrea Lee on Fictionalizing Madagascar]", ''www.newyorker.com''</small></ref><ref><small>"[https://web.archive.org/web/20110605051817/http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html Ibonia: the text in 17 sections]". University of Virginia.</small></ref>. Talohan' ny taonjato faha-19 dia nandrakitra [[Esôterisma|fahalalana]] [[Esôterisma|miafina]] amin' ny alalan' ny [[sorabe]], izay [[tarehin-tsoratra arabo]] namboarina ho an' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], saingy vitsy dia vitsy ireo lahatsoratra ireo ankehitriny. Ny firaketana an-tsoratra voalohany momba ny [[lovantsofina am-bava]] dia nataon' ny misiônera sy manam-pahaizana eorôpeanina sy malagasy toa an-d[[Raombana]] sy ny fanangonana ao amin' ny ''[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara|Tantara ny Andriana]]'', izay ahitana ny lovantsofina momba mpanjaka merina. Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]], ny pôeta toa an-dry [[Jean-Joseph Rabearivelo]] (1901–1937), izay heverina ho ny pôeta afrikana môderina voalohany, dia nanafangaro ny fomba fanoratra môderina (siorealisma, sns.) sy ny literatiora am-bava nentin-paharazana malagasy<ref name=":2" />. Ny mpanoratra malaza hafa, anisan' izany [[Ny Avana Ramanantoanina]] sy i [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]], dia niasa tamin' ny fiarovana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], nampitambatra ny tononkalo sy ny teatra ary ny hafatra ara-pôlitika<ref><small>Andrzejewski, B.W.; Piłaszewicz, Stanisław; Tyloch, Witold (1985). ''Literatures in [https://books.google.mg/books?id=gfH2A6AhZ7wC&redir_esc=y African Languages: Theoretical Issues and Sample Surveys]''. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 9780521256469</nowiki>, p. 454.</small> </ref>. Nandritra ny taonjato faha-20, ny literatiora malagasy ankehitriny dia nampitombo ny lova eo amin' ny literatiora am-bava sy an-tsoratra tamin' ny alalan' ny fikarohana ny maha-izy azy ny firenena malagasy sy ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]] ary ny fivoaran' ny karazana literatiora toy ny tantara foronina sy ny teatra ary ny fitsikerana. == Literatiora am-bava == Betsaka ny [[literatiora am-bava]] nentim-paharazana no nivoatra teto [[Madagasikara]]. Anisan’ ny literatiora am-bava nentim-paharazana malaza indrindra eto amin’ ny Nosy ny lahabolana, izay aseho amin' ny endrika [[hainteny]] sy ny [[kabary]] ary ny [[ohabolana]]. [[Tononkalo]] mampisongadina ireo lovantsofina ireo, ilay mitondra ny lohateny hoe ''[[Ibonia]]'', dia niampitampita nandritra ny taonjato maro manerana ny Nosy tamin' ny endriny maro samihafa, ary maneho ny [[fedrà]] sy ny [[finoana]] nentim-paharazana malagasy. Ankoatra ireo lova ara-javakanto ireo, ny fitantarana am-bava dia nampitaina tamin' ny taranaka maro. Fitantarana sy [[tononkalo]] ary [[tantara]] maro no naverina tamin' ny endrika [[Mozika malagasy|mozika]]. Tsy afa-misaraka amin’ ny [[hira]] ny tononkalo ao amin' ny literatiora am-bava netim-paharazana malagasy, araka ny asehon' ny teny malagasy hoe ''tononkira'' na ''tononkalo'' – izay miforona amin' ny fampiarahana ny tonony amin' ny hira na kalo<ref><small>Nadika avy amin' ny [[:en:Literature_of_Madagascar#Oral_literary_traditions|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny anglisy tamin' ny 16/07/2025</small></ref>. Fizarana azo arahina<ref><small>Nadika avy amin' ny [[:fr:Littérature_malgache#Littérature_orale|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny frantsay tamin' ny 16/07/2025</small></ref>: # endrika fohy: [[ohabolana]], ohapitenena, [[teny filamatra]], [[teny faneva]], [[ankamantatra]], [[Angano malagasy|angano]], [[hira]]; # ny [[anaran-tsamirery]] (anaran' olona, anaram-pianakaviana, anaran-tanàna, anaran-toerana); # ny voambolana sy teknika momba ny [[zavakanto]] sy [[asa tanana]]; # ny [[raokandro]] sy [[fitsaboana nentim-paharazana]]; # ny fitantarana fanorenana ([[fedrà]], [[Angano malagasy|angano]]); # fombafomba ara-pivavahana na ivelan' ny fivavahana<ref><small>{{Cite journal|url=https://muse.jhu.edu/article/392036/pdf}}</small></ref>. == Topi-maso ara-tantara == === Literatiora an-tsoratra voalohany === Ny fahalalana [[Esôterisma|miafina]] isan-karazany, mifandraika amin' ny fombafomba ara-pivavahana, amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny [[raokandro]] ary ny fahalalana manokana hafa, dia noraketin' ny [[Ombiasa|ombiasy]] tamin' ny alalan' ny [[sorabe]], [[tarehin-tsoratra arabo]] namboarina hanoratana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Nampidirin' ny tantsambo arabo teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-10 izy io. Ireo asa soratra voalohany ireo dia natokana ho an' ny ombiasy fotsiny fa tsy naparitaka. Ny mpanjaka malagasy dia nanana mpanolo-tsaina ombiasy ary nampianarina namaky teny sy nanoratra amin' ny sorabe, ary mety nampiasa ho an' ny tanjona maro izany, na dia vitsy aza ny tahirin-kevitra vita amin' ny sorbe mbola ananana hatramin' izao<ref name=":0"><small>Nadika avy amin' ny [[:en:Literature_of_Madagascar#Early_written_works|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny anglisy tamin' ny 16/07/2025</small></ref>. Misy zavatra avy amin' ny lovantsofina am-bava sy ny kabary nentim-paharazana izay noraketin' ny mpitsidika britanika sy frantsay teto amin' ny Nosy. Ny mpahay tantara malagasy voalohany dia [[Raombana]] (1809–1855), iray amin' ny mpianatra voalohany tao amin' ny sekolin' ny [[London Missionary Society]] tao amin' ny [[Rovan' Antananarivo]], izay nandrakitra an-tsoratra amin' ny teny anglisy sy amin' ny teny malagasy ny tantaran' ny [[Merina]] tany am-piandohan' ny taonjato faha-19. Ny ''[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara]]'', izay fanangonana lovantsofina momba ny mpanjaka merina, dia loharanom-pahalalana lehibe hafa momba ny fiarahamonina tany afovoan-tanin' i [[Madagasikara]] ary nangonina sy navoakan' ny pretra katôlika iray ([[François Callet]]) nonina tao amin' io faritra io tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19<ref name=":0" />. === Literatiora malagasy === Nivelatra teto Madagasikara fotoana fohy taorian’ ny fanjanahantany ny literatiora an-tsoratra avy amin’ ny aingam-panahy tandrefana, izay nipoitra voalohany tamin’ ny 1906-1938, izay azo zaraina ho vanim-potoana efatra. * Ny vanim-potoana voalohany dia fantatra amin' ny hoe "''<u>miana-mamindra</u>''" ary tamin' ny taona 1906-1914. Nandritra izany fotoana izany dia nanomboka nanoratra tononkalo sy tantara ary diary tamin' ny fomba eorôpeana ny andiany voalohany. Ho fanajana ny <u>fisarahan</u><u>' ny fanjakana sy ny fiangonana</u> any [[Frantsa]], ireo mpanoratra ireo dia namaritra ny tenany ho "mpino" nahazo aingam-panahy avy amin' ny lohahevitra ara-pivavahana, ary ireo "tsy mpino" izay nanentana lalina kokoa ny vetsovetsony. Maro amin' ireo mpanakanto ireo no mpikambana ao amin' ny [[Vy Vato Sakelika]], fikambanana ara-kolontsaina manana tanjona [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]] miafina. Ny fahitan' ny fitondrana frantsay ny fikasan' ilay fikambanana sy ny fanaovana sesitany ny maro amin' ny mpikambana ao aminy dia niteraka fahabangana teo amin' ny fivoaran' ny literatiora teto amin' ny Nosy nanomboka tamin' ny 1915 ka hatramin' ny 1922. * Ny vanim-potoana faharoa, tamin' ny taona 1922 ka hatramin' ny 1929, dia nahitana mpanoratra nandalina ny lohahevitra malagasy momba ny "<u>''embona sy hanina''</u>''"''. * Nanaraka izany ny vanim-potoana fahatelo izay niompana amin' "<u>''ny lasa''</u>" (fiverenana an-doharano). * Nanomboka tamin' ny taona 1932 kosa ny vanim-potoana fahefatra, ny "''<u>mitady ny very</u>"''. Ireo lohahevitra ireo dia maneho ny lohahevitra lehibe kokoa momba ny fahaverezan' ny maha-izy azy, ny fahatsapana ho vahiny an-tanin' ny tena ary ny fanembonana ny lasa, izay vokatry ny fanjanahantany. Izy ireo dia narahin' ny "''<u>hita ny very</u>''" tamin' ny taona 1934-1938<ref name=":1"><small>Nadika avy amin' ny [[:en:Literature_of_Madagascar#Malagasy_literature|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny anglisy tamin' ny 16/07/2025</small></ref>. Ny mpanoratra nanoratra nandritra ny vanim-potoana 1906-1938 dia fantatra teto Madagasikara amin' ny anarana roa: ny "''mpanoratra zokiny''", izay teraka nandritra ny andron' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha, sy ny "''mpanoratra zandriny''" izay teraka tamin' ny fitondrana frantsay ary matetika miezaka mamerina sy mankalaza ny lasa talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]]<ref name=":1" />. Ny pôeta afrikanina môderina voalohany, izay [[Merina]], antsoina hoe [[Jean-Joseph Rabearivelo]] (1901 na 1903–1937), dia nalaza noho ny fampifangaroana ireo endrika pôetika siorealista, rômantika ary môdernista miaraka amin' ny singa avy amin' ny fandaha-teny malagasy nentim-paharazana, ary koa noho ny [[Famonoan-tena|famonoan-tenany]] tamin' ny alalan' ny poizina [[Sianida|sianiora]] tamin' ny taona 1937. I Rabearivelo ihany koa no anisan' ny voalohany namoaka boky tantara foronina miresaka tantara tena nisy ary nanoratra ny hany [[ôperà]] tokana amin' ny fomba tandrefana eto [[Madagasikara]]. Ny fampifangaroana ny fomba tandrefana sy ny fomba nentim-paharazana eo amin' ny haisoratra dia notohizin' ny mpanoratra toa an' i [[Elie Rajaonarison]], ohatra iray amin' ny onja vaovao eo amin' ny tononkalo malagasy. Anisan' ny pôeta malaza i [[Rabemananjara Jacques|Jacques Rabemananjara]], i [[Pierre Randrianarisoa]], i [[Georges Andriamanantena]] (na [[Georges Andriamanantena|Rado]]), i [[Jean Verdi Salomon Razakandraina]] (na [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]) sy ny hafa. Ny mpanoratra sangany dia i [[Jean-Luc Raharimanana]], i [[Michèle Rakotoson]], i [[Clarisse Ratsifandrihamanana]], i [[David Jaomanoro]], i [[Solofo Randrianja]], i [[Emilson Daniel Andriamalala]] ary i [[Celestin Andriamanantena]]. Betsaka ihany koa ny bokin-tantara an-tsary noforonin' ny mpanoratra malagasy toa an' i [[Anselme Razafindrainibe]] (1956–2011)<ref name=":1" />. Mpanoratra malagasy maro no samy nanantitra mafy ny fampiroboroboana sy ny fankalazana ny hakanto sy ny fahafahan' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] milaza zavatra maro ary ny haren' ny [[lovantsofina am-bava]] malagasy<ref name=":1" />. '''Ny karazana literatiora''' Araka ny voalaza tao amin’ny famaritana ankapobeny, ny [[Literatiora]] dia teny entina maneho hevitra sy na fihetseham-po atao amin’ny fomba kanto, dia azo lazaina fa efa nanana ny Literatiorany ny Malagasy hatramin’izay, izay natsoin’ny mpandinika sy ny mpikaroka taty aoriana hoe Literatiora am-bava. Nanomboka tamin’ny taona 1820 vao nanana ny Literatiora an-tsoratra izy. Misy karazany roa izy araka izany: * [[Literatiora am-bava]] na literatiora nentim-paharazana na lahabolana na na lahatenim-bahoaka * [[Literatiora an-tsoratra]] == Mpanoratra sy asa soratra == [[Sary:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific_(per_Benton_et_al,_2012,_adapted_from_Bellwood,_2011).png|vignette|328x328px| Kronolojian' ny fiparitahan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]]] Indreto ny mpanoratra sy asa soratra aseho araka ny fizotran' ny fotoana<ref><small>Nadika avy amin' ny [[:fr:Littérature_malgache#Histoire|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny frantsay tamin' ny 16/07/2025</small></ref>. === Talohan' ny tantara voasoratra === * Fiorenam-ponenan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostroneziana]] (manodidina ny 2&nbsp;000 hatramin' ny 1&nbsp;500 tal JK); * Fifindra-monin' ny vahiny, manodidina ny taona 700 hatramin' ny taona 1&nbsp;500. === Talohan' ny taona 1500 === * [[Vazimba]], mponina voalohany, vondrona tsy azo antoka; * Varotra andevo tatsinanana, [[Ômàna|Oman]], [[Zanguebar]] avy eo [[Zanzibar]] ([[Soltàna|soltanata]]), Islamizasiona; * Karazana literatiora [[betsileo]], am-bava indrindra; * ''[[Ibonia]]'', tononkalo epika, endrika isan-karazany amin' ny lovantsofina am-bava, nangonina tamin' ny taona 1830, avy eo nanomboka tamin' ny taona 1870 ka hatramin' ny taonjato faha-21. === Taonjato faha-16 hatramin' ny faha-18 === * Vanim-potoana manan-tantara: vanim-potoan' ny tompomenakely (1500-1895), [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (1500-1817), [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] voalohany tonga teto [[Madagasikara]] (1500-1817) * Mpifindra-monina: [[Karàna]], [[Sinoa eto Madagasikara|Sinoa]], [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] * [[Libertalia]] (manodidina ny taona 1670), [[Maurice Benyovszky|Maurice Beniowski]] (manodidina ny 1775) * ny [[Compagnie française des Indes orientales]] * ny [[Sorabe]]: [[Abidy arabo|abidy avy amin' ny arabo]] natao hanoratana ny fiteny any atsimo-atsinanan' i Madagasikara, indrindra fa ny [[fiteny antemoro]], hita ao amin' ny [[Sora-tanam-piraketana|sora-tanana]] maherin' ny zato * ny [[hiragasy]] na [[vakodrazana]]; * [[Andrianampoinimerina]] (1745c-1810), mpitondra voalohany niezaka nampiray ny Nosy manodidina ny [[Fanjakan' Imerina]]. === Taonjato faha-19 === * Vanim-potoana manan-tantara: [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (1817-1897) * ''[[:en:Tantara ny Andriana eto Madagasikara|Tantara ny Andriana]]'' ''eto Madagasikara'' * Ny programa [[Mémoire du monde]] ([[UNESCO]], 1992) dia tafiditra ao amin' ny rejisitra iraisam-pirenena Mémoire du monde (tamin' ny 15/01/2016), tamin' ny taina 2009: Archives royales (1824 – 1897) * [[Hainteny]], fanehoan-kevitra be pitsiny, izay ahitana [[tononkalo]], sarin-teny fohy, môdely kabary, [[ohabolana]], [[angano]], [[tantara]], izay nampiasain' ny [[Merina]] no nangonin' i [[Jean Paulhan]] (1884-1968), ''Les Hain-Tenys Merinas'' (Geuthner, 1913 avy eo 2007). ==== Fiafaran' ny taonjato faha-19: fanjanahantany eorôpeana ==== * ny [[Ady Hova-Frantsay|Expédition de Madagascar]] (1881-1882 sy 1894-1895), ny [[Ady Hova-Frantsay Voalohany]] (1883-1885) * ny [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikararate]] (1882-1897), ny [[Ady Hova-Frantsay|Expédition de Madagascar]] (1895) === Taonjato faha-20 === Ny vanim-potoana voalohany (1906-1938), an' ny ''Mpanoratra zokiny'' izay teraka teo nandrita ny Fanjakan' Imerina teo aloha, ary ny ''Mpanoratra zandriny'' teraka tamin' ny fitondrana frantsay, dia azo fintinina ao anatin'ny fe-potoana dimy: * 1906-1914: ''Miana-mamindra'', nataon' ny mpino kristianina malaza, nikambana tamin' ny farany tao amin' ny [[Vy Vato Sakelika]] (1913); * 1915-1922: fanakanana frantsay, famoretana, asa an-terivozona, fanaovana gadralava any [[Nosy Lava]], sesitany, fanoloran-tena hanao miaramila; * 1922-1929: ''Embona sy hanina''; * 1929-1932 : ''Ny lasa'' (fiverenana an-doharano); * 1932-1939 : ''Mitady ny very''. Ilay pôeta malagasy voalohany, [[Jean-Joseph Rabearivelo]] (1901 na 1903-1937), dia nahay nampifangaro ny endrika tononkalo siorealista sy rômantika ary môdernista miaraka amin' ny singa avy amin' ny lahateny malagasy nentim-paharazana, ary koa (anisan' ny voalohany) namoaka bokin-tantara foronina mirakitra tantara tena nisy (sy ny ôperà tandrefana tokana noforonin' ny Malagasy). Ny famonoan-tenany tamin' ny alalan' ny [[Sianida|sianiora]] tamin' ny taona 1937 no nanamarika ny fidiran' ny literatiora malagasy môderina. ==== Vanim-potoana manan-tantara ==== * [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina]] (1897-1958), [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947]] * [[Repoblika Malagasy|Repoblika voalohany (Madagascar)]] (1958-1975), [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Demokratika Malagasy]] (1975-1992) * [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika fahatelo (Madagascar)]] (1992-2010) ==== Gazety momba ny literatiora ==== * ''18 Degrees South Latitude'' (1923), ''Notebook Malagasy'' * ''Capricorn, The Madagascar Review'' * ''Tanamasoandro'', ''Mpanolotsaina'' * ''An-dRakoto'' (1938-1939) * ''Madagascar'' (1930-1931) * ''Madagascar Youth Review'' (&935) ==== Malagasy mpanoratra ==== * [[Rajaonah Tselatra]] (1863-1931), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, ''Voninkazo 50'' (''50 fleurs'', 1912) * [[Ny Avana Ramanantoanina]] (1891-1940), pôeta, mpanoratra * [[Esther Razanadrasoa]] (1892-1931) * [[Pastora Rahajason]] (1897-1971), pôeta, mpanoratra * [[Eliza Freda]] (Alfred Andrianaly) (1900-?), mpanoratra tantara an-tsehatra * [[Samuel Ratany]] (1901-1926), pôeta, novelista * [[Jean-Joseph Rabearivelo]] (1903-1937), pôeta, novelista, mpanoratra malagasy amin' ny teny frantsay voalohany, ''Imaitsoanala'' (1933-1936), ''Aux portes de la ville'' (1934-1935) * [[Fidelis Justin Rabetsimandranto]] (1907–1966), novelista, mpanoratra tantara an-tsehatra * [[S. Bem]] (Randrianasolo) (1908-?), mpanoratra tantara an-tsehatra * [[Laurent W. Ramambason]]<ref><small>{{Cite journal|date=01-01-2008|url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1400}}</small>.</ref> (1909-), mpitoriteny, pôeta, ''Missiology'' (1999) * [[Antoine de Padoue Rahajarizafy.|Antoine de Padoue Rahajarizafy]] (1911-1974) ** {{Lien|langue=mg|trad=Régis Rajemisa Raolison|fr=Régis Rajemisa-Raolison}} (1913–1990){{,}}, pôeta, [[Fanabeazana|mpanabe]], ''Sur les marches du soir'' (1940), ''Rites millénaires'' (1955), ''Antsa'' (1956), ''Lamba'' (1956), ''Antidote'' (1961)... * [[Rabemananjara Jacques|Jacques Rabemananjara]] (1913-2005), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, pôlitika * [[Raymond William Rabemananjara]] (1913–2010), mpahay tantara, mpanoratra * [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]] na Jean Verdi Salomon Razakandraina (1913-1978), pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, mpanoratra tantara foronina, [[Fandikan-teny|mpandika teny]] * Flavien Ranaivo (1914–1999), pôeta, mpanoratra * [[Emilson Daniel Andriamalala]] (1918-1979){{,}}, mpanoratra tantara foronina, ''Ma Promise'' (1954 amin' ny teny malagasy, 2020 amin' ny teny frantsay) * {{Lien|langue=pt|trad=Elie-Charles Abraham|fr=Elie-Charles Abraham}} (1919–1989), pôeta * [[Georges Andriamanantena]] Rado (1923-2008), pôeta, mpanao gazety * [[Arthur Razakarivony]] (1897-?), mpanoratra tantara an-tsehatra, ''Rodlish'' (1924), ''La bienfaisante vengeance'' (''Ny valifaty mahavelona'', 1925), ''Nofim-paradisa'' (1933), ''Le Jugement suprême'' (1939) * [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] (1926-1987), pôeta, mpanoratra * [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]] (1929-1997), mpanoratra, pôlitika, pôeta * [[Esther Nirina]] (1932-2004), pôeta, mpiasa amin' ny tranom-boky * [[Pierre Randrianarisoa]] (1932-2010), mpahay tantara, pôeta, diplômaty, pôlitika * [[Esther Randriamamonjy]] (1933-) * {{lien|lang=en|trad=Ramilison Besigara|fr=Ramilison Besigara}} (1934-2009) (''Dadamily Besigara''), pôeta, mpikabary, mpamorona [[hiragasy]], mpanorina ny [[Tarika Ramilison Fenoarivo]] * [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]] (1936-2008), mpanoratra, mpandika teny, mpitantara angano, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra * {{Lien|langue=en|trad=Victor Georges Andriananjason|fr=Victor Georges Andriananjason}} (1940–), mpanao mozika, mpanoratra * [[Michèle Rakotoson]] (1948-), mpanoratra, mpanao gazety * [[Nestor Rabearizafy]] (1949-), mpampianatra eny amin' ny oniversite, pôeta, mpanoratra tantara an-tsehatra, ''Nocturne pour un dire'' (2003), ''La Sève des jours'' (2004), ''Les Mots comestibles'' (2004) * [[Elie Rajaonarison|Élie Rajaonarison]] (1951-2010), pôeta * [[David Jaomanoro]] (1953–2014), pôeta, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra * [[Narcisse Randriamirado]] (1954-), mpanao gazety, novelista, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra * [[Hajasoa Vololona Picard]] ''Ravololonirina'' (1956-), mpampianatra eny amin' ny oniversite, pôlitika, pôeta, mpanoratra, ''De Jaspe et de sang'' (1998) * Naivo ([[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]) (1960-), mpanoratra tantara foronina, novelista, ''[[Au-delà des rizières]]'' (2012) * [[Johary Ravaloson]] (1965-), mpanoratra tantara foronina, novelista, ''Les Larmes d’Ietsé'' (2013), ''Géotropiques'' (2010), ''La Porte du Sud'' (2003) * [[Jean-Luc Raharimanana]] (1967-), mpanoratra, pôeta, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra, manoratra amin' ny teny frantsay, ''Le prophète et le président'' (1989), ''Lucarnes'' * [[Marie Ranjanoro]] (1990-), mpanoratra tantara foronina, ''Feux, fièvres, forêts'' (2023) * [[Hary Rabary]], mpanoratra tantara foronina, ''Zakoa'' (2023)  === Taonjato faha-21 === Kelly ny vanim-potoana manan-tantara: * [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika fahatelo (Madagascar)]] (1992-2010); * [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|Krizy politika 2009 teto Madagasikara]], * [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika fahefatra (Madagascar)]] nanomboka tamin’ny 2010 Mbola manan-danja toy ny hatramin' izay ny literatiora am-bava ankehitriny. Manaporofo izany ny [[karazana literatiora betsileo]] ('''''[[:fr:Genres_littéraires_Betsileo|fr]]'''''), amin’ny fiovaovana mahakasika ny zavatra iainana ankehitriny izay hita ao amin' ny lahateny ([[kabary]], [[hainteny]]), ao amin' ny [[hira]], ao amin' ny [[Hiragasy|vakodrazana]], ao amin' ny [[toriteny]], ao amin' ny [[fampielezam-peo]] ary ao amin' ny [[fahitalavitra]] sns. Ny mpanoratra mavitrika malaza ankehitriny dia: * Naivo ('''''[[:en:Naivo|en]]''''') ([[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]) (1960-), mpanoratra tantara foronina, novelista, ''Au-delà des rizières'', Paris, Sépia, 2012 * [[Johary Ravaloson]] (1965-), mpanoratra tantara foronina, novelista, ''Les Larmes d’Ietsé '', ''Géotropiques'', ''La Porte du Sud'' * [[Jean-Luc Raharimanana]] (1967-), mpanoratra, pôeta, mpanoratra tantara foronina, mpanoratra tantara an-tsehatra, manoratra amin' ny teny fratsay, ''Le prophète et le président'' (1989), ''Lucarnes'' * [[Solofo Randrianja]], mpanoratra, mpahay tantara, mpampianatra amin' ny oniversite. == Karazana literatiora == === Hiragasy === [[Sary:1FACE_COUVERTURE_FACE_OPERA_MADAGASCAR.tif|vignette|322x322px| Emeline Raholiarisoa manao ny opéra [[Hiragasy|hiradasy]] miaraka amin’ny tarika Tarika Ramilison Fenoarivo rainy. Milamina manodidina ny tarika ny mpanatrika. Tany Ambatolampy no nitranga ny seho tamin’ny taona 1997.]] Ny [[Tarika Ramilison Fenoarivo]] (''[[:fr:Tarika_Ramilison_Fenoarivo|fr]]'') dia mivondrona ary efa nanomboka ny taona 1986 no nikarakara hetsika teo amin’ny sehatry ny fialamboly, ny fanabeazana ary ny toekarena firaisankina malaza. [[Ramilison Besigara]] ('''''[[:en:Ramilison_Besigara|en]]'''''), hoy i Dadamily Besigara ( [[Ambatokely]], 1934 – [[Isotry]], 2009) no mpanorina sy mpitarika azy. I [[Perline Razafiarisoa]] ('''''[[:fr:Perline_Razafiarisoa|fr]]''''') (1963-2007) dia malaza amin' ny fanaovana hiragasy<ref><small>"[https://www.madagascar-vision.com/tradition-kabary-malagasy/ La tradition orale et théâtre rural à Madagascar – Kabary -Hain-teny- culture orale]", ''www.madagascar-vision.com''</small></ref>. === Tantara an-tsary === * [[Anselme Razafindrainibe]] ('''''[[:fr:Anselme_Razafindrainibe|fr]]''''') == Rafitra mikarakara ny literatiora == * [[Akademia Malagasy]] (1902) * [[:Sokajy:Prix littéraire à Madagascar|Loka literatiora eto Madagasikara]] * Prix littéraire des Alliances Françaises de Madagascar (2018) * [[Prix des Mascareignes]] ('''''[[:fr:Prix_des_Mascareignes|fr]]''''') * Éditions Jeunes Malgaches (2004) ('''''[[:fr:Éditions_Jeunes_Malgaches|fr]]''''') == Literatiora araka ny fijery tsy malagasy == [[Sary:Couverture-Histoire-Madagascar-Flacourt.PNG|vignette|346x346px|Fonon' ny ''L'histoire de la Grande Isle'' (1661), nosoratan' i [[Étienne de Flacourt]], misy famintinana ny ''[[Ibonia]].'']] Indreto kosa ny mpanoratra tsy malagasy nanoratra momba an' i [[Madagasikara]] sy ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]<ref><small>Nadika avy amin' ny [[:fr:Littérature_malgache#Littérature_sur_Madagascar_:_regards_non_malgaches|pejy]] ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny frantsay tamin' ny 16/07/2025</small></ref>. * Pôrtogey mpahita tany<ref><small>Filipe F.R. Thomaz, Luis, « [https://www.persee.fr/doc/arch_0044-8613_2009_num_78_1_4147 La découverte de Madagascar par les Portugais au XVIe siècle] », Archipel, Persée - Portail des revues scientifiques en SHS, vol. 78, no 1,‎ 2009, p. 153–180 (DOI 10.3406/arch.2009.4147, [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Farch_0044-8613_2009_num_78_1_4147 archive]]).</small></ref> * Diabe frantsay, ara-pivavahana sy ara-tafika; arsiva ara-diplômasia sy ara-toekarena ... * Tantara foronina momba ny tontolon' ny fanjanahantany ('''''[[:fr:Roman_colonial|fr]]''''') nosoratan' ny [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] na momba azy ireo. * Nivoelisoa Galibert, ''Chronobibliographie analytique de la littérature de voyage imprimée en français sur l’Océan Indien (Madagascar-Réunion-Maurice) des origines à 1896'', Paris, Honoré Champion, 2000 * Nivo Andrianjafy-Ratsiomihamina, ''Madagascar dans la littérature française de 1558 à 1990'', Thèse de Doctorat d’Etat de Lettres, Paris-Nord, 1995 * Françoise Chenet (eo ambany fitarihan' ny), ''Routes malgaches'', Revue ''Les carnets de l’exotisme'', no 2-3, Poitiers, Le Torii éditions, 1990 === Taonjato faha-17 === * [[Étienne de Flacourt]] (1607-1660),, ''Histoire de la Grande Isle Madagascar, Nouvelle édition annotée, augmentée et présentée par Claude Allibert'' (1661), 2007, Paris, Karthala, 712 p * Claude Allibert (dir.), ''Autour d’Etienne de Flacourt'', Revue « Etudes Océan Indien », no 23-24,Paris, INALCO === Taonjato faha-18 === * [[Daniel Defoe]] (1660-1731), ''Madagascar ou le journal de Robert Drury'', Londres, 1729 * [[Évariste de Parny]] (1753-1814), ''Chansons madécasses'', 1787 === Taonjato faha-19 === * [[Ida Pfeiffer]] (1797-1858), ''Voyage à Madagascar'', 1881 * [[André Coppalle]] (1800?-1850?), ''Voyage dans l’intérieur de Madagascar et à la capitale du roi Radama I'' en 1825-1826 (1910) ,, éditions la Lanterne magique, Paris, 2006 * B.-F. Leguével de Lacombe (1800?-1870?) , ''Voyage à Madagascar et aux îles Comores : 1823 à 1830'' (1840) * Émile Raymond Blavet (1838-1924), ''Au pays malgache'' (1897) * Henri Pouget de Saint André (1858-1932), ''La colonisation de Madagascar sous Louis XV, d'après la correspondance inédite du comte de Maudave'' (1886) * Etienne Grosclaude (1858-1932), ''Un Parisien à Madagascar'' (1898) * [[Henri Louis Douliot]] (1859-1892), ''Journal du voyage fait sur la côte ouest de Madagascar, 1891-1892'', ''Bulletin de la Société de Géographie'', 1893, 1895 et 1896 === Taonjato faha-20 === * Edouard Deburaux (1864-1904), Léo Dex et Maurice Dibos, ''Voyage et aventures d'un aérostat à travers Madagascar insurgée'', 1901, réédition 2009 * Pierre Mille (1864-1941), ''Mes trônes et dominations'' (1936) * Charles Renel (1866-1925), ''La race inconnue'' (1910), ''La coutume des ancêtres'' (1913), ''Le "décivilisé"'' (1923), ''La fille de l'île rouge'' (1924), ''L'oncle d'Afrique'' (1926) * Myriam Harry (1869-1958), ''Routes malgaches'' (1943) * Charles Renel (1870-1925), ''La race inconnue'' (1910), ''Le décivilisé'', ''La coutume des ancêtres'', ''La fille de l’Île Rouge'', ''L’oncle d’Afrique'', ''La métisse'' * Roger Martin du Gard (1881-1958), ''Le voyage à Madagascar'' (1934) * Jean Paulhan (1884-1968), ''Aytré qui perd l’habitude'' (1910) * Pierre Benoit (1886-1962), ''Le Commandeur'' (1960) * Jean d'Esme (1894-1966), ''Epave australe'' (1931) * Octave Mannoni (1899-1989), ethnologue, philosophe, psychanalyste, ''Prospero et Caliban. Psychologie de la colonisation'' (1950) * Victor Sartre (1902-2000), évêque, ''Mémoires : pour l'histoire à Madagascar-- 1933-1990'' (2008) * André Brunel (1912-1981), médecin * [[Claude Simon]] (1913-2005), ''L’acacia'' (1989) * Max-Pol Fouchet (1913-1980), ''Les peuples nus'' (1953) * Robert Mallet (1915-2002), recteur de l’université de Tananarive, ''Mahafaliennes'' (1961), ''Région inhabitée'' (1964) * Jean-Maurice Comte (1921-?), ''Les rizières du Bon Dieu'' (1966) * George Lejamble (1921-2001), ''Les Coloniaux'', ''Les chênes de la place Colbert, ou BBC nostalgie'' * Ferdinand Déléris (1922-2009), ''Le Vazaha'' * Jacques Lalut (1923-2011), ''La Promesse'' * Alain Gandy (1924-2015), ''Le sang des colons'' * Louis Szumski (1927-2000), ''Les Mikeha'' * Guy Pommereau (1928-), ''Tropiques d’antan'' (1993) * Patrick Cauvin (1932-2010), ''Villa Vanille'' * Pierre Sogno (1932-), ''Ranavalo, reine cruelle'' (1990) * Adrien Le Bihan (1938-), ''Retour de Lémurie'' (1993) * Monique Agénor (1940-), ''Comme un vol de papang''(1998), ''Cocos-de-mer'' (2000). * Suzanne Mollet (1940?), Lucile Allorge (1937-), ''Histoire du parc botanique et zoologique de Tsimbazaza'' (2000) * Bernard Ucla (1942 ?), ''Madagascar, les larmes du roi Radame'' (1992) * Jean-Patrick Lebel (1942-2012), cinéaste * Chantal Serrière (1946-), ''Pangalanes, retour à Madagascar'' (2001) * Jacques Lardoux (1944-), ''Mihamavana Madagascar'' (1999) * Antoine (chanteur) (1944-) * Jean-Marie Seillan (1946-), <nowiki>''</nowiki>''La (para)littérature (pré)coloniale à la fin du <abbr>XIX^e</abbr> siècle'' * Éric Nonn (1947-2017), ''Imerina'' (1998) * François Thibaux (1947-) * Daniel Vaxelaire (1948-), ''Chasseurs de Noirs'' (1982), ''L’île des damnés'' (1999) * [[Pedro Opeka]] (1948-), mpanao asa soa * Dominique Ranaivoson (1950 ?-), ''La littérature coloniale entre 1896 et 1960'' (à Madagascar) * Jean Decampe (1951?-1992), ''L’ombrelle écarlate'' (1992) * Madeleine Malet (1952-), ''Zanatane, Fleur de lances'' (1997) * Philippe Jeantot (1952-2016), navigateur * Philippe Eidel (1956-2018), musicien * Jean-Luc Coatalem (1959-), ''Les beaux horizons'' (1997) * Laurence Ink (1960-), ''Chants de corail et d’argent'' (2001) === Taonjato faha-21 === * Michaël Ferrier (1967-), ''Memoirs from Overseas'', Paris, Gallimard, 2015 * Douna Loup (1982-), ''The Stormy'', Paris, Mercure de France, 2015 == Tovana == === Bibliôgrafia === * [[Léopold Sédar Senghor]], ''Anthologie de la nouvelle poésie nègre et malgache de langue française'', Paris, PUF, 1948 * [[Jean-Joseph Rabearivelo|Rabearivelo]], ''Vieilles chansons des pays d’Imerina'', Editions Madprint, 1967 * [[Rabemananjara Jacques|Jacques Rabemananjara]], ''Antsa'', poèmes, Paris, Présence Africaine, 1956, ''Lucarnes'', Paris, Le Serpent à plumes, 1996 * [[Michèle Rakotoson]], ''Juillet au pays : chroniques d’un retour à Madagascar'', Bordeaux, Elytis, 2007 * [https://www.bibliothequemalgache.com/bme/bme.html Bibliothèque malgache électronique gratuite] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.bibliothequemalgache.com%2Fbme%2Fbme.html arsiva]) * Dominique Ranaivoson, ''Iza moa, petit dictionnaire historique de Madagascar'', Tananarive-Paris, Tsipika-Karthala, 2004 * Dominique Ranaivoson, ''La prod+uction littéraire francophone à Madagascar depuis 1980'', thèse, 2001 * Didier Mauro, ''Madagascar, l'opéra du peuple, anthropologie d'un fait social total : l'art Hira Gasy entre tradition et rébellion'', Paris, Éditions Karthala, France, 2001. <small>(<nowiki>ISBN 978-2-84586-019-3</nowiki>)</small> === Diskôgrafia === * ''Les littératures des îles de l'océan Indien'' par Jean-Louis Joubert, (enregistrement lors de la rencontre ''Couleur saphir'', <abbr>n^o</abbr> 91, du 27 février 2004), ARCC, Paris, 51' == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Fanabeazana eto Madagasikara]] * [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Frankôfônia]] * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Rohy ivelany == * [https://malagasy.hypotheses.org/ Littérature malgache sur ''malagasy.hypotheses.org''] * [http://ile-en-ile.org/lit-malgache/ Littérature malgache sur ''ile-en-ile.org''] * [http://www.rfi.fr/afrique/20161124-francophonie-litterature-malgache-rabearivelo-rabemananjara-rakotoson-raharimanana Tirthankar Chanda, '' Littérature francophone malgache: engagement et double appartenance'', article sur ''rfi''] * [https://journals.openedition.org/oceanindien/1398 François-Xavier Razafimahatratra, ''De l’exil à la nostalgie au travers de la littérature malgache'', 2008, article] * [http://www.sielec.net/pages_site/DESTINATIONS/AFRIQUE/Ranaivoson_madagascar/Ranaivoson_madagascar_1.htm Dominique Ranaivoson ( Université Rennes III), ''Littérature coloniale à Madagascar'', Site SIELEC (Société Internationale d'Études des littératures de l'Ère Coloniale, 2005 ?] * [https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00834726 Njaka Tsitohaina Ramiandrarivo, ''La littérature malgache d’expression française, une littérature en exil, une littérature de l’exil, une littérature des exilés''] * [http://books.openedition.org/pum/9639?lang=fr Nivoelisoa D. Galibert, ''Madagascar : les écrivaines des années 1980 et la langue française''] * [http://mondemalgache.org/bins/alphaLists Site ''Monde malgache''.org, section lexique], [http://www.mondemalgache.org/bins/sources section auteurs''] * [https://noocultures.info/litterature-malgache-les-auteurs-contemporains-malgaches-contraints-a-lautoedition/ ''Littérature à Madagascar, les auteurs contemporains contraints à s’autoéditer''] * [http://ellaf.huma-num.fr/litteratures/litterature-en-malgache/ Littérature en malgache, site ELLAF] * [http://ellaf.huma-num.fr/corpora/corpora-malgaches/malgache-oralite-textes-narratifs/ Corpus de textes malgaches, site ELLAF] * [https://www.soumbala.com/ Site Soumbala.com, ''Portail francophone du livre africain''] {{Wayback|url=https://www.soumbala.com/ |date=20250601014415 }} * [https://fr.mondemalgache.org/bins/homePage Jean-Marie de la Beaujardière, ''Dictionnaire Malgache et Encyclopédie de Madagascar'', site ''fr.mondemalgache.org''] {{Wayback|url=https://fr.mondemalgache.org/bins/homePage |date=20221118142620 }} * [https://bibliotheque.auf.org/doc_num.php?explnum_id=235 Virginie Coulon, Bibliographie francophone de littérature africaine, EDICEF/AUPELF, 1994] * [https://sismo.inha.fr/s/fr/item?property%5B0%5D%5Bproperty%5D=dcterms:coverage&property%5B0%5D%5Btype%5D=eq&property%5B0%5D%5Btext%5D=Madagascar Anciennes revues de Madagascar, ''Portail mondial des revues'', site sismo.inha.fr] * [https://lemurie.blogspot.com/ ''Lettres de Lémurie'' (Comores, Madagascar, Maurice, La Réunion)] * [https://www.aedim.mg/ Association des éditeurs de Madagascar] {{Wayback|url=https://www.aedim.mg/ |date=20240618205343 }} (AEDIM) * [https://data.bnf.fr/fr/11932388/15325769/madagascar/ Bibliographie BNF sur Madagascar] == Laha-tsary == <gallery> Sary:Esther_Razanadrasoa.JPG|lien=Fichier:Esther_Razanadrasoa.JPG| [[Esther Razanadrasoa]] (1892-1931) Sary:Jean-Joseph_Rabearivelo.jpg|lien=Fichier:Jean-Joseph_Rabearivelo.jpg| [[Jean-Joseph Rabearivelo]] (1901c-1937) Sary:Lucien_Xavier_Michel-Andrianarahinjaka_2.jpg|lien=Fichier:Lucien_Xavier_Michel-Andrianarahinjaka_2.jpg| [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]] (1929-1997) Sary:Pierre_Randrianarisoa_en_2000.jpg|lien=Fichier:Pierre_Randrianarisoa_en_2000.jpg| [[Pierre Randrianarisoa]] (1932-2010) Sary:Elie_Rajaonarison_Malagasy_Poet.jpg|lien=Fichier:Elie_Rajaonarison_Malagasy_Poet.jpg| [[Elie Rajaonarison|Élie Rajaonarison]] (1951-2010) </gallery><gallery> Sary:Jean_Luc_Raharimanana.jpg|lien=Fichier:Jean_Luc_Raharimanana.jpg| [[Jean-Luc Raharimanana]] (1977-) </gallery> == Loharano sy fanamarihana == qhdtihz86xa0xpgbfkg92kcnztq3bpp 0 294352 1151277 1145296 2026-09-26T03:55:58Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151277 wikitext text/x-wiki '''Ravelojaona''' (1879-1956) dia [[Pastora|mpitandrina]] na [[pastora]] malagasy, anisan' ny olo-malaza eo amin' ny tantaran' ny [[Fivavahana eto Madagasikara|fivavahana]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalisma]] eto Madagasikara. Teraka tamin' ny 14 Febroary 1879 tao Antananarivo (Madagasikara) izy ary maty tamin' ny 4 Septambre 1956 tao Ambatofotsy (Madagasikara). Anisan' ny mpialoha lalana ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestantisma malagasy]] sy [[mpanao gazety]] nahay nandaha-teny ary mpanabe nafana fo izy. Lehilahy mandefitra sy mahonon-tena izy, teo amin' ny finoana sy ny hetsika ara-tsôsialy ary ny fanoloran-tena amin' ny [[fitiavan-tanindrazana]], ary nampiroborobo ny fampandrosoana ara-kolontsainan' ny Malagasy. Teraka tamin' ny taona 1879 ary maty tamin' ny taona 1956 izy. == Ny fiainany == === Ny fiainany manokana === Teraka tamin' ny 14 Febroary 1879 tao Ambatonakanga ao [[Antananarivo]], tao amin' ny fianakaviana prôtestanta Ravelojaona Mpitandrina. Katekista, avy eo misiônera tao amin' ny [[London Missionary Society]] (LMS) Ratsimba rainy<ref name=":0"><small>"[https://dacb.org/fr/stories/madagascar/ravelojaona/? Ravelojaona]", ''Dictionnaire biographique des chrétiens d'Afrique''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://onifra.mg/historique/? Historique]", ''Oniversity FJKM Ravelojaona''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://www.chatpfe.com/la-sante-et-lautomedication-a-madagascar/? La santé et l'automédication à Madagascar]", ''www.chatpfe.com''</small> </ref><ref name=":3"><small>"[https://onifra.mg/a-propos/? A propos de l'ONIFRA]", ''ONIFRA''</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://en.mondemalgache.org/bins/teny2/ravelojaona? Ravelojaona]", ''en.mondemalgache.org''</small></ref>. Nianatra tao amin' ny sekoly ''[[Le Myre de Villers]]'' ary diplôma fampianarana tamin' ny 1899<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" />. Maty tamin' ny 29 Ôktôbra 1956 tao Ambohitantely (fitandremana naha Mpitandrina azy nanomboka tamin' ny taona 1908) ao Antananarivo izy<ref name=":4" />. === Ny asany sy ny fiseharany sy fanoloran-tenany ara-tsôsialy === Mpampianatra tao amin' ny sekoly prôtestanta maromaro izy, ary voatendry ho mpitandrina tao amin' ny paroasy Ambohitantely ny taona 1908, ary nijanona tao mandra-pahafatiny tamin' ny taona 1956<ref name=":1" /><ref name=":5"><small>"[https://fr.scribd.com/document/853002340/Pasteur-RAVELOJAONA? Pasteur Ravelojaona]", ''fr.scribd.com''</small></ref>. Nandray anjara tamin' ny fampaherezana ara-tsaina sy ara-panahy ny miaramila malagasy tany [[Frantsa]] izy nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany]], ary nahazo ny laharam-boninahitra ajidà<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" />. Miseho amin' ny alalan' ny fanabeazana, asa fanaovan-gazety, fitandremana am-piangonana ary ny fampiroboroboana ny [[Fiteny malagasy|teny]] sy ny fahendrena malagasy ny finoany<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Ny teniny malaza manao hoe: "Raha mahavita ny Japôney, tsy ho hain' ny Malagasy ve?" ("''Si les Japonais le font, les Malgaches n’en sont‑ils pas capables ?''") dia maneho ny fomba fijeriny sy ny fitiavan-tanindrazany<ref name=":0" />. Indreto ny soatoavina hita taratra eny aminy: ny finoana, ny fitiavana, ny tanindrazana ary ny firaisankina. Tena tia [[voninkazo]] izy ary manome lanja ara-tandindona ny voninkazo<ref name=":1" />. === Fanaovana pôlitika === Mpanao pôlitika mpandanjalanja sy tony fihetsika izy ary voafidy hisolo tena ny Malagasy tao amin' ny Filankevitra Ambonin' i Frantsa Ampitan-dRanomasina (''Conseil supérieur de la France d’outre‑mer'') tamin' ny taona 1939, nisolo tena ny Malagasy hatramin' izay ka hatramin' ny taona 1946<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":6"><small>Alain GYRE, "[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/article-ravelojaona-un-malgache-entre-deux-siecles-114997073.html? Ravelojaona, un Malgache « entre deux siècles »]", ''Agir avec Madagascar'', 3 février 2013</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.fjkm-montrouge.fr/index.php/chroniques/8-le-protestantisme-malgache? Le protestantisme malgache] {{Wayback|url=https://www.fjkm-montrouge.fr/index.php/chroniques/8-le-protestantisme-malgache? |date=20220815002207 }} {{Wayback|url=https://www.fjkm-montrouge.fr/index.php/chroniques/8-le-protestantisme-malgache |date=20220815002207 }}", ''www.fjkm-montrouge.fr''</small></ref><ref name=":8"><small>"[https://tanikomadagascar.com/2017/06/26/joseph-ravoahangy-andrianavalona-biographie/ Joseph Ravoahangy Andrianavalona: Biographie]", ''Taniko Madagasikara''</small></ref>. Tamin' ny taona 1946 anefa izy dia nifandona tamin' ny mpanao pôlitika mahery fihetsika ka resin' ny dokotera [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Ravoahangy]] tamin' ny fifidianana ho [[solombavambahoaka]]<ref name=":4" /><ref name=":6" /><ref name=":8" />. == Ny lova napetrany == === Ny Oniversite FJKM Ravelojaona === Ny Oniversite FJKM Ravelojaona (na OniFRa), noforonin' ny FJKM tamin' ny taona 2018, dia mitondra ny anarany ho fanomezam-boninahitra ny fandraisany anjara amin' ny [[fanabeazana]] sy ny finoana<ref name=":1" /><ref name=":3" />. === Asa soratra sy asa fanaovan-gazety === ==== Asa fanaovan-gazety ==== Mpanorina sy mpandray anjara amin' ny ampaham-boky sy gazety maromaro ny mpitandrina Ravelojaona<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref><small>"[https://dacb.org/fr/stories/madagascar/randzavola-henri/ Randzavola Henri]", ''Dictionnaire biographique des chrétiens d'Afrique''</small></ref><ref><small>"[https://labodiplo.wordpress.com/2014/04/22/centenaire-dune-haute-figure-de-la-diplomatie-malgache/ Une haute figure de l'architecture et de la diplomatie malgache des temps modernes]", ''labodiplo.wordpress.com''</small></ref>: * ''Ny Teny Soa'' (1907‑1915); * ''Ny Mazava''; * ''Ny Mpamandrika''; * ''Ny Fiainana;'' * ''Ny Mpamafy'' (1911‑1915); * ''Ny Mpanolo‑tsaina'' (1927‑1929 ary tsarovy fa izy koa no nanoratra ny ''Japon sy ny Japone''y nivoaka tao amin'ity gazety ity tamin'ny taona 1913 sy 1914); * ''Ny Fiainana'' (1928‑1955). ==== Ny ''Firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy'' ==== Avara-pianarana [[Homanisma|manandratra ny maha olona]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''humaniste'') ary môdely ho an' ny mpitandrina sy ny pastora taty aoriana Ravelojaona. Tamin' ny taona 1937 dia nanomboka ny tetikasa ''[[Firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy]]'', izay sady [[rakibolana]] sy [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] lehibe amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy momba ny [[kolontsaina malagasy]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" />. Ity tetikasa ity dia lahatahiry manaraka [[Abidy malagasy|abidy]], ahitana famaritana amin' ny antsipiriany, ahitana [[ohabolana]], ohatra amin' ny fampiasana, ary voan-kevitra momba ny [[kolontsaina]], momba ny [[fivavahana]], momba ny [[zavamaniry]], momba ny [[biby]], momba ny [[tantara]], sns. Hita taratra amin' ity asa ity ny finiavana hitahiry sy hampiroborobo ny fahalalana nentin-drazana malagasy amin’ ny lafiny rehetra. Navoaka tsikelikely araka ny abidy ity rakipahalalana ity ka ny litera A hatramin' ny K no vita talohan' ny nampitsaharana ilay tetikasa. == Jereo koa == * [[Désiré Rakotoarijaona]] * [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] * [[Vy Vato Sakelika]] == Azo anovozan-kevitra == * [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], ''Dictionnaire Historique et Géographique'', Ambozontany, 1966, 384 p. == Loharano sy fanamarihana == sg7qg4uw1i18ld10dors58d8ul0gyal 0 294577 1151257 1138991 2026-09-25T23:23:18Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151257 wikitext text/x-wiki Ny '''Internationale de crédit agricole et rural''' (na '''ICAR''') dia fikambanana frantsay manohana ny famatsiam-bola madinika eny ambanivohitra any amin' ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]], indrindra eto [[Madagasikara]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />, noforonin' ny vondrona FERT (fikambanana frantsay tsy miankina amin' ny fanjakana, mpanolo-tsaina momba ny fambolena sy fiompiana)<ref><small>Ny groupe FERT dia fikambanana frantsay tsy miankina amin' ny fanjakana (ONG) niorin' ny tompon' andraikitra avy amin' ny mpitarika ny Mouvement des Jeunes Agriculteurs tamin' ny taona 1981, ary tohanan' ny vondrona Crédit Agricole. Ny tanjony dia ny hanohana ny fambolena sy fiompiana sahanin' ny fianakaviana aty amin' ny firenena an-dalam-pandrosoana, amin' ny alalan' ny fampiroboroboana ny fikambanan' ny mpamokatra sy ny fanofanana momba ny fambolena sy fiompiana, indrindra amin' ny alalan' ny fiaraha-miombona antoka amin' ny tantsaha. Miasa aty Afrika ([[Madagasikara]], [[Tôgô]], sns.) sy any [[Kaokazy]] ary any amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]]. ("[https://www.fert.fr/ Plongez au cœur de l’action de Fert avec notre nouvelle vidéo de présentation !", )], www.fert.fr).</small></ref>, miara-miombona antoka amin' ny kesim-paritry ny Crédit Agricole, tamin' ny 22 Janoary 1999<ref name=":0"><small>"[https://www.fert.fr/icar-developpement-systemes-decentralises-financement-lagriculture/ Icar : développement de systèmes décentralisés de financement de l’agriculture]", ''www.fert.fr''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://assoce.fr/waldec/W513003985/INTERNATIONALE-DE-CREDIT-AGRICOLE-ET-RURAL-ICAR-? Internationale de crédit agricole et rural (ICAR)]", ''assoce.fr''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://www.net1901.org/association/INTERNATIONALE-DE-CREDIT-AGRICOLE-ET-RURAL-ICAR%2C2260933.html? Internationale de Crédit Agricole et Rural (ICAR) (dissoute)]", ''www.net1901.org''</small></ref><ref name=":3"><small>"[https://fca-madagascar.org/realorganisation/fert/ FERT]", ''fca-madagascar.org''</small></ref>. Nandray anjara lehibe tamin' ny fandrafetana ny famatsiam-bola madinika eny ambanivohitra eto Madagasikara ny ICAR, famatsiam-bola izay naorina amin' ny foto-kevitry ny fifanampiana (''principes mutualistes'') sy fiaraha-miasa. Niasa izy io nanomboka tamin' ny taona 1999 ka hatramin' ny 2017, ary ny fandravana azy tamin' ny taona 2018 dia tsy nisakana ny fitohizan' ny tambajotra maro izay nampiany mba ho marin-toerana<ref name=":2" />. == Tantara == Tamin' ny taona 1999 no namoron' ny FERT sy ny ''Crédit agricole'' ('''''[[:fr:Crédit_agricole|fr]]''''') ny ICAR, fehezin' ny Lalàna 1901 (lalàna frantsay). Teo anelanelan' ny taona 1999 sy 2017 izy no niasa amin' ny famatsiam-bola<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4"><small>"[https://cecam.mg/qui-sommes-nous.php? Qui sommes-nous ?] {{Wayback|url=https://cecam.mg/qui-sommes-nous.php? |date=20250209235605 }} {{Wayback|url=https://cecam.mg/qui-sommes-nous.php |date=20250209235605 }}", ''cecam.mg''</small></ref>. Teo anelanelan' ny taona 1999 sy 2005 ny dingana voalohany nanomezan' ny ICAR fizakan-tena ny tambajotra CECAM (''[[Caisse d'épargne et de crédit agricole mutuel]]''), izay nisian' ny famindram-pahefana tsikelikely<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":5"><small>"[https://www.credit-agricole.com/communiques-de-presse-generaux/les-4emes-assises-mondiales-du-financement-agricole-et-rural-se-deroulent-a-paris-les-26-et-27-septembre? Les 4èmes Assises Mondiales du Financement Agricole et Rural se déroulent à Paris les 26 et 27 septembre]", ''www.credit-agricole.com''</small></ref>. Tamin' ny taona 2006 hatramin' ny 2015 ny fanitarana ny asa sy hetsika, ny fanohanana ny [[Fitehirizana Vola Ifampisamborana|Fivoy]] sy ny tambajotra [[Tiavo]], ny fanombohana ny [[Institution financière régionale de l'Anosy]] (IFRA)<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. Tamin' ny taona 2017 no nifarana ny famatsiam-bola ho an' ilay hetsika, nitsahatra ny asan' ny ICAR<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" />. Tamin' ny taona 2018 dia ravana amin' ny fomba ôfisialy ilay fikambanana ICAR any Frantsa<ref name=":1" /><ref name=":5" />. == Tanjona sy andraikitra == Fampandrosoana ny rafitra famatsiam-bola mipariaka ho an' ny fambolena sy fiompiana: ny ICAR dia nanohana ny fandrafetana sy ny fanajariana ny tambajotran' ny famatsiam-bola any ambanivohitra (toy ny tambajotra CECAM eto Madagasikara), any amin' ny faritra [[Faritra Androy|Androy]], [[Faritra Anosy|Anosy]], [[Faritra Matsiatra Ambony|Matsiatra]] [[Faritra Matsiatra Ambony|Ambony]], [[Ihorombe]] ary [[Faritra Vatovavy-Fitovinany|Vatovavy Fitovinany]]<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":3" />. Nandray anjara tamin’ ny fisandratan' ny fikambanana ifanampiana toy ny [[Fitehirizana Vola Ifampisamborana|Fivoy]] (ao amin’ ny Faritra Mandrare any Anosy) sy ny tambajotra Tiavo izy, sady nanohana ny fananganana ny [[Institution financière régionale de l'Anosy|IFRA]] tamin' ny taona 2007<ref name=":0" />. == Lova napetrany == Ny ICAR dia nanampy ny tambajotra CECAM (''[[Caisse d'épargne et de crédit agricole mutuel]]'') tamin' ny fananganana kesy ifotony maromaro ho lasa rafitra ara-bola ifanampiana, izay nahitana kesy fototra miisa 170 mahery tamin' ny taona 2005, izay nahatratra taham-pamerenam-bola 94&nbsp;%<ref name=":4" /><ref><small>"[https://slideplayer.fr/slide/451243? Intervention de la CECAM Madagascar sur le thème: Utilisation de la technologie et des innovations dans le crédit rural en Afrique] {{Wayback|url=https://slideplayer.fr/slide/451243? |date=20161021102307 }} {{Wayback|url=https://slideplayer.fr/slide/451243 |date=20161021102307 }}", ''slideplayer.fr''</small></ref>. Nisy ny fanofanana ny tantsaha voatsonga, ny fanatevenana ny fahaiza-manao ary ny fampitomboana ny fahaleovantenan' ny sehatra ara-bola eny ambanivohitra. Nisy ny tetezamita mankany amin' ny fikalbanana eny ifotony, ka taorian' ny taona 2017 dia nanohy ny asa ny tambajotra toy ny [[Fitehirizana Vola Ifampisamborana|Fivoy]] sy ny [[Tiavo]] ary ny [[Institution financière régionale de l’Anosy|IFRA]]) tamin' ny alalan' ny môdely eny ifotony izay efa tafapetraka. == Jereo koa == * [[Caisse d'épargne et de crédit agricole mutuel]] (CECAM) * [[Institution financière régionale de l'Anosy]] (IFRA) * [[Fitehirizana Vola Ifampisamborana]] (FIVOY) == Loharano sy fanamarihana == mfd7djuvmsj3wxuwh5tpwypoj3gm844 0 294725 1151264 1149412 2026-09-26T01:05:19Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151264 wikitext text/x-wiki I '''Lova Rinel Rajaoarinelina''' dia vehivavy [[frantsay]]-[[Malagasy am-pielezana any Frantsa|malagasy]], manana talenta maro: [[mpahay lalàna]], [[Diplômasia|diplômaty]], stratejista ary mpikatroka ho an' ny [[Rariny (filôzôfia)|rariny]] sy ny [[fitoviana ara-tsôsialy]], izay efa niseho eo amin' ny sehatry ny firenena sy iraisam-pirenena. Mitambatra ao aminy ny fahaizana manokana ara-teknika (nokleary, [[jeôpôlitika]], [[Angôvo|angovo]]) sy ny fanoloran-tena amin' ny maha olom-pirenena azy (ady amin' ny [[fanavakavahana]], fiarovana ny [[mainty hoditra]] ao [[Frantsa]]). == Fiofanana sy sehatry ny fahaiza-manao == Nahazo mari-pahaizana momba ny [[lalàna iraisam-pirenena]] (nahazo ny dilôma ''Master'', tao amin' ny Universsité Paris-Sorbonne), manana fahaizana manokana amin' ny fitantanana krizy (University of Cape Town, [[Afrika Atsimo]]) sy amin' ny paikady an-dranomasina (tao amin' ny Institut des hautes études de défense nationale, sekoly miaramila)<ref name=":0"><small>"[https://www.frstrategie.org/frs/chercheurs/lova-rinel? L'équipe de recherche - Lova Rinel] {{Wayback|url=https://www.frstrategie.org/frs/chercheurs/lova-rinel? |date=20240506230517 }} {{Wayback|url=https://www.frstrategie.org/frs/chercheurs/lova-rinel |date=20240506230517 }}", ''www.frstrategie.org''</small></ref><ref name=":3"><small>"[https://www.energiesdelamer.eu/2023/08/02/zones-non-interconnectees-zni-lova-rinel-rajaoarinelina-a-rejoint-le-college-de-la-cre-pour-sen-occuper/ Zones non interconnectées (ZNI): Lova Rinel Rajaonarineina a réjouint le collège de la CRE pour s'en occuper]", ''www.energiesdelamer.eu''</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.cre.fr/actualites/toute-lactualite/lova-rinel-rajaoarinelina-rejoint-le-college-de-la-cre.html? Lova Rinel Rajaonarinelina rejoint le collège de la CRE]", ''www.cre.fr''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.cre.fr/la-cre/le-college/lova-rinel-rajaoarinelina.html? Lova Rinel Rajaonarinelina - commissaire]", www.cre.fr</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://www.bondamanjak.com/lova-rinel-elue-nouvelle-presidente-du-cran/ Lova Rinel, élue nouvelle présidente du CRAN]", ''www.bondamanjak.com''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://www.bondamanjak.com/lova-rinel-un-cran-au-dessus/ Lova Rinel…un cran au-dessus]", ''www.bondamanjak.com''</small></ref><ref name=":6"><small>"[https://www.crif.org/fr/actualites/crif-francis-kalifat-rencontre-lova-rinel-la-nouvelle-presidente-du-cran? Crif - Francis Kalifat a rencontré Lova Rinel, la nouvelle présidente du CRAN] {{Wayback|url=https://www.crif.org/fr/actualites/crif-francis-kalifat-rencontre-lova-rinel-la-nouvelle-presidente-du-cran |date=20251212054631 }}", ''www.crif.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.radioorient.com/lova-rinel-candidate-en-seine-saint-denis? Lova Rinel, candidate en Seine-Saint-Denis]", ''www.radioorient.com''</small></ref>. Manam-pahaizana momba ny fisorohana ny ady nokleary, ny jeôstratejia, ny olana afrikana ary ny angovo i Lova Rinel, izay namoaka lahatsoratra maro momba ny andrana nokleary sy ny fifanarahana momba ny tsy fanaparitahana ny fitaovam-piadiana nokleary<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":1" />. == Asa matihanina == Efa mpanolotsaina ara-diplômasia sy ara-pôlitika ho an' ny filohan' ny [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena malagasy]] izy, avy eo ho an' ny filohan' ny [[Madagasikara|Repoblikan' i Madagasikara]]<ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref name=":7"><small>"[https://superstarsblog.fr/lova-rinel-origine/ Lova Rinel Origine]", ''superstarsblog.fr''</small></ref><ref name=":8"><small>"[https://les3ver.wordpress.com/nos-podcasts/lova-rinel-reussir-en-politique/ Lova Rinel : réussir en politique]", ''les3ver.wordpress.com''</small></ref>. Mpiara-miasa parlemantera any Frantsa izy: ao amin' ny Commission des affaires étrangères ('''''[[:fr:Commission_des_Affaires_étrangères_(Assemblée_nationale)|fr]]''''') ao amin' ny Antenimieram-pirenena frantsay, manomboka amin' ny 2017 ka hatramin' ny 2021<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":8" /><ref name=":9"><small>"[https://www.cre.fr/actualites/toute-lactualite/lova-rinel-rajaoarinelina-rejoint-le-college-de-la-cre.html? Lova Rinel Rajaonarinelina rejoint le collège de la CRE]", ''www.cre.fr''</small></ref>. Mpanolo-tsaina (''consultante'') ao amin' ny Organisation du traité d'interdiction complète des essais nucléaires (OTICE) ('''''[[:fr:Organisation_du_traité_d'interdiction_complète_des_essais_nucléaires|fr]]''''') na Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization ''(''CTTBO) ('''''[[:en:Comprehensive_Nuclear-Test-Ban_Treaty_Organization|en]]''''') ao [[Vienna]] renivohitr' i [[Aotrisy]] izy<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />. Mpikaroka ao amin' ny Fondation pour la Recherche Stratégique (FRS) ('''''[[:en:Foundation_for_Strategic_Research|en]]''''') i Lova Rinel, sady manampahaizana manokana amin' ny fandresen-dahatra nokleary sy jeôpôlitika<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":9" /><ref name=":1" /><ref name=":8" /><ref><small>"[https://www.estrepublicain.fr/science-et-technologie/2023/11/11/la-dissuasion-nucleaire-au-bar-des-sciences-avec-la-chercheuse-lova-rinel? La dissuasion nucléaire » au Bar des sciences avec la chercheuse Lova Rinel]", ''www.estrepublicain.fr''</small></ref><ref name=":10"><small>"[https://information.tv5monde.com/international/guerre-en-ukraine-que-faut-il-entendre-par-apocalypse-nucleaire-1313419? Guerre en Ukraine : que faut-il entendre par "apocalypse" nucléaire ?]", ''information.tv5monde.com''</small></ref>. Filohan' ny Conseil représentatif des associations noires de France (CRAN) ('''''[[:fr:Conseil_représentatif_des_associations_noires|fr]]''''') i Lova Rinel nanomboka tamin' ny taona 2019 ka hatramin' ny taona 2020, nanolo-tena hiady amin' ny [[fanavakavahana]]<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /><ref name=":3" />. Kômisera ao amin' ny Commission de régulation de l’énergie (CRE) ('''''[[:fr:Commission_de_régulation_de_l'énergie|fr]]''''') izy nanomboka tamin' ny volana Jolay 2023, izay ifantohany amin' ny faritra tsy mifandray (zones non interconnectées - ZNI), indrindra ny nosy maro<ref name=":3" /><ref name=":8" /><ref name=":9" />. == Mpanolotra fandaharana sy mpaneho hevitra an-kaino aman-jery == Mpanao gazety tompon' andraikitra manokana amin' ny firesahana lohahevitra isan-karazany tsy tapaka ho an' ny [[Radio France internationale]] (RFI) (ao amin' ny fandaharana "''Couleur Tropicale''") i Lova Rinel<ref><small>"[[https://musique.rfi.fr/emission/info/couleurs-tropicales/20220607-2eme-partie-mr-leo-felyne-kayawoto-lova-rinel-madioula.html? <nowiki>2ème partie] Mr Leo, Félyne, Kayawoto, Lova Rinel et Madioula Aïdara Diaby</nowiki>]", ''musique.rfi.fr''</small></ref><ref name=":0" /> ary mpanentana ao amin' ny IRM&nbsp;Radio (radiô an-tranonkala frantsay, indrindra ao amin' ny fandaharana "''Horizines''" sy "''Couleur République Le Talk''"), anisan' izany ny momba ny herisetra atao amin' ny vehivavy<ref><small>"[https://irm.radio/episodes/mariage-africain-entre-traditions-et-modernite.html? Horizines - Mariage africain… entre traditions et modernité] {{Wayback|url=https://irm.radio/episodes/mariage-africain-entre-traditions-et-modernite.html? |date=20251212054814 }} {{Wayback|url=https://irm.radio/episodes/mariage-africain-entre-traditions-et-modernite.html |date=20251212054814 }}", ''irm.radio''</small></ref>. Anisan' ny manampahaizana asaina hivahiny ao amin' ny BFM&nbsp;TV ('''''[[:fr:BFM_TV|fr]]''''') izy nanomboka tamin' ny taona 2022<ref name=":2" /><ref name=":10" /><ref><small>"[https://video-streaming.orange.fr/actu-politique/vers-un-retrait-des-russes-de-zaporijia-en-aucun-cas-la-souverainete-de-la-centrale-ne-reviendrait-a-l-ukraine-selon-la-chercheuse-lova-rinel-CNT000001VhUtP.html? Vers un retrait des Russes de Zaporijia: "En aucun cas la souveraineté de la centrale ne reviendrait à l'Ukraine", selon la chercheuse Lova Rinel]", ''video-streaming.orange.fr''</small></ref>, sy ao amin' ny LCI ('''''[[:fr:LCI|fr]]''''') ary ao amin' ny France Info TV mba haneho hevitra momba ny olana nokleary<ref name=":2" />. I Lova Rinel koa dia mpanoratra ao amin' ny ''Revue de Défense nationale'' (ohatra: "La Bombe, le Président et le Peuple", "Le bon, la brute et le truand"), ary niara-nanoratra lahatsoratra iray ao amin' ny ''Libération'' (ohatra: "En finir avec les essais") momba ny fampitsaharana ny andrana nokleary<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Malagasy am-pielezana any Frantsa]] * [[Zanaka am-pielezana malagasy]] == Loharano sy fanamarihana == s94ec0b23pq0rvyhg1238w3thbau1o0 0 295121 1151248 1149409 2026-09-25T22:15:55Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151248 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rural Life, Madagascar.jpg|vignette|339x339px|Fiainana eny ambanivohitr' i Madagasikara]] Ny '''fiarahamonina malagasy''' dia ahitana taratra ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran]]' ny firenena malagasy sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny zavatra iainan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] eto amin' ny taniny<ref><small>"[https://www.britannica.com/place/Madagascar/Daily-life-and-social-customs? Daily life and social customs in Madagascar in Cultural life]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref name=":0"><small>"[https://www.wildmadagascar.org/people/culture.html? Malagasy culture: Traditional Culture in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref>. Satria eo am-pihaonan' i [[Afrika]] sy i [[Azia]] no misy an' i [[Madagasikara]] dia manana ny maha-izy azy manokana izay novolavolain' ny kolontsana [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]], [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]], [[Arabo (vahoaka)|arabo]], [[Eorôpeana (vahoaka)|eorôpeana]] ary [[Indiana (vahoaka)|indiana]] ny fiarahamonina malagasy<ref name=":1"><small>"[https://www.wildmadagascar.org/people/home.html? The Malagasy]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://evisa-madagascar.it.com/culture-of-madagascar-a-rich-tapestry-of-tradition-and-diversity/ The Culture of Madagascar: A Rich Tapestry of Tradition and Diversity]", ''evisa-madagascar.it.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-rich-tapestry-of-madagascar-s-cultural-heritage-2608758a.html? The Rich Tapestry of Madagascar's Cultural Heritage] {{Wayback|url=https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-rich-tapestry-of-madagascar-s-cultural-heritage-2608758a.html |date=20250820030528 }}", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref><small>"[https://kreolmagazine.com/culture/history-and-culture/madagascar-how-creole-culture-has-embedded-itself-into-the-community/ Madagascar – How Creole culture has embedded itself into the community]", ''kreolmagazine.com''</small></ref>. Nisy vokany lalina tamin' ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika teto amin' ny Nosy koa ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] (1896-1960)<ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/history/index.html? A Historical Timeline for Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.pasiri.org/general-8-50? A decolonial reading of Madagascar’s national cultural policy]", ''www.pasiri.org''</small></ref> sy ny [[fanatontoloana]]. Fitambarana-tsinga maro no mamolavola ny fiarahamonina malagasy izay voamariky ny fisian' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] samihafa izay samy manana ny fomba firesany sy fiteniny kanefa mifakahazo ihany, ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]], ny fiainana ambanivohitra ary ny faharetan' ny Malagasy manoloana ny fahasahiranana ara-tsôsialy sy ara-toekarena<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref><small>"[https://cultures.fr/en/post/articles/malagasy-culture-traditions-and-unique-diversity? Malagasy culture: traditions and unique diversity]", ''cultures.fr''</small></ref><ref><small>"[https://awaymag.com/travel-magazine/madagascar-island-of-diversity.html? Madagascar: Island of Diversity]", ''awaymag.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.madamagazine.com/en/volksgruppen-madagaskars/ Tribes of Madagascar]", ''www.madamagazine.com''</small></ref>. Na eo aza ny olana isan-karazany ([[fahantrana]], tsy fitoviana, tsy fandriam-pahalemana, korontana ara-pôlitika) dia mbola velomin' ny fifamatorana matanjaka mifototra amin' ny fanajana sy ny firaisankina,fihavanana ary ny fomba amam-panao nentim-paharazana ny fiarahamonina malagasy<ref><small>"[https://shs.cairn.info/revue-pensee-plurielle-2007-3-page-123?lang=fr Visages d'exclusion à Madagascar : une tentative d'analyse des dynamiques d'exclusion sociale et de leurs conséquences sur les acteurs]", ''shs.cairn.info''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/01/20/la-solidarite-malgache-un-pilier-culturel-a-connaitre/ La solidarité malgache : un pilier culturel à connaître]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.thefec.org/news/madagascar-the-unstable/1080/ Madagascar the unstable]", ''www.thefec.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.gasigasy.mg/culture/socioculturel-madagascar-entre-le-paraitre-et-la-paresse/ Socioculturel : Madagascar entre le paraître et la paresse]", ''www.gasigasy.mg''</small></ref>. == Fiaviana sy foko samihafa == [[Sary:Madagascar families by region Group-05.jpg|vignette|221x221px|Vehivavy sy ankizy malagasy any amin' ny faritra atsimo-atsinanana]]Niorim-ponenana teto [[Madagasikara]] ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] (avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]) tamin' ny taonarivo voalohany, ary avy eo dia tonga ny vahoaka [[Banto (vahoaka)|Banto]] (avy atsy [[Afrika]])<ref><small>"[https://www.ox.ac.uk/news/2016-05-31-crop-remains-point-surprising-early-colonisers-madagascar? Crop remains point to surprising early colonisers of Madagascar]", ''www.ox.ac.uk''</small></ref><ref><small>"[https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-madagascar? A complete history of Madagascar and the island kingdom of Merina.]", ''www.africanhistoryextra.com''</small></ref>. Nivoatra teto ny fanjakana matanjaka maro toa ny [[Fanjakan' Imerina|an' Imerina]], ny [[Fanjakana sakalava|an' ny Sakalava]], ny [[Betsimisaraka|an' ny Betsimisaraka]], sns<ref><small>"[https://universalium.en-academic.com/144689/Madagascar? Madagascar]", ''universalium.en-academic.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.britannica.com/topic/history-of-Madagascar/The-Third-Republic history of Madagascar]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/the-kingdoms-of-madagascar/ The Kingdoms of Madagascar]", ''courses.lumenlearning.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaMadagascar.htm? African Kingdoms - East Africa]", ''www.historyfiles.co.uk''</small></ref><ref><small>"[https://www.metmuseum.org/essays/kingdoms-of-madagascar-maroserana-and-merina? Kingdoms of Madagascar: Maroserana and Merina]", ''www.metmuseum.org''</small></ref>. Misy mponina 32 tapitrisa eo ho eo i [[Madagasikara]] tamin' ny taona 2024, mizara ho [[Foko eto Madagasikara|foko]] lehibe manodidina ny 20, samy manana ny mampiavaka azy ara-kolontsaina sy ara-[[Fitenim-paritra malagasy|piteniny]] ary ara-piarahamonina<ref><small>"[https://www.populationpyramid.net/fr/madagascar/2024/ Madagascar 2024]", ''www.populationpyramid.net''</small></ref><ref><small>"[https://srv1.worldometers.info/world-population/madagascar-population/ Madagascar Population (LIVE)]", ''srv1.worldometers.info''</small></ref><ref><small>"[https://statisticstimes.com/demographics/country/madagascar-demographics.php? Demographics of Madagascar]", ''statisticstimes.com''</small></ref>. Anisan' ireo foko ireo ny [[Merina]], ny [[Betsimisaraka]], ny [[Betsileo]], ny [[Tsimihety]], ny [[Sakalava]], ny [[Antandroy]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]], ny [[Mahafaly]], sns<ref><small>"[https://www.britannica.com/place/Madagascar/Ethnic-groups? Ethnic groups in Madagascar]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.britannica.com/topic/Malagasy-peoples? Malagasy peoples]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-madagascar.html? Ethnic Groups Of Madagascar]", ''www.worldatlas.com''</small></ref>. Mifandray sady mifanaja araka ny fitsipi-pihavanana manokan' ny [[Ziva|fizivana]] (na ziva) ireo foko ireo<ref><small>"[https://artsandculturesinmadagascar.blogspot.com/2015/04/arts-and-cultures-in-madagascar-people.html Arts and cultures in Madagascar]", ''artsandculturesinmadagascar.blogspot.com''</small></ref><ref><small>"[https://diego-guide-excursions.com/2024/08/22/le-fihavanana-une-valeur-fondamentale-de-la-culture-malgache/ Le Fihavanana : Une Valeur Fondamentale de la Culture Malgache]", diego-''guide-excursions.com''</small></ref><ref><small>"[https://tanikomadagascar.com/2020/01/28/ny-ziva-teo-aminny-fihavanana-malagasy/ Ny Ziva]", ''tanikomadagascar.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.rakibolana.org/rakibolana/teny/ziva? Dikan'ny teny : ziva]", ''www.rakibolana.org''</small></ref><ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/ziva? Ziva]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> nefa misy ihany indraindray ny disadisa eo amin' ny foko roa na maro, indrindra ny mpifanolo-bodirindrina. Misy koa indraindray ny fanavakavahana ara-poko sy ara-pirazanana eny amin' ny fiarahamonina indraindray. == Kolontsaina == === Soatoavina nentim-paharazna === [[Sary:Famadihana-–-dancing-with-dead.jpg|vignette|225x225px|Dihy miaraka amin' ny razana mandritra ny [[famadihana]]]] ==== Fihavanana sy ankohonana ary fianakaviana ==== Miorina amin' ny [[soatoavina]] matanjaka ny fiarahamonina malagasy. Anisan' izany ny [[fihavanana]] (firaisankina, filaminan' ny fiarahamonina) izay ivon' ny foto-pisainanana malagasy nentim-paharazana sady mifehy ny fifandraisana eo amin' ny tsirairay sy eo amin' ny [[fianakaviana]] ary eo amin' ny [[fiarahamonina]]<ref><small>"[https://www.observatoirepharos.com/pays/madagascar/le-fihavanana-mythes-et-realites-dune-valeur-garante-de-la-paix-sociale/ Le fihavanana : Mythes et réalités d’une valeur garante de la paix sociale]", ''www.observatoirepharos.com''</small></ref><ref><small>"[https://kasaina-event.com/linteret-des-malgaches-pour-les-evenements-a-madagascar-lesprit-du-fihavanana/ L’Intérêt des malgaches pour les événements à Madagascar : l’esprit du « fihavanana »] {{Wayback|url=https://kasaina-event.com/linteret-des-malgaches-pour-les-evenements-a-madagascar-lesprit-du-fihavanana/ |date=20250811194134 }}", ''kasaina-event.com''</small></ref><ref><small>"[https://generationvoyage.fr/fihavanana-esprit-entraide-partage-madagascar/ Le fihavanana, le reflet de l’esprit d’entraide et de partage à Madagascar]", ''generationvoyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://diego-guide-excursions.com/2024/08/22/le-fihavanana-une-valeur-fondamentale-de-la-culture-malgache/ Le Fihavanana : Une Valeur Fondamentale de la Culture Malgache]", ''diego-guide-excursions.com''</small></ref><ref><small>"[https://shs.cairn.info/revue-tiers-monde-2008-3-page-507?lang=fr& Le Fihavanana à Madagascar : lien social] [https://shs.cairn.info/revue-tiers-monde-2008-3-page-507?lang=fr& et économiques des communautés rurales]", ''shs.cairn.info''</small></ref>. Eo amin' ny Malagasy dia misy ny [[ankohonana]] izay ahitana ny [[ray aman-dreny]] sy ny zanany, izay môdely mbola manjaka eto Madagasikara<ref><small>"[https://bettercarenetwork.org/french-section/ressources/evolution-des-structures-familiales-malgaches-et-prise-en-charge-des-enfants-%C3%A0-madagascar-une? Evolution des structures familiales malgaches et prise en charge des enfants à Madagascar : une analyse à partir des Enquêtes Démographiques et de Santé (EDS)]", ''bettercarenetwork.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/04/limportance-de-la-famille-dans-la-culture-malgache/ L’importance de la famille dans la culture malgache]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref>. Ao koa ny [[fianakaviana]] izay mivelatra mihoatra ny [[tokantrano]] sy ny ankohonana ka ahitana tambajotra midadasika misy ny mpinakavy, ny mpihavana, ary hatramin' ny razamben' ny raibe sy ny renibe. Soatoavina manan-danja ny [[firaisankina]] sy ny [[fifanampiana]] eo anivon' ny fianakaviana<ref><small>"[https://uvhw.de/files/3_uvHW_Leseproben/uvHW-134-2_LIVRE.pdf Fihavanana – La vision d’ une société paisible à Madagascar]", ''uvhw.de''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascartravel.com/the-importance-of-the-malagasy-extended-family? The importance of the Malagasy extended family]", ''www.madagascartravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/overview/loc/29-family.html? Social Structure and Family in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref>. Zava-dehibe eo amin' ny Malagasy ny fianakaviana: dingana lehibe amin' ny fahazoana sata feno eo amin' ny fiarahamonina malagasy ny hoe lasa ray na reny. Mahatonga ny [[fanambadiana]] hisy heviny ny fahaterahan' ny zaza iray<ref><small>"[https://www.persee.fr/doc/tiers_1293-8882_2005_num_46_182_5914? Devenir parent en milieu Malgache. Évolution dans la province d'Antananarivo]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/12/les-coutumes-de-mariage-a-madagascar-un-parcours-culturel-fascinant/ Les coutumes de mariage à Madagascar : un parcours culturel fascinant]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/15/limportance-de-la-famille-a-madagascar-cultivez-des-liens-authentiques/ L’importance de la famille à Madagascar : cultivez des liens authentiques]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lhebdomada.com/culture-interessante-mariage-traditionnel-malgache/ La culture intéressante du mariage traditionnel malgache]", ''www.lhebdomada.com''</small></ref>. ==== Fanajana ny zokiolona ==== Mitoetra ho ivon' ny firindrana eo amin' ny fiarahamonina ny fanajana ny zokiolona ([[raiamandreny]]) sy ny mpitondra nentim-paharazana ([[Fanandroana|mpanandro]], [[tangalamena]]) indrindra any ambanivohitra<ref><small>"[https://malagasyculturalvoices.blogspot.com/2010/09/malagasy-values-attitude-towards-age.html? Malagasy Values: Attitude Towards Age]", ''malagasyculturalvoices.blogspot.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.adventurehorizons.africa/local-customs-etiquette-in-madagascar-a-guide-for-travelers Local Customs & Etiquette in Madagascar: A Guide for Traveler]", ''www.vivytravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.vivytravel.com/mpanandro-malagasy/ Mpanandro Malagasy]", ''www.vivytravel.com''</small></ref>. Amin' ny ankapobeny dia misy ambaratongam-pahefana ny fiarahamonina malagasy. Miorim-paka lalina ny fanajana ny taona sy ny zokiolona ary ny manam-pahefana, ary misy fiantraikany amin' ny fifandraisana ara-tsôsialy sy amin' ny fandraisana fanapahan-kevitra izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.rivermate.com/guides/madagascar/cultural-considerations? Cultural Considerations in Madagascar]", ''www.rivermate.com''</small></ref>. ==== Sarangam-poko ==== Mbola hita taratra eo amin' ny toetsain' ny Malagasy ao amin' ny faritra sasany ny fisian' ny [[Sarangam-poko eto Madagasikara|sarangam-poko]] taloha ([[andriana]], taranak' [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] sns)<ref><small>"[https://v3.elogeo.com/madagascar/decouvrir-le-pays/culture-et-patrimoine/usages-et-traditions? Madagascar] {{Wayback|url=https://v3.elogeo.com/madagascar/decouvrir-le-pays/culture-et-patrimoine/usages-et-traditions? |date=20250820022623 }} {{Wayback|url=https://v3.elogeo.com/madagascar/decouvrir-le-pays/culture-et-patrimoine/usages-et-traditions |date=20250820022623 }}", ''v3.elogeo.com''</small></ref><ref><small>"[https://books.openedition.org/pur/467? La géographie invisible de la ville : l’inscription des castes dans l’espace urbain à Tananarive (Madagascar)]", ''books.openedition.org''</small></ref><ref><small>"[https://lexpress.mg/07/02/2018/des-differences-sociales-jusquau-sein-des-castes/ Des différences sociales jusqu’au sein des castes]", ''lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://wikimonde.com/article/Noblesse_malgache? Noblesse malgache]", ''wikimonde.com''</small></ref>. === Singa ara-kolontsaina hafa === ==== Fiteny ==== Ny [[fiteny malagasy]], izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostroneziana]], no [[fitenim-pirenena]] sy [[fiteny ôfisialy]], izay anisan' ny fototra iorenan' ny [[Firaisam-pirenena|firaisam-pirenen]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Fiteny ôfisialy koa ny [[fiteny frantsay]], indrindra eo amin' ny fitantanan-draharaha sy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]]. Saika ny Malagasy rehetra monina eto Madagasikara dia miteny malagasy, ary misy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fiovaovan]]' io fiteny io isaky ny faritra. ==== Zavakanto sy taozavatra ==== Amin' ny lafiny [[Mozika malagasy|mozika sy dihy]] dia mampiasa [[zavamaneno]] nentim-paharazana isan-karazany ny Malagasy ([[valiha]], [[Kabôsy|kabosy]]), ary manana karazana mozika toy ny [[salegy]], ny [[hiragasy]], sns. Raha momba ny nahandro kosa dia mifototra amin' ny [[vary]] sy ny [[anana]] ary [[hena]] na [[trondro]] ny sakafo malagasy ka hita taratra ao amin' izany ny fanao afrikana sy aziatika ary eorôpeana. Tena mivoatra ny asa tanana (fandrariana, sary sokitra, peta-kofehy, fipaihana vatosoa). ==== Fivavahana nentim-paharazana ==== Ny ampahany be amin' ny mponina dia manaraka [[Fivavahana nentim-paharazana malagasy|fivavahana nentim-paharazana]] izay anjakan' ny [[fivavahana amin' ny razana]]. Ny razana dia heverina ho mpanelanelana amin' ilay [[Andriamanitra (ankapobeny)|Andriamanitra]] fara tampony ([[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] na [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]]) sy ny velona. Ny mpifanarahina amin' ny fomban' ny razana ny fanapahan-kevitra manan-danja amin' ny fomban' ny razana<ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/overview/loc/28-beliefs.html? Traditional Beliefs and Religion in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://madagascar-decouverte.net/d%C3%A9couvir-madagascar/tradition/le-culte-des-anc%C3%AAtres-%C3%A0-madagascar-pratiques-et-croyances.html? Le culte des ancêtres à Madagascar : pratiques et croyances] {{Wayback|url=https://madagascar-decouverte.net/d%C3%A9couvir-madagascar/tradition/le-culte-des-anc%C3%AAtres-%C3%A0-madagascar-pratiques-et-croyances.html? |date=20250820024823 }} {{Wayback|url=https://madagascar-decouverte.net/d%C3%A9couvir-madagascar/tradition/le-culte-des-anc%C3%AAtres-%C3%A0-madagascar-pratiques-et-croyances.html |date=20250820024823 }}", ''madagascar-decouverte.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.ask.com/entertainment/unlocking-mysteries-madagascar-s-indigenous-culture-traditions? Unlocking the Mysteries of Madagascar’s Indigenous Culture and Traditions] {{Wayback|url=https://www.ask.com/entertainment/unlocking-mysteries-madagascar-s-indigenous-culture-traditions? |date=20250807102539 }} {{Wayback|url=https://www.ask.com/entertainment/unlocking-mysteries-madagascar-s-indigenous-culture-traditions |date=20250807102539 }}", ''www.ask.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.persee.fr/doc/jafr_0037-9166_1932_num_2_2_1533? A Madagascar, anciennes croyances et coutumes.]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.ile-rouge.com/culture-malgache/ Madagascar, un pays polyculturel]", ''www.ile-rouge.com''</small></ref>. ==== Kristianisma sy silamo ==== [[Sary:Royal chapel exterior Rova of Antananarivo Madagascar 2013.JPG|vignette|319x319px|Fiangonana ao amin' ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' Antananarivo]]]] Manodidina ny 40–45&nbsp;% amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianina]] ([[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]], [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] sns).Misy ny manaraka ny [[Silamo|finoana silamo]], indrindra ny mponina any any avaratra-andrefana. Fanao mahazatra ny Malagasy maro ny mampifangaro ny finoan-drazana amin' ny finoaa kristiana na amin' ny finoana silamo ([[sinkretisma]]). === Fomban-drazana sy fandrosoana === [[Sary:Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg|vignette|Ny [[farihin' Anosy]] ao [[Antananarivo]]]] Mbola mitana anjara toerana lehibe ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] hita eo amin' ny fombafomba fandevenana (toy ny [[famadihana]] sy ny maro hafa) sy ny [[Fady (malagasy)|fady]] (momba ny sakafo, ny toerana, ny fitondran-tena sns) ary ny fombam-poko izay mbola tena voahaja, indrindra any ambanivohitra. Na izany aza dia mirona kokoa amin' ny kolontsana tandrefana ny tanora eny an-tanàn-dehibe - indrindra any amin' ny tanàn-dehibe toa an' [[Antananarivo]], [[Toamasina]], [[Antsiranana]], sns - izay indraindray ifandroritan' ny fomban-drazana malagasy sy ny fombam-piainana môderina. Nisy fiantraikany teo amin' ny fiarahamonina malagasy amin' izao fotoana izao ny fomba fiainana môderina sy ny fivavahana voalamina (indrindra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Silamo eto Madagasikara|silamo]]), nefa voatahiry ny finoana sy fomba amam-panao nentim-paharazana maro. === Ny anjara toeran' ny vehivavy === [[Sary:Kakapizon and chips food vendor in Antananarivo Madagascar.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vehivavy mivarotra kakapizô sy tsipsa ao [[Antananarivo]]]] Manana anjara toerana nentim-paharazana lehibe ao amin' ny fianakaviana sy ao an-tokantrano ny [[vehivavy]] malagasy. Any amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] sasany dia afaka mandova, mitantana fananana, na mitarika lanonana lehibe mihitsy aza ny vehivavy. Na izany aza dia mbola mitohy ny olana momba ny [[Fitovian' ny lahy sy ny vavy|fitovian']] [[Fitovian' ny lahy sy ny vavy|ny lahy sy ny vavy]] sy ny fahazoana fanabeazana ary ny fahazoana asa ara-dalàna. == Toekarena sy pôlitika == === Toekarena sy mponina === Miaina any ambanivohitra ny ankamaroan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Na dia mitombo aza ny sehatry ny serivisy dia mbola miankina amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] ihany ny ampahany be amin' ny mponina amin' ny fivelomany. Manodidina ny 70&nbsp;% amin' ny mponina no mivelona amin' ny [[fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Kafe (zavamaniry)|kafe]]) sy ny [[fiompiana]]. Manjaka ny fiharian-karena ivelan' ny ara-dalàna (mpivarotra madinika, asa tanana, sns.). Latsaky ny 15 taona ny ampahany be amin' ny Malagasy. Miovaova be ny sokajin' olona ao amin' ny tokantrano sy ny fomba fiaina eo amin' ny faritra ambanivohitra sy an-tanàn-dehibe. === Fiainana ara-pôlitika === Ankehitriny dia miasa ny [[fiarahamonim-pirenena]] nefa voasembantsemban' ny tsy fahamarin-toerana ara-pôlitika. Mifandimby ny fanantenana demôkratika sy ny krizy pôlitika ([[fanonganam-panjakana]], fanoherana ny voka-pifidianana). Mitana anjara asa lehibe ny [[fokonolona]] eo amin' ny fiarahamonina eny amin' ny [[fokontany]]. == Fanamby sy ny olana ankehitriny == [[Sary:Housing in southern Madagascar 001.jpg|vignette|265x265px|Trano ao amin' ny tanàna any atsimo amin' i Madagasikara]] Betsaka ny fanamby sy ny olana atrehin' ny fiarahamonina malagasy ka anisan' izany ny tsy fitoviana ara-tsôsialy: olana lehibe ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana]], indrindra ny any ambanivohitra; be lavitra ny mahantra (mihoatra ny roa ampahatelon' ny Malagasy no miaina ambanin' ny [[tokonam-pahantrana]]); mivangongo eny an-tanàn-dehibe ny harena (indrindra ao [[Antananarivo]] sy ao [[Toamasina]]). Eo amin' ny lafiny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] dia mbola maro ny tsy tafiditra amin' ny fampianarana manaraka fenitra. Misy olana ihany koa ny lafiny ara-pahasalamana: tsy ampy ny fotodrafitrasam-pitsaboana any amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]]. Mitombo haingana ny tanàn-dehibe tsirairay, nefa matetika amin' ny fomba tsy voalamina izany fitomboana izany. Misy ny fifindran' ny mponina avy any ambanivohitra mankany an-tanàn-dehibe, ka miteraka fiovana eo amin' ny rafitra sôsialy izany. == Jereo koa == * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Fahantrana eto Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == o0cnaokvtvnf2xwlpt0lxsa9oi1xvem 0 295146 1151275 1138164 2026-09-26T03:52:01Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151275 wikitext text/x-wiki [[Sary:Opuntia stricta fruit.jpg|vignette|377x377px|Raketamena (''[[Opuntia stricta]]'')]] Ny '''raketa''' na '''raiketa''' na '''reketa''' na '''rakaita'''<ref name=":8"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/278848886_Opuntia_spp_prickly_pear_raiketa_rakaita_raketa Opuntia spp., prickly pear, raiketa, rakaita, raketa]", ''www.researchgate.net''</small></ref> dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Cactaceae]]'', izay nampidirina teto [[Madagasikara]], indrindra ireo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Opuntia]]''<ref name=":0"><small>"[https://www.fedfedfed.com/sliced/how-a-french-botanist-brought-famine-to-madagascar-by-weaponizing-a-parasite? How a French botanist brought famine to Madagascar by weaponizing a parasite]", ''www.fedfedfed.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.unicef.org/madagascar/media/2721/file/La%20valorisation%20du%20cactus%20pour%20le%20d%C3%A9veloppement.pdf? Valorisation du cactus pour le développement]", ''www.unicef.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/344157339_The_Effect_of_Introduced_Opuntia_Cactaceae_Species_on_Landscape_Connectivity_and_Ecosystem_Service_Provision_in_Southern_Madagascar? The Effect of Introduced Opuntia (Cactaceae) Species on Landscape Connectivity and Ecosystem Service Provision in Southern Madagascar]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref name=":9"><small>Allorge, Matitle-Ferro ''Cactus et cochenilles introduites à Madagascar : mise au point à l'appui des collections historiques du MNHN à Paris [Cactcaea;Hemiptera;Dactylopiidae]'' Revue Française d'Entomologie (N.S.) 2011, 33(1-4):55-64</small></ref><ref name=":10"><small>Kaufmann, Jeffrey C., ''La Question des Raketa : Colonial Struggles with Prickly Pear Cactus in Southern Madagascar, 1900-1923'', Ethnohistory - Volume 48, Number 1-2, Winter-Spring 2001, <abbr>p.</abbr> 87-121 Duke University Press</small></ref>. Ny karazana ''Cactaceae'' hafa mifandraika (toy ny ''[[Brasiliopuntia]]'' na ny ''[[Cylindropuntia]]'') dia mety hahazo an' io anarana io ihany koa arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny faritra. == Ny karazana raketa misy == === Vondron-karazana ''Opuntia'' === ==== ''Opuntia ficus-indica'' ==== [[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|257x257px|Raketagasy ''([[Opuntia ficus-indica]])'']] Ity karazana raketa ity (''[[Opuntia ficus-indica]]'') dia nampidirina avy any [[Amerika Afovoany]]<ref><small>"[https://www.cactuspro.com/encyclo/Opuntia/ficus-indica? Opuntia ficus-indica (L.) Miller 1768]", ''www.cactuspro.com''</small></ref>. Amin' ny teny malagasy any amin' ny faritra aniriany dia ntsoina hoe ''raketa gasy'' ity karazana ity<ref name=":5"><small>"[https://journals.openedition.org/oceanindien/729?lang=en& From Ratsiraka to Ravalomanana - Changing Narratives of Prickly Pears in Dryland Madagascar] ", ''journals.openedition.org''</small></ref>. Misy koa ny endriny atao hoe ''raketa vazaha'' na ''raketa sonjo''<ref name=":5" />. Zavamaniry mahazaka toetany maina ity karazana ity, izay ambolena betsaka any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Madagasikara]]. Azo hanina ny voany izay vitsy tsilo<ref name=":11"><small>"[https://www.persee.fr/doc/bagf_0004-5322_1934_num_11_77_6841? La disparition des Opuntia et les famines périodiques dans le Sud de Madagascar]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://slidetodoc.com/les-plantes-invasives-madagascar-les-plantes-envahissantes-madagascar/ Les plantes invasives Madagascar]", ''slidetodoc.com''</small></ref>. Fisaka sady be nofony ny tahony izay antsoin' ny olona hoe "raviny". Mavo na maitso na volomboasary ny voany miendrika atody sady misy vihiny maro. Ampiasaina hohanin' ny biby fiompy (indrindra ny [[omby]]) ihany koa ity karazana raketa ity. ==== ''Opuntia stricta'' ==== [[Sary:Opuntia stricta, Sète, Hérault 01.jpg|vignette|263x263px|''[[Opuntia stricta]]'']] Ny ''[[Opuntia stricta]]'' dia karazan-javamaniry tena manafika any [[Androy]]<ref name=":2"><small>"[https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1925_num_5_50_4336? L'utilisation des Opuntias en Androy (Extrême Sud de Madagascar).]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref name=":6"><small>"[https://www.journalmcd.com/index.php/mcd/article/view/mcd.v13i1.5? Potential of Opuntia seed oil for livelihood improvement in semi-arid Madagascar] {{Wayback|url=https://www.journalmcd.com/index.php/mcd/article/view/mcd.v13i1.5? |date=20220820031124 }} {{Wayback|url=https://www.journalmcd.com/index.php/mcd/article/view/mcd.v13i1.5 |date=20220820031124 }}", ''www.journalmcd.com''</small></ref>. Misy tsilo sy volovolo manindrona maro izy. Tsy dia ampiasaina ho sakafon' olona izy io<ref><small>"[https://www.actahort.org/books/1247/1247_10.htm? Nutritive value of raketamena (''Opuntia stricta'') as a fodder in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.actahort.org/books/1247/1247_10.htm |date=20240904094315 }}", ''www.actahort.org''</small></ref><ref name=":2" />. Nosokajian' ny [[Global Invasive Species Programme]] (GISP) ho karazana manafika laharam-pahamehana ny ''Opuntia stricta''. Nisy ny prôgrama momba ny ady biôlôjika hifehezana an' ity zavamaniry ity amin' ny alalan' ny fampidirana ny samoina ''[[Cactoblastis cactorum]]''<ref><small>"[https://www.youtube.com/watch?v=XNoLlnLrDyM&utm Raketa mena, Red Cactus - an invasive plant in Androy Madagascar - Trailer]", ''www.youtube.com''</small></ref>.[[Sary:Opuntia monacantha.jpg|vignette|221x221px|''Opuntia monacantha''|ankavia]] ==== ''Opuntia monacantha'' ==== Nampidirina eto Madagasikara ihany koa ity karazana atao hoe ''[[Opuntia monacantha]]'' ity nefa tsy dia fahita firy. Ny tahony ("raviny") dia manify sady misy tsilo betsaka. Afaka atao safiotra amin' ny karazana raketa hafa izy io<ref name=":6" /><ref name=":1"><small>"[https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-5412_1947_num_27_301_6122? Époques d'introduction des ''Opuntias monacantha'' dans le Sud de Madagascar]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/10.1079/cabicompendium.120172? ''Opuntia monacantha'' (common prickly pear)]", ''www.cabidigitallibrary.org''</small></ref>. ==== ''Opuntia cochenillifera'' ==== [[Sary:Opuntia cochenillifera, Kumasi, Ghana - 20080318.jpg|ankavia|vignette|237x237px|''Opuntia cochenillifera'']] Ny ''[[Opuntia cochenillifera]]'' dia manana tahony ("raviny") fisaka, ary borobory mena ny voniny. Any amin' ny faritra sasany, ny ''Opuntia cochenillifera'' (izay nantsoina taty aorina hoe ''[[Nopalea cochenillifera]]'') dia nambolena ho hanin' ny lolo ''Coccoidea''<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref><small>Andriamparany J. et al. (2015). ''Ethnobotanical uses of Opuntia''… ; Projet PACE (2001). p. 42</small></ref><ref name=":3"><small>Bosser, J. (1971). ''Flore de Madagascar et des Comores'' – Cactaceae. p. 9</small></ref><ref name=":16" />. ==== Karazana hafa ==== [[Sary:Opuntia tomentosa (Cactaceae) - Nopal chamacuelo.jpg|vignette|169x169px|[[Opuntia tomentosa|''Opuntia tomentosa'']]]][[Sary:Nopal camueso (Opuntia robusta) STRDHGTOMX.jpg|vignette|207x207px|''[[Opuntia robusta]]''|ankavia]] * [[Opuntia tomentosa|''Opuntia tomentosa'']] ('''''[[:en:Opuntia_tomentosa|en]]''''')('''''[[:es:Opuntia_tomentosa|es]]''''')<ref name=":7"><small>Kaufmann, Jeffrey C. (2000). "[https://www.jstor.org/stable/3172111 Forget the Numbers: The Case of a Madagascar Famine]". ''History in Africa''. 27: 143–157. doi:10.2307/3172111. ISSN 0361-5413. JSTOR 3172111.</small></ref> * [[Opuntia robusta|''Opuntia robusta'']] ('''''[[:en:Opuntia_robusta|en]]''''')<ref name=":7" /> * ''Opuntia vulgaris'' ('''''[[:fr:Opuntia_vulgaris|fr]]''''')<ref name=":7" /> (anarana hafan' ny ''[[Opuntia ficus-indica]] sa [[Opuntia monacantha]]?'') * ''[[Opuntia streptacantha]]'' ('''''[[:es:Opuntia_streptacantha|es]]''''')<ref name=":6" /> * ''[[Opuntia dillenii]]'' ('''''[[:es:Opuntia_dillenii|es]]''''')<ref name=":6" /><ref name=":16"><small>"[https://www.ilerouge.org/documents/Allorge%20&%20Matile.pdf Cactus et cochenilles introduits à Madagascar]", ''www.ilerouge.org''</small></ref> * ''[[Opuntia phaeacantha]]'' ('''''[[:en:Opuntia_phaeacantha|en]]''''')<ref name=":6" /> === Vondron-karazana hafa === Ireto vondron-karazana manaraka ireto dia tsy miely patrana fa amin' ny faritra iray (tsy toy ny ''[[Opuntia]]'' izay betsaka any amin' ny faritra atsimon' i [[Madagasikara]]) fa matetika ambolen' olona anaty zaridaina. ==== ''Cylindropuntia'' ==== [[Sary:Chain-fruit cholla.jpg|vignette|216x216px|''[[Cylindropuntia fulgida]]'']] Ny ''[[Cylindropuntia]]'' (izay nantsoina teo aloha hoe ''Opuntia'' subgen. ''Cylindropuntia'') dia fantatra amin' ny rantsany mizarazara sady miendrika varingarina ary be tsilony<ref><small>Bosser, 1971, p. 13</small></ref>. Mahalana no ambolena eto [[Madagasikara]] izy io, saingy misy ny tahirin-kevitra vitsy miresaka ny fampidirana azy teto Madagasikara<ref name=":4"><small>"[https://traveltoeat.com/succulent-and-cactus-gardens-of-the-relais-de-la-reine-in-madagascar/ Succulent and Cactus Gardens of the Relais de la Reine in Madagascar]", ''traveltoeat.com''</small></ref>. Mety nahatonga fampifangaroana azy amin' ny ''Opuntia'' ny endriny<ref><small>Andriamparany et al., 2015, p. 43)</small></ref>. ==== ''Brasiliopuntia'' ==== [[Sary:Brasiliopuntia brasiliensis kz01.jpg|vignette|''[[Brasiliopuntia brasiliensis]]'']] Ny ''[[Brasiliopuntia]]'' dia vondron-karazana manana sampana ("raviny") manify, izay tsy ahitana afa-tsy karazana iray (''[[Brasiliopuntia brasiliensis]]''), dia voalaza fa nampidirana tsindraindray amin' ny zaridaina bôtanika na ho fahalianana amin' ny fambolena voninkazo any atsinanana (any [[Toamasina]] ohatra)<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref><small>Projet PACE (2001).</small></ref>. ==== Fanampiny ==== [[Sary:Cereus hexagonus2WADE.jpg|ankavia|vignette|223x223px|''[[Cereus hexagonus]]'']] Novolena eto Madagasikara koa ny ''[[Cereus hexagonus]]''<ref name=":16" />. == Tantara == === Fiaviana sy fampidirana ary fiitarana === [[Sary:Opuntia monacantha.jpg|vignette|224x224px|''Opuntia monacantha'']] Ny ''[[Opuntia monacantha]]'' na ''[[Opuntia ficus-indica]]'' dia nampidirin' ny manam-pahefana mpanjanaka frantsay, izay nampiasa azy io hatao fefy manodidina ny tobiny teto [[Madagasikara]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 (tamin' ny taona 1768-1770), indrindra fa tao [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] (na [[Tolagnaro|Taolanaro]]). Nitombo haingana ity zavamaniry ity tany amin' ny faritra somary maina any atsimon’ ny Nosy, indrindra any amin’ ny faritra [[Mahafaly]] sy [[Faritra Androy|Androy]]. Lasa tena ilaina ny raketa. Natao fefy miaro tanàna sy tanim-boly ny raketa, sady loharanon-tsakafo ho an' ny biby fiompy amin' ny fotoan' ny main-tany, indraindray misolo ny [[kijana]] mahazatra. Fanampian-tsakafo ho an' ny olombelona amin' ny fotoan' ny [[mosary]] koa ny raketa: ny voany dia hanin' ny mponina. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny fampivoarana ny fiompiana tany atsimo izy io, ka nahatonga ny [[fiompiana omby]] hiitatra tany amin' ny faritra tsy ampy loharanon-karena<ref name=":12"><small>"[https://docslib.org/doc/1570692/introduced-opuntia-spp-in-southern-madagascar? ntroduced Opuntia spp. in Southern Madagascar: Problems and Opportunities]", ''docslib.org''</small></ref><ref name=":13"><small>"[https://aquila.usm.edu/fac_pubs/8243/ Prickly Pear Cactus and Pastoralism in Southwest Madagascar]a''quila.usm.edu''</small> </ref>. === Lasa olana ara-tontolo iainana sy ara-pahasalamana === Niteraka voka-dratsy ny fanafihana haingana nataon' ny raketa: nilaozan' ny mponina ny saha nanirian' ny raketa be loatra. Naratra matetika ny [[omby]] (tsilo amin' ny [[lela]], loaka amin' ny [[tsinay]]), niteraka olana eo amin' ny taovam-pisefoan' ny olona koa ny volon-draketa, sady nahatonga toberkolôzin' omby<ref name=":12" /><ref name=":14"><small>"[https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1928_num_8_77_4035? À propos de l'Opuntia épineux de Madagascar]", ''www.persee.fr''</small></ref>. === Famongorana biôlôjika sy faharavana nitera-doza === [[Sary:Dactylopius opuntiae on Opuntia ficus-indica.jpg|vignette|285x285px|''Dactylopius opuntiae'']] Tamin' ny taona 1923–1924 dia nampidirin' ny manam-pahefana mpanjana-tany ny bibikely ''[[Dactylopius coccus]]'' na ny ''[[Dactylopius opuntiae]]'' avy ao [[La Réunion]] ho any amin' ny faritr' i [[Faritanin' i Toliara|Toliara]] mba hamongorana ireo zavamaniry izay heverina ho manafika ireo<ref name=":8" /><ref name=":11" /><ref name=":16" />. Niparitaka tamin' ny hafainganam-pandeha 100 km isan-taona teo ho eo ireo lolo ireo, ka nandrava tanteraka ny raketa manerana ny faritra atsimon' ny Nosy<ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":14" />. [[Sary:Dactylopius coccus (Barlovento) 04 ies.jpg|vignette|''Dactylopius coccus''|ankavia|207x207px]] Niteraka voka-dratsy ny faharavan' ny raketa tampoka: tsy ampy rano sy sakafo ny mponina sy ny biby fiompiny, ka niharan' ny [[mosary]] niely patrana izay fantatra amin' ny anarana hoe "kere" (1930–1934). Tombanana fa olona sy omby an-ketsiny maro no maty na voatery nifindra fonenana<ref name=":8" /><ref name=":11" /><ref name=":2" />. Nipoitra ny adihevitra mafana teo amin' ny olo-malaza mpanjanaka roa: nilaza i [[Raymond Decary]] fa ny fanjavonan' ny raketa dia nahatonga ny faritra sasany tsy hisy mponina sady niteraka mosary sy fifindra-monina<ref name=":8" /><ref name=":2" /><ref name=":13" /><ref name=":14" /><ref name=":15"><small>"[https://link.springer.com/article/10.1007/s10530-017-1453-x? Distribution and socio-ecological impacts of the invasive alien cactus ''Opuntia stricta'' in eastern Africa]", ''link.springer.com''</small></ref>. Mifanohitra amin' izany ny hevitr' i [[Henri Perrier de La Bâthie]] izay nihevitra fa, na dia mahasoa aza ny raketa dia tsy ny famongorana azy ireo no tena fototry ny mosary izay efa nisy hatramin' izay<ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref name=":10" />. === Famerenana ny raketa sy zava-misy ankehitriny === [[Sary:Opuntia stricta, Sète, Hérault 01.jpg|vignette|''[[Opuntia stricta]]''|317x317px]] Taorian' ilay mosary nahatsiravina dia naverina novolena tany atsimo ny karazana raketa vaovao mahatohitra ny lolo, ka nahatonga ny raketa haka ny toerany tsikelikely ao amin' ny toekarena any an-toerana<ref name=":14" />. Ankehitriny dia misy karazana raketa maromaro (indrindra fa ny ''[[Opuntia stricta]]'' sy ny ''[[Opuntia monacantha]]'' ary ny ''[[Opuntia ficus-indica]]''), izay mbola manafika faritra sasany misy mponina na tany kotra<ref name=":15" /><ref><small>"[https://www.mdpi.com/2223-7747/11/23/3334? Challenges Inherent in Controlling Prickly Pear Species; a Global Review of the Properties of ''Opuntia stricta, Opuntia ficus-indica'' and ''Opuntia monacantha'']", ''www.mdpi.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.flickr.com/photos/33037982%40N04/3453199481? Opuntia cactus flower]", ''www.flickr.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/10.1079/cabicompendium.120172? Opuntia monacantha (common prickly pear)]", ''www.cabidigitallibrary.org''</small></ref>. == Fanovozan-kevitra == * Andriamparany J. et al. (2015) – ''Ethnobotanical uses of Opuntia in southern Madagascar.'' * Bosser, J. (1971). ''Flore de Madagascar et des Comores – Cactaceae.'' * [[Raymond Decary|Decary, Raymond]], "Le cactus à Madagascar" ''Journal d’agriculture tropicale'', 1925, 25(137), p. 56–60., Ethnobotanical surveys du CNRE ou de l’Université d’Antananarivo. * FAO Madagascar : rapport sur la sécurité alimentaire et les plantes de survie dans le Sud. * FAO Madagascar (2019), ''Rôle des raketa dans la résilience alimentaire du Sud.'' * GISP / PACE Madagascar (2001), ''Études d’impact écologique d’Opuntia stricta.'' * Griffiths, D., & Hare, R. C., "The prickly pear problem in Madagascar", ''Cactus and Succulent Journal of America'', 1931. * Kottak, Conrad P., "Madagascar: Society and History", ''Anthropology: The Exploration of Human Diversity'', 1982. * [[Jean Laborde|Laborde, Jean]], ''Rapports sur l’introduction des plantes utiles à Madagascar (XIXe siècle).'' * Moat & Smith (2007). ''Atlas of the Vegetation of Madagascar.'' * [[Henri Perrier de La Bâthie|Perrier de la Bâthie, Henri]], "Notes sur les Cactées de Madagascar", ''Bulletin du Muséum national d’Histoire naturelle'', 1928. * Projet PACE (2001) et ONG locales sur la gestion des espèces envahissantes (''Opuntia stricta''). * Raison, Jean-Pierre., "Crise pastorale et économie vivrière dans le Sud malgache", ''Cahiers ORSTOM. Série Sciences humaines'', 1972, vol. 9(4), p. 285–308. * Witt, A. B. R., et al., "''Opuntia spp. (prickly pear, raketa, rakaita, raketa) – Madagascar", i''n: ''Biological Control and Management of Invasive Plants in Africa''. CABI, 2018. ISBN: 9781780647086. * Zimmermann, H. G., Moran, V. C., & Hoffmann, J. H., "Biological control of invasive cactus species (''Opuntia'' spp.) in South Africa", ''African Entomology Memoir'', 2000. * Zimmermann et al. (2004), ''Biological control of invasive Opuntia spp.'' == Jereo koa == * [[Faritra Androy|Androy]] * ''[[Cactaceae]]'' * ''[[Opuntia]]'' * ''[[Opuntia ficus-indica]]'' * ''[[Opuntia stricta]]'' * ''[[Opuntia monacantha]]'' * ''[[Opuntia cochenillifera]]'' * [[Opuntia tomentosa|''Opuntia tomentosa'']] * [[Opuntia robusta|''Opuntia robusta'']] * ''[[Opuntia vulgaris]]'' * ''[[Cereus]]'' == Loharano sy fanamarihana == 1bm3ylq553xma7ycy05700smjfenjm7 0 295272 1151241 1146991 2026-09-25T20:28:26Z Youravreageavaitor 39304 1151241 wikitext text/x-wiki [[Sary:EP-MTA@PEK (20260921111109).jpg|vignette|Boeing 777]] Ny '''Raharaha Boeing 777''' dia raharaha momba ny fanomezan' ny fitondram-panjakana malagasy fanamarinan-daharam-pisoratana anarana ny fiaramanidina [[Boeing 777|Boeing 777 200ER]] miisa dimy izay nafindra an-tsokosoko tany [[Iràna]] teo anelanelan' ny volana Marsa sy Jolay 2025. Nampiasain' ny [[Singapore Airlines]] (''[[:fr:Singapore_Airlines|fr]]'') tany am-boalohany ireo fiaramanidina ireo, avy eo notahirizina tany [[Aostralia]], tany [[Indônezia]] sy tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] alohan' ny hamindrana azy any Iràna. Mba hanaronana izany famindram-pananana izany dia nisy fanaovana hosoka antontan-taratasy nomen' i [[Madagasikara]] ny orinasa antsoina UDAAN Aviation. Nipoaka ampahibemaso ilay raharaha tamin' ny volana Jolay 2025, izay nitarika ny fanesorana amin' ny toerany ny Minisitry ny Fitaterana malagasy. == Fizotran' ilay raharaha == === Talohan' ilay raharaha === Ny [[fiaramanidina]] dimy vaokasika dia [[Boeing 777|Boeing 777-200ER]] izay anisan' ny fiaramanidin' ny [[Singapore Airlines]] (''[[:fr:Singapore_Airlines|fr]]'') any [[Singaporo]] teo aloha hatramin' ny taona 2018, avy eo nafindra tany amin' ny kômpania tailandey [[NokScoot]] (''[[:fr:NokScoot|fr]]'') any [[Tailandy]] alohan' ny hametrahana azy ao anaty toeram-pitahirizana any [[Alice Springs]] ([[Aostralia]]) taorian' ny faharavan' ity kômpania ity nandritra ny valanaretina [[Covid-19]]<ref name=":0"><small>"[https://www.travelandtourworld.com/news/article/five-boeing-777s-secretly-delivered-to-iran-learn-how-they-bypassed-sanctions/ Five Boeing 777s Secretly Delivered to Iran – Learn How They Bypassed Sanctions]", ''www.travelandtourworld.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.intellinews.com/iran-acquires-boeing-jets-through-madagascar-paper-trail-amid-sanctions-393474/ Iran acquires Boeing jets through Madagascar paper trail amid sanctions]", ''www.intellinews.com''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://airinsight.com/iran-mahan-air-boeing-777/?utm_source=chatgpt.com Despite Sanctions, Iran Acquires 5 Ex-SIA Boeing 777s]", ''airinsight.com''</small></ref>. Napetraka ao amin' ny toeram-pitahirizana any Alice Springs tamin' ny 2018 ka hatramin' ny 2023 ireo fiaramanidina ireo. Ny [[Ion Aviation LLC]] (any [[Florida]], [[Etazonia]]) dia nividy azy ireo teo anelanelan' ny Septambra 2023 sy Febroary 2024<ref name=":3"><small>"[https://www.ch-aviation.com/news/156507-iran-imports-five-b777s-via-purported-malagasy-start-up? Iran imports five B777s via purported Malagasy start-up]", ''www.ch-aviation.com''</small></ref>. === Fifindrana firenena === Teo anelanelan' ny Oktobra 2023 sy Marsa 2024 dia nafindra avy any [[Alice Springs]] ho any [[Lanzhou]] ([[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]) ireo fiaramanidina ireo tamin' ny alalan' ny laharam-pisoratana anarana amerikana (Ion Aviation), avy eo nesorina avy ao amin' ny rejisitr' i [[Etazonia]] izy ireo tamin' ny faran' ny Marsa 2024<ref name=":3" /><ref name=":4"><small>"[https://www.meforum.org/mef-observer/irans-mahan-air-defies-sanctions-acquires-u-s-built-boeing-777s? Iran’s Mahan Air Defies Sanctions, Acquires U.S.-Built Boeing 777s]", ''www.meforum.org''</small></ref>. Teo anelanelan' ny Mey sy Jolay 2025 dia hita tao amin' ny seranam-piaramanidina Soekarno-Hatta (''[[:fr:Aéroport_international_Soekarno-Hatta|fr]]'') ao [[Jakarta]] (any [[Indônezia]]) ny iray amin' ireo fiaramanidina ireo fara fahakeliny (N99001 lasa 5R-RIJ)<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref><small>"[https://www.travelandtourworld.com/news/article/five-boeing-777s-secretly-delivered-to-iran-learn-how-they-bypassed-sanctions/ Five Boeing 777s Secretly Delivered to Iran – Learn How They Bypassed Sanctions]", ''www.travelandtourworld.com''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://www.ecofinagency.com/news/2907-47889-boeing-jets-to-iran-from-malagasy-paper-trail-to-questions? Boeing Jets to Iran: From Malagasy Paper Trail to Questions]", ''www.ecofinagency.com''</small></ref>. Tamin' ny 4 ka hatramin' ny 15 Jolay 2025 dia notahirizina vonjimaika tao [[Siem Reap Angkor International]] (''[[:fr:Aéroport_international_de_Siem_Reap-Angkor|fr]]'') (any [[Kambôdia|Kambôja]]) ireo fiaramanidina ireo<ref><small>"[https://simpleflying.com/boeing-777s-transfered-iran-despite-sanctions/ 5 Boeing 777s Transferred To Iran Despite Ongoing Sanctions]", ''simpleflying.com''</small></ref><ref><small>"[https://onemileatatime.com/news/iranian-aircraft-smuggling-disappearing-planes/ The Wild World Of Iranian Aircraft Smuggling, “Disappearing” Planes]", ''onemileatatime.com''</small></ref><ref name=":6"><small>"[https://www.ch-aviation.com/news/156612-madagascar-sacks-transport-minister-over-iran-scandal? Madagascar sacks transport minister over Iran Scandal]", ''www.ch-aviation.com''</small></ref>. === Fisoratana anarana malagasy === Tamin' ny 17 Janoary 2025 i [[Madagasikara]], tamin' ny alalan' ny [[Aviation civil de Madagascar]], dia namoaka taratasy fanamarina-daharam-pisoratana anarana vonjimaika (frantsay: certificats d'immatriculation provisoire na CIP) tamin' ny orinasa atao hoe UDAAN Aviation / Udaan Potentials Ltd ho an' ireo [[Boeing 777]] dimy ireo<ref name=":1" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />. Ny UDAAN Aviation dia nisoratra anarana tao amin' ny Registre du commerce et des sociétés (RCS) ao [[Antananarivo]] tamin' ny Jona 2023<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-des-cinq-aeronefs-l-Avion.html? Affaire des cinq aéronefs : l’Avion civile de Madagascar s’explique]", ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.madagascarnewsroom.com/2025/07/affaire-des-boeing-777-l-opinion-reste-dubitative.html? Affaire des Boeing 777 | L'opinion reste dubitative]", ''www.madagascarnewsroom.com''</small></ref>. Ny tanjona amin' izany dia ny hitondrana azy ireo any [[Kenià]] hanaovana fikojakojana ara-teknika, nefa tsy tonga teto Madagasikara na tany Kenià mihitsy ireo fiaramanidina ireo.<ref><small>"[https://african-aviation-news.com/2025/08/01/madagascar%E2%80%91registered-udaan-used-as-front-for-iran-to-acquire-five-boeing-777s/ Madagascar‑Registered UDAAN Used as Front for Iran to Acquire Five Boeing 777s]", ''african-aviation-news.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.agenceecofin.com/actualites/2907-130509-boeing-iran-madagascar-les-faits-les-questions-le-contexte Boeing, Iran, Madagascar : les faits, les questions, le contexte]", ''www.agenceecofin.com''</small></ref>. Ireo laharam-pisoratana anarana vonjimaika ireo dia: 5R‑RIS (msn 32334), 5R‑ISA (msn 30866), 5R‑HER (msn 28522), 5R‑IJA (msn 28527) ary 5R‑RIJ (msn 33369)<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://www.youtube.com/watch?v=bCM1Sd9Usy0 Fanazavana avy amina pilote iray momba ilay avion tratra tany Iran nampidi-kizo an' i Madagasikara]", ''Maso Madagascar TV''.</small></ref>. Telo volana no manan-kery io taratasy fanamarinana (CIP) io, izay tokony ho tapitra tamin' ny 17 Avrily 2025. Voalaza fa nisy nanao hosoka ilay taratasy fanamarinana mba hanitarana ny fe-potoana mampanan-kery azy hatramin' ny 12 Jolay 2025<ref name=":5" />. === Fahatongavana tany Iràna === Tamin' ny 15 Jolay 2025 dia niala avy any [[Siem Reap]] ([[Kambôdia|Kambôja]]) nankany Iràna ireo fiaramanidina dimy ireo, na dia efa lany andro na sandoka aza ny antontan-taratasy momba azy ireo<ref name=":5" /><ref name=":6" />. Nigadona tao [[Chabahar]] ny roa, tao [[Zahedan]] ny roa, ary tao [[Mashhad]] ny iray. Tamin' ny fahatongavan' izy ireo dia nesorina ny marika malagasy rehetra. Toa nafenina mihitsy aza ny fiaramanidina telo<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />. === Mpividy fiaramanidina === Heverin' ny maro fa ireo [[Boeing 777|Boeing 777-200ER]] dimy ireo dia nampidirina tao amin' ny andiam-piaramanidin' ny [[Mahan Air]] (''[[:fr:Mahan_Airlines|fr]]''), zotram-piaramanidina iraniana tsy miankina, izay nosazian' i [[Etazonia]] nanomboka tamin' ny taona 2011<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref><small>"[https://en.mehrnews.com/news/234851/Iran-acquires-five-giant-Boeing-planes-despite-sanctions? Iran acquires five giant Boeing planes despite sanctions] {{Wayback|url=https://en.mehrnews.com/news/234851/Iran-acquires-five-giant-Boeing-planes-despite-sanctions |date=20250802031224 }}", ''en.mehrnews.com''</small></ref>. Ity fividianana ity angamba no fisehoana voalohan' ny Boeing 777 ao amin' ny andiam-piaramanidina sivily iraniana taorian' ny fanombohan' ny fanasaziana an-taonany maro izay nanakana ny [[Iràna|Iran Air]] sy ny orinasa hafa (''[[:fr:Iran_Air|fr]]'') tsy hahazo fiaramanidina toy izany<ref><small>"[https://www.airdatanews.com/iran-again-circumvents-sanctions-to-illegally-receive-five-boeing-777-200s/ Iran Again Circumvents Sanctions to Illegally Receive Five Boeing 777-200s]", ''www.airdatanews.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.travelandtourworld.com/news/article/boeing-777s-now-join-irans-fleet-a-boost-to-tourism-and-air-travel-access-amid-restrictions/ Boeing 777s now join Iran’s Fleet: A Boost to Tourism and Air Travel Access Amid Restrictions]", ''www.travelandtourworld.com''</small></ref>. == Ny orinasa UDAAN Aviation == === Mpandray anjara ao amin' ilay raharaha === Nametraka fangatahana tany amin' ny ACM ny UDAAN Aviation mba hanoratra anarana vonjimaika ny fiaramanidina [[Boeing 777]] miisa dimy, mba hahazoan' izy ireo misidina mankany amin' ny toeram-pikojakojana fiaramanidina any [[Kenià]]. Azo tamin' ny 17 Janoary 2025 ny antontan-taratasy fanamarinana vonjimaika momba izany<ref name=":8"><small>"[https://african-aviation-news.com/2025/08/01/madagascar%e2%80%91registered-udaan-used-as-front-for-iran-to-acquire-five-boeing-777s/ Madagascar‑Registered UDAAN Used as Front for Iran to Acquire Five Boeing 777s]", ''african-aviation-news.com''</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/aviation-civile-demande-dimmatriculation-de-5-boeing-777-refusee-par-lacm/#:~:text=La%20d%C3%A9marche%20entam%C3%A9e%20par%20la,de%205%20Boeing%20777%2D212. Aviation civile : Demande d’immatriculation de 5 Boeing 777 refusée par l’ACM] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/aviation-civile-demande-dimmatriculation-de-5-boeing-777-refusee-par-lacm/#:~:text=La%20d%C3%A9marche%20entam%C3%A9e%20par%20la,de%205%20Boeing%20777%2D212. |date=20250804192607 }}", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref><ref name=":9"><small>"[https://actu.orange.mg/madagascar-reagit-a-laffaire-des-cinq-avions-qui-seraient-lies-a-liran/ Madagascar réagit à l'affaire des cinq avions qui seraient liés ç l'Iran] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/madagascar-reagit-a-laffaire-des-cinq-avions-qui-seraient-lies-a-liran/ |date=20251212060450 }}", ''actu.orange.mg''</small></ref>. === Ny mombamomba azy === Ny UDAAN Aviation dia voalaza amin' ny fomba ôfisialy fa orinasa manana ny foibeny any [[India]], nefa misoratra eto [[Madagasikara]] amin' ny anarana hoe ''Udaan Potentials Ltd'', ao amin' ny Rejistra momba ny varotra sy ny orinasa (frantsay: ''Registre du commerce et des sociétés'' na RCS) ao [[Antananarivo]] tamin' ny taona 2023, ao Analamahitsy [[Antananarivo]] ny foiben-toerany<ref name=":7" /><ref name=":10"><small>"[https://www.koolsaina.com/madagascar-au-coeur-manoeuvre-iranienne-pour-contourner-embargo/ Madagascar au cœur d'une manœuvre iranienne pour contourber l'embargo]", ''www.koolsaina.com''</small></ref>. Ny asa nambaran' ity orinasa izay tsy manana renivola afa-tsy 2 tapitrisa Ariary ity, dia ireto: fanafarana sy fanondranana vokatra avy amin' ny fambolena ([[voamadinika]], [[voanjo]], [[antsingeny]], [[zava-manitra]] fanao amin' ny sakafo, sns.), tolotra amin' ny fitaterana ana habakabaka, fikojakojana (anglisy: ''Maintenance, Repair and Overhaul'' na ''MRO''), ary fanofanana mpanamory fiaramanidina, nefa tsy manana traikefa na fotodrafitrasa voaporofo fisiana eo amin' ny sehatry ny fiaramanidina<ref name=":7" /><ref name=":9" /><ref name=":10" />. Fampahalalam-baovao maro no nanamarika fa ny Udaan Potentials Ltd dia toa orinasa fanakonan-javatra natsangana manokana hanamora ny famindrana fiaramanidina, nefa tsy misy asa momba ny fiaramanidina fantatra na mpiasa mahafeno fepetra hisahana izany ny ao aminy<ref name=":8" /><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/07/aviation-lacm-denonce-le-detournement.html? Aviation - L’ACM dénonce le détournement d’un document officiel]", ''www.lexpress.mg''</small></ref><ref name=":11"><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-des-cinq-Boeing-777-l-Etat.html? Affaire des cinq Boeing 777 : l’État porte plainte pour atteinte à la sûreté de l’Etat]", ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref>. == Vokany == === Olona voarohirohy === Nisy ny fitoriana ny UDAAN Aviation napetraka momba ny hosoka sy ny fampiasana hosoka ary koa ny fanohintohinana ny fiarovam-panjakana. Olona roa no nokarohina fa tompon' antoka tamin' ilay fisolokiana bevava tamin' ny alalan' ilay orinasa: i Khushwinder Singh ([[Indiana (vahoaka)|Indiana]]) sy i Heriniaina Rijasoa Andriamananarivo ([[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]])<ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-des-cinq-Boeing-777-l-Etat.html? Affaire Boeing 777-200 - Les deux promoteurs recherchés arrêtés]", ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref><ref name=":11" />. Nanambara i Richard Ravalomanana, filohan' ny [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimieran-doholona]], fa mpanolo-tsaina an-tsitrapo tao aminy i Khushwinder Singh<ref><small>"[https://newsmada.com/2025/07/31/avis-de-recherche-richard-ravalomanana-nie-tout-lien-avec-singh-khushwinder/ Avis de recherche: Richard Ravalomanana nie tout lien avec Singh Khushwinder]", ''newsmada.com''</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/zaza-ramandimbiarison-le-president-du-senat-doit-demissionner/ Zaza Ramandimbiarison : Le président du Sénat doit démissionner] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/zaza-ramandimbiarison-le-president-du-senat-doit-demissionner/ |date=20250802045107 }}", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref>. Niampanga ny filohan' ny Antenimieran-doholona ho mandefitra amin' ny fisian' ny mpandraharaha tsy manan-tahotra na henatra ho anisan' ny olona manodidina azy ny mpitsikera<ref><small>"[https://lgdi-madagascar.com/2025/08/02/politique/richard-ravalomanana-le-president-du-senat-qui-a-ouvert-les-portes-de-la-republique-a-un-affairiste-sans-scrupule-il-doit-demissionner/ Richard Ravalomanana : le président du Sénat qui a ouvert les portes de la République à un affairiste sans scrupule]", ''gdi-madagascar.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Affaires-Ambohimalaza-et-Boeing.html Affaires Ambohimalaza et Boeing 777 : un tournant dans l’espace public]", ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/fampidirana-olona-tsivalahara-maty-hasina-ny-andrim-panjakana-miala-ravalomanana-64432.php Fampidirana olona tsivalahara - Maty hasina ny andrim-panjakana, miala Ravalomanana !]", ''www.tiatanindrazana.mg''</small></ref>. Tamin' ny voalohany ny filohan' ny Antenimieran-doholona dia nandà ny fahafantarany an' ilay olona, ka niteraka olana momba ny fahatokisana an' io andrim-panjakana io izany<ref><small>"[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/nilaza-fa-tsy-mahalala-ani-singh-khushwinder-nijabaka-koa-ny-filohanny-antenimierandoholona-64414.php Nilaza fa tsy mahalala an’i Singh Khushiwinder - Nijabaka koa ny Filohan’ny Antenimierandoholona…]", ''www.tiatanindrazana.''mg</small></ref><ref><small>"[https://www.madagate.org/madagascar-informations-politiques/a-la-une/8408-2025-08-03-15-09-54.html Madagasikara. Raharaha Boeing 777-200 ER miisa 5 : fifampiraharahan'ny adala na «Marché de dupes» amina resaka manidin-tsidina tokoa] {{Wayback|url=https://www.madagate.org/madagascar-informations-politiques/a-la-une/8408-2025-08-03-15-09-54.html |date=20250803213302 }}", ''www.madagate.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.youtube.com/watch?v=p1usblegPLA Des preuves montrent que le général Ravalomanana ment — Boeing 777]"</small></ref>. === Fanesorana tompon' andraiki-panjakana === I [[Valéry Ramonjavelo]], minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny Toetrandro, dia nesorina tamin' ny toerany tamin' ny alalan' ny [[didim-panjakana]] satria voalaza fa nampiditra ny fitondrana malagasy tamin' ny raharaha iraisam-pirenena momba ny fiaramanidina tsy nisy fiaraha-miasa tamin' ny tompon' andraikitra ambony (filoham-pirenena sy praiminisitra). Voatendry hisahana vonjimaika an' ilay ministera ny praiminisitra [[Christian Ntsay]]<ref name=":13"><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/07/affaire-immatriculations-davions-valery.html? Affaire immatriculation d'avions - Valery Ramonjavelo évincé du gouvernement]", ''www.lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/07/ministere-des-transports-et-de-la.html? Ministère des transports et de la météorologie - Passation dans une ambiance lourde]", ''www.lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://fr.allafrica.com/stories/202507300342.html? Madagascar: Affaire « 5 boeing 777 » - Valery Ramonjavelo limogé, conseil des ministres spécial annulé]", ''fr.allafrica.com''</small></ref><ref><small>"[https://actu.orange.mg/les-membres-du-gouvernement-rappeles-a-lordre-suite-a-laffaire-des-boeing/ Les membres du gouvernement rappeles à l'ordre suite à l'affaire des Boeing] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/les-membres-du-gouvernement-rappeles-a-lordre-suite-a-laffaire-des-boeing/ |date=20250809183307 }}", ''actu.orange.mg''</small></ref>. Nanazava i Valéry Ramonjavelo taoriana kelin' ny fotoana nipoahan' ilay raharaha sy talohan' ny nanesorana azy fa izy mihitsy no nankato ny fandefasana teknisiana (avy ao amin' ny ACM) tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] mba hijery ny mombamomba ireo fiaramanidina ireo alohan' ny handefasana azy ireo any [[Kenià]] mba hokojakojaina<ref name=":13" /><ref><small>"[https://www.youtube.com/watch?v=eJcbuw_tN3U&t=72s Point de presse de Valérie Ramonjavelo, Ministre des transports et de la météorologie]", ''2424mg'' (29 Jolay 2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.agenceecofin.com/actualites/0108-130591-madagascar-deux-suspects-arretes-et-un-ministre-limoge-dans-l-affaire-des-boeing-777-retrouves-en-iran Madagascar : deux suspects arrêtés et un ministre limogé dans l’affaire des Boeing 777 retrouvés en Iran]", ''www.agenceecofin.com''</small></ref>. === Fahatongavan' ny FBI === Tonga eto [[Madagasikara]] ny mpanao famotorana avy amin' ny [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI) (''[[:fr:Federal_Bureau_of_Investigation|fr]]'') handray anjara amin' ny fanadihadiana mahakasika ity raharaha momba ny antontan-taratasy sy fiaramanidina nentina ho any [[Iràna]] ity<ref><small>"[https://laverite.mg/politique/item/24872-affaire-des-boeing-777-des-agents-du-fbi-sur-le-sol-malgache.html Affaire des Boeing 777 - Des agents du FBI sur le sol malgache] {{Wayback|url=https://laverite.mg/politique/item/24872-affaire-des-boeing-777-des-agents-du-fbi-sur-le-sol-malgache.html |date=20250805164339 }}", ''laverite.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/08/affaire-des-boeing-777-la-piste.html Affaire des BOEING 777 - La piste internationale au cœur de l’enquête]", ''www.lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.freenews.mg/raharaha-boeing-777-efa-eto-madagasikara-ny-fbi-hanadihady-hoy-ny-praiminisitra/ Raharaha Boeing 777: Eta eto Madagasikara ny FBI hanadihady, hoy ny Piraininisitra]", ''www.freenews.mg''</small></ref>. == Ny olana ilam-panazavana == === Tsy nandalo taty Madagasikara akory ny fiaramanidina dimy === Ny fiaramanidina [[Boeing 777]] dimy misoratra anarana vonjimaika sy mitondra ny sainam-pirenena malagasy dia tsy niditra teto [[Madagasikara]] mihitsy nandritra ny telo volana nampanan-kery ny antontan-taratasy momba izany, nefa tsy nisy taitra ny tompon' andraikitra malagasy. Io fifohazan' ny fitondrana malagasy amin' ny torimasony tampoka io, taorian' ny fipoahan' ilay raharana ka lasa fanta-bahoaka, dia mampametra-panontaniana ny maro<ref><small>"[https://le-bon-reflex.blogspot.com/2025/07/rebondissement-affaire-boeing-777-une.html? Rebondissement - Affaire Boeing 777 : une affaire de faux papiers qui sent l’écran de fumée à Madagascar]", ''le-bon-reflex.blogspot.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.koolsaina.com/madagascar-au-coeur-manoeuvre-iranienne-pour-contourner-embargo/ Madagascar au cœur d'une manouvre iranienne pour contourner l'embargo]", ''www.koolsaina.com''</small></ref>. === Fanitsakitsahana ny fanasazian' i Etazonia an' i Iràna === Ny [[Boeing 777]] dimy izay nafindra any [[Iràna]], na dia eo aza ny ankivy nataon' i [[Etazonia]] amin' io firenena io, dia manohintohina ny fahombiazan' ny fitsipika momba ny fanondranana entana saro-pady ary mety hanosika an' i [[Washington]] hametraka sazy faharoa na hametra ny fanampiana sy ny fifanarahana ara-barotra miaraka amin' i [[Madagasikara]]<ref name=":5" /><ref name=":12"><small>"[https://gateofafrica.com/blog/madagascar-impliquee-dans-la-vente-davions-a-liran-5-boeing-777-200er-livres-malgre-les-sanctions-internationales Madagascar impliquée dans la vente d’avions à l’Iran : 5 Boeing 777-200ER livrés malgré les sanctions internationales]", ''gateofafrica.com''</small></ref>. === Lesoka lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny fifamoivoizana ana habakabaka === Ity tranga ity dia manasongadina lesoka lehibe amin' ny rafitra mifehy ny [[fiaramanidina]] maneran-tany. Ny fampiasana ny sainam-pirenena malagasy mba hialana amin' ny ankivy dia manimba ny fitokisana iraisam-pirenena, ka manome ohatra mampidi-doza ho an' ny tambajotra hafa mitady hanao toy izany koa<ref name=":12" /><ref><small>"[https://le-bon-reflex.blogspot.com/2025/07/liran-defie-nouveau-les-sanctions-des.html? L'Iran défie à nouveau les sanctions : des Boeing 777 détournés via Madagascar attisent les tensions mondiales]", ''le-bon-reflex.blogspot.com''</small></ref>. == Fanononana an' i Mamy Ravatomanga == Taorian' ny fandosirany niaraka amin' ny praiministra [[Ntsay Christian]] tany [[Maorisy]] tamin' ny 12 Oktobra 2025, rehefa naka ny fitondrana ny miaramila avy ao amin' ny [[CAPSAT]], dia voatonona ao anatin' ny antontan-taratasy ôfisialy azon' ny [[Agence France-Presse]] (AFP), miaraka amin' i [[Valery Ramonjavelo]] sy ny tale jeneralin' ny [[Aviation civile de Madagascar]], ho anisan' ny voarohirohy tamin' ity raharaha ity, i [[Mamy Ravatomanga]]<ref><small>"[https://lexpress.mu/s/reouverture-du-dossier-de-la-vente-des-boeing-a-liran-encore-des-ramifications-mauriciennes-550731 Réouverture du dossier de la vente des Boeing à l’Iran : encore des ramifications mauriciennes]", ''L’Express (Île Maurice)'', 23 octobre 2025</small></ref><ref><small>"[https://www.africaradio.com/actualite-111625-madagascar-mamy-ravatomanga-milliardaire-en-fuite-au-coeur-du-scandale-des-boeing-777-transferes-a-l-iran Madagascar : Mamy Ravatomanga, milliardaire en fuite, au cœur du scandale des Boeing 777 transférés à l’Iran]", ''Africa Radio'', 19 octobre 2025 (consulté le 23 octobre 2025)</small></ref>. Misy amin' ny olona voatazona am-ponja ny nilaza fa izy no atidoha nikotrika io raharaha io, ankoatra an' i Valéry Ramonjavelo (minisitry ny Fitaterana teo aloha) sy ny tale jeneralin' ny Aviation civile de Madagascar (ACM), ny kôlônely [[Gervais Damasy]]. == Raha te hanampy fanovozan-kevitra == * '''Vidéo''' ** "[https://www.youtube.com/watch?v=cxI9pl7Whck Valéry Ramonjavelo - Directeur des Ressources Humaines de la STAR x SAYNA]", ''SAYNA'' (23 Jolay 2018) ** "[https://www.youtube.com/watch?v=Kht_92szXtk Valéry Ramonjavelo: Madagascar Airlines commence à retrouver la confiance de ses partenaires]", ''2424mg'' (8 Avrily 2025) ** "[https://www.youtube.com/watch?v=nLHKAosx8jg Message de Son Excellence Dr Ramonjavelo Manambahoaka Valéry - FOJAEB 2025 Madagascar]", ''Blue Eco Africa TV'' (01 Mey 2025) ** "[https://www.youtube.com/shorts/Kht_92szXtk Valéry Ramonjavelo : Madagascar Airlines commence à retrouver la confiance de ses partenaires]", ''2424mg'' (29 Jolay 2025) ** "[https://www.youtube.com/watch?v=eJcbuw_tN3U&t=72s Point de presse de Valérie Ramonjavelo, Ministre des transports et de la météorologie]", ''2424mg'' (29 Jolay 2025) ** "[https://www.youtube.com/watch?v=IoIUYxblQSw Nivoaka ny marina ! Efa tany Iran i Augustin Andriamananoro]", ''ROATELO3''. ** "[https://www.youtube.com/watch?v=p1usblegPLA Des preuves montrent que le général Ravalomanana ment — Boeing 777]" ** "[https://www.youtube.com/watch?v=zbngv4wv9ws Valan-dresaka nataon' i Richard Ravalomanana tany ivelany]", * '''Lalàna''' ** "[https://ofac.treasury.gov/sanctions-programs-and-country-information Sanctions Programs and Country Informatio]" (jereo manokana "[https://ofac.treasury.gov/sanctions-programs-and-country-information/iran-sanctions Iran Sanctions]"), ''Office of Foreign Assets Control (OFAC), U.S. Department of the Treasury'', ** [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2015-006-du-12-fevrier-2015-modifiant-et-completant-certaines-dispositions-de-la-loi-n2012-011-du-13-aout-2012-portant-code-malagasy-de-laviation-civile/ La loi n° 2012‑011 du 13 août 2012, modifiée par la loi n° 2015‑006 du 12 février 2015], ''Lexxika''. ** [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/decret-n2013-710-du-17-septembre-2013-modifiant-et-completant-certaines-dispositions-du-decret-n2008-187-du-15-fevrier-2008-portant-organisation-de-ladministration-de-laviation-civile/ Décret n°2013-710 du 17 Septembre 2013 Modifiant et complétant certaines dispositions du Décret n°2008-187 du 15 février 2008 portant organisation de l’Administration de l’aviation civile et fixant les attributions des structures qui la composent]., ''Lexxika'' ** [https://jwf-legal2.fr.gd/Lois-164.htm? Loi n° 99-031 Relative à l’aviation civile de la République de Madagascar], ''Ma-page.fr'' ** [https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/c6b9c6af84af2fb9f45ed0ce9a37c413.pdf Loi N° 2018-043 du 13 Février 2019 sur la lutte contre le blanchiment de capitaux et le financement du terrorisme] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/c6b9c6af84af2fb9f45ed0ce9a37c413.pdf |date=20250325062515 }}, ''www.dcn-pac.mg'' ** [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/decret-n2016-1233-du-04-octobre-2016-instituant-des-sanctions-administratives-pour-les-manquements-aux-disposition-legislatives-et-reglementaires-en-matiere-daviation-civile/ Décret n°2016-1233 du 04 Octobre 2016 Instituant des sanctions administratives pour les manquements aux disposition législatives et réglementaires en matière d’aviation civile], ''Lexxika'' * '''Lahatsoratra hafa''' ** “[https://www.ch-aviation.com/news/156507-iran-imports-five-b777s-via-purported-malagasy-start-up Iran imports five B777s via purported Malagasy start-up]”, ''ch-aviation'' (28–29 Jolay 2025). ** “[https://www.meforum.org/mef-observer/irans-mahan-air-defies-sanctions-acquires-u-s-built-boeing-777s Iran’s Mahan Air defies sanctions, acquires U.S.-built Boeing 777s]”, ''Middle East Forum Observer'' (29 Jolay 2025). ** “[https://www.intellinews.com/iran-acquires-boeing-jets-through-madagascar-paper-trail-amid-sanctions-393474 Iran acquires Boeing jets through Madagascar paper trail amid sanctions]”, ''IntelliNews'' (29 Jolay 2025). ** "[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-des-cinq-aeronefs-l-Avion.html Affaire des cinq aéronefs : l’aviation civile s’explique]", ''Madagascar Tribune'' (26 Jolay 2025) ** "[https://www.studiosifaka.org/articles/actualites/item/8296-avions-5r-en-iran-la-maladresse-qui-pourrait-couter-cher-a-madagascar.html Avions 5R en Iran : la maladresse qui pourrait coûter cher à Madagascar]", ''Studio Sifaka'' (29 Jolay 2025). ** "[https://www.ch-aviation.com/news/158572-irans-sanctions-busting-the-curious-case-of-the-five-777s Iran's Sanctions Busting: The Curious Case of the Five 777s]", ''Ch-aviation.'' ** "[https://www.agenceecofin.com/transport/2007-111585-cinq-boeing-vendus-a-liran-madagascar-au-coeur-dun-scandale Cinq Boeing vendus à l’Iran : Madagascar au cœur d’un scandale]", ''Agence Ecofin.'' ** "[https://www.newsmada.com/2025/07/21/transfert-des-5-boeing-777-une-affaire-de-gros-sous-a-demanteler/ Transfert des 5 Boeing 777 : Une affaire de gros sous à démanteler]", ''Newsmada'' ** "[https://www.youtube.com/watch?v=bCM1Sd9Usy0 Fanazavana avy amina pilote iray momba ilay avion tratra tany Iran nampidi-kizo an' i Madagasikara]", ''Maso Madagascar TV''. == Jereo koa == * [[Kolikoly eto Madagasikara]] ** [[Raharaha Volamena nivadika Vy]] ** [[Raharaha Volamena 73 kilao]] (tao Afrika Atsimo) ** [[Raharaha Volamena 49 kilao]] (tatsy Kômôro) ** [[Raharaha Ecran plat]] ** [[Raharaha Bobon sucette]] ** [[Raharaha Gemfields]] ** [[Fifanarahana miafina momba ny Predator]] * Samihafa ** [[Fikambanan'ny Mpampiasa Sidina ana Habakabaka Sivily Iraisam-Pirenena|Fikambanan' ny Mpampiasa Sidina ana Habakabaka Sivily Iraisam-Pirenena]] ** [[Fifanarahana tany Chicago]] ([[:en:Convention_on_International_Civil_Aviation|en]]) ** [[Fifanarahana tany Varsovia]] ([[:en:Warsaw_Convention|en]]) ** [[Mamy Ravatomanga]] == Lo harano sy fanamarihana == [[Sokajy:Boeing]] [[Sokajy:Fiaramanidina]] gali5mjfyqifg31yrh8lilde9ehlfba 0 295397 1151270 1142723 2026-09-26T02:50:43Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151270 wikitext text/x-wiki I '''Nosy Satrana''' dia nosy kely tsy misy olona monina, any atsimon' [[Anakao]], izay azo aleha an-tongotra rehefa midina ny ranomasina. Indraindray dia tonga eny miaraka amin' ny [[omby]] ny mpiompy avy ety Anakao<ref name=":0"><small>"[https://www.madacamp.com/Nosy_Satrana Nosy Satrana]", ''[[MadaCamp]]''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.petitfute.co.uk/v57513-anakao/c1173-visites-points-d-interet/c974-site-naturel/636628-nosy-satrana.html? Nosy Satrana]", ''www.petitfute.co.uk''</small></ref>. == Jeôgrafia sy tontolo iainana == I Nosy Satrana dia eo amin' ny 7 km any atsimo andrefan' ny tanànan' i [[Anakao]] any atsimo andrefan' i [[Madagasikara]]<ref name=":0" />. Mirefy 1,3 km² eo ho eo izy io. Na dia kely aza izy io, dia voaaron' ny haran-dranomasina sady malaza noho ny zavamananaina an-dranomasina miavaka any aminy<ref name=":2"><small>"[https://www.madagascartravel.com/guide-madagascar/destination/anakao? Anakao: A unique Malagasy tourist destination]", ''www.madagascartravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.svudapodji.com/en/madagascar-21/ Madagascar 2020, part 21 (Anakao, Nosy Ve)]", ''www.svudapodji.com''</small></ref>. Manana [[Torapasika|tora-pasika]] fotsy sy ny [[riakasia]] mangamanga ilay nosy. Any anaty rano dia ahitana andohalambo sy tonelina voajanahary ary lava-bato, izay ahitana karazan-javamaniry an-dranomasina<ref><small>"[https://ndaoitravel.com/madagascar/en/excursions/nosy-satrana-eng/ Visiting Nosy Satrana near Anakao]", ''ndaoitravel.com''</small></ref>. Ny faritra sasany amin' io nosy io dia feno potik' atodin' ny [[vorompatrana]] efa lany tamingana ''[[Vorompatrana|Aepyornis]]'' (vorona goavambe lany tamingana efa ho 1&nbsp;000 taona lasa izay)<ref><small>"[https://news.climate.columbia.edu/2023/02/28/ancient-eggshell-fragments-crack-giant-elephant-birds-life-secrets/ Ancient Eggshell Fragments Crack Giant Elephant Bird’s Life Secrets]", ''news.climate.columbia.edu''</small></ref><ref>"[https://www.sci.news/paleontology/elephant-bird-eggshells-11702.html? 1,000-Year-Old Fossil Eggshells Provide Rare Glimpse into Evolution of Madagascar’s Elephant Birds]", </ref>. Toerana mety tsara ho an' ireo izay maniry ny hitsidika zavaboary tsy dia fantatra loatra any atsimo andrefan' i Madagasikara i Nosy Satrana<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ny anarana hoe "Nosy Satrana" dia avy amin' ny zavamaniry [[satrana]] eo an-toerana (''Bismarckia nobilis''), izay betsaka ao amin' ilay nosy<ref><small>"[https://www.palmpedia.net/wiki/Bismarckia_nobilis? Bismarckia nobilis]", ''www.palmpedia.net''</small></ref>. Nosy tsy misy mponina izy io, vano no matetika betsaka eny, ary azo aleha an-tongotra rehefa midina ny rano, ary afaka miampita ny omby sy ny mpiandry azy ireo mba hiraoka ahitra<ref name=":0" />. Ny tany dia misy potika fosily izay mampahatsiahy ny atodin' ny [[Vorompatrana|vorompatra]] (''Aepyornis maximus''), sisa tavela tamin' ny zava-nisy tamin' ny lasa efa lavitra<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.safari-memories.com/en/destinations/madagascar/explore/the-most-beautiful-beaches-in-madagascar? The Most Beautiful Beaches in Madagascar]", ''www.safari-memories.comom''</small></ref>. Na dia tsy misy olombelona monina aza ilay nosy, dia ahitana fasana amin’ ny toerana sasany izay manaporofo ny fisian' ny olona nonina tao tamin' ny andro taloha<ref name=":1" /><ref><small>"[https://madagascar-hotels-online.com/guide/anakao/ Anakao - Madagascar]", ''madagascar-hotels-online.com''</small></ref><ref><small>"[https://tourismer.mg/anakao/ Anakao]", ''tourismer.mg''</small></ref>. == Hetsika atao ao amin' ilay nosy == I Nosy Satrana dia toerana tsara fanaovana amin' ny ''snorkeling'' sy antsitrika. Misy matetika ny fitsangatsanganana karakarain' ny mpitari-dalana na trano fandraisam-bahiny eo an-toerana, toa ny Lalandaka, izay manolotra fitsangatsanganana amin' ny lakana mandeha amin' ny môtera na sambo haingam-pandeha<ref><small>"[https://lalandaka.com/nosy-satrana? Nosy Satrana, sensation de bout du monde]", ''lalandaka.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.anakaooceanlodge.com/fr/les-activites? Activités] {{Wayback|url=https://www.anakaooceanlodge.com/fr/les-activites? |date=20251016145530 }} {{Wayback|url=https://www.anakaooceanlodge.com/fr/les-activites |date=20251016145530 }}", ''www.anakaooceanlodge.com''</small></ref>. Ny firafitry ny nosy dia mahatonga azy ho toerana tsara fanaovana ''kitesurfing'' <ref><small>"[https://www.spots4kite.com/spots/anakao-camaleonte/ Anakao - Camaleonte]", ''www.spots4kite.com''</small></ref><ref><small>"[https://cozywilderness.com/anakao-madagascar-explorer-guide Anakao Madagascar – Explorer guide]", ''cozywilderness.com''</small></ref>. Ny fikambanana Fanamby, miara-miasa amin’ ny fanjakana malagasy, dia manohana ny fandaharan’ asa momba ny fiarovana ny zavaboary ao amin’ ny vondronosy<ref><small>"[https://fanamby.wordpress.com/about/ Qui Sommes-Nous ?]", ''fanamby.wordpress.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.programmeppi.org/beneficiaire/fanamby/ Fanamby]", ''www.programmeppi.org''</small></ref>. == Jereo koa == * ifanolanana amin' i [[Frantsa]]: [[Nosy Ampela]] (na [[Nosy Europa]]) - [[Nosy Bedimaky]] (na [[Bassas da India]]) - [[Nosy Kely]] (na [[Nosy Juan de Nova]]) - [[Nosy Sambatra]] (na [[Nosy Glorieuses]]) - [[Nosy Tromelin]] * Nosy sasantsasany: [[Nosy Antanimora]] - [[Nosy Be]] - [[Nosy Berafia]] - [[Nosy Boraha]] - [[Nosy Chesterfield]] - [[Nosy Faly]] - [[Nosy Fanihy]] - [[Nosy Iranja]] - [[Nosy Kalakajoro]] - [[Nosy Komba]] - [[Nosy Lava]] - [[Nosy Madame]] - [[Nosy Mangabe]] - [[Nosy Marotia]] - [[Nosy Mitsio]] - [[Nosy Nato]] - [[Nosy Piraty]] - [[Nosy Radama]] - [[Nosy Satrana]] - [[Nosy Valiha]] - [[Nosy Ve]] * [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == ==Jereo koa== [[Sokajy:Nosy Malagasy]] puov8a6q7323a7ht4ibx78xen4u1irz 0 295435 1151276 1146992 2026-09-26T03:53:13Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151276 wikitext text/x-wiki '''Ramakararo''' dia voalaza fa mpanjaka (na [[soltàna]]) voalohan' ny [[Antemoro]], foko tranainy any amin' ny morontsiraka atsinanan' i [[Madagasikara]], indrindra ny manodidina an' i [[Manakara]] sy [[Ivato (Vohipeno)|Ivato]]<ref name=":0"><small>"[https://madagate.org/editorial/madagate-video-et-affiche/4713-madagascar-descendants-de-la-royaute-antemoro-sakandro-2015.html? Madagascar. Descendants de la royauté Antemoro : Sakandro 2015] {{Wayback|url=https://madagate.org/editorial/madagate-video-et-affiche/4713-madagascar-descendants-de-la-royaute-antemoro-sakandro-2015.html? |date=20200131012634 }} {{Wayback|url=https://madagate.org/editorial/madagate-video-et-affiche/4713-madagascar-descendants-de-la-royaute-antemoro-sakandro-2015.html |date=20200131012634 }}", ''madagate.org''</small></ref>. Indraindray izy dia lazaina fa [[Soltàna|soltana]] avy any [[Atsinanana Afovoany]], na avy any [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] mihitsy aza, ary nanorim-ponenana tao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara<ref name=":0" />. == Mpanorina ny foko Antemoro == Araka ny lovantsofina dia nigadona teo amin’ ny toerana antsoina hoe Abbou Abbe (Ambohabe ankehitriny), izay renivohitry ny fanjakana [[Antemoro]], Ramakararo, anarana izay voalaza fa [[fanagasiana]] ny hoe "Sultan Reis-Iman-Orkhan-Hieros"<ref name=":1"><small>"[https://soleilune.com/abbou-abbe-premiere-capitale-royaume-antemoro/ Abbou Abbe, la première capitale du Royaume d’Antemoro] {{Wayback|url=https://soleilune.com/abbou-abbe-premiere-capitale-royaume-antemoro/ |date=20260211035143 }}", ''soleilune.com''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://soleilune.com/origine-nom-antemoro/ Origine du nom Antemoro] {{Wayback|url=https://soleilune.com/origine-nom-antemoro/ |date=20260211034928 }}", ''soleilune.com''</small></ref>. Nametraka firazanana teo an-toerana ity mpitondra ity, ka nampita ny fanjakana tamin-d[[Ralivoaziry]] zanany, avy eo tamin-d[[Ramosamary]], avy eo tamin-d[[Ramarohala]], izay anisan’ ny taranaka malaza<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Lafiny ara-pivavahana sy ara-kolontsaina == Ny Antemoro dia fantatra amin' ny andraikitry ny [[Ombiasa|ombiasy]] ([[Sikidy|mpisikidy]] na mpitsabo nentim-paharazana), ny fahalalany momba ny [[fanandroana]], ny fitsaboana ary ny [[Sorabe]] ([[abidy]] avy amin' ny [[abidy arabo]])<ref><small>"[https://paradoxicalobservations.wordpress.com/2011/04/24/the-antaimoros-of-madagascar/ The Antaimoros of Madagascar]", ''paradoxicalobservations.wordpress.com''</small></ref>. Voalaza fa Ramakararo no nipoiran’ ity vakoka ara-kolontsaina ity, ka ny fampitana izany no namolavola ny maha-izy azy ny Antemoro<ref name=":3"><small>"[https://madagate.org/editorial/madagate-video-et-affiche/7785-jesy-rabelalao-nivoaka-ny-bokiny-mikasika-anny-mpanjaka-antemora-ramakararo.html? Jesy Rabelalao. Nivoaka ny bokiny mikasika an’ny Mpanjaka Antemora Ramakararo]", ''madagate.org''</small></ref>. == Literatiora == Boky iray mitondra ny lohateny hoe "''Mpanjaka Antemoro Ramakararo, Hasina sy Rain'ny fanjakana Malagasy''" (milaza an-dRamakararo ho "mpanjaka mpanorina ny foko Antemoro") izay mitantara ny razambeny, mampifoha ny fiaviany manomboka any [[Kanaana]] ka hatrany [[Tiorkia|Torkia]], nandalo an' i alalan' i [[Meka (Arabia Saodita)|Maka]] (na Meka), ary manasongadina ny toerana misy azy ao amin' ny fahatsiarovana iombonana malagasy amin' ny maha mpihazona ny hasina, fahefana ara-panahy sy ara-pôlitika, azy<ref name=":3" />. == Lohrano sy fanamarihana == 96j4uocl1339ik8ukpgcu6su4jd1fkl 0 295456 1151265 1118430 2026-09-26T01:10:12Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151265 wikitext text/x-wiki I '''Léo-Philippe Samat''' dia [[Voanjo (olona)|voanjo]] frantsay reoniôney, anisan' ny mpisava lalana tamin' ny fiorenam-ponenana tany amin' ny faritr' i [[Faritra Menabe|Menabe]] eto Madagasikara efa talohan' ny fanjanahantany. Teraka tamin' ny taona 1847 tao [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ([[La Réunion]]) ary maty tamin' ny 1907 tao [[Morondava]]<ref name=":0"><small>"[https://www.morondava-autrement.com/blog/societe/morondava-fief-de-colons-reunionnais.html? Les premiers colons du Menabe sont Réunionnais : SAMAT, GREVE...] {{Wayback|url=https://www.morondava-autrement.com/blog/societe/morondava-fief-de-colons-reunionnais.html? |date=20250614052332 }} {{Wayback|url=https://www.morondava-autrement.com/blog/societe/morondava-fief-de-colons-reunionnais.html |date=20250614052332 }}", ''www.morondava-autrement.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.morondava-autrement.com/pages/la-ville/presentation/page.html? Le saviez-vous ?] {{Wayback|url=https://www.morondava-autrement.com/pages/la-ville/presentation/page.html? |date=20250619225122 }} {{Wayback|url=https://www.morondava-autrement.com/pages/la-ville/presentation/page.html |date=20250619225122 }}", ''www.morondava-autrement.com''</small></ref>. == Fahatongavany sy asa nosahaniny == Tonga tao Morondava tamin' ny taona 1868 i Léo-Philippe Samat. Nonina teo akaikin' Andakabe (Morondava) izy ary nanao fambolena sy fiompiana omby<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2"><small>"[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers18-08/23765.pdf? Itinéraires - Côte Ouest de Madagascar Région de Belo-sur-Tsirihihina et vallée du Manambolo Tome II]" (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr''</small></ref>. Nambarany fa faritra mahafinaritra sy tena lonaka i Menabe. Mpisahana raharaham-barotra teto [[Madagasikara]] izy. Nikarakara [[fambolena trôpikaly]] toy ny [[fary]], ny [[mangahazo]], ny akondro, ary koa [[legioma]] izay nampidiriny avy any [[Eorôpa]] izy<ref><small>"[https://www.bibliothequemalgache.com/pdf/BME35.pdf? Voyage du général Gallieni (Cinq mois autour de Madagascar)]", (PDF) ''www.bibliothequemalgache.com''</small></ref><ref name=":2" />. == Anjara asany tamin' ny fandringanana tao Ambiky == Nanana anjara toerana lehibe izy nandritra ny fanafihan' ny Frantsay ny [[Fanjakan' i Menabe]] tamin' ny taona 1897 i Samat. Mpanolo-tsaina ny mpanjaka Toera izy<ref name=":0" />. Izy no nitarika ny miaramila frantsay ho any amin' ny toerana nisy ny [[Sakalava]]<ref><small>Hubert Deschamps, ''[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers19-04/34354.pdf? Histoire de Madagascar]'',</small> </ref>. Izy no tompon' andraikitra amin' ny fifandraisana tamin' ny tafika frantsay.. Voalaza fa nitarika ny fahafatesan' ny Sakalava miisa 5&nbsp;000 nandritra ny fanafihana frantsay [[Fandringanana tao Ambiky|tany Ambiky]] sy tany [[Anosimena]] izany<ref><small>"[https://dormirajamais.org/ambiky/ Le Massacre d’Ambiky en 1897, par Paul Vigné d’Octon.]", ''dormirajamais.org''</small></ref>. == Fiaraha-monina tamin' ny Malagasy == Nanambady vehivavy malagasy i Léo-Philippe Samat ary niteraka maro, izay nandray anjara tamin' ny fananganana ny fianakaviana Samat eto Madagasikara. Maty tamin’ ny 1906 tany Morondava i Léo-Philippe Samat, teo amin’ ny faha-59 taonany. Mbola misy ny taranany eto an-tanindrazana, indrindra ny any amin' ny faritr' i [[Morondava]]. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fampandrosoana ara-toekarena sy ara-tsôsialy ny faritra ity taranaka ity, indrindra fa tamin' ny alalan' ny fiaraha-miasa sy fihavanana tamin' ny fianakaviana lehibe eo an-toerana<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Fandringanana tao Ambiky]] * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Toera]] == Loharano sy fanamarihana == 95ereisvx6brxceeikgskusd4vh9r1p 0 295494 1151273 1150998 2026-09-26T03:26:26Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151273 wikitext text/x-wiki Ny '''''Physena madagascariensis''''' dia [[Angiospermae|zavamaniry mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Physena|Physenaceae]]'', anisan' ny karazana roa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Physena]]'' (ny iray hafa dia ny [[Physena sessiliflora|''Physena'']] [[Physena sessiliflora|''sessiliflora'']])<ref name=":0"><small>"[https://relationsgspm.wixsite.com/blog/edge-species-physena-madagascariensis? 60. ''Physena madagascariensis'' Steud]", ''relationsgspm.wixsite.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://mg.chm-cbd.net/biodiversity/especes-et-ecosystemes/biodiversite/les-familles-endemiques-de-madagascar/physenaceae-takht./physena-madagascariensis-thouars-ex-tul.? Physena madagascariensis Thouars ex Tul.] {{Wayback|url=https://mg.chm-cbd.net/biodiversity/especes-et-ecosystemes/biodiversite/les-familles-endemiques-de-madagascar/physenaceae-takht./physena-madagascariensis-thouars-ex-tul.? |date=20190912200510 }} {{Wayback|url=https://mg.chm-cbd.net/biodiversity/especes-et-ecosystemes/biodiversite/les-familles-endemiques-de-madagascar/physenaceae-takht./physena-madagascariensis-thouars-ex-tul. |date=20190912200510 }}", ''mg.chm-cbd.net''</small></ref>. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], araka ny voalaza ao amin' ny ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]'', izy io dia atao hoe '''falinandro''', '''fanavimangoka''', '''mangidy''', '''mangily''', '''raisaonjo''', '''ramangaoka''', '''ramangoka''', '''ramirepitra''', '''rasahonjo''', '''resaonjo''', '''resonjo''', '''sany''', '''sararisoa''', '''tanatanapotsy''', '''tangentoloho''', '''tsarasoa''', '''voaranto''', '''voaronty''', ary '''zanaharimanatrika'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Physena Physena]", ''tenymalagasy.org''</small></ref><ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/taxonLists?kingdom=B&range=P&w= Anaram-java-maniry ara-tsiansa - P]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Famariparitana == Mety hahatratra 5 ka hatramin' ny 10 m ny haavon' ny ''Physena madagascariensis''. Diôika ity zavalanity ity (misaraka ny zavamaniry lahy sy ny zavamaniry vavy)<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Tsy misy felany hita maso ny voniny: manana [[lahimbony]] mena ny voniny lahy, fa ny voniny vavy kosa manana [[tahom-bavimbony]] lava sy maitso<ref name=":1" />. Diriopy maina saika boribory tsara, misy vihy roa boribory na miendrika [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny voany<ref name=":0" />. Mamony sy mamoa isan-taona ny ''Physena madagascariensis'', ary ny rivotra ihany no mamindra ny [[vovobony]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Toerana tiany aniriana sy faritra ahitana azy == Miparitaka any amin' ny faritra avaratra sy amin' ny morontsiraka atsinanan' amin' i [[Madagasikara]], hatrany [[Tolagnaro]] ny ''Physena madagascariensis''<ref name=":1" />. Maniry any anaty ala isan-karazany - amorontsiraka, manomboka amin' ny haambo ambany ka hatramin' ny avo (hatramin' ny 1&nbsp;500 m) - amin' ny [[toetany]] mando, somary maina na tena maina, eo amin' ny karazana tany samihafa ([[fasika]], [[vato]], [[antsanga]])<ref name=":1" />. == Fampiasana azy nentim-paharazana == Amin' ny faritra sasany eto [[Madagasikara]] dia heverina ho zavamaniry mahatsara vintana ny ''Physena madagascariensis'', ary atao tambavy ny rantsany. Taloha dia naondrana tany ivelany koa ny hazony mafy, ary misy ny mihinana ny voany. Ny hodiny sy ny raviny, izay tena mangidy, tanehina na alona, dia ampiasaina betsaka amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] malagasy: hampihenana ny fanaviana, fanaintainan' ny lamosina, [[fanaviana]], [[tazomoka]], splenômegaly (fitomboan' ny [[sarakaty]]), [[aretin-tenda]], [[lany ra]] (na [[kotsatra]] na anemia), fanaintainan' ny nify, aretim-pivalanana; fery mifandray amin' ny [[aretina azo amin' ny firaisana ara-nofo]]<ref name=":0" />. Loharano iray hafa no mamaritra fa amin' ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ny aretina amin' ny [[tenda]] ([[aretin' ny lohatraoka]] sy [[aretin-tenda]]) ny fakan' ny ''Physena madagascariensis''<ref><small>"[https://fr.scribd.com/document/428250775/Tohiravina-3-pdf? Tohiravina 3 PDF"], ''fr.scribd.com''</small></ref>. Io fampiasana azy io dia miteraka faharisihana, mampatanjaka, mampitony ary mampihena ny [[fihondratsondratana]]. Ao koa ny fitsaboana ny fanaintainan' ny tapany ambany amin' ny [[lamosina]] mifandray amin' ny aretina [[Angatra (aretina)|angatra]], ny tsy fahazoana aina noho ny [[fanapoizinana ara-tsakafo]]. Ny hodiny lena nopotehina dia kosehina amin' ny hoditra mba tsy hidiran' ny [[Dinta (biby)|dinta]] na linta (''[[Hirudinea]]''). == Rohy ivelany == * USDA, ARS, Germplasm Resources Information Network. ''[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=450740 Physena madagascariensis]'' in the ''Germplasm Resources Information Network'' (GRIN), U.S. Department of Agriculture Agricultural Research Service. == Jereo koa == * ''[[Physena]]'' * ''[[Physena sessiliflora]]'' * [[Tanatanapotsy]]''':''' ''[[Hibiscus laurinus]]'' (na ''Humbertianthus cardiostegius'') (''Malvaceae''); ''[[Homalium stelliferum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''Physena madagascariensis'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Tisonia coriacea]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Noronhia]]'' sp. (''[[Oleaceae]]''): ''Schizolaena'' sp. (''[[Sarcolaenaceae]]''). == Loharano sy fanamarihana == 3scju33xg7r53zhom2k9qjbf9j48f1a 0 296046 1151267 1143422 2026-09-26T02:24:41Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151267 wikitext text/x-wiki Ny '''mpaminany malagasy''' dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] inoan' ny Malagasy sasany na izy rehetra fa afaka mampita hafatra avy amin' ny tontolon' ny [[fanahy]] ([[Razana (finoana malagasy)|razana]], [[Andriamanitra mpamorona|Andriamanitra]], sns). Ireo olona ireo dia milaza na lazaina fa afaka mahita na maminavina ny zavatra hitranga amin' ny [[hoavy]] amin' ny alalan' ny endrika [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] na fanomezam-pahasoavana hafa. Azon' izy ireo atao ny milaza mialoha fisehoan-javatra amin' ny alalan' ny teny na soratra. Ny mpaminany dia olona milaza fa mahita na manana fahaizana mamantatra ny hoavy amin' ny alalan' ny [[Fanambaràna (finoana)|fanambaràna]], matetika miaraka amin' ny asa fanirahana hanambara ny hafatr' Andriamanitra, mitsikera ny tsy rariny eo amin' ny fiarahamonina sy eo amin' ny fivavahana, eny fa na ara-pôlitika, ary manoro hevitra amin' ny zavatra tokony hatao. Ireo olona ireo dia manana toerana manokana eo amin' ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fivavahana eto Madagasikara]], na ao amin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana nentim-paharazana malagasy]] izany na amin' ny endrika sasan' ny [[kristianisma eto Madagasikara]], indrindra ao amin' ny hetsika [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]] sy ao amin' ny [[Evanjelisma|kristianisma evanjelika]] sy [[Pentekôtisma eto Madagasikara|pentekôtista]]. Ny fiangonana koa dia lazaina fa mpaminany, indrindra fa ny fiangonan-dehibe ao amin' ny [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM). == Mpaminany kristiana malagasy == === Rainisoalambo === [[Sary:Rainisoalambo_02.jpg|vignette|[[Rainisoalambo]]]] Niova fo ho Kristiana i [[Rainisoalambo]] taorian' ny nahazoany [[Fahitana (finoana)|fahitana]] na [[nofy]] nandidy azy hanary ny ody sy ny sikidiny ny alin’ny 14 Oktobra 1894, ary avy eo dia nahatsiaro ho afaka<ref name=":6"><small>"[https://dacb.org/fr/stories/madagascar/rainisoalambo/ Rainisoalambo]", ''Dictionary of African Christian Biography''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.fjkm.mg/index.php/2017/08/10/histoire-rainisoalambo-suite/ Histoire / Rainisoalambo (suite)]", ''www.fjkm.mg''</small></ref><ref name=":8"><small>"[https://journals.openedition.org/clo/3035? Le prophète et la souveraine. Utilisation des récits biographiques de figures historiques par les guérisseurs betsileo (Madagascar)]", ''journals.openedition.org''</small></ref>. Taorian' ny fiovam-pony dia nanomboka namaky [[Baiboly]] izy, nanangana ny vondrona atao hoe "mpianatry ny Tompo", izay nitory, nanasitrana, nametra-tanana, ary nandà ny fanompoan-tsampin-drazana (ody, sikidy)<ref name=":6" />. Izy no heverina ho mpanorina na anisan' ny mpanorina ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]] tao [[Soatanàna]] sy tao amin' ny ny faritra [[Betsileo]]<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" />. Zavatra maromaro no manohana azy fa nanana anjara asan' ny [[mpaminany]] (amin' ny hevitr' io teny io hoe "irak' Andriamanitra"): ny zava-nitranga niteraka ny fiovam-pony: ny tantaran' ny fidiran' Andriamanitra an-tsehatra nandritra ny aretiny sy ny fahitany izay aseho ho fiantsoana sy fanambaràna<ref name=":6" /><ref><small>Lucile Jacquier-Dubourdieu, "[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/010008301.pdf? Représentation de l’esclavage et conversion : un aspect du mouvement du réveil à Madagascar]" (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr''</small></ref>; nampita hafatra mahery vaika momba ny fialana amin' ny fivavahana nentin-drazana izy (ny [[fanompoan-tsampy]], ny [[sikidy]]) ary nampirisika ny tokony hiverenana amin' Andriamanitra<ref name=":6" /><ref name=":7" />; nanao asa mifandray amin' ny [[Fanomezan' ny Fanahy Masina|karisma]] ara-paminaniana izy: [[Fahasitranana mahagaga|fanasitranana]], [[Fandroahana fanahy ratsy|fandroahana demonia]], [[vavaka]] iombonana, [[fametrahan-tanana]]<ref name=":8" /><ref><small>"[https://tsodrano.com/archives/181? Rainisoalambo sy ny Fifohazana Soatanana]", ''tsodrano.com''</small></ref>; nanavao ny fiainana kristianina tao amin' ny faritra nisy azy izy tamin' ny alalan' ny fampifanarahana ny hafatra misionera amin' ny zava-misy eo an-toerana, tamin' ny fampifanarahana ny kristianisma amin' ny tontolo ambanivohitra, izay manome azy endrika ara-paminaniana, dia ny maha-mpisava nanolo-tena lalana azy<ref name=":9" /><ref><small>Rafanomezantsoa Roger, "[https://researchspace.ukzn.ac.za/server/api/core/bitstreams/d6791bdd-73b2-4b17-a752-83dd65bb8d95/content The contribution of Rainisoalambo (1844-1904), the father of revivals, to the indigenization of the Protestant churches in Madagascar : a historical perspective.]", ''researchspace.ukzn.ac.za''</small></ref><ref><small>"[https://dacb.org/resources/journal/1-7/1-7-Dec2016JACB-booklet-nocover.pdf? Rainisoalambo, Ravelonjanahary, and Volahavana Germaine (Nenilava): Revival Leaders of Madagascar]" (PDF), ''dacb.org''</small></ref>. === Volahavana Germaine === [[Sary:Volahavana_Germaine.jpg|vignette|204x204px|Volahavana Germaine na Mama Nenilava]] Anisan' ny olo-malaza eto [[Madagasikara]] i [[Volahavana Germaine]] na [[Volahavana Germaine|Mama Nenilava]] ary antsoana hoe "mpaminany", izay hajaina ao amin' ny iray amin' ny fiangonana lehibe eto amin' ny firenena, dia ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]] (FLM)<ref name=":3"><small>"[https://scholars.wlu.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=2533&context=consensus& Nenilava, Prophetess of Madagascar: Her Life and the Ongoing Revival She Inspired]", ''scholars.wlu.ca''</small></ref>. Teraka tamin' ny taona 1918 izy ary maty tamin' ny taona 1998<ref name=":9"><small>"[https://madagascarmission.org/wp-content/uploads/2024/09/FifohazanaMovement.pdf? The Fifohazana and its impacts on the life of the Church]", ''madagascarmission.org''</small></ref><ref><small>"[https://lutheranworld.org/sites/default/files/2019/documents/lutheran_pentecostal_final_communique.pdf Fourth meeting of the International Lutheran-Pentecostal Dialogue September 7 – 13, 2019, Antananarivo, Madagascar - Communiqué]" (PDF), ''lutheranworld.org''</small></ref>. Iray amin' ny olona efatra mpanorina ny [[fifohazam-panahy]] antsoina hoe [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]] izy. Izy no nanorina ny [[Tobilehibe Ankaramalaza|tobin' Ankaramalaza]], izay anisan' ny lehibe indrindra eto amin' ny firenena<ref name=":4"><small>"[https://dacb.org/stories/madagascar/nenilava/ Nenilava]", ''Dictionary of African Christian Biography''</small></ref>. Tsy tahaka ny olona sasany milaza tena ho [[mpaminany]] izy, fa ny asany dia niorim-paka sy nivelatra teo anivon' ny FLM, izay nanaiky ny asa fanompoany sy ny fanomezam-pahasoavana amin' ny maha mpaminany azy<ref name=":5"><small>"[https://hifi-madanet.org/fifohazam-panahy/mama-nenilava/ Mama Nenilava]", ''hifi-madanet.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.fjkm.mg/index.php/2022/04/25/volahavana-germaine/ Volahavana Germaine Nenilava]", ''www.fjkm.mg''</small></ref>. Ny faminanian' i Nenilava dia matetika tsy faminaniana ara-pôlitika toy ny mety ho hita ankehitriny. Mampiseho izany fa ny anaram-boninahitra hoe "mpaminany" dia tsy natokana ho an' ny olo-malaza ao amin' ny [[Baiboly]] fa afaka manondro olona miaina ankehitriny manana tanjaka ara-panahy lehibe, izay nanao asa nanamarika lalina sy maharitra ny firenena. Ireo faminaniana ireo dia [[Fahitana (finoana)|fahitana]], fampitandremana, fananarana ary fanambaràna ara-panahy<ref><small>Kevin Ogilvie, "[https://www.academia.edu/63127756/Breaking_words_towards_a_malagasy_oral_theology_of_homiletics? Breaking words : towards a malagasy oral theology of homiletics]", ''www.academia.edu''</small></ref><ref name=":3" />, indrindra momba: * ny hoavin' ny Fiangonana sy ny finoana eto Madagasikara<ref name=":4" />, * ny hoavin' ny [[Madagasikara|firenena malagasy]]<ref name=":4" />, * ary ny antso ho amin' ny [[fibebahana]] sy fiverenana amin' Andriamanitra<ref name=":4" />. Nangonin' ny mpianany tamim-pitandremana ny faminaniany, nosoratana ary mbola dinihin' ny mpino ao amin' ny Fifohazana sy ny teôlôjiana prôtestanta malagasy hatramin' izao. Ireo faminaniana ireo no lova ara-panahy napetrany<ref name=":5" />. === André Mailhol === [[Sary:Past.Mailhol.jpg|vignette|204x204px|Ny Pasitera Mailhol]] Tamin' ny taona 1996 i [[André Mailhol]] dia nanorina ny [[Fikambanana Apokalypsy eto Madagasikara]] (na FAM) tao [[Antananarivo]] izy, avy amin' ny vondrona madinika iray nianatra ny [[Apôkalipsan' i Joany|Bokin' ny Apokalypsy]]<ref name=":0"><small>"[https://regardsprotestants.com/actualites/francophonie/apokalypsy-une-eglise-postcoloniale-malgache/ Apokalypsy, une église postcoloniale malgache]", ''regardsprotestants.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://famfrance.fr/a-propos/ A propos] {{Wayback|url=https://famfrance.fr/a-propos/ |date=20250912025951 }}", ''famfrance.fr''</small></ref>. Ny fiangonany dia manantitrantitra ny fandalinana ny Bokin' ny Apokalypsy, sady manao antso maneho fahamehana [[Eskatôlôjia|eskatôlôjika]], izay manome endrika fanambaràna na fampitandremana ara-paminaniana ny hafany<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Maneho ny tenany ho "mpitondra hafatra" na "mpanambara" ny bokin' ny faminaniana izy<ref><small>"[https://articles.rfi.fr/fr/afrique/20181105-madagascar-mailhol-pasteur-candidat-presidentielle-eglise-apocalyptique? Madagascar: André Mailhol, pasteur et candidat à la présidentielle]", ''articles.rfi.fr''</small></ref>. Nilaza izy fa tamin' ny 1991 dia nahazo [[Fiantsoana (finoana)|antso]] avy amin' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] mba handalina ny [[Apôkalipsan' i Joany|Bokin' ny Apokalypsy]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Ao amin' ny tranokalan' ny fiangonany dia voalaza fa iray amin' ireo mpaminany malaza indrindra amin' izao androntsika izao izy<ref name=":2"><small>"[https://apokalypsy.com/fr/static/apocalypse-et-la-prophetie-du-jour? Les prophéties du Pasteur Maillol] {{Wayback|url=https://apokalypsy.com/fr/static/apocalypse-et-la-prophetie-du-jour? |date=20251212064621 }} {{Wayback|url=https://apokalypsy.com/fr/static/apocalypse-et-la-prophetie-du-jour |date=20251212064621 }}", ''apokalypsy.com''</small></ref>. Mamoaka "faminaniana" ao amin' ny tranokalany izy, izany hoe ny filazana ny zavatra hitranga amin' ny hoavy (areti-mifindra, loza voajanahary, fahafatesan' olo-malaza) izay, araka ny filazany, dia nambaran' Andriamanitra taminy<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Misy lahatsoratra manakiana azy ho mpaminany sandoka, izay milaza mazava an' i André Mailhol ho mitonon-tena ho mpaminany ary manantitra fa tsy tanteraka ny faminaniany ho filohan' ny Repoblika amin' ny taona 2013<ref><small>"[https://laverite.mg/editorial/item/16859-paradis-des-faux-proph%C3%A8tes%20.html Paradis des faux prophètes !] {{Wayback|url=https://laverite.mg/editorial/item/16859-paradis-des-faux-proph%C3%A8tes%20.html |date=20251212061751 }}", ''laverite.mg''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Mpaminany]] * [[Faminaniana]] * [[Ombiasa]] * [[Sikidy (malagasy)|Mpisikidy]] == Loharano sy fanamarihana == n6uygs01ui8ifk0kbgqnggezz8m59at 0 296134 1151325 1147602 2026-09-26T10:53:23Z Thelezifor 15140 1151325 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lilium bulbiferum.jpg|vignette|350x350px|''Lilium bulbiferum'']] Ny '''''Liliaceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]], [[tokan-dravin-tsimoka]], matetika misy vodiny toy ny [[Allium|tongolo]], ao amin' ny filaharana [[Liliales]]. Iray amin' ny fianakaviana lehibe indrindra izy io araka ny fanasokajian' i Cronquist (1981), izay misy vondron-karazana zato eo ho eo. Vao haingana, amin' ny fanasokajiana filôjenetika dia mbola ahitana zavamaniry fantatra toy ny lilia izy io. == Fanasokajiana == Ao amin' ny fanasokajiana klasikaan' i Cronquist (1981), ny fianakaviana ''Liliaceae'' dia misy vondron-karazana zato eo ho eo. Ny fikarohana vao haingana dia nizarazara ity fianakaviana ity, izay tsy mônôfiletika. Amin' izao fotoana izao, ny ''Liliaceae'' dia tsy manana afa-tsy karazana 420 mitsinjara amin' ny vondron-karazana folo eo ho eo, ary mihoatra ny roapolo ny zana-pianakaviana nomena sata fianakaviana. Anisan' ny fianakaviana nahazo vondron-karazana taloha tao amin' ny fianakaviana ''Liliaceae'', dia ahitana an' ireto: * ''Alstroemeriaceae'' * ''[[Amaryllidaceae]]'' * ''[[Asparagaceae]]'' * ''Hyacinthaceae'' * ''Nartheciaceae'' * ''Ruscaceae'' * ''Tofieldiaceae'' * ''Xanthorrhoeaceae'' Ny ''Liliaceae'' ankehitriny dia misy zana-pianakaviana telo: * ''Calochortoideae'' * ''Lilioideae'' * ''Medeoloideae''. == Listry ny vondron-karazana == === Vondron-karazana sisa amin' ny fanasokajiana filôjenetika APG III (2009) === Araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(4</small> <small>Jona 2016)</small>: * ''Amana'' Honda (1935) (nampidirin' ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' ao amin' ny ''Tulipa'') * ''Calochortus'' Pursh (1814) * ''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl., Veg. Kingd. (1847) * ''Clintonia'' Raf. (1818) * ''Erythronium'' L. (1753) * ''Fritillaria'' Tourn. ex L. (1753) * ''Gagea'' Salisb. (1806) * ''[[Lilium]]'' Tourn. ex L. (1753) * ''Medeola'' Gronov. ex L. (1753) * ''Nomocharis'' Franch. (1889) * ''Notholirion'' Wall. ex Boiss. (1882) * ''Prosartes'' D.Don (1839) * ''Scoliopus'' Torr., Pacif. Railr. Rep. Parke (1857) * ''Streptopus'' Michx. (1803) * ''Tricyrtis'' Wall. (1826) * ''Tulipa'' L. (1753) Araka ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' <small>(4</small> <small>Jona 2016)</small>: * ''Calochortus'' Pursh * ''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl. * ''Clintonia'' * ''Erythronium'' L. * ''Fritillaria'' L. * ''Gagea'' Salisb. * ''[[Lilium]]'' L. * ''Medeola'' L. * ''Nomocharis'' Franch. * ''Notholirion'' Wall. ex Boiss. * ''Prosartes'' D. Don * ''Scoliopus'' Torr. * ''Streptopus'' * ''Tricyrtis'' * ''Tulipa'' L. Araka ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(4</small> <small>Jona 2016)</small>: * ''Amana'' (nampidirin' ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' ao amin' ny ''Tulipa'') * ''Calochortus'' * ''Cardiocrinum'' * ''Clintonia'' * ''Erythronium'' * ''Fritillaria'' * ''Gagea'' * ''[[Lilium]]'' * ''Lloydia'' * ''Medeola'' * ''Nomocharis'' * ''Notholirion'' * ''Sandersonia'' * ''Tricyrtis'' * ''Tulipa'' Araka ny ''DELTA Angio'' <small>(4</small> <small>Jona 2016)</small>: * ''Cardiocrinum'' * ''Erythronium'' * ''Fritillaria'' * ''Gagea'' * ''[[Lilium]]'' * ''Lloydia'' * ''Medeola'' * ''Nomocharis'' * ''Notholirion'' * ''Tulipa'' === Vondron-karazana amin' ny fanasokajiana klasikan' i Cronquist (1981) === Araka ny ''GBIF'' <small>(3</small> <small>Jona 2022)</small>: * ''Agapanthus'' L'Her. * ''Albucastrum'' Massalongo * ''Allania'' Meisn. * ''[[Allium]]'' L. * ''[[Aloe]]'' * ''Amana'' Honda * ''Amiantanthus'' Kunth * ''Anguillaraea'' T.Post & Kuntze * ''Asparagopsis'' * ''[[Asparagus]]'' * ''Asphodelus'' * ''Autonoe'' * ''Bellevallia'' * ''Botryanthes'' * ''Botryoides'' N.M.Wolf * ''Brachyruscus'' Cockerell * ''Calochortus'' Pursh * ''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl. * ''Chlamyspermum'' F.Muell. * ''Chlamysporum'' * ''Chlorophyton'' Benth. * ''Chlorophytum'' Ker-Gawl. * ''Clintonia'' Raf. * ''Cordyline'' Adans. * ''Cretovarium'' M.Stopes & Fujii * ''Crinanthus'' Massalongo * ''Crinum'' * ''Czackia'' * ''Daviesiu'' * ''[[Dianella (zavamaniry)|Dianella]]'' * ''Dracaenophyllum'' Massalongo * ''Eritronium'' Scop. * ''Erythronium'' L. * ''Erytronium'' Scop. * ''Fritillaria'' Tourn. * ''Frittillaria'' Scop. * ''Gagea'' * ''Gagia'' * ''Geiseleria'' * ''Gloriosites'' * ''Greenia'' * ''Hemerocallis'' * ''Hookera'' * ''Hosta'' * ''Hypoxis'' * ''Iridrogalvia'' * ''Irillium'' * ''Jrillium'' Raf. * ''Kinia'' Raf. * ''Lemotris'' Rafinesque * ''Lilia'' * ''Liliastrum'' * ''Lilio-Hyacinthus'' * ''Lilium'' * ''Lillium'' * ''Limonanthus'' * ''Liriope'' * ''Liriothaminus'' * ''Litanthes'' * ''Lithanthus'' * ''Litonia'' * ''Lloydia'' * ''Lloiydia'' * ''Lomatobola'' * ''Loucoryne'' * ''Lusuriaga'' Pers. * ''Majanthemum'' * ''Maliga'' * ''Martagon'' * ''Massounia'' * ''Maianthemum'' * ''Medeola'' * ''Methonica'' * ''Millea'' * ''Minderera'' * ''Molium'' * ''Moly'' * ''Monocaryum'' * ''Nerija'' * ''Nolinaea'' * ''Nolinea'' * ''Northolirion'' * ''Northoscordum'' * ''Ophiostachys'' * ''Ophyostachys'' * ''Opnithogalum'' * ''Ornithogalon'' * ''Pachydendron'' * ''Paludaria'' * ''Pentilium'' * ''Peribaea'' * ''Phalangion'' * ''Phalangium'' * ''Phormium'' * ''Phyllantherum'' * ''Pincecnitia'' * ''Pincenectitia'' * ''Pincenictitia'' * ''Pincinectia'' * ''Plaea'' * ''Prosartes'' * ''Protanthera'' * ''Pseudegaltonia'' * ''Ptilium'' * ''Racemaria'' Raf. * ''Rhinopetalum'' * ''Rhipidodendron'' * ''Rhodea'' * ''Rhytidolobus'' * ''Ruscus'' * ''Salomonia'' * ''Schaenoprasum'' * ''Sciophylla'' * ''Scoliopus'' Torr. * ''Sculertia'' * ''Semele'' * ''Skilla'' Raf. * ''Smilacina'' * ''Smilacites'' * ''Soberrbaea'' * ''Sowerbaea'' * ''Sowerbia'' * ''Sparrmania'' * ''Stellaris'' * ''Stoerka'' Baker * ''Strangeveia'' * ''Strangweia'' * ''Strangweya'' * ''Streptopus'' Michx. * ''Subertia'' * ''Terminalis'' * ''Thysanothus'' Poir. * ''Titragyne'' * ''Toffieldia'' * ''Tofielda'' Pers. * ''Trichoryne'' * ''Tricyrtis'' Wall. * ''Tristagma'' * ''Triteleya'' Phil. * ''Tritillaria'' Sang. * ''Tulbachia'' * ''Tulbaghia'' * ''Tulbagia'' * ''Tulipa'' L. * ''Unifolium'' * ''Urginia'' * ''Uropetalum'' * ''Uvulana'' * ''Velheimia'' * ''Velthaeimia'' * ''Whiteheadia'' * ''Wurmbaea'' Araka ny ''ITIS'' <small>(15</small> <small>Avrily 2010)</small>: * ''Abama'' * ''Agapanthus'' L'Her. * ''Aletris'' L. * ''[[Allium]]'' L. * ''Alstroemeria'' L. * ''Amaryllis'' L. * ''Amianthium'' Gray * ''Androstephium'' Torr. * ''Anthericum'' * ''[[Asparagus]]'' L. * ''Asphodelus'' L. * ''Astelia'' Banks & Soland. ex R. Br. * ''Bloomeria'' Kellogg * ''Brodiaea'' Sm. * ''Calochortus'' Pursh * ''Camassia'' Lindl. * ''Chamaelirium'' Willd. * ''Chionodoxa'' Boiss. * ''Chlorogalum'' Kunth * ''Chlorophytum'' Ker-Gawl. * ''Clintonia'' Raf. * ''Colchicum'' L. * ''Convallaria'' L. * ''Cooperia'' Herbert * ''Cordyline'' Comm. ex R. Br. * ''Crinum'' L. * ''Curculigo'' Gaertn. * ''Dasylirion'' Zucc. * ''Dianella'' Lam. * ''Dichelostemma'' Kunth * ''Disporum'' Salisb. ex D. Don * ''Dracaena'' L. * ''Echeandia'' Ortega * ''Eremocrinum'' M.E. Jones * ''Erythronium'' L. * ''Eucharis'' Planch. & Linden * ''Fritillaria'' L. * ''Gagea'' Salisb. * ''Galanthus'' L. * ''Gloriosa'' L. * ''Habranthus'' Herbert * ''Harperocallis'' McDaniel * ''Hastingsia'' S. Wats. * ''Helonias'' L. * ''Hemerocallis'' L. * ''Hesperocallis'' Gray * ''Hippeastrum'' Herbert * ''Hosta'' Tratt. * ''Hyacinthoides'' Medik. * ''Hyacinthus'' L. * ''Hymenocallis'' Salisb. * ''Ipheion'' Raf. * ''Kniphofia'' Moench * ''Leucocrinum'' Nutt. ex Gray * ''Leucojum'' L. * ''Lilium'' L. * ''Liriope'' Lour. * ''Lloydia'' Salisb. ex Reichenb. * ''Lophiola'' Ker-Gawl. * ''Lycoris'' Herbert * ''Maianthemum'' G.H. Weber ex Wiggers * ''Maianthenum'' * ''Medeola'' L. * ''Melanthium'' L. * ''Milla'' Cav. * ''Muilla'' S. Wats. ex Benth. * ''Muscari'' P. Mill. * ''Narcissus'' L. * ''Narthecium'' Huds. * ''Nolina'' Michx. * ''Nothoscordum'' Kunth * ''Odontostomum'' Torr. * ''Ophiopogon'' Ker-Gawl. * ''Ornithogalum'' L. * ''Pancratium'' L. * ''Pleea'' Michx. * ''Pleomele'' Salisb. * ''Polygonatum'' P. Mill. * ''Sansevieria'' Thunb. * ''Schoenocaulon'' Gray * ''Schoenolirion'' Torr. ex Dur. * ''Scilla'' L. * ''Scoliopus'' Torr. * ''Smilacina'' * ''Stenanthium'' (Gray) Kunth * ''Sternbergia'' Waldst. & Kit. * ''Streptopus'' Michx. * ''Tofieldia'' Huds. * ''Tricyrtis'' Wallich * ''Trillium'' L. * ''Tristagma'' Poepp. * ''Triteleia'' Dougl. ex Lindl. * ''Triteleiopsis'' Hoover * ''Tulipa'' L. * ''Urginea'' Steinh. * ''Uvularia'' L. * ''Veratrum'' L. * ''Xerophyllium'' * ''Xerophyllum'' Michx. * ''Zephyranthes'' Herbert * ''Zigadenus'' Michx. == Jereo koa == Ny fianakaviana nitsinjarana ny fianakaviana ''Liliaceae'' taloha: * ''[[Amaryllidaceae]]'' * ''[[Alliaceae]]'' (nampidirina ao amin' ny ''Amaryllidaceae'') * ''[[Asparagaceae]]'' * [[Agavoideae|Agavaceae]] (nampidirina ao amin' ny ''Asparagaceae'') * [[Hyacinthaceae]] (nampidirina ao amin' ny ''Asparagaceae'') * ''[[Ruscaceae]]'' (nampidirina ao amin' ny ''Asparagaceae'') * ''[[Convallariaceae]]'' (nampidirina ao amin' ny ''Asparagaceae'') * ''[[Colchicaceae]]'' * ''[[Melanthiaceae]]'' * ''[[Smilacaceae]]'' * ''[[Alstroemeriaceae]]'' * ''[[Philesiaceae]]'' * ''[[Tecophilaeaceae]]'' * ''[[Eriospermaceae]]'' * ''[[Asphodelaceae]]'' * ''[[Xanthorrhoeaceae]]'' (nampidirina ao amin' ny ''Asphodelaceae'') * ''[[Taccaceae]]'' (nampidirina ao amin' ny Dioscoreales) iuw10o75yu97brghyarwcijg995crvw 0 297421 1151290 1136018 2026-09-26T06:29:33Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151290 wikitext text/x-wiki [[Sary:WikiPhyto logo.png|vignette|338x338px|Sary sy soratra famantarana ny ''WikiPhyto'']] Ny '''''WikiPhyto''''' dia [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] an-tserasera amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] natokana ho an' ny fitôterapia (fitsaboana amin' ny alalan' ny [[zavamaniry]]) sy ny arômaterapia (amin' ny alalan' ny [[menakamanitra]]) ary jemôterapia (amin' ny alalan' ny [[Tsimoka|tsimo-javamaniry]])<ref name=":0"><span lang="mg" dir="ltr">"[https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil Accueil]", ''WikiPhyto''</span> </ref><ref name=":1"><small>"[https://bu.univ-amu.libguides.com/c.php?g=511740&p=3496648 Phytothérapie-Aromathérapie-Plantes médicinales]", Université d'Aix-Marseille (BU)</small></ref><ref><small>"[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel] {{Wayback|url=https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z |date=20260122134818 }}", ''Pollen Espace Santé''</small></ref>. Manolotra fampahafantarana amin' ny antsipiriany momba ny zavamaniry fanao fanafody izy io, ao anatin' izany ny fanasokajiana bôtanika, ny fampiasana azy nentim-paharazana sy ara-pitsaboana, ny akora miasa amin' izany, ny fitandremana ary ny fanoroana boky sy tranonkala<ref name=":0" /><ref><small>"[https://maison-artemisia.org/wp-content/uploads/2020/12/Artemisia_Cultivation_and_Processing_Manual_2020.pdf Artemisia Cultivation and Processing Manual 2020]", ''Les Maisons de l'Artemisia''</small></ref>. Io sehatra io dia natokana indrindra ho an' ny matihanina momba ny fahasalamana, ho an' ny mpikaroka, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody ary ho an' ny mpianatra<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref><small>"[https://www.wikiphyto.org/wiki/Aromath%C3%A9rapie Aromathérapie]", ''WikiPhyto''</small></ref><ref><small>"[https://www.iftac.fr/liens Les liens IFTAC]", ''Institut de Formation à la phyto-aromathérapie''</small></ref>. == Tantara == Ny Dr. Jean-Michel Morel, izay manampahaizana manokana amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, no nisantatra ilay tetikasa ''WikiPhyto''. Natomboka tamin' ny taona 2009 ny endrika azo jerena voalohany amin' ny tranonkala, izay nahitana teny iditra miisa 1&nbsp;000 mahery. Naorina amin' ny rindrambaiko [[MediaWiki]] ity rakipahalalana ity, ka ahafahana mijery sy manao fandaminana mitovy amin' ny [[Wikipedia]]. Hatramin' ny namoronana azy dia nahita fivoarana miandalana amin' ny fanehoana ny votoatin' ny teny iditra sy ny fampiasana azy ilay tranokala, izay nahitana fanatsarana tsy tapaka momba ny mônôgrafian' ny zavamaniry sy ny fandrafetana mazava kokoa ny fampahalalana omena. Noforonina ilay tetikasa noho ny fahafantarana fa miparitaka ny loharanom-baovao momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, matetika miparitaka any amin' ny boky natokana ho an' ny daholobe, sy lahatsoratra izay sarotra takarina natokana ho an' ny manam-pahaizana, ary tranokala ara-barotra tsy azo antoka. Izany dia nitarika amin' ny famoronana angon-drakitra iaraha-miasa. == Fandaminana sy votoatiny == Mampiseho ny fanasokajiana bôtanika sy ny anarana mahazatra sy ara-tsiansan' ilay zavamaniry ny pejy tsirairay ao amin' ny ''WikiPhyto'' amin' ny ankapobeny. Araka izany dia hita ao: * ny fanasokajiana bôtanika ilay zavamaniry sy ny anarana ara-tsiansa sy amin' ny fiteny andavanandro isam-piteny; * ny akora sy singa miasa amin' ny fitsaboana sy ny famariparitana azy ireo; * ny fampiasana nentim-paharazana sy ara-pitsaboana an' ilay zavamaniry, raha misy; * ny fitandremana sy ny fandrarana ary ny fifandraisana mety hisy eo amin' ilay fanafody zavamaniry sy ny fanafody hafa; * ny fanoroam-boky sy tranonkala izay ahafahana mahazo antsipiriany siantifika kokoa azo jerena. Azo karohina amin' ny alalan' ny fampidirana anarana mahazatra na anarana siantifika ny zavamaniry tiana ho fantarina. Ahitana fitaovana fitetezana anatiny sy rohy mampifandray lahatsoratra amin' ny pejy ao anatiny koa ilay tranokala. == Mpandray anjara sy mpamaky kendrena == Voafetra ho an' ny olona mananana fahaizana ekena sy matihanina ny fandraisana anjara, mba hiantohana ny fahamarinan' ny votoatiny. Tsy natao ho an' ny daholobe tahaka ny ao amin' ny [[Wikipedia]] ny fidirana amin' ilay fanovana. Tsy vondrona famakafakana akademika ity tranokala ity, tsy toy ny fanoratana gazetiboky akademika, fa miankina amin' ny fanamarinana ataon' ny manam-pahaizana sy miankina amin' ny fanoroam-boky mifandray amin' ny teny iditra tsirairay. Mikendry ny hanome fampahafantarana voarafira tsara ara-tsiansa momba ny zavamaniry fanao fanafody ny ''WikiPhyto''. Tanjony koa ny hampifantoka ny fampahalalam-baovao ho an' ny matihanina amin' ny fahasalamana, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody (herbalista), ho an' ny mpikaroka ary ho an' ny mpianatra. == Fandraisana sy tsikera == Amin' ny ankapobeny dia eken' ny mpitsabo sy mpikaroka amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry ([[fitôterapia]]) fa ilaina ny ''WikiPhyto''. Ity rakipahalalana ity dia voalaza ao amin' ny loharanom-baovao ivelany miompana amin' ny fitôterapia ho angon-drakitra mahasoa ho an' ny mpitsabo sy ny mpianatra momba ny zavamaniry fanao fanafody. Ireo filazana ireo dia manasongadina ny fanirian' ilay tetikasa ho rakipahalalana iaraha-manoratra sy voarafitra tsara, mampivondrona ny matihanina samihafa manodidina ny tahirin-kevitra sy loharanom-baovao iraisana. Tahaka ny amin' ny tahirin-kevitra ara-teknika hafa, ny tsy fisian' ny komity akademika mpandinika ara-dalàna dia midika fa mety hiovaova ny kalitaon' ny votoatin' ny teny iditra sasany. Ny fampiasana ny fampahalalana avy amin' ny fampiharana nentim-paharazana na avy amin' ny asasoratra mahazatra momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa dia mitaky vakiteny mitsikera sy fanamarinana amin' ny alalan' ny loharano siantifika azo itokisana. == Rohy ivelany == * Tranonkala ôfisialy: [https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil https://www.wikiphyto.org] * "[https://web.archive.org/web/20260122134818/https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]", ''Pollen‑espace‑santé'' * "[https://www.lescultivateursenherbes.fr/indications-herboristiques/des-plantes-%C3%A0-conna%C3%AEtre-sur-la-toile Les plantes sur la toile]", ''Lescultivateursenherbes.fr'' * "[https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ Les ressources numériques] {{Wayback|url=https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ |date=20251115063244 }}", ''Folia‑officinalis.be'' == Jereo koa == * ''[[Wikispecies]]'' * [[Etnôbôtanika]] * [[Etnôbiôlôjia]] * [[Etnôfarmakôlôjia]] * [[Bôtanika]] * [[Fitôterapia]] * [[Arômaterapia]] * [[Jemôterapia]] * [[European Scientific Cooperative on Phytotherapy]] (ESCOP) == Loharano sy fanamarihana == 0jv5mfbdiz8sq8avajeocqsj1vypbr0 0 298087 1151246 1143687 2026-09-25T22:01:28Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1151246 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fars Photo of Casualties in Gaza Strip during 2023 War 03.jpg|vignette|420x420px|Fandevenana ny maty tamin' ny daroka baomba tany Gaza tamin' ny taona 2023.]] Ny '''fandripahana ao Gaza''' dia famotehana mitohy<ref><small>Segal, Raz (28 November 2025). "[https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over The genocide in Gaza is far from over]". ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over Arsiva].</small></ref> sy iniana ary tsy misy fepetra ataon' i [[Israely]] amin' ny [[Palestiniana|vahoaka palestiniana]] ao amin' ny [[Lemak' i Gaza]] nandritra ny [[Ady ao Gaza]]. Anisan' izany ny famonoana faobe, ny fampahanoanana iniana atao, ny fampijaliana mafy ara-batana sy ny ara-tsaina, ary ny fisakanana ny fahaterahana. Anisan' ny hetsika hafa ny sakana ataon' i Israely mba tsy hidiran' ny fanampiana amin' ny fiahiana ny maha olona, ny fanimbana fotodrafitrasa sivily, ny famotehana ny tobim-pahasalamana, ny famonoana ny mpiasan' ny fahasalamana sy mpitady fanampiana, ny famindran-toerana faobe sy an-tery ny vahoaka, ny fanaovana herisetra ara-nofo, ary ny famotehana ny toeram-panabeazana sy toeram-pivavahana ary toerana manan-danja ara-kolontsaina<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds]". ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''. 16 September 2025. [https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds Arsiva].</small></ref>. Manaiky ny fisian' izany [[fandripahana]] izany ny ''Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Palestinian People'' ("Kômity manokana manadihady ny fanao israeliana tsy manaja ny zon' olombelona amin' ny vahoaka palestiniana")<ref><small>Pieris, Mohan (19 November 2024). [https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction "A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly 4th Committee report]''"'' (Speech). ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''. [https://web.archive.org/web/20250414205459/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction Arsiva]. "Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide ... Our report leaves no room for ambiguity. A genocide is unfolding before our eyes. Failing to act now—failing to put an end to this atrocity crime—will tear apart the very foundation of the international rule of law we have collectively built to protect peace, security, and the well-being of all. Our inaction today is setting a perilous precedent for tomorrow. Think about it."</small></ref> sy ny ''2025 UNHRC Commission of Inquiry report on Gaza genocide'' ("Tatitry ny taona 2025 nataon' ny Vaomieran' ny Filankevitra momba ny Zon' Olombelona ao amin' ny Firenena Mikambana momba ny fandripahana ao Gaza")<ref><small>"[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds]". ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''. 16 September 2025. [https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds Arsiva].</small></ref>, ny ''International Association of Genocide Scholars'' ("Fikambanana iraisam-pirenen' ny manam-pahaizana momba ny fandripahana")<ref><small>Van den Berg, Stephanie (1 September 2025). "[https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-is-committing-genocide-gaza-scholars-association-says-2025-09-01/ Israel is committing genocide in Gaza, scholars' association says]". ''Reuters''..</small></ref>, ny fikambanana marobe mpiaro ny zon' olombelona, ny fandalinana maro momba ny fandripahana sy ny manam-pahaizana momba ny [[lalàna iraisam-pirenena]], ary ny manam-pahaizana manokana hafa. [[Sary:Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg|vignette|320x320px|Sisam-paharavan' i Beit Lahia, ao amin' ny Lemak' i Gaza, ravan' ny daroka baomba israeliana tamin' ny 23 Febroary 2025.]] Tamin' ny Desambra 2025, farafahakeliny 70&nbsp;117 no isan' ny maty tao [[Gaza]]<ref><small>Graham-Harrison, Emma (30 January 2026). "[https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/israel-military-gaza-death-toll-broadly-accurate Israel accepts health authorities' Gaza death toll is broadly accurate, saying 70,000 have died]". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077.</small></ref>. Sivily ny ankamaroan' ny tra-pahavoazana<ref><small>Schwarz, Franziska (16 August 2024). [https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-ga ""Düsterer Meilenstein": UN benennt Zahl der täglichen Toten im Gazastreifen"] {{Wayback|url=https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-ga |date=20240823051453 }}. ''Frankfurter Rundscha''. [https://web.archive.org/web/20240823051453/https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html Arsiva].</small></ref>, ary manodidina ny 50&nbsp;% amin' izany dia zaza amam-behivavy<ref><small>Spagat, Mike (28 May 2024). "[https://aoav.org.uk/2024/gaza-ministry-of-health-releases-detailed-new-casualty-amidst-confusion-of-uns-death-numbers-in-gaza/ Gaza Ministry of Health releases detailed new casualty data amidst confusion of UN's death numbers in Gaza]". ''Action On Armed Violence''. [https://web.archive.org/web/20240710190121/https://aoav.org.uk/2024/gaza-ministry-of-health-releases-detailed-new-casualty-amidst-confusion-of-uns-death-numbers-in-gaza/ Arsiva].</small></ref>. Raha ampitahaina amin' ny ady iraisam-pirenena hafa nitranga vao haingana, dia anisan' ny ambony indrindra ny isan' ny mpanao gazety maty sy ny mpiasa ho an' ny fiahiana ny maha olona sy ho an' ny fahasalamana ary ny ankizy maty<ref><small>"[https://www.savethechildren.net/news/gaza-least-3100-children-aged-under-five-killed-others-risk-famine-looms Gaza: At Least 3,100 Children Aged Under Five Killed With Others at Risk as Famine Looms]". ''Save the Children''. 10 October 2024. [https://web.archive.org/web/20241104093600/https://www.savethechildren.net/news/gaza-least-3100-children-aged-under-five-killed-others-risk-famine-looms Arsiva].</small></ref>. Faty an' arivony maro, izay tsy voaisa, no heverina fa voatsindrin' ny trano rava maro<ref><small>Massoud, Bassam; Fick, Maggie (23 December 2023). "[https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ Gaza death toll: why counting the dead has become a daily struggle]". ''Reuters''. [https://web.archive.org/web/20240114213315/https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ Arsiva].</small></ref>. Nilaza ny fanadihadiana iray tao amin' ny gazetiboky ara-pitsaboana ''The Lancet'' fa notombanana ambany tamin' ny Jona 2024 ny fahafatesana vokatry ny ratra mahatsiravina, sady nanamarika izany fanadihadiana izany fa tokony ho be lavitra ny isan' ny maty raha isaina ny fahafatesana "tsy mivantana"<ref><small>Jamaluddine, Zeina; Abukmail, Hanan; Aly, Sarah; Campbell, Oona M. R.; Checchi, Francesco (9 January 2025). "[https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673624026783 Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis]". ''The Lancet''. 405 (10477). Elsevier: 469–477. doi:10.1016/S0140-6736(24)02678-3. <nowiki>PMID 39799952</nowiki>. "We estimated 64,260 deaths (95% CI 55 298–78 525) due to traumatic injury during the study period, suggesting the Palestinian MoH under-reported mortality by 41%. ... Our findings underestimate the full impact of the military operation in Gaza, as they do not account for non-trauma-related deaths resulting from health service disruption, food insecurity, and inadequate water and sanitation."</small></ref>. Mihoatra ny 171&nbsp;000 ny isan' ny maratra<ref><small>Burke, Jason (27 August 2025). "A third of outpatients treated for wounds at MSF's Gaza hospitals in 2024 were children, figures show". The Guardian. [https://web.archive.org/web/20250915182357/https://www.theguardian.com/world/2025/aug/27/children-make-up-third-of-outpatients-in-msf-hospitals-in-gaza-statistics-show Arsiva].</small></ref>. Ao Gaza no ahitana zaza tapaka rantsam-batana betsaka indrindra eto an-tany<ref><small>"[https://www.un.org/unispal/document/convention-personswithdisabilities-15aug25/ Percentage of Persons with Disabilities in Gaza Has Increased because of Excessive Use of Force by Israel, State of Palestine Tells Committee on Rights of Persons with Disabilities]". ''United Nations''. 15 August 2025..</small></ref>; nahatonga ankizy 21&nbsp;000 mahery ho kilemaina ny [[Ady ao Gaza]]<ref><small>"[https://www.theguardian.com/world/live/2025/sep/03/gaza-graveyard-international-humanitarian-law-unrwa-israel-middle-east-crisis-latest-updates-news Middle East crisis: at least 21,000 children disabled in Gaza during war, says UN committee – as it happened]". ''The Guardian''. 3 September 2025. [https://archive.ph/20250904095940/https://www.theguardian.com/world/live/2025/sep/03/gaza-graveyard-international-humanitarian-law-unrwa-israel-middle-east-crisis-latest-updates-news Arsiva].</small></ref>. [[Sary:Al-Tabieen school massacre 02.jpg|vignette|Fandripahana tao amin' ny sekoly Al-Tabain |304x304px]] Nandray anjara betsaka tamin' ny fampahanoanana sy nanamafy ny mosary ny sakana ataon' ny Israely amin' ny fifamoivoizana. Tamin' ny volana Aogositra 2025 dia nampiseho ny vinavina fa olona 641&nbsp;000 eo ho eo no misedra [[tsy fanjarian-tsakafo]] ary hitombo 1,14 tapitrisa ny isan' ny olona miatrika toe-javatra mitady vonjy maika dia maika<ref><small>Kekatos, Mary (23 August 2025). "[https://abcnews.com/International/famine-determined-parts-gaza-500000-experiencing-catastrophic-hunger/story?id=124843218 Famine determined in parts of Gaza, 500,000 experiencing 'catastrophic' hunger: Report]". ''ABC News''. [https://web.archive.org/web/20251218051839/https://abcnews.go.com/International/famine-determined-parts-gaza-500000-experiencing-catastrophic-hunger/story?id=124843218 Arsiva].</small></ref>. Tany am-piandohan' ny fifandonana dia notapahin' i [[Israely]] ny angovo sy ny rano ao Gaza, talohan' ny hamerenany amin' ny ampahany ny rano<ref><small>Ravid, Barak (15 October 2023). "[https://www.axios.com/2023/10/15/israel-resumes-water-supply-to-southern-gaza-after-us-pressure Israel resumes water supply to southern Gaza after U.S. pressure]". ''Axios''. [https://web.archive.org/web/20250915020309/https://www.axios.com/2023/10/15/israel-resumes-water-supply-to-southern-gaza-after-us-pressure Arsiva].</small></ref>. Tamin' ny May 2024 dia ny 84&nbsp;% amin' ny tobim-pahasalamana ao Gaza no rava na simba<ref><small>Neuman, Scott; Baba, Anas; Wood, Daniel (1 June 2024). "[https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals In Gaza, months of war have left Palestinians with barely the necessities to survive]". ''NPR''. [https://web.archive.org/web/20240822170339/https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals Arsiva].</small></ref>. Noravan' i Israely ihany koa ny toerana maro mirakitra lova ara-kolontsaina, anisan' izany ny oniversite 12 ao Gaza sy ny 80&nbsp;% amin' ny sekoly<ref><small>"[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza UN experts deeply concerned over 'scholasticide' in Gaza]". ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''. United Nations. 18 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240418145510/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza Arsiva].</small></ref>. [[Palestiniana]] maherin' ny 1,9 tapitrisa, izany hoe 85&nbsp;% amin' ny mponina ao Gaza, no nafindra toerana an-keriny<ref><small>"[https://www.aljazeera.com/news/2023/12/13/un-refugee-chief-says-gaza-war-leading-to-catastrophic-displacement UN: Gaza 'catastrophe' threatens to raise record global displacement]". ''Al Jazeera''. 13 December 2023. [https://web.archive.org/web/20251113141448/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/13/un-refugee-chief-says-gaza-war-leading-to-catastrophic-displacement Arsiva].</small></ref>. Niteraka fahapotehana mahatsiravin' ny tontolo iainana manerana an' ilay faritra ihany koa ny daroka baomba ataon' i Israely. Tamin' ny Desambra 2023 dia nanao fitoriana an' i Israely tao amin' ny [[Fitsarana Iraisam-Pirenena]] (''International Court of Justice'' na ''ICJ'') ny governemantan' i [[Afrika Atsimo]] (raharaha "''South Africa v. Israel''"), noho ny tsy fanajan' i Israely ny ''Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide'' ("Fifanarahana momba ny fisorohana sy fanasaziana ny heloka bevava amin' ny fandripahana")<ref><small>"[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf Application Instituting Proceedings, Application of Convention on Prevention and Punishment of Crime of Genocide (S. Afr. v. Isr.), No. 192]". ''ICJ''. 29 December 2023. [https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394 Arsiva].</small></ref>. Tamin' ny Janoary 2024 dia nanome baiko an' i Israely ilay fitsarana mba handray ny fepetra rehetra azony atao mba hisorohana ny hetsika famonoana olona, ​​mba hisorohana sy hanasaziana ny fandrisihana amin' ny fandripahana, ary mba hamelàna ny fampidirana fanampiana fototra ho an' ny fiahiana ny maha olona sy ny famatsiana ho an' ny vahoaka ao [[Lemak' i Gaza|Gaza]]<ref><small>Simon, Scott; Peralta, Eyder (27 January 2024). "[https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations#:~:text=Live%20Sessions-,ICJ%20finds%20genocide%20case%20against%20Israel%20%27plausible%27%2C%20orders%20it,Africa%20has%20brought%20against%20Israel. ICJ finds genocide case against Israel 'plausible', orders it to stop violations]". ''NPR''. [https://web.archive.org/web/20240128232512/https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations Arsiva].</small></ref>. Nandidy an' i Israely hampitombo ny fanampiana fiahiana ny maha olona ao Gaza sy hampiato ny fanafihana an' i [[Rafah]] koa ilay fitsarana<ref><small>Marsi, Federica; Siddiqui, Usaid; Motamedi, Maziar (28 March 2024). "[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid]". ''Al Jazeera''. [https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 Arsiva].</small></ref>. Tsy nanaraka tanteraka ny baikon' ny Fitsarana Iraisam-Pirenena anefa i Israely<ref><small>Kuttab, Jonathan (20 March 2024). "[https://arabcenterdc.org/resource/israeli-non-compliance-with-icj-provisional-orders/ Israeli Non-Compliance with ICJ Provisional Orders]". ''Arab Center Washington DC''. [https://web.archive.org/web/20250810015533/https://arabcenterdc.org/resource/israeli-non-compliance-with-icj-provisional-orders/ Arsiva].</small></ref>. Nanamafy i Israely sy ny mpomba azy fa tsy fandripahana ny hetsika ataon' izy ireo<ref><small>Deutsch, Anthony; Sterling, Toby; Berg, Stephanie van den (12 January 2024). "[https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/ Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself]". ''Reuters''..</small></ref>, fa setrin' ny fanafihana tamin' ny 7 Oktobra 2023, ary ny handrava ny [[Hamas]] sy hanafaka [[takalon' aina]] israeliana no tanjon' i Israely<ref><small>Fabian, Emanuel; Bachner, Michael (3 November 2023). "[https://www.timesofisrael.com/idf-soldiers-fend-off-nighttime-hamas-ambush-as-battalion-commander-killed-in-gaza/ IDF soldiers fend off nighttime Hamas ambush, as battalion commander killed in Gaza]". ''The Times of Israel''. [https://web.archive.org/web/20231102185204/https://www.timesofisrael.com/idf-soldiers-fend-off-nighttime-hamas-ambush-as-battalion-commander-killed-in-gaza/ Arsiva].</small></ref>. Mitombo anefa ny fitovian-kevitra eo amin' ny manam-pahaizana momba ny fandripahana sy ny manam-pahaizana momba ny lalàna iraisam-pirenena amin' ny filazana fa fandripahana ny zava-misy ao Gaza, na dia misy aza manam-pahaizana manohitra izany<ref><small>Ayad, Christophe (27 July 2025). "[https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2025/07/27/is-there-a-genocide-in-gaza-why-legal-experts-are-split_6743780_23.html Is there a genocide in Gaza? Why legal experts are split]". ''Le Monde''. [https://web.archive.org/web/20250727161927/https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2025/07/27/is-there-a-genocide-in-gaza-why-legal-experts-are-split_6743780_23.html Arsiva].</small></ref>. == Jereo koa == * [[Palestina]] * [[Lemak' i Gaza]] * [[Gaza]] * [[Ady Enina Andro]] * [[Ady Arabo-Israeliana]] == Loharano == 0uc30wobg7kjgikdubnqpwg1gu2uxhq 4 298693 1151251 1133942 2026-09-25T22:31:14Z JianJi 36396 1151251 wikitext text/x-wiki '''Androany [[26 Septambra|26 septambra]]''': * '''[[2014]]''' – Mpianatra ao amin'ny kolejy fanofanana ho mpampianatra 43 no niara-nanjavona tao Iguala, [[Meksika]]. t1zayu11nn9s0nsyvx10ekhfw9suhec 1151252 1151251 2026-09-25T22:41:27Z JianJi 36396 1151252 wikitext text/x-wiki '''Androany [[26 Septambra|26 septambra]]''': * '''[[1960]]''' – Notontosaina tao [[Chicago]], ny adihevitra an-televiziona voalohany nifanaovan'ireo kandidà ho filoham-pirenena ao [[Etazonia]] [[Richard Nixon|Richard M. Nixon]] sy [[John F. Kennedy]]. * '''[[1984]]''' - Nifanaiky ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Shina]] fa hotontosaina amin'ny taona 1997 ny famindram-piandrianana an'i [[Hong Kong|Hong Kong]]. * '''[[2014]]''' – Mpianatra ao amin'ny kolejy fanofanana ho mpampianatra 43 no niara-nanjavona tao Iguala, [[Meksika]]. 9r4u26zdefh92yhynwzwmwxh0n8exwy 4 298694 1151294 1133943 2026-09-26T06:56:06Z JianJi 36396 1151294 wikitext text/x-wiki '''Androany [[27 Septambra|27 septambra]]''': * '''[[1540]]''' - Fanasoniavana ny taratasy Regimini militantis Ecclesiæ mankatoa ny [[Zezoita|Fikambanan'i Jesoa (Zezoita)]]. * '''[[1949]]''' – Nifidianana ny fanevam-pirenen'i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Shina]] namboarin'i [[Zeng Liansong]] amin'ny endrika fantatsika ankehitriny. * '''[[1988]]''' - Nananganan'i [[Aung San Suu Kyi]] ny Ligy Nasionaly ho an'ny Demôkrasia ao [[Mianmara|Myanmara]]. j07fug0g90diookvfg1khdd1lbkirwo 1151295 1151294 2026-09-26T06:59:50Z JianJi 36396 1151295 wikitext text/x-wiki '''Androany [[27 Septambra|27 septambra]]''': [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb|Fanevam-pirenen' ny Repoblika Entim-Bahoakan'i Shina]] * '''[[1540]]''' - Fanasoniavana ny taratasy Regimini militantis Ecclesiæ mankatoa ny [[Zezoita|Fikambanan'i Jesoa (Zezoita)]]. * '''[[1949]]''' – Nifidianana ny fanevam-pirenen'i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Shina]] namboarin'i [[Zeng Liansong]] amin'ny endrika fantatsika ankehitriny. * '''[[1988]]''' - Nananganan'i [[Aung San Suu Kyi]] ny Ligy Nasionaly ho an'ny Demôkrasia ao [[Mianmara|Myanmara]]. 8dsg7h35iuuajt8lxl8pqfoby6wyjtn 0 299751 1151230 1139097 2026-09-25T16:56:40Z TinahLuce23 39583 fanavaozana lahatsoratra 1151230 wikitext text/x-wiki '''Hanta Ramakavelo''', teraka tamin'ny taona 1968<ref name=":1">https://www.madagascar-tribune.com/Une-dame-tres-ambitieuse,8827.html</ref>, dia vehivavy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mpandraharaha sy mpampiofana matihanina<ref>https://www.imperial-brands.mg/lintelligence-emotionnelle-au-service-du-manager-leader/</ref>, ary mpanoratra sy [[pôeta]]. Miasa eo amin'ny sehatry ny fitantanana sy ny [[fitarihana]] izy ary mandray anjara amin'ny sehatra [[Fiarahamonina|sosialy]], ny ara-[[tontolo iainana]] ary fampivelarana ny tena na ny maha-olona. Izy no nanangana ny fikambanana [[La Maison d'Aïna]] ary filohan'ny sampana La Maison d'Aïna-Madagascar. Tamin'ny taona 2024 dia voatendry ho filohan'ny filankevitry ny mpanolotsaina an'ny [[WWF]] Madagasikara izy<ref>https://www.2424.mg/environnement-hanta-ramakavelo-preside-le-conseil-consultatif-du-wwf-madagascar/</ref>. == Fiainana sy asa == '''Hanta Ramakavelo''' dia teraka tamin'ny taona 1968<ref name=":1" />. Ny rainy dia ny jeneraly Désiré Philippe Ramakavelo ary ny reniny dia i Marie Geneviève Ranoronirina. Manambady an'i Châteaux ary manan-janaka vavy an'i Maeva Châteaux. Telo mianadahy izy no zanaky ny ray aman-dreniny ary izy no vavimatoa.<ref>https://gw.geneanet.org/taniko?lang=fr&n=ramakavelo&p=hanta</ref> Nanohy ny fianarany tany Frantsa ary nipetraka tany nandritra ny taona maro talohan'ny niverenany tao Madagasikara tany amin'ny taona 2000. Rehefa niverina teto Madagasikara izy dia nifantoka tamin'ny fandraharahana, ny fanofanana ary ny torohevitra momba ny fitantanana sy ny fitarihana, eo ihany koa ny fampivelarana ny maha-olona. Anisan'ny lohahevitra ampianariny ny fitantanana fotoana, ny fametrahana laharam-pahamehana, ny fandraharahana ary ny fampivoarana ny fahaiza-manao.<ref>https://blaogyvoniary.wordpress.com/2021/03/09/hanta-ramakavelo/</ref> Efa Filoha mpanorina sy Tale Jeneralin'ny I-Madagascar ny taona 2007, orinasa misahana ny varotra ara-drariny ny vokatra vita tanana Malagasy, ary efa Tale Jeneralin'ny orinasa Référence Consulting ny taona 2005<ref>https://rocketreach.co/hanta-ramakavelo-email_348046115</ref><ref name=":1" />. Hanta Ramakavelo ihany koa dia mpanorina ary filohan'ny fikambanana "La Maison d'Aïna-Madagascar". Nitsangana ny taona 2002 ny fikambanana ho fahatsiarovana ny zanany vavy Aïna izay naniry ny hikarakara ankizy sahirana sy kamboty i Aïna rehefa lehibe. Miasa ao Talakimaso, ao amin'ny faritra Ambatolampy, ny fikambanana<ref>https://lamaisondaina.org/wp-content/uploads/2025/04/Statuts-LMA-France.pdf</ref>. == Fanabeazana sy fampandrosoana eny ifotony == Hanta Ramakavelo dia mandray anjara amin'ny fanabeazana sy fampandrosoana amin'ny alalan'ny fikambanana "La Maison d'Aïna" na LMA izay nantsangany. Anisan'izany ny fampidirana an-tsekoly ireo ankizy anaty fianakaviana sahirana, eo ihany koa ny fanofanana sy hetsika maro hampivelarana ny fahaizan'ny ankizy, toy ny mozika, fanatanjahantena, fambolena, fahandroana ary asa-tanana. Ny tetikasa dia mikendry ihany koa ny hampivelatra ny fahatokisan-tenan'ny ankizy sy hahafahan'izy ireo mahita ny sehatra mifanaraka amin'ny fahaizany. Nandritra ny valanaretina COVID-19 tamin'ny taona 2020, Hanta Ramakavelo no nanomboka tetikasa ara-mozika niarahana tamin'ny ankizy tao amin'ny La Maison d'Aïna<ref name=":2">https://lamaisondaina.org/bilans-et-rapports-dactivite/</ref>. Ny taona 2022 dia nosokafana ny fanofanana arak'asa<ref name=":2" />. Nisy ihany koa ny tetikasa momba ny fiompiana trondro, fambolena ary fanatsarana ny fotodrafitrasa. Tamin'ny 1 Jona 2024, dia notokanana tao Talakimaso ny rafitra fanangonana sy fampiakarana rano mandeha amin'ny herin'ny masoandro. Ny tetikasa dia natao hanatsarana ny famatsian-drano, ny fahadiovana, ny fambolena ary ny fampandehanana ny sekoly<ref>https://eauxdupaysdaix.fr/projet-dalimentation-en-eau-dune-ecole-a-madagascar/</ref>. == Conseil National des Femmes de Madagascar == Ny taona 2012 - 2013 dia isan'ireo mpanolotsaina ao anatin'ny Conseil National des Femmes de Madagascar i Hanta Ramakavelo. Ny anjara birikiny anatin'ny tambajotra dia ny mahakasika ny vehivavy sy ny fiarahamonina. Ity filankevitra hoan'ny vehivavy ity dia efa nanonona azy ho “poétesse engagée”, izany hoe poeta mandray anjara amin’ny fiainam-piarahamonina sy maneho hevitra momba ny zava-misy iainan’ny olona<ref>https://cnfmadagascar.wordpress.com/membres/</ref>. == WWF Madagascar == Hanta Ramakavelo dia isan'ireo olona valo nandrafitra ny filankevitry ny mpanolotsaina tamin'ny nanangana ny WWF Madagascar ny taona 2023 ary voatondro ho filoha ny taona 2024. Ny WWF Madagascar dia rafitra mampifandray ny fiarahamonina sy ireo sehatra samihafa amin'ny fampiroboroboana ny fiarovana ny zavamananaina, ny tontolo iainana ary ny fampandrosoana maharitra<ref>https://wwf.ua/?13206891/Un-conseil-consultatif-pour-soutenir-les-actions-du-WWF-a-Madagascar</ref>. == Fampivelarana ny maha-olona == Anisan'ny sehatra ahitana an'i Hanta Ramakavelo ny fampivelarana ny tena na ny maha-olona, ary maro ny famelaberan-kevitra na fanehoan-kevitra efa nataony mahakasika izany tahaka izay hita ao amin'ny gazety boky hoan'ny vehivavy "Jejoo"<ref>https://www.jejoo.mg/article/hanta-ramakavelo-JART0013701</ref><ref>https://www.jejoo.mg/article/hanta-ramakavelo-JART0004001</ref><ref>https://www.jejoo.mg/article/hanta-ramakavelo-JART0011561</ref>, izay natao teny amin'ny Plaza ny taona 2018<ref>https://midi-madagasikara.mg/conference-lattitude-du-gagnant-selon-hanta-ramakavelo/</ref>, na ny fandaharana tao amin'ny Aotra<ref name=":3">https://podcast.ausha.co/aotra/hanta-ramakavelo-leader-engagee-entre-entrepreneuriat-inspiration-et-impact-social-a-madagascar</ref>. == Boky navoaka == I Hanta Ramakavelo no nanoratra ny boky ''Azonao Atao avokoa izay kasainao,'' [https://www.madagascar-tribune.com/Une-dame-tres-ambitieuse,8827.html boky] mikasika ny fampandrosoana ny tena, navoaka tamin'ny teny Malagasy ary narahana tohana ara-peo<ref name=":3" />. == Jereo koa == * [[La Maison d'Aïna]] * [[WWF Madagascar]] * [[Désiré Philippe Ramakavelo]] * [[Conseil National des Femmes de Madagascar]] == Fanamarihana sy loharano == {{Reflist}} {{Liens}} *{{Cite web |last=Lantoniaina Razafindramiadana |date=4 février 2011 |title=Madagascar: Hanta Châteaux Ramakavelo, un caractère bien trempé |url=https://fr.allafrica.com/stories/201102040725.html |access-date=19 juillet 2024 |website=[[L'Express de Madagascar]] via [[Allafrica.com]]}}.{{Portail|Madagascar|Poésie}} fkxt5yogj985v30u9kfktkqquowmjg8 0 302120 1151214 2026-09-25T12:02:53Z Thelezifor 15140 Faritra ihaonan' ny sandry sy ny lanton-tsandry 1151214 wikitext text/x-wiki [[Sary:Elbow on gray background.jpg|vignette|388x388px|Kiho]] Ny '''kiho''' dia ilay ampahany amin' ny rantsam-batana ambony izay eo anelanelan' ny [[sandry]] sy ny [[lanton-tsandry]]. Io no faritra isehoan' ny fihetsika miforitra sy mivelatra ataon' ny lanton-tsandry raha oharina amin' ny sandry. == Kolontsaina == [[Sary:Elbow coude.JPG|vignette|235x235px|Kiho]] === Ohabolana === * Akaiky tsy azo ohatry ny kiho. * Boka lavo amin-[[Haravola|karavola]] ka ny kibo no enti-manarina ny tena. * Renimahaimanana no voatora-trano, koa Rainikotoamboa no lava kiho. fdo9hyd2teh9gez1vaiddtev6de54qj 0 302121 1151215 2026-09-25T12:15:52Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa mitovy anarana 1151215 wikitext text/x-wiki Ny '''haravola''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' ao amin' ny filaharana [[Poales]]: * [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'']] <small>Bosser</small> (''Poaceae'') -- berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, horona, kilailay, raboka * ''[[Lasiorhachis viguieri]]'' <small>(A. Camus) Bosser</small> (''Poaceae'') -- haravola, haravolalahy == Jereo koa == * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Lasiorhachis]]'' * ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> * [[Horona]]: ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small>; ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.; ''[[Imperata arundinacea]]'' <small>Cirillo</small>; ''[[Lagurus cylindricus]]'' <small>L.</small>; [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'']] <small>Bosser</small> (''[[Poaceae]]'') s12akrr9991pen1elwmb48l61pi8uv8 0 302122 1151216 2026-09-25T12:34:26Z Thelezifor 15140 Karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1151216 wikitext text/x-wiki [[Sary:Loudetia simplex, bloeiwyse-segment, Skeerpoort, a.jpg|vignette|378x378px|''Loudetia simplex'']] Ny '''''Loudetia simplex''''' dia karazana [[Zavamaniry mamony|zavamaniry]] [[Zavamaniry mamony|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' (zana-pianakaviana ''[[Panicoideae]]''), izay teratany ao [[Afrika Trôpikaly|Afrika]] [[Afrika Trôpikaly|Trôpikaly]]. Bozaka maharitra taona maro izy io, mitsangan-taho sy mety hahatratra halava 150 sm, ary manana vondrom-bony miendrika salohy. Ny anarany ara-tsiansa feno dia ''Loudetia simplex'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small>. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''horona''', '''horo''', '''berambo''', '''kilailay''', '''kirodrotra''', na '''felika'''., indrindra ny zana-karazany ''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides''. [[Sary:Loudetia simplex MNHN-P-P00374352.jpg|vignette|286x286px|''Loudetia simplex'']] Tany am-boalohany dia nofaritan' i Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck ho ao amin' ny vondron-karazana ''[[Tristachya]]'' izy io tamin' ny taona 1841, ary nafindran' i Charles Edward Hubbard ho ao amin' ny ''[[Loudetia]]'' tamin' ny taona 1934. Eto [[Madagasikara]] dia anisan' ny karazana ahitra manjaka any amin' ny Faritra Afovoany izy io; hita any amin' ny tany efa very otrikaina sy tsy dia ampy fivoahan' ny rano izy sady mahatanty [[afo]] tsara ihany koa. Tsy dia avo loatra anefa ny lanjany amin' ny maha sakafo ho an' ny biby fiompy azy. == Anarana hafa ahafantarana azy == Indreto ny anarana ara-tsiansa hafa ahafantarana ny ''Loudetia simplex'': * ''Loudetia elegans'' <small>(A.Braun) A.Rich.</small> * ''Loudetia stipoides natalensis'' <small>Hack.</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>(Hack.) Hack. ex Scott Elliot</small> * ''Loudetia simplex sericea'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>Hack.</small> * ''Loudetia hildebrandtii'' <small>Mez</small> * ''Loudetia simplex stipoides'' <small>(Hack.) Bosser</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>(Hack.) Conert</small> * ''Loudetia pilgeriana'' <small>Conert</small> * ''Loudetia perrieri'' <small>A.Camus</small> * ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small> * ''Loudetia elegans'' <small>A.Braun</small> * ''Loudetia camerunensis'' <small>(Stapf) C.E.Hubb.</small> * ''Loudetia madagascariensis'' <small>Baker</small> * ''Loudetia simplex minor'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia simplex longifolia'' <small>Peter</small> * ''Loudetia simplex gracilis'' <small>Rendle</small> * ''Loudetia simplex crinita'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia nigritiana'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia kapiriensis'' <small>De Wild.</small> * ''Loudetia incompta'' <small>Franch.</small> * ''Loudetia gracilis'' <small>Peter</small> * ''Loudetia elisabethvilleana'' <small>De Wild.</small> * ''Loudetia elegans subulifolia'' <small>Franch.</small> * ''Loudetia elegans'' <small>(A.Braun) Hack.</small> * ''Loudetia camerunensis'' <small>Stapf</small> == Zana-karazana == Indreto ny zana-karzana ao amin' ny ''Loudetia simplex'': * ''Loudetia simplex'' subsp. ''simplex'' * ''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'' <small>Bosser</small> -- berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, horona, kilailay, raboka == Jereo koa == * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Tristachya]]'' jgnmx4evw5wmx900lwzvx3kqjyjfxj6 1151217 1151216 2026-09-25T12:36:47Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1151217 wikitext text/x-wiki [[Sary:Loudetia simplex, bloeiwyse-segment, Skeerpoort, a.jpg|vignette|378x378px|''Loudetia simplex'']] Ny '''''Loudetia simplex''''' dia karazana [[Zavamaniry mamony|zavamaniry]] [[Zavamaniry mamony|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' (zana-pianakaviana ''[[Panicoideae]]''), izay teratany ao [[Afrika Trôpikaly|Afrika]] [[Afrika Trôpikaly|Trôpikaly]]. Bozaka maharitra taona maro izy io, mitsangan-taho sy mety hahatratra halava 150 sm, ary manana vondrom-bony miendrika salohy. Ny anarany ara-tsiansa feno dia ''Loudetia simplex'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small>. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''horona''', '''horo''', '''berambo''', '''kilailay''', '''kirodrotra''', na '''felika'''., indrindra ny zana-karazany ''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides''. [[Sary:Loudetia simplex MNHN-P-P00374352.jpg|vignette|286x286px|''Loudetia simplex'']] Tany am-boalohany dia nofaritan' i Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck ho ao amin' ny vondron-karazana ''[[Tristachya]]'' izy io tamin' ny taona 1841, ary nafindran' i Charles Edward Hubbard ho ao amin' ny ''[[Loudetia]]'' tamin' ny taona 1934. Eto [[Madagasikara]] dia anisan' ny karazana ahitra manjaka any amin' ny Faritra Afovoany izy io; hita any amin' ny tany efa very otrikaina sy tsy dia ampy fivoahan' ny rano izy sady mahatanty [[afo]] tsara ihany koa. Tsy dia avo loatra anefa ny lanjany amin' ny maha sakafo ho an' ny biby fiompy azy. == Anarana hafa ahafantarana azy == Indreto ny anarana ara-tsiansa hafa ahafantarana ny ''Loudetia simplex'': * ''Loudetia elegans'' <small>(A.Braun) A.Rich.</small> * ''Loudetia stipoides natalensis'' <small>Hack.</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>(Hack.) Hack. ex Scott Elliot</small> * ''Loudetia simplex sericea'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>Hack.</small> * ''Loudetia hildebrandtii'' <small>Mez</small> * ''Loudetia simplex stipoides'' <small>(Hack.) Bosser</small> * ''Loudetia stipoides'' <small>(Hack.) Conert</small> * ''Loudetia pilgeriana'' <small>Conert</small> * ''Loudetia perrieri'' <small>A.Camus</small> * ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small> * ''Loudetia elegans'' <small>A.Braun</small> * ''Loudetia camerunensis'' <small>(Stapf) C.E.Hubb.</small> * ''Loudetia madagascariensis'' <small>Baker</small> * ''Loudetia simplex minor'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia simplex longifolia'' <small>Peter</small> * ''Loudetia simplex gracilis'' <small>Rendle</small> * ''Loudetia simplex crinita'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia nigritiana'' <small>Stapf</small> * ''Loudetia kapiriensis'' <small>De Wild.</small> * ''Loudetia incompta'' <small>Franch.</small> * ''Loudetia gracilis'' <small>Peter</small> * ''Loudetia elisabethvilleana'' <small>De Wild.</small> * ''Loudetia elegans subulifolia'' <small>Franch.</small> * ''Loudetia elegans'' <small>(A.Braun) Hack.</small> * ''Loudetia camerunensis'' <small>Stapf</small> == Zana-karazana == Indreto ny zana-karzana ao amin' ny ''Loudetia simplex'': * ''Loudetia simplex'' subsp. ''simplex'' * ''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'' <small>Bosser</small> -- berambo, hara, harabo, haravola, haravolavavy, horona, kilailay, raboka == Jereo koa == * ''[[Loudetia]]'' * ''[[Tristachya]]'' * [[Haravola]]: [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'']] <small>Bosser</small>; ''[[Lasiorhachis viguieri]]'' <small>(A. Camus) Bosser</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Horona]]: ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small>; ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.; ''[[Imperata arundinacea]]'' <small>Cirillo</small>; ''[[Lagurus cylindricus]]'' <small>L.</small>; [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp. ''stipoides'']] <small>Bosser</small> (''[[Poaceae]]'') 8yqjthpnkysk9bju02a4f56c3dh5f00 0 302123 1151232 2026-09-25T17:45:02Z Noum401 36528 Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i "[[:fr:Special:Redirect/revision/237852865|Doria Shafik]]" 1151232 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona}}'''Doria Shafik''', na '''Durriya Shafik''', amin'ny arabe شفيق , teraka ny 14 décembre 1908, maty ny 20 septembre 1975, dia feminista [[Ejipta|Ejiptiana]], filozofa, [[Pôeta|poeta]] ary tonian-dahatsoratra . Iray amin'ireo mpitarika lehibe ny hetsika fanafahana ny vehivavy tany [[Ejipta]] nandritra ny taona 1940 sy 1950 izy, hetsika izay nahazo ny zo hifidy ho an'ny vehivavy Ejiptiana tamin'ny 1956. == HO AN'NY ZATOVO == Teraka tao [[Tanda|Tanta]], any amin'ny faritr'i [[Vinanihefak' i Nily|Nil Delta]] i Doria Shafik. Rehefa maty ny reniny, tamin'izy 13 taona, dia niditra tao amin'ny sekoly misionera frantsay tao [[Aleksandria|Alexandria]] izy.<ref name="OE">{{Cite web |last=Judith E. Tucker |date=2008 |title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History. Volume 4: Seton-Zia (Shafik, Durriya) |url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA27 |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |page=27–8 |language=en |isbn=978-0-19-514890-9}}.</ref> Tamin'ny enina ambin'ny folo taonany, izy no Ejiptiana zandriny indrindra nahazo ny bakalorea frantsay, izay nahazoany medaly volafotsy ho fiarahabana.<ref name="DS">{{Cite web |title=Doria Shafik : Une vie consacrée à la femme égyptienne |url=http://doria-shafik.com/women-activists-in-egypt-feminist-egyptian-02.html |access-date=28 janvier 2016 |website=doria-shafik.com |language=en}}.</ref> Avy eo dia nahazo vatsim-pianarana avy amin'ny Minisiteran'ny Fanabeazana Ejiptiana izy ary nanohy ny fianarany tany [[Frantsa]] . Nahazo mari-pahaizana bakalorea izy ary avy eo dia nahazo mari-pahaizana doctorat momba ny filozofia tao amin'ny Oniversiten'i Sorbonne any [[Paris]].<ref name="JET">{{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1986 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt, 1940-1960 |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02685640#page-1 |access-date=17 janvier 2016 |website=link.springer.com |language=en}}.</ref> Manohana foto-kevitra roa izy « Zavakanto noho ny zavakanto tany Ejipta fahiny " Ary « Vehivavy sy lalàna ara-pivavahana any Ejipta ankehitriny » . Nahazo ny mari-pahaizana doctorat niaraka tamin'ny voninahitra ambony indrindra izy. Tany Paris, izy dia nanambady an'i ''Nour Al Din Ragai'', mpianatra lalàna nahazo vatsim-pianarana, izay nanomana ny thèse-ny ho an'ny doctorat ihany koa. Tamin'ny [[1940]], rehefa niverina tany Ejipta avy any Frantsa izy, dia nanantena ny handray anjara amin'ny fanabeazana ny tanoran'ny fireneny, saingy nolavin'ny dekana tao amin'ny Sampam-pianarana momba ny literatiora ao amin'ny Oniversiten'i Kairo ny toerana maha-mpampianatra azy noho ny filazana fa « maoderina loatra ».<ref name="OE" /> Tamin'ny 1945, ny Printsesy Shivakiar, vady voalohan'ny Mpanjaka Fouad I, dia nanolotra an'i Doria Shafik ny toeran'ny tonian-dahatsoratry ny gazetiboky ara-kolontsaina sy literatiora frantsay, ''La Femme Nouvelle'' . Nanaiky ny toerana izy ary rehefa maty i Shivakiar tamin'ny [[1947]], dia nandray ny fitantanana sy ny famatsiam-bola feno. Teo ambany fitarihany, nahazo ny lazany isam-paritra ''ny La Femme Nouvelle'' . Ary koa, tamin'ny [[1945]], nanangana ny ''Union of Daughters of the Nile'' izy, avy eo, tamin'ny [[1948]], nanapa-kevitra ny hamoaka gazety Arabo ( ''Bint Al Nil'' na, amin'ny teny frantsay, ''The Daughter of the Nile'' ) izay natao hampianatra ny vehivavy Ejiptiana sy hanampy azy ireo hanana ny anjara toerana mahomby indrindra eo amin'ny fianakaviany sy eo amin'ny fiaraha-monina.<ref name="Al-akhbar">{{Cite web |last=Mohammed Kheir |date=8 mars 2012 |title=Durriya Shafiq : Rebellious Daughter of the Nile (Shafik, Durriya La fille rebelle du Nil) |url=http://english.al-akhbar.com/node/4958 |access-date=17 janvier 2016 |website=al-akhbar.com (version anglaise) |language=en}}.</ref> == Hetsika ho an'ny feminista == Tamin'ny février 1951, nahavita nanangona vehivavy 1 500 mangingina avy amin'ireo vondrona feminista roa lehibe tao Ejipta ( ''Bint Al-Nil'' sy ny ''Sendikàn'ny Feminista Ejiptiana'' ) izy, nikarakara diabe ary niditra an-keriny tao amin'ny parlemanta mba hanolotra amin'ireo parlemantera lahy nivory ireo andiana fitakiana mifandraika indrindra amin'ny zon'ny vehivavy ara-tsosialy sy ara-toekarena. Nantsoina teny amin'ny fitsarana izy noho io raharaha io. Nifidy an'i Mufidah Abdul Rahman ho mpisolovava azy izy. Saingy naleon'ny mpitsara nanemotra ny fitsarana tsy misy fiafarany. Teo amin'ny lafiny politika, na dia teo aza ny fampanantenana fandraisana avy amin'ny Filohan'ny Antenimieran-doholona, dia tsy nahitana fanatsarana avy hatrany ny zon'ny vehivavy tamin'io taona io,<ref name="Nelson1996">{{Cite book |last=Cynthia Nelson |year=1996 |title=Doria Shafik Egyptian Feminist : A Woman apart |url=https://books.google.com/books?id=qGy0OIUH2RkC&pg=PA173 |language=en |publisher=Presses de l'université américaine du Caire |page=169–176 |isbn=978-977-424-413-1}}</ref>.<ref name="NYT2018">{{Cite journal |last=David D. Kirkpatrick |year=2018 |title=Overlooked No More : Doria Shafik, Who Led Egypt’s Women’s Liberation Movement |url=https://www.nytimes.com/2018/08/22/obituaries/doria-shafik-overlooked.html |journal=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> Tamin'ny 1951, nanapa-kevitra ny handray anjara amin'ny tolona nanoherana ny fibodoan'ny Britanika izy tamin'ny fananganana ny vondrona miaramila voalohany misy vehivavy avokoa, izay nampivondrona vehivavy 2 000, izay nomaniny ho amin'ny ady, mba hanatanteraka asa fitsaboana. Taorian'ny revolisiona Ejiptiana tamin'ny 1952, nangataka tamin'ny governemanta i Shafik mba hanaiky ''ny Bint Al-Nil'' (ny ''Firaisan'ny Zanakavavin'i Neily'' ) ho antoko politika, izay nolavina. Niezaka ihany koa izy tamin'io taona 1952 io ihany, saingy tsy nahomby, hanolo ny Firaisankinan'ny ''Vehivavy Ejiptiana'' ''ho Firaisankinan'ny Zanakavavin'i Nil'' ao anatin'ny International Alliance of Women (amin'ny teny anglisy). (Firaisankina Iraisam-pirenena ho an'ny Vehivavy, IAW).<ref>{{Cite book |last=Margot Badran |year=1996 |title=Feminists, Islam, and Nation |url=https://books.google.fr/books?id=Vrw8WGOmscAC&pg=PA249&dq=longer+operate+eager+1953+feminist+forced+surely+departure+bother |language=en |publisher=Princeton University Press |page=248-249 |isbn=}}</ref> Tamin'ny 12 mars 1954, nanomboka nitokona tsy hihinan-kanina nandritra ny valo andro tao amin'ny sendikan'ny mpanao gazety izy mba hanoherana ny fananganana komity momba ny lalàm-panorenana tsy misy vehivavy. Namarana ny fitokonany izy rehefa nahazo fanoloran-tena an-tsoratra avy amin'ny Filoha Mohammed Naguib fa hanaja ny zon'ny vehivavy ao amin'ny lalàm-panorenana. Noho ny fiantraikan'ny fitokonana tsy hihinan-kanina nataony tamin'ny fampitam-baovao, dia nasaina hanao lahateny momba ny vehivavy Ejiptiana any [[Azia]], [[Eorôpa|Eoropa]] ary [[Etazonia]] izy. Mandeha any [[Italia]], [[Angletera]], [[Frantsa]], [[Japàna|Japon]], [[Pakistàna|Pakistan]], [[Srilanka|Ceylan]] ary [[India]] izy. Tany Ejipta, nahazo ny zo hifidy ny vehivavy, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny 1956, raha toa ka nahay namaky teny sy nanoratra izy ireo, izay tsy fepetra takiana amin'ny lehilahy hifidy. Tamin'ny [[1957]], nanomboka fitokonana tsy hihinan-kanina faharoa tao amin'ny masoivohon'i India izy, mba hanoherana ny fitondrana jadona nataon'ny Filoha [[Gamal Abdel Nasser]] . Vokatr'izany, dia napetrak'i Nasser teo ambany fiambenana tao an-tranony izy, voarara tsy ho hita an-gazety ny anarany ary voarara ny gazetiny. Rehefa avy nogadraina tao an-tranony i Doria Shafik dia miaina irery, na dia tsy voarara intsony aza ny fivezivezeny. Nandany ny taona farany niainany tamin'ny famakiana sy fanoratana ary indrindra niaraka tamin'ny zanany vavy sy ny zafikeliny izy. Namono tena tamin'ny fitsambikinana avy teny amin'ny lavarangana izy tamin'ny [[1975]] . == Fiainana manokana == Nanambady an'i ''Nour Al-Din Ragai'' tao Paris i Doria Shafik tamin'ny 1937. Mpisolovava malaza any Ejipta izy izay manohana azy amin'ny asany. Niara-niaina nandritra ny 31 taona izy ireo, mandra-pisarahany tamin'ny 1968, ary nanan-janaka vavy roa, Aziza sy Jehane. == Asa soratra == Ankoatra ny asany amin'ny maha-mpanao gazety azy, nanoratra tantara foronina mitondra ny lohateny hoe ''The Slave Sultana'' i Shafik, boky tononkalo maromaro navoakan'i Pierre Fanlac, ny tantaram-piainany manokana, ary nandika ny [[Kor'any|CORAN]] ho amin'ny teny Anglisy sy Frantsay. == Bibliographie == * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=La Femme et le droit religieux de l'Égypte contemporaine |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner |pages=171}} * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=L'Art pour l'art dans l’Égypte antique |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner, |pages=195}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1949 |title=La bonne aventure |series=Poésie |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=34}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1952 |title=L'esclave sultane |language=fr |location=Paris |publisher=Nouvelles éditions latines |pages=189}} * {{Cite book |last=Doria Shafik |year=1954 |title=L'Amour perdu |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=48}} == Fanamarihana sy referansa == {{Reflist}} == Lahatsoratra mifandraika == * Mpiaro ny zon'ny vehivavy hifidy * Lisitry ny mpitaky ny zo hifidy sy ny mpitaky ny zo hifidy * Feminisma any Ejipta == Rohy ivelany == <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  * {{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1996 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt |url=https://books.google.fr/books?id=qGy0OIUH2RkC |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |language=en}} * {{Pdf}} {{Cite web |last=Élodie Gaden |date=2 décembre 2013 |title=Écrits littéraires de femmes en Égypte francophone : "la femme nouvelle" de 1897-1961 Jehan d'Ivray, Valentine de Saint-Point, Out-el-Kouloub, Doria Shafik (thèse soutenue le 2 décembre 2013) |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/tel-01058996/document |access-date=17 janvier 2016 |website=halshs.archives-ouvertes.fr |language=fr}} * {{Autorité}} * * * * * * * * * * * Ressource relative à la recherche : ** Thèses de doctorat ès lettres soutenues en France de 1808 à 1940   == loharanom-baovao == {{portail|Égypte|Femmes|Politique}} [[Sokajy:Pages avec des traductions non relues]] 2f6phwl5f4za8bkyhu8b3ui39kspino 1151233 1151232 2026-09-25T17:47:53Z Noum401 36528 1151233 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona}} '''Doria Shafik''', na '''Durriya Shafik''', amin'ny arabe شفيق , teraka ny 14 décembre 1908, maty ny 20 septembre 1975, dia feminista [[Ejipta|Ejiptiana]], filozofa, [[Pôeta|poeta]] ary tonian-dahatsoratra . Iray amin'ireo mpitarika lehibe ny hetsika fanafahana ny vehivavy tany [[Ejipta]] nandritra ny taona 1940 sy 1950 izy, hetsika izay nahazo ny zo hifidy ho an'ny vehivavy Ejiptiana tamin'ny 1956. == TORO HEVITRA == === HO AN'NY ZATOVO === Teraka tao [[Tanda|Tanta]], any amin'ny faritr'i [[Vinanihefak' i Nily|Nil Delta]] i Doria Shafik. Rehefa maty ny reniny, tamin'izy 13 taona, dia niditra tao amin'ny sekoly misionera frantsay tao [[Aleksandria|Alexandria]] izy.<ref name="OE">{{Cite web |last=Judith E. Tucker |date=2008 |title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History. Volume 4: Seton-Zia (Shafik, Durriya) |url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA27 |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |page=27–8 |language=en |isbn=978-0-19-514890-9}}.</ref> Tamin'ny enina ambin'ny folo taonany, izy no Ejiptiana zandriny indrindra nahazo ny bakalorea frantsay, izay nahazoany medaly volafotsy ho fiarahabana.<ref name="DS">{{Cite web |title=Doria Shafik : Une vie consacrée à la femme égyptienne |url=http://doria-shafik.com/women-activists-in-egypt-feminist-egyptian-02.html |access-date=28 janvier 2016 |website=doria-shafik.com |language=en}}.</ref> Avy eo dia nahazo vatsim-pianarana avy amin'ny Minisiteran'ny Fanabeazana Ejiptiana izy ary nanohy ny fianarany tany [[Frantsa]] . Nahazo mari-pahaizana bakalorea izy ary avy eo dia nahazo mari-pahaizana doctorat momba ny filozofia tao amin'ny Oniversiten'i Sorbonne any [[Paris]].<ref name="JET">{{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1986 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt, 1940-1960 |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02685640#page-1 |access-date=17 janvier 2016 |website=link.springer.com |language=en}}.</ref> Manohana foto-kevitra roa izy « Zavakanto noho ny zavakanto tany Ejipta fahiny " Ary « Vehivavy sy lalàna ara-pivavahana any Ejipta ankehitriny » . Nahazo ny mari-pahaizana doctorat niaraka tamin'ny voninahitra ambony indrindra izy. Tany Paris, izy dia nanambady an'i ''Nour Al Din Ragai'', mpianatra lalàna nahazo vatsim-pianarana, izay nanomana ny thèse-ny ho an'ny doctorat ihany koa. Tamin'ny [[1940]], rehefa niverina tany Ejipta avy any Frantsa izy, dia nanantena ny handray anjara amin'ny fanabeazana ny tanoran'ny fireneny, saingy nolavin'ny dekana tao amin'ny Sampam-pianarana momba ny literatiora ao amin'ny Oniversiten'i Kairo ny toerana maha-mpampianatra azy noho ny filazana fa « maoderina loatra ».<ref name="OE" /> Tamin'ny 1945, ny Printsesy Shivakiar, vady voalohan'ny Mpanjaka Fouad I, dia nanolotra an'i Doria Shafik ny toeran'ny tonian-dahatsoratry ny gazetiboky ara-kolontsaina sy literatiora frantsay, ''La Femme Nouvelle'' . Nanaiky ny toerana izy ary rehefa maty i Shivakiar tamin'ny [[1947]], dia nandray ny fitantanana sy ny famatsiam-bola feno. Teo ambany fitarihany, nahazo ny lazany isam-paritra ''ny La Femme Nouvelle'' . Ary koa, tamin'ny [[1945]], nanangana ny ''Union of Daughters of the Nile'' izy, avy eo, tamin'ny [[1948]], nanapa-kevitra ny hamoaka gazety Arabo ( ''Bint Al Nil'' na, amin'ny teny frantsay, ''The Daughter of the Nile'' ) izay natao hampianatra ny vehivavy Ejiptiana sy hanampy azy ireo hanana ny anjara toerana mahomby indrindra eo amin'ny fianakaviany sy eo amin'ny fiaraha-monina.<ref name="Al-akhbar">{{Cite web |last=Mohammed Kheir |date=8 mars 2012 |title=Durriya Shafiq : Rebellious Daughter of the Nile (Shafik, Durriya La fille rebelle du Nil) |url=http://english.al-akhbar.com/node/4958 |access-date=17 janvier 2016 |website=al-akhbar.com (version anglaise) |language=en}}.</ref> == Hetsika ho an'ny feminista == Tamin'ny février 1951, nahavita nanangona vehivavy 1 500 mangingina avy amin'ireo vondrona feminista roa lehibe tao Ejipta ( ''Bint Al-Nil'' sy ny ''Sendikàn'ny Feminista Ejiptiana'' ) izy, nikarakara diabe ary niditra an-keriny tao amin'ny parlemanta mba hanolotra amin'ireo parlemantera lahy nivory ireo andiana fitakiana mifandraika indrindra amin'ny zon'ny vehivavy ara-tsosialy sy ara-toekarena. Nantsoina teny amin'ny fitsarana izy noho io raharaha io. Nifidy an'i Mufidah Abdul Rahman ho mpisolovava azy izy. Saingy naleon'ny mpitsara nanemotra ny fitsarana tsy misy fiafarany. Teo amin'ny lafiny politika, na dia teo aza ny fampanantenana fandraisana avy amin'ny Filohan'ny Antenimieran-doholona, dia tsy nahitana fanatsarana avy hatrany ny zon'ny vehivavy tamin'io taona io,<ref name="Nelson1996">{{Cite book |last=Cynthia Nelson |year=1996 |title=Doria Shafik Egyptian Feminist : A Woman apart |url=https://books.google.com/books?id=qGy0OIUH2RkC&pg=PA173 |language=en |publisher=Presses de l'université américaine du Caire |page=169–176 |isbn=978-977-424-413-1}}</ref>.<ref name="NYT2018">{{Cite journal |last=David D. Kirkpatrick |year=2018 |title=Overlooked No More : Doria Shafik, Who Led Egypt’s Women’s Liberation Movement |url=https://www.nytimes.com/2018/08/22/obituaries/doria-shafik-overlooked.html |journal=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> Tamin'ny 1951, nanapa-kevitra ny handray anjara amin'ny tolona nanoherana ny fibodoan'ny Britanika izy tamin'ny fananganana ny vondrona miaramila voalohany misy vehivavy avokoa, izay nampivondrona vehivavy 2 000, izay nomaniny ho amin'ny ady, mba hanatanteraka asa fitsaboana. Taorian'ny revolisiona Ejiptiana tamin'ny 1952, nangataka tamin'ny governemanta i Shafik mba hanaiky ''ny Bint Al-Nil'' (ny ''Firaisan'ny Zanakavavin'i Neily'' ) ho antoko politika, izay nolavina. Niezaka ihany koa izy tamin'io taona 1952 io ihany, saingy tsy nahomby, hanolo ny Firaisankinan'ny ''Vehivavy Ejiptiana'' ''ho Firaisankinan'ny Zanakavavin'i Nil'' ao anatin'ny International Alliance of Women (amin'ny teny anglisy). (Firaisankina Iraisam-pirenena ho an'ny Vehivavy, IAW).<ref>{{Cite book |last=Margot Badran |year=1996 |title=Feminists, Islam, and Nation |url=https://books.google.fr/books?id=Vrw8WGOmscAC&pg=PA249&dq=longer+operate+eager+1953+feminist+forced+surely+departure+bother |language=en |publisher=Princeton University Press |page=248-249 |isbn=}}</ref> Tamin'ny 12 mars 1954, nanomboka nitokona tsy hihinan-kanina nandritra ny valo andro tao amin'ny sendikan'ny mpanao gazety izy mba hanoherana ny fananganana komity momba ny lalàm-panorenana tsy misy vehivavy. Namarana ny fitokonany izy rehefa nahazo fanoloran-tena an-tsoratra avy amin'ny Filoha Mohammed Naguib fa hanaja ny zon'ny vehivavy ao amin'ny lalàm-panorenana. Noho ny fiantraikan'ny fitokonana tsy hihinan-kanina nataony tamin'ny fampitam-baovao, dia nasaina hanao lahateny momba ny vehivavy Ejiptiana any [[Azia]], [[Eorôpa|Eoropa]] ary [[Etazonia]] izy. Mandeha any [[Italia]], [[Angletera]], [[Frantsa]], [[Japàna|Japon]], [[Pakistàna|Pakistan]], [[Srilanka|Ceylan]] ary [[India]] izy. Tany Ejipta, nahazo ny zo hifidy ny vehivavy, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny 1956, raha toa ka nahay namaky teny sy nanoratra izy ireo, izay tsy fepetra takiana amin'ny lehilahy hifidy. Tamin'ny [[1957]], nanomboka fitokonana tsy hihinan-kanina faharoa tao amin'ny masoivohon'i India izy, mba hanoherana ny fitondrana jadona nataon'ny Filoha [[Gamal Abdel Nasser]] . Vokatr'izany, dia napetrak'i Nasser teo ambany fiambenana tao an-tranony izy, voarara tsy ho hita an-gazety ny anarany ary voarara ny gazetiny. Rehefa avy nogadraina tao an-tranony i Doria Shafik dia miaina irery, na dia tsy voarara intsony aza ny fivezivezeny. Nandany ny taona farany niainany tamin'ny famakiana sy fanoratana ary indrindra niaraka tamin'ny zanany vavy sy ny zafikeliny izy. Namono tena tamin'ny fitsambikinana avy teny amin'ny lavarangana izy tamin'ny [[1975]] . == Fiainana manokana == Nanambady an'i ''Nour Al-Din Ragai'' tao Paris i Doria Shafik tamin'ny 1937. Mpisolovava malaza any Ejipta izy izay manohana azy amin'ny asany. Niara-niaina nandritra ny 31 taona izy ireo, mandra-pisarahany tamin'ny 1968, ary nanan-janaka vavy roa, Aziza sy Jehane. == Asa soratra == Ankoatra ny asany amin'ny maha-mpanao gazety azy, nanoratra tantara foronina mitondra ny lohateny hoe ''The Slave Sultana'' i Shafik, boky tononkalo maromaro navoakan'i Pierre Fanlac, ny tantaram-piainany manokana, ary nandika ny [[Kor'any|CORAN]] ho amin'ny teny Anglisy sy Frantsay. == Bibliographie == * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=La Femme et le droit religieux de l'Égypte contemporaine |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner |pages=171}} * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=L'Art pour l'art dans l’Égypte antique |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner, |pages=195}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1949 |title=La bonne aventure |series=Poésie |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=34}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1952 |title=L'esclave sultane |language=fr |location=Paris |publisher=Nouvelles éditions latines |pages=189}} * {{Cite book |last=Doria Shafik |year=1954 |title=L'Amour perdu |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=48}} == Fanamarihana sy referansa == {{Reflist}} == Lahatsoratra mifandraika == * Mpiaro ny zon'ny vehivavy hifidy * Lisitry ny mpitaky ny zo hifidy sy ny mpitaky ny zo hifidy * Feminisma any Ejipta == Rohy ivelany == <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  * {{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1996 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt |url=https://books.google.fr/books?id=qGy0OIUH2RkC |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |language=en}} * {{Pdf}} {{Cite web |last=Élodie Gaden |date=2 décembre 2013 |title=Écrits littéraires de femmes en Égypte francophone : "la femme nouvelle" de 1897-1961 Jehan d'Ivray, Valentine de Saint-Point, Out-el-Kouloub, Doria Shafik (thèse soutenue le 2 décembre 2013) |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/tel-01058996/document |access-date=17 janvier 2016 |website=halshs.archives-ouvertes.fr |language=fr}} * {{Autorité}} * * * * * * * * * * * Ressource relative à la recherche : ** Thèses de doctorat ès lettres soutenues en France de 1808 à 1940   == loharanom-baovao == {{portail|Égypte|Femmes|Politique}} [[Sokajy:Pages avec des traductions non relues]] 58dx38nx56yc3fjb8oh6f6dynefobiw 1151234 1151233 2026-09-25T17:53:20Z Noum401 36528 1151234 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona}} '''Doria Shafik''', na '''Durriya Shafik''', amin'ny arabe شفيق , teraka ny 14 décembre 1908, maty ny 20 septembre 1975, dia feminista [[Ejipta|Ejiptiana]], filozofa, [[Pôeta|poeta]] ary tonian-dahatsoratra . Iray amin'ireo mpitarika lehibe ny hetsika fanafahana ny vehivavy tany [[Ejipta]] nandritra ny taona 1940 sy 1950 izy, hetsika izay nahazo ny zo hifidy ho an'ny vehivavy Ejiptiana tamin'ny 1956. == TORO HEVITRA == === HO AN'NY ZATOVO === Teraka tao [[Tanda|Tanta]], any amin'ny faritr'i [[Vinanihefak' i Nily|Nil Delta]] i Doria Shafik. Rehefa maty ny reniny, tamin'izy 13 taona, dia niditra tao amin'ny sekoly misionera frantsay tao [[Aleksandria|Alexandria]] izy.<ref name="OE">{{Cite web |last=Judith E. Tucker |date=2008 |title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History. Volume 4: Seton-Zia (Shafik, Durriya) |url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA27 |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |page=27–8 |language=en |isbn=978-0-19-514890-9}}.</ref> Tamin'ny enina ambin'ny folo taonany, izy no Ejiptiana zandriny indrindra nahazo ny bakalorea frantsay, izay nahazoany medaly volafotsy ho fiarahabana.<ref name="DS">{{Cite web |title=Doria Shafik : Une vie consacrée à la femme égyptienne |url=http://doria-shafik.com/women-activists-in-egypt-feminist-egyptian-02.html |access-date=28 janvier 2016 |website=doria-shafik.com |language=en}}.</ref> Avy eo dia nahazo vatsim-pianarana avy amin'ny Minisiteran'ny Fanabeazana Ejiptiana izy ary nanohy ny fianarany tany [[Frantsa]] . Nahazo mari-pahaizana bakalorea izy ary avy eo dia nahazo mari-pahaizana doctorat momba ny filozofia tao amin'ny Oniversiten'i Sorbonne any [[Paris]].<ref name="JET">{{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1986 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt, 1940-1960 |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02685640#page-1 |access-date=17 janvier 2016 |website=link.springer.com |language=en}}.</ref> Manohana foto-kevitra roa izy « Zavakanto noho ny zavakanto tany Ejipta fahiny " Ary « Vehivavy sy lalàna ara-pivavahana any Ejipta ankehitriny » . Nahazo ny mari-pahaizana doctorat niaraka tamin'ny voninahitra ambony indrindra izy. Tany Paris, izy dia nanambady an'i ''Nour Al Din Ragai'', mpianatra lalàna nahazo vatsim-pianarana, izay nanomana ny thèse-ny ho an'ny doctorat ihany koa. Tamin'ny [[1940]], rehefa niverina tany Ejipta avy any Frantsa izy, dia nanantena ny handray anjara amin'ny fanabeazana ny tanoran'ny fireneny, saingy nolavin'ny dekana tao amin'ny Sampam-pianarana momba ny literatiora ao amin'ny Oniversiten'i Kairo ny toerana maha-mpampianatra azy noho ny filazana fa « maoderina loatra ».<ref name="OE" /> Tamin'ny 1945, ny Printsesy Shivakiar, vady voalohan'ny Mpanjaka Fouad I, dia nanolotra an'i Doria Shafik ny toeran'ny tonian-dahatsoratry ny gazetiboky ara-kolontsaina sy literatiora frantsay, ''La Femme Nouvelle'' . Nanaiky ny toerana izy ary rehefa maty i Shivakiar tamin'ny [[1947]], dia nandray ny fitantanana sy ny famatsiam-bola feno. Teo ambany fitarihany, nahazo ny lazany isam-paritra ''ny La Femme Nouvelle'' . Ary koa, tamin'ny [[1945]], nanangana ny ''Union of Daughters of the Nile'' izy, avy eo, tamin'ny [[1948]], nanapa-kevitra ny hamoaka gazety Arabo ( ''Bint Al Nil'' na, amin'ny teny frantsay, ''The Daughter of the Nile'' ) izay natao hampianatra ny vehivavy Ejiptiana sy hanampy azy ireo hanana ny anjara toerana mahomby indrindra eo amin'ny fianakaviany sy eo amin'ny fiaraha-monina.<ref name="Al-akhbar">{{Cite web |last=Mohammed Kheir |date=8 mars 2012 |title=Durriya Shafiq : Rebellious Daughter of the Nile (Shafik, Durriya La fille rebelle du Nil) |url=http://english.al-akhbar.com/node/4958 |access-date=17 janvier 2016 |website=al-akhbar.com (version anglaise) |language=en}}.</ref> == Hetsika ho an'ny feminista == Tamin'ny février 1951, nahavita nanangona vehivavy 1 500 mangingina avy amin'ireo vondrona feminista roa lehibe tao Ejipta ( ''Bint Al-Nil'' sy ny ''Sendikàn'ny Feminista Ejiptiana'' ) izy, nikarakara diabe ary niditra an-keriny tao amin'ny parlemanta mba hanolotra amin'ireo parlemantera lahy nivory ireo andiana fitakiana mifandraika indrindra amin'ny zon'ny vehivavy ara-tsosialy sy ara-toekarena. Nantsoina teny amin'ny fitsarana izy noho io raharaha io. Nifidy an'i Mufidah Abdul Rahman ho mpisolovava azy izy. Saingy naleon'ny mpitsara nanemotra ny fitsarana tsy misy fiafarany. Teo amin'ny lafiny politika, na dia teo aza ny fampanantenana fandraisana avy amin'ny Filohan'ny Antenimieran-doholona, dia tsy nahitana fanatsarana avy hatrany ny zon'ny vehivavy tamin'io taona io,<ref name="Nelson1996">{{Cite book |last=Cynthia Nelson |year=1996 |title=Doria Shafik Egyptian Feminist : A Woman apart |url=https://books.google.com/books?id=qGy0OIUH2RkC&pg=PA173 |language=en |publisher=Presses de l'université américaine du Caire |page=169–176 |isbn=978-977-424-413-1}}</ref>.<ref name="NYT2018">{{Cite journal |last=David D. Kirkpatrick |year=2018 |title=Overlooked No More : Doria Shafik, Who Led Egypt’s Women’s Liberation Movement |url=https://www.nytimes.com/2018/08/22/obituaries/doria-shafik-overlooked.html |journal=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> Tamin'ny 1951, nanapa-kevitra ny handray anjara amin'ny tolona nanoherana ny fibodoan'ny Britanika izy tamin'ny fananganana ny vondrona miaramila voalohany misy vehivavy avokoa, izay nampivondrona vehivavy 2 000, izay nomaniny ho amin'ny ady, mba hanatanteraka asa fitsaboana. Taorian'ny revolisiona Ejiptiana tamin'ny 1952, nangataka tamin'ny governemanta i Shafik mba hanaiky ''ny Bint Al-Nil'' (ny ''Firaisan'ny Zanakavavin'i Neily'' ) ho antoko politika, izay nolavina. Niezaka ihany koa izy tamin'io taona 1952 io ihany, saingy tsy nahomby, hanolo ny Firaisankinan'ny ''Vehivavy Ejiptiana'' ''ho Firaisankinan'ny Zanakavavin'i Nil'' ao anatin'ny International Alliance of Women (amin'ny teny anglisy). (Firaisankina Iraisam-pirenena ho an'ny Vehivavy, IAW).<ref>{{Cite book |last=Margot Badran |year=1996 |title=Feminists, Islam, and Nation |url=https://books.google.fr/books?id=Vrw8WGOmscAC&pg=PA249&dq=longer+operate+eager+1953+feminist+forced+surely+departure+bother |language=en |publisher=Princeton University Press |page=248-249 |isbn=}}</ref> Tamin'ny 12 mars 1954, nanomboka nitokona tsy hihinan-kanina nandritra ny valo andro tao amin'ny sendikan'ny mpanao gazety izy mba hanoherana ny fananganana komity momba ny lalàm-panorenana tsy misy vehivavy. Namarana ny fitokonany izy rehefa nahazo fanoloran-tena an-tsoratra avy amin'ny Filoha Mohammed Naguib fa hanaja ny zon'ny vehivavy ao amin'ny lalàm-panorenana. Noho ny fiantraikan'ny fitokonana tsy hihinan-kanina nataony tamin'ny fampitam-baovao, dia nasaina hanao lahateny momba ny vehivavy Ejiptiana any [[Azia]], [[Eorôpa|Eoropa]] ary [[Etazonia]] izy. Mandeha any [[Italia]], [[Angletera]], [[Frantsa]], [[Japàna|Japon]], [[Pakistàna|Pakistan]], [[Srilanka|Ceylan]] ary [[India]] izy. Tany Ejipta, nahazo ny zo hifidy ny vehivavy, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny 1956, raha toa ka nahay namaky teny sy nanoratra izy ireo, izay tsy fepetra takiana amin'ny lehilahy hifidy. Tamin'ny [[1957]], nanomboka fitokonana tsy hihinan-kanina faharoa tao amin'ny masoivohon'i India izy, mba hanoherana ny fitondrana jadona nataon'ny Filoha Gamal Abdel [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] . Vokatr'izany, dia napetrak'i Nasser teo ambany fiambenana tao an-tranony izy, voarara tsy ho hita an-gazety ny anarany ary voarara ny gazetiny. Rehefa avy nogadraina tao an-tranony i Doria Shafik dia miaina irery, na dia tsy voarara intsony aza ny fivezivezeny. Nandany ny taona farany niainany tamin'ny famakiana sy fanoratana ary indrindra niaraka tamin'ny zanany vavy sy ny zafikeliny izy. Namono tena tamin'ny fitsambikinana avy teny amin'ny lavarangana izy tamin'ny [[1975]] . == Fiainana manokana == Nanambady an'i ''Nour Al-Din Ragai'' tao Paris i Doria Shafik tamin'ny 1937. Mpisolovava malaza any [[Ejipta]] izy izay manohana azy amin'ny asany. Niara-niaina nandritra ny 31 taona izy ireo, mandra-pisarahany tamin'ny 1968, ary nanan-janaka vavy roa, Aziza sy Jehane. == Asa soratra == Ankoatra ny asany amin'ny maha-mpanao gazety azy, nanoratra tantara foronina mitondra ny lohateny hoe ''The Slave Sultana'' i Shafik, boky tononkalo maromaro navoakan'i Pierre Fanlac, ny tantaram-piainany manokana, ary nandika ny [[Kor'any|CORAN]] ho amin'ny teny Anglisy sy Frantsay. == Bibliographie == * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=La Femme et le droit religieux de l'Égypte contemporaine |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner |pages=171}} * {{Cite book |last=Doria Ragai (Shafik) |year=1940 |title=L'Art pour l'art dans l’Égypte antique |language=fr |location=Paris |publisher=P. Geuthner, |pages=195}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1949 |title=La bonne aventure |series=Poésie |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=34}} * {{Cite book |last=Šafīq, Durriyyaẗ |year=1952 |title=L'esclave sultane |language=fr |location=Paris |publisher=Nouvelles éditions latines |pages=189}} * {{Cite book |last=Doria Shafik |year=1954 |title=L'Amour perdu |language=fr |location=Paris |publisher=P. Seghers |pages=48}} == Fanamarihana sy referansa == {{Reflist}} == Lahatsoratra mifandraika == * Mpiaro ny zon'ny vehivavy hifidy * Lisitry ny mpitaky ny zo hifidy sy ny mpitaky ny zo hifidy * Feminisma any Ejipta == Rohy ivelany == <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  * {{Cite web |last=Cynthia Nelson |date=1996 |title=The Voices of Doria Shafik: Feminist Consciousness in Egypt |url=https://books.google.fr/books?id=qGy0OIUH2RkC |access-date=17 janvier 2016 |website=books.google.fr |language=en}} * {{Pdf}} {{Cite web |last=Élodie Gaden |date=2 décembre 2013 |title=Écrits littéraires de femmes en Égypte francophone : "la femme nouvelle" de 1897-1961 Jehan d'Ivray, Valentine de Saint-Point, Out-el-Kouloub, Doria Shafik (thèse soutenue le 2 décembre 2013) |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/tel-01058996/document |access-date=17 janvier 2016 |website=halshs.archives-ouvertes.fr |language=fr}} * {{Autorité}} * * * * * * * * * * * Ressource relative à la recherche : ** Thèses de doctorat ès lettres soutenues en France de 1808 à 1940   == loharanom-baovao == {{portail|Égypte|Femmes|Politique}} [[Sokajy:Pages avec des traductions non relues]] 0le65c24cfw065g1p0aj210yqsi6teo 0 302124 1151236 2026-09-25T19:11:26Z HBoina 40172 Créé en traduisant la section d'ouverture de la page « [[:fr:Special:Redirect/revision/236247171|Compilation (musique)]] » 1151236 wikitext text/x-wiki Ao amin'ny sehatrin'ny[[mozika]], ny '''fanangonana''' - " fitambaran'ireo "Amin'ny fiteny andavanandro, ny hoe rakikira na asa tanana na zavakanto izay mampivondrona firaketana maromaro (indraindray mifangaro ) manana toetra iraisana." Ireo fanangonana hira mampiseho ireo hira malaza indrindra nataon'ny mpanakanto dia matetika antsoina amin'ny teny anglisy hoe " '''''Greatest Hits" ("Greatest Hits''''' "). fahombiazana lehibe indrindra " na '''''ny tsara indrindra amin'ny''''' (" ny tsara indrindra amin'ny... ". Sangan'asa kanto na voarindra navondrona amin'ny sehatra iray no atao hoe zavakanto na adika hoe "art". dqoj5cq4r7es5ao0zya1z0a4l7n3xmq 0 302125 1151239 2026-09-25T19:28:30Z HBoina 40172 Créé en traduisant la section d'ouverture de la page « [[:fr:Special:Redirect/revision/228198300|Emblème du Kazakhstan]] » 1151239 wikitext text/x-wiki {{'}} '''mariky ny [[Kazakstàna|Kazakhstan]]''' dia maneho ny ''shanyrak'' (efitrano avo amin'ny ampahany amin'ny yurt ) manoloana ny lanitra manga izay mamoaka ny fa ''uyks'' (endrika tara-masoandro) (mpanofa) napetraky ny elatry ny soavaly angano. Ny tapany ambany amin'ny mariky ny sainam-pirenena dia misy soratra hoe "Kazakhstan". Miloko mavo toa lokombolamena Ary manga. Noforonina tamin'ny 1992, ny mariky ny fiandrianam-pirenena Kazakhstan dia misy loko roa Volamena sy manga. dobodohhjjcbj5m3s8hivpnsl6aoacd 0 302126 1151291 2026-09-26T06:31:48Z ~2026-50172-80 41062 Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Luiz Carlos Motta.jpg|thumb|Luiz Carlos Motta]] '''Luiz Carlos Motta''' (teraka ny 24 Aprily 1959 tao [[Ribeirão Preto]]) dia mpandraharaha sy [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Izy no filohan'ny Federasionan'ny Mpiasa Ara-barotra ao amin'ny Fanjakan'i [[São Paulo]] (Fecomerciários), sendikan'ny fanjakana São Paulo ho an'io sokajy io. Voafidy ho [[solombavambahoaka]] federaly ho... » 1151291 wikitext text/x-wiki [[File:Luiz Carlos Motta.jpg|thumb|Luiz Carlos Motta]] '''Luiz Carlos Motta''' (teraka ny 24 Aprily 1959 tao [[Ribeirão Preto]]) dia mpandraharaha sy [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mifandray amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Izy no filohan'ny Federasionan'ny Mpiasa Ara-barotra ao amin'ny Fanjakan'i [[São Paulo]] (Fecomerciários), sendikan'ny fanjakana São Paulo ho an'io sokajy io. Voafidy ho [[solombavambahoaka]] federaly ho an'i São Paulo i Motta tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018, ary voafidy indray tamin'ny taona 2022. Tamin'ny taona 2024, izy no mpanao tatitra ho an'ny Tetibolan'ny Union. ==Jereo koa== {{commonscat}} [[pt:Luiz Carlos Motta]] {{CLEFDETRI:Motta, Luis}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1959]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] lb0r3rzb73fuhn2mzyico6odlyyd1vy 0 302127 1151298 2026-09-26T08:43:26Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1151298 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alloteropsis semialata flowers.jpeg|vignette|365x365px|''Alloteropsis semialata'']] Ny '''''Alloteropsis semialata''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ahitra maniry maharitra taona maro, hita any amin' ny faritra trôpikaly any [[Azia]], ao [[Afrika]], eto [[Madagasikara]] ary any amin' ny faritra [[Aostralazia]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''ahitomendry''', '''ahitrakanga''', '''horona''' ary '''tongolonakanga'''<ref><small>"''[https://motmalgache.org/bins/taxonLists?f=bot.gen.A.txt#alloteropsissemialata Alloteropsis semialata]''", ''motmalgache.org''</small></ref>. ''Alloteropsis semialata'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small> no anarany ara-tsiansa feno. == Famariparitana == Ahitra mijoro mahitsy sady mitombo anaty vondrona mikitroka ny ''Alloteropsis semialata''. Mety hahatratra 1 ka hatramin' ny 1,5 m ny haavon' ny tahony. Mivonto sy matevina ny fotony sady rakotra volo malefaka toy ny landy. Mipoitra tsy tapaka avy amin' ny [[Taranja (taova)|taranja]]<nowiki/>ny (faka mandady any anaty tany) ny tsimoka vaovao. === Ravina === Miendrika tsipika lava ny ravin' ny ''Alloteropsis semialata'', ka matetika 15 hatramin' ny 40 sm ny halavany ary 1 hatramin' ny 5 mm ny sakany (indraindray mahatratra 8 mm). Matetika izy ireo no mihorona miakatra, miha-manify ka miafara amin' ny tendrony maranitra, sady rakotra volo fohy fotsy. === Vony === [[Sary:Alloteropsis semialata flowerhead base1 (6773962184).jpg|vignette|284x284px|Vonin' ny ''Alloteropsis semialata'']] Ny [[Vondrombony|vondrom-bony]], izay ahitana vony 2 ka hatramin' ny 5 (indraindray mihoatra), dia manana halava mirefy hatramin' ny 25 sm, mivelatra avy amin' ny fotony afovoany misy volovolony. Mirefy 4 ka hatramin' ny 8 mm ny halavan' ny felam-bony ary miovaova ny lokony: manomboka amin' ny volontany na volondavenona ka hatramin' ny volondavenona saika mainty, indraindray misy tsipika volomparasy mitsivalana. === Voa === Ny voan' ny ''Alloteropsis semialata'' dia [[kariôpsa]] (karazana voamaina tsy misokatra ho azy rehefa matoy), izay mampiavaka ny zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]''; amin' io karazana voa io, dia miraikitra mafy amin' ny vihim-boany mihitsy ny hodiny ivelany. Boribory somary lavalava (toy ny atody) ny endrik' io voa io ary 1,3 ka hatramin' ny 1,5 mm eo ho eo ny halavany. Fantatra amin' ny lokony antitra io voa io, manomboka amin' ny volondavenona maizina ka hatramin' ny mainty rehefa matoy. == Faritra aniriany == [[Sary:Alloteropsis semialata habit.jpg|vignette|325x325px|''Alloteropsis semialata'']] Manana faritra iparitahany voajanahary midadasika dia midadasika ny ''Alloteropsis semialata'', izay mahafaoka an' i [[Afrika]] (ao anatin' izany i [[Madagasikara]]) amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, i [[Azia Atsimo]] sy i [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ary koa ny faritra [[Azia Atsimo-Atsinanana|Aostralazia]] sy i [[Papoazia (faritra)|Papoazia]]. Miroborobo indrindra any amin' ny faritra misy hivoka sy any amn' ny faritra trôpikaly misy vanim-potoana maina izy. Tiany kokoa ny toerana azon' ny masoandro tsara sy ny tany fasehana tsy mitahiry rano be loatra, sady mahazaka ny afo sy ny fihinan' ny biby fiompy azy amin' ny fatra antonony. == Jereo koa == * ''[[Alloteropsis]]'' * [[Horona]]: ''Alloteropsis semialata'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>); ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.; ''[[Imperata cylindrica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> (← ''Imperata arundinacea'', ''Lagurus cylindricus'' L.); ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> (← ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small>); [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp''. stipoides'']] <small>Bosser</small>; ''[[Trachypogon spicatus]]'' <small>(L.f.) Kuntze</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Ahitrakanga]]: ''Alloteropsis semialata'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>); ''[[Andropogon trichozygus]]'' <small>Baker</small>; (''[[Poaceae]]'') * [[Tongolonakanga]]: ''[[Allium cepa]]'' <small>L.</small> (''[[Amaryllidaceae]]''); ''Alloteropsis semialata'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''[[Poaceae]]'') i9hryv5k1tcyfus5cd7gcvcqf0bdc0o 1151317 1151298 2026-09-26T10:24:29Z Thelezifor 15140 Loharano 1151317 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alloteropsis semialata flowers.jpeg|vignette|365x365px|''Alloteropsis semialata'']] Ny '''''Alloteropsis semialata''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ahitra maniry maharitra taona maro, hita any amin' ny faritra trôpikaly any [[Azia]], ao [[Afrika]], eto [[Madagasikara]] ary any amin' ny faritra [[Aostralazia]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''ahitomendry''', '''ahitrakanga''', '''horona''' ary '''tongolonakanga'''<ref><small>"''[https://motmalgache.org/bins/taxonLists?f=bot.gen.A.txt#alloteropsissemialata Alloteropsis semialata]''", ''motmalgache.org''</small></ref>. ''Alloteropsis semialata'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small> no anarany ara-tsiansa feno. == Famariparitana == Ahitra mijoro mahitsy sady mitombo anaty vondrona mikitroka ny ''Alloteropsis semialata''. Mety hahatratra 1 ka hatramin' ny 1,5 m ny haavon' ny tahony. Mivonto sy matevina ny fotony sady rakotra volo malefaka toy ny landy. Mipoitra tsy tapaka avy amin' ny [[Taranja (taova)|taranja]]<nowiki/>ny (faka mandady any anaty tany) ny tsimoka vaovao. === Ravina === Miendrika tsipika lava ny ravin' ny ''Alloteropsis semialata'', ka matetika 15 hatramin' ny 40 sm ny halavany ary 1 hatramin' ny 5 mm ny sakany (indraindray mahatratra 8 mm). Matetika izy ireo no mihorona miakatra, miha-manify ka miafara amin' ny tendrony maranitra, sady rakotra volo fohy fotsy. === Vony === [[Sary:Alloteropsis semialata flowerhead base1 (6773962184).jpg|vignette|284x284px|Vonin' ny ''Alloteropsis semialata'']] Ny [[Vondrombony|vondrom-bony]], izay ahitana vony 2 ka hatramin' ny 5 (indraindray mihoatra), dia manana halava mirefy hatramin' ny 25 sm, mivelatra avy amin' ny fotony afovoany misy volovolony. Mirefy 4 ka hatramin' ny 8 mm ny halavan' ny felam-bony ary miovaova ny lokony: manomboka amin' ny volontany na volondavenona ka hatramin' ny volondavenona saika mainty, indraindray misy tsipika volomparasy mitsivalana. === Voa === Ny voan' ny ''Alloteropsis semialata'' dia [[kariôpsa]] (karazana voamaina tsy misokatra ho azy rehefa matoy), izay mampiavaka ny zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]''; amin' io karazana voa io, dia miraikitra mafy amin' ny vihim-boany mihitsy ny hodiny ivelany. Boribory somary lavalava (toy ny atody) ny endrik' io voa io ary 1,3 ka hatramin' ny 1,5 mm eo ho eo ny halavany. Fantatra amin' ny lokony antitra io voa io, manomboka amin' ny volondavenona maizina ka hatramin' ny mainty rehefa matoy. == Faritra aniriany == [[Sary:Alloteropsis semialata habit.jpg|vignette|325x325px|''Alloteropsis semialata'']] Manana faritra iparitahany voajanahary midadasika dia midadasika ny ''Alloteropsis semialata'', izay mahafaoka an' i [[Afrika]] (ao anatin' izany i [[Madagasikara]]) amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, i [[Azia Atsimo]] sy i [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ary koa ny faritra [[Azia Atsimo-Atsinanana|Aostralazia]] sy i [[Papoazia (faritra)|Papoazia]]. Miroborobo indrindra any amin' ny faritra misy hivoka sy any amn' ny faritra trôpikaly misy vanim-potoana maina izy. Tiany kokoa ny toerana azon' ny masoandro tsara sy ny tany fasehana tsy mitahiry rano be loatra, sady mahazaka ny afo sy ny fihinan' ny biby fiompy azy amin' ny fatra antonony. == Jereo koa == * ''[[Alloteropsis]]'' * [[Horona]]: ''Alloteropsis semialata'' <small>(R.Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>); ''[[Aristida rufescens]]'' <small>Steud</small>.; ''[[Imperata cylindrica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> (← ''Imperata arundinacea'', ''Lagurus cylindricus'' L.); ''[[Loudetia simplex]]'' <small>(Nees) C.E.Hubb.</small> (← ''Loudetia madagascariensis'' <small>(Baker) Bosser</small>); [[Loudetia simplex|''Loudetia simplex'' subsp''. stipoides'']] <small>Bosser</small>; ''[[Trachypogon spicatus]]'' <small>(L.f.) Kuntze</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Ahitrakanga]]: ''Alloteropsis semialata'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>); ''[[Andropogon trichozygus]]'' <small>Baker</small>; (''[[Poaceae]]'') * [[Tongolonakanga]]: ''[[Allium cepa]]'' <small>L.</small> (''[[Amaryllidaceae]]''); ''Alloteropsis semialata'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''[[Poaceae]]'') == Loharano == t7wbyomrmlgif7uv40fkxl89tqr5mm4 0 302128 1151300 2026-09-26T08:58:49Z Thelezifor 15140 Faritra biôjeôgrafika 1151300 wikitext text/x-wiki [[Sary:WGSRPD Papuasia.svg|vignette|372x372px|Faritr' i Papoazia]] I '''Papoazia''' dia faritra [[Biôjeôgrafia|biôjeôgrafika]] sokajy faha-2 nofaritan' ny ''[[World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]]'' (WGSRPD). Ao amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] no misy azy, ao anatin' ny faritra ara-tontolo iainan' i [[Melanezia]] izay anisan' i [[Ôseania]] sy i [[Azia Trôpikaly]]. Tafiditra ao anatin' izany ireto firenena sy fizaran-tany ara-pôlitika manaraka ireto: * Vondro-nosy Aru ([[Indônezia]]; heverina hoe ampahany amin' ny faritra andrefana amin' i Ginea Vaovao ao amin' ity rafitra ity); * [[Ginea Vaovao]] ** [[Papoazia-Ginea-Vaovao|Papoazia Ginea Vaovao]] ** [[Ginea-Vaovao Andrefana|Ginea Vaovao Andrefana]] (Indônezia) * [[Vondro-nosy Solomon (vondro-nosy)]] ** [[Faritra mizakatenan' i Bougainville|Bougainville]] ** [[Nosy Sôlômôna|Vondro-nosy Sôlômôna]] (ankoatra ny Vondro-nosy Santa Cruz) gu5lb7ag2qz5i45ho3saxrv3kfehhln 0 302129 1151301 2026-09-26T09:09:35Z Thelezifor 15140 Rafitra biôjeôgrafika 1151301 wikitext text/x-wiki Ny '''''World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions''''' ('''WGSRPD''') dia rafitra biôjeôgrafika novolavolain' ny fikambanana iraisam-pirenena ''[[Biodiversity Information Standards]]'' (TDWG), izay fantatra teo aloha tamin' ny anarana hoe ''International Working Group on Taxonomic Databases''. Ny fenitra rehetra WGSRPD, tahaka ny fenitra hafa momba ny sahan' angona ao anatin' ny tahirin-kevitra momba ny zavamaniry, dia novolavolaina mba hampiroboroboana ny fampielezana sy fampahafantarana mivelatra sy mahomby kokoa ny vaovao momba ny lova maneran-tany mikasika ny zavamananaina, ho tombontsoan' ny olombelona rehetra. Manome famaritana sy kaody mazava io rafitra io mba handraketana ny faritra iparitahan' ny zavamaniry amin' ny ambaratonga efatra, manomboka amin' ny "kôntinanta bôtanika" ka hatrany amin' ny fizaràm-paritra ao anatin' ny firenena lehibe. Azo antsoina hoe "kaody ara-jeôgrafia TDWG " ('''''TDWG geographical codes''''') ireo kaody ireo. Anisan' ireo izay mampiasa ity rafitra ity amin' izao fotoana izao ny ''[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]'' (IUCN) sy ny ''[[Germplasm Resources Information Network]]'' (GRIN) ary ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO). dswehqi4jj3nzotavalyipme727laj6 1151302 1151301 2026-09-26T09:10:41Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1151302 wikitext text/x-wiki Ny '''''World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions''''' ('''WGSRPD''') dia rafitra [[Biôjeôgrafia|biôjeôgrafika]] novolavolain' ny fikambanana iraisam-pirenena ''[[Biodiversity Information Standards]]'' (TDWG), izay fantatra teo aloha tamin' ny anarana hoe ''International Working Group on Taxonomic Databases''. Ny fenitra rehetra WGSRPD, tahaka ny fenitra hafa momba ny sahan' angona ao anatin' ny tahirin-kevitra momba ny zavamaniry, dia novolavolaina mba hampiroboroboana ny fampielezana sy fampahafantarana mivelatra sy mahomby kokoa ny vaovao momba ny lova maneran-tany mikasika ny zavamananaina, ho tombontsoan' ny olombelona rehetra. Manome famaritana sy kaody mazava io rafitra io mba handraketana ny faritra iparitahan' ny zavamaniry amin' ny ambaratonga efatra, manomboka amin' ny "kôntinanta bôtanika" ka hatrany amin' ny fizaràm-paritra ao anatin' ny firenena lehibe. Azo antsoina hoe "kaody ara-jeôgrafia TDWG " ('''''TDWG geographical codes''''') ireo kaody ireo. Anisan' ireo izay mampiasa ity rafitra ity amin' izao fotoana izao ny ''[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]'' (IUCN) sy ny ''[[Germplasm Resources Information Network]]'' (GRIN) ary ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO). jtywn9rbzqfv1ee558bxkvysbt3k1wj 1151308 1151302 2026-09-26T09:36:24Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1151308 wikitext text/x-wiki Ny '''''World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions''''' ('''WGSRPD''') dia rafitra [[Biôjeôgrafia|biôjeôgrafika]] novolavolain' ny fikambanana iraisam-pirenena [[Biodiversity Information Standards (TDWG)|''Biodiversity Information Standards'' (TDWG)]], izay fantatra teo aloha tamin' ny anarana hoe ''International Working Group on Taxonomic Databases''. Ny fenitra rehetra WGSRPD, tahaka ny fenitra hafa momba ny sahan' angona ao anatin' ny tahirin-kevitra momba ny zavamaniry, dia novolavolaina mba hampiroboroboana ny fampielezana sy fampahafantarana mivelatra sy mahomby kokoa ny vaovao momba ny lova maneran-tany mikasika ny zavamananaina, ho tombontsoan' ny olombelona rehetra. Manome famaritana sy kaody mazava io rafitra io mba handraketana ny faritra iparitahan' ny zavamaniry amin' ny ambaratonga efatra, manomboka amin' ny "kôntinanta bôtanika" ka hatrany amin' ny fizaràm-paritra ao anatin' ny firenena lehibe. Azo antsoina hoe "kaody ara-jeôgrafia TDWG " ('''''TDWG geographical codes''''') ireo kaody ireo. Anisan' ireo izay mampiasa ity rafitra ity amin' izao fotoana izao ny ''[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]'' (IUCN) sy ny ''[[Germplasm Resources Information Network]]'' (GRIN) ary ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO). it7v3co8y4lo4qeauat0aveebfvyf2z 1151309 1151308 2026-09-26T09:37:09Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1151309 wikitext text/x-wiki Ny '''''World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions''''' ('''WGSRPD''') dia rafitra [[Biôjeôgrafia|biôjeôgrafika]] novolavolain' ny fikambanana iraisam-pirenena [[Biodiversity Information Standards (TDWG)|''Biodiversity Information Standards'' (TDWG)]], izay fantatra teo aloha tamin' ny anarana hoe '''''International Working Group on Taxonomic Databases'''''. Ny fenitra rehetra WGSRPD, tahaka ny fenitra hafa momba ny sahan' angona ao anatin' ny tahirin-kevitra momba ny zavamaniry, dia novolavolaina mba hampiroboroboana ny fampielezana sy fampahafantarana mivelatra sy mahomby kokoa ny vaovao momba ny lova maneran-tany mikasika ny zavamananaina, ho tombontsoan' ny olombelona rehetra. Manome famaritana sy kaody mazava io rafitra io mba handraketana ny faritra iparitahan' ny zavamaniry amin' ny ambaratonga efatra, manomboka amin' ny "kôntinanta bôtanika" ka hatrany amin' ny fizaràm-paritra ao anatin' ny firenena lehibe. Azo antsoina hoe "kaody ara-jeôgrafia TDWG " (''TDWG geographical codes'') ireo kaody ireo. Anisan' ireo izay mampiasa ity rafitra ity amin' izao fotoana izao ny ''[[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]]'' (IUCN) sy ny ''[[Germplasm Resources Information Network]]'' (GRIN) ary ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO). d89956m66god47rvfcork1idnyslus4 0 302130 1151304 2026-09-26T09:25:00Z Thelezifor 15140 Sampan' ny siansa ihaonan-taranja maro 1151304 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alfred Russel Wallace's map of biogeographical regions.jpg|vignette|433x433px|Sarintany nataon' i [[Alfred Russel Wallace]] maneho ny faritra biôjeôgrafika]] Ny '''biôjeôgrafia''' dia sehatra eo am-pihaonan' ny [[siansan' ny zavaboary]], ny [[jeôgrafia fizika]], ny [[pedôlôjia]], ny [[ekôlôjia]], ny [[biôklimatôlôjia]] ary ny [[biôlôjian' ny evôlisiôna]]; mandinika ny fiainana ety ambonin' ny tany izy io amin' ny alalan' ny famakafakana mamariparitra sy manazava ny fomba fitsinjaran' ny [[zavamananaina]] eo amin' ny erana, ary indrindraindrindra ny vondron-javamananaina. Misy fandaminnana ny eo amin' ny zavamananaina samihafa mba hamorona endri-tany miavaka sy samihafa. Ireo firafitry ny vondron-javamaniry ireo, izay anisan' ny [[biôsfera]] (zavamananaina) sady mifandray amin' ny [[atmôsfera]] (rivotra), ny [[hidirôsfera]] (rano), ary [[litôsfera]] (vato sy tany), no tena mamaritra ny endriky ny tontolo iray, ka miova sy mivoatra manaraka ny fotoana izany rafitra manontolo izany. 6vvh41bvijporp0ruv9cw6lt1trlv78 0 302131 1151305 2026-09-26T09:35:28Z Thelezifor 15140 Fikambanana siantifika ny zavamananaina 1151305 wikitext text/x-wiki Ny '''''Biodiversity Information Standards''''' '''(TDWG)''', izay nantsoina tany am-boalohany hoe '''''Taxonomic Databases Working Group''''', dia fikambanana siantifika sy momba ny fanabeazana tsy mitady tombontsoa. ​​Miasa amin' ny famolavolana fenitra misokatra (''open standards'') ho an' ny fifanakalozana angona momba ny fisian' ny zavamananaina samihafa izy io, ka manamora ny fampiasana ny teknôlôjian' ny fampahalalana eo amin' io sehatra io. Mifandray akaiky amin' ny ''[[International Union of Biological Sciences]]'' ity fikambanana ity. Iz yio dia fantatra indrindra amin' ny alalan' ny fenitra ''Darwin Core,'' izay ampiasain' ny ''[[Global Biodiversity Information Facility]]'' (GBIF) hamoriana angona an-tapitrisany maro momba ny fandinihana zavamananaina avy amin' ny tranombakoka sy fikambanana samihafa manerana izao tontolo izao. r944daeov16q3y6l76dk9asa5mosh9y 1151306 1151305 2026-09-26T09:36:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Biodiversity Information Standards]] ho [[Biodiversity Information Standards (TDWG)]] i Thelezifor 1151305 wikitext text/x-wiki Ny '''''Biodiversity Information Standards''''' '''(TDWG)''', izay nantsoina tany am-boalohany hoe '''''Taxonomic Databases Working Group''''', dia fikambanana siantifika sy momba ny fanabeazana tsy mitady tombontsoa. ​​Miasa amin' ny famolavolana fenitra misokatra (''open standards'') ho an' ny fifanakalozana angona momba ny fisian' ny zavamananaina samihafa izy io, ka manamora ny fampiasana ny teknôlôjian' ny fampahalalana eo amin' io sehatra io. Mifandray akaiky amin' ny ''[[International Union of Biological Sciences]]'' ity fikambanana ity. Iz yio dia fantatra indrindra amin' ny alalan' ny fenitra ''Darwin Core,'' izay ampiasain' ny ''[[Global Biodiversity Information Facility]]'' (GBIF) hamoriana angona an-tapitrisany maro momba ny fandinihana zavamananaina avy amin' ny tranombakoka sy fikambanana samihafa manerana izao tontolo izao. r944daeov16q3y6l76dk9asa5mosh9y 1151312 1151306 2026-09-26T09:51:43Z Thelezifor 15140 Rohy ivelany 1151312 wikitext text/x-wiki Ny '''''Biodiversity Information Standards''''' '''(TDWG)''', izay nantsoina tany am-boalohany hoe '''''Taxonomic Databases Working Group''''', dia fikambanana siantifika sy momba ny fanabeazana tsy mitady tombontsoa. ​​Miasa amin' ny famolavolana fenitra misokatra (''open standards'') ho an' ny fifanakalozana angona momba ny fisian' ny zavamananaina samihafa izy io, ka manamora ny fampiasana ny teknôlôjian' ny fampahalalana eo amin' io sehatra io. Mifandray akaiky amin' ny ''[[International Union of Biological Sciences]]'' ity fikambanana ity. Iz yio dia fantatra indrindra amin' ny alalan' ny fenitra ''Darwin Core,'' izay ampiasain' ny ''[[Global Biodiversity Information Facility]]'' (GBIF) hamoriana angona an-tapitrisany maro momba ny fandinihana zavamananaina avy amin' ny tranombakoka sy fikambanana samihafa manerana izao tontolo izao. == Jereo koa == * Tranonkala: ''[https://www.tdwg.org/ www.tdwg.org]'' t5ovonarc428jyh0fys5narrmkvjmcc 0 302132 1151307 2026-09-26T09:36:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Biodiversity Information Standards]] ho [[Biodiversity Information Standards (TDWG)]] i Thelezifor 1151307 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Biodiversity Information Standards (TDWG)]] ofqdxf2tftjl1kotzhdasiy6y0ehp99 0 302133 1151310 2026-09-26T09:41:34Z Thelezifor 15140 Fikambanana momba ny fampiroboroboana ny biôlôjia 1151310 wikitext text/x-wiki Ny '''''International Union of Biological Sciences''''' ('''IUBS''') dia fikambanana tsy miankina amin' ny fanjakana sady tsy mikendry hahazo tombontsoa ara-bola, natsangana tamin' ny taona 1919 mba hampiroboroboana ny [[Biôlôjia|siansa momba ny zavamananaina]] eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena. Amin' ny maha-fikambanana siantifika ivondronan' ny sampana maro azy dia anisan' ny mpikambana mpanorina ny ''[[International Council for Science]]'' (ICSU) izy. 4tfzw7wnqyhhsljm58ahamo2fstenr7 1151313 1151310 2026-09-26T09:53:24Z Thelezifor 15140 Rohy ivelany 1151313 wikitext text/x-wiki Ny '''''International Union of Biological Sciences''''' ('''IUBS''') dia fikambanana tsy miankina amin' ny fanjakana sady tsy mikendry hahazo tombontsoa ara-bola, natsangana tamin' ny taona 1919 mba hampiroboroboana ny [[Biôlôjia|siansa momba ny zavamananaina]] eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena. Amin' ny maha-fikambanana siantifika ivondronan' ny sampana maro azy dia anisan' ny mpikambana mpanorina ny ''[[International Council for Science]]'' (ICSU) izy. == Jereo koa == * Tranonkala: ''[https://iubs.org/ www.iubs.org]'' 2ky5222qjauiicxxy1pp6iarnfny6qc 0 302134 1151311 2026-09-26T09:48:05Z Thelezifor 15140 Fikambanana iraisam-pirenena ho fampandrosoana ny siansa 1151311 wikitext text/x-wiki Ny '''''International Council for Science''''' (na '''ICSU''', araka ny anarany taloha hoe '''''International Council of Scientific Unions''''') dia fikambanana iraisam-pirenena tsy miankina amin' ny fanjakana, natokana ho an' ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena eo amin' ny fampandrosoana ny siansa. Ny mpikambana tao aminy dia nahitana sampan-draharaha siantifikam-pirenena sy firaisambe siantifika iraisam-pirenena. Tamin' ny taona 2017, ny ICSU dia nahitana mpikambana siantifika nasiônaly miisa 122 avy amin' ny sehatra samihafa, niaraka tamin' ny mpiara-miombona antoka sy mpanara-maso izay nisolo tena firenena 142 sy fikambanana siantifika iraisam-pirenena miisa 31 mifantoka amin' ny taranja manokana. Nanana mpiara-miombona antoka ara-tsiansa miisa 22 ihany koa ny ICSU. Tamin' ny volana Jolay 2018 dia nitambatra tamin' ny ''[[International Social Science Council]]'' (ISSC) ny ICSU ka namorona ny ''[[International Science Council]]'' (ISC) nandritra ny fivoriambe nananganana azy io tany [[Paris]]. mrlysjux7qi3j2zffpcmh0mzwm87fsc 1151314 1151311 2026-09-26T09:54:50Z Thelezifor 15140 Rohy ivelany 1151314 wikitext text/x-wiki Ny '''''International Council for Science''''' (na '''ICSU''', araka ny anarany taloha hoe '''''International Council of Scientific Unions''''') dia fikambanana iraisam-pirenena tsy miankina amin' ny fanjakana, natokana ho an' ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena eo amin' ny fampandrosoana ny siansa. Ny mpikambana tao aminy dia nahitana sampan-draharaha siantifikam-pirenena sy firaisambe siantifika iraisam-pirenena. Tamin' ny taona 2017, ny ICSU dia nahitana mpikambana siantifika nasiônaly miisa 122 avy amin' ny sehatra samihafa, niaraka tamin' ny mpiara-miombona antoka sy mpanara-maso izay nisolo tena firenena 142 sy fikambanana siantifika iraisam-pirenena miisa 31 mifantoka amin' ny taranja manokana. Nanana mpiara-miombona antoka ara-tsiansa miisa 22 ihany koa ny ICSU. Tamin' ny volana Jolay 2018 dia nitambatra tamin' ny ''[[International Social Science Council]]'' (ISSC) ny ICSU ka namorona ny ''[[International Science Council]]'' (ISC) nandritra ny fivoriambe nananganana azy io tany [[Paris]]. == Jereo koa == * Tranonkala: ''[https://council.science/ council.science]'' 14t0nvlcbb2xe2bexiyhgj0dov8lwmi 0 302135 1151316 2026-09-26T10:22:54Z Thelezifor 15140 Faritra ao Azia manana toetany trôpikaly 1151316 wikitext text/x-wiki I '''Azia trôpikaly''' dia faritra maro ao [[Azia]] izay manana [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany trôpikaly]]. Manana lanja ara-jeôgrafia sy ara-toekarena ireo faritra ireo noho ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] sy ny karazan-javamananaina maro samihafa ao aminy, anisan' izany ny karazana manan-danja eo amin' ny sehatry ny fambolena. Firenena 16 no mandrafitra an' i Azia Trôpikaly, ka ny velaran-tanin' izy ireo dia eo anelanelan' ny 610 km² ([[Singaporo|Singapôro]]) sy 3&nbsp;000&nbsp;000 km² ([[India]]). Ny fitambaran' ny mponina tamin' ny taona 2006 dia 1,6 lavitrisa, ka ny ankamaroany dia monina any ambanivohitra, ary vinavinaina hahatratra 2,4 lavitrisa izany amin' ny taona 2025. Ny toetanin' i Azia Trôpikaly dia iharan' ny lamina ara-pizaràn-taona ahitana [[varatraza]] (''monsoon'') roa sy ny habetsahan' ny [[rivodoza trôpikaly]] any amin' ny faritra telo fototra iforonan' ny rivodoza (ny [[Hoalan' i Bengal|Hoalan']] [[Hoalan' i Bengal|i Bengal]] sy ny faritra avaratra amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] ary ny faritra atsimo amin' ny [[Ranomasin' i Sina]]). Anisan' ny tsindry amin' ny [[tontolo iainana]] ny fitomboan' ny tanàn-dehibe, ny indostrian' ny tany, ny [[fampandrosoana ara-toekarena]], ny fahasimban' ny nofon-tany, ny olana samihafa momba ny tontolo iainana, ary ny fitomboan' ny [[fandotoana]], izay samy mandray anjara amin' ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. jod4hbwdfjw4popne5za2r1jr33sybe 0 302136 1151318 2026-09-26T10:29:52Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa mitovy anarana 1151318 wikitext text/x-wiki Ny '''ahitrankanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', ao amin' ny lamina [[Poales]]: * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''Poaceae'') -- ahitomendry, ahitrakanga, horona, tongolonakanga * ''[[Andropogon trichozygus]]'' <small>Baker</small> (''Poaceae'') -- ahiborisoa, ahikakonga, ahitrakanga, siravazaha == Jereo koa == * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Andropogon]]'' * ''[[Panicum]]'' htu7tj9h1mqv2cykoywc4j7p9cd8pic 0 302137 1151319 2026-09-26T10:35:06Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa mitovy anarana 1151319 wikitext text/x-wiki Ny '''tongolonakanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fanakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (filaharana ) sy ''[[Poaceae]]'' (filaharana [[Poales]]): * ''[[Allium cepa]]'' <small>L.</small> (''Amaryllidaceae'') -- mangafaka, tongolo, tongolobe, tongolombazaha, tongolonakanga, tongolovazaha, zoainiao * ''Alloteropsis semialata'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''Poaceae'') -- ahitrakanga == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Panicum]]'' 2qdqshh21y1rxilvnpz37xt8818h1me 1151323 1151319 2026-09-26T10:49:29Z Thelezifor 15140 1151323 wikitext text/x-wiki Ny '''tongolonakanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fanakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (filaharana ) sy ''[[Poaceae]]'' (filaharana [[Poales]]): * ''[[Allium cepa]]'' <small>L.</small> (''Amaryllidaceae'') -- mangafaka, tongolo, tongolobe, tongolombazaha, tongolonakanga, tongolovazaha, zoainiao * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''Poaceae'') -- ahitrakanga, tongolonakanga == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Panicum]]'' hj6h7cctsbvan1if6pk7l14pf1bxn0b 1151326 1151323 2026-09-26T10:55:34Z Thelezifor 15140 Filaharana 1151326 wikitext text/x-wiki Ny '''tongolonakanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fanakaviana ''[[Amaryllidaceae]]'' (filaharana [[Asparagales]]) na ''[[Liliaceae]]'' (filaharana [[Liliales]]) sy ''[[Poaceae]]'' (filaharana [[Poales]]): * ''[[Allium cepa]]'' <small>L.</small> (''Amaryllidaceae'') -- mangafaka, tongolo, tongolobe, tongolombazaha, tongolonakanga, tongolovazaha, zoainiao * ''[[Alloteropsis semialata]]'' <small>(R. Br.) Hitchc.</small> (← ''Panicum semialata'' <small>R. Br.</small>) (''Poaceae'') -- ahitrakanga, tongolonakanga == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' * ''[[Alloteropsis]]'' * ''[[Panicum]]'' gny77jffq42kfqz5u0998lvb8948q7w 0 302138 1151321 2026-09-26T10:36:25Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongolobe]] ho [[Allium cepa]] i Thelezifor 1151321 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium cepa]] 8yjk5xuerv4cz59bl7sorfukvwe8zq6 0 302139 1151328 2026-09-26T10:59:02Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongolomadinika]] ho [[Allium ascalonicum]] i Thelezifor 1151328 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium ascalonicum]] fh471huppgz7hwde6s4i6qbzo6y4p2w 0 302140 1151331 2026-09-26T11:05:31Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Allium ascalonicum]] ho [[Allium cepa var. aggregatum]] i Thelezifor 1151331 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium cepa var. aggregatum]] dumzlu9xfb05y0awshep65o2qlgx6j7 0 302141 1151333 2026-09-26T11:11:09Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongoloherana]] ho [[Allium porrum]] i Thelezifor 1151333 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium porrum]] 1lwqu3avlvp06jxkjoekhz6w7pxa25a 0 302142 1151336 2026-09-26T11:16:49Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Tongologasy]] any amin'i [[Allium sativum]] ary nanitsaka fihodinana 1151336 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium sativum]] 00d864s24am9o1l9aeaitiq6ewf1vtg 0 302143 1151339 2026-09-26T11:25:19Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Tongoloravina]] ho [[Allium schoenoprasum]] i Thelezifor 1151339 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium schoenoprasum]] n1ynf0y8ptnzqzio4weisc5nwwxa11h 0 302144 1151345 2026-09-26T11:33:55Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Allium porrum]] ho [[Allium ampeloprasum var. porrum]] i Thelezifor 1151345 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Allium ampeloprasum var. porrum]] rvwlrxrpie3o8o9pie8n5s6q65s5mh4