Montgomery, Alabama

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Montgomery, Alabama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4372</id>
    <revision>
      <id>1151952</id>
      <parentid>1149579</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T22:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snow Lion Fenian</username>
        <id>41337</id>
      </contributor>
      <origin>1151952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="o8xir25qtn30knn42mtd9tjfy8j5c1r" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|tanàna =  Montgomery
|firenena = Etazonia
|faritany = [[Alabama]]
|velarana =  156,19 {{km2}}
|isam-ponina = 205 764  mpo.
|tanànan-dehibe = 374 536
|ben'ny tanàna = Kevin Johnson
|sary = Montgomery Alabama panorama.jpg
|saina = Flag of Montgomery, Alabama.svg
}}
Ny [[Montgomery]] dia [[renivohitra]] ny [[firenena]] ny [[Alabama]], any [[Etazonia]], izy no tanàna faha roa ngeza indrindra ao Alabama, (201 498 mponina). Izy no renivohitra ny ''County of Montgomery''.

Fantatsika ny tanàna ny Montgomery tamin'ny zavatra nataony tamin'ny [[Ady ho an'ny fisaràna Amerikana]] ([[1861]]-[[1865]]) sy ny fihetsehany tamin'ny taona 1950-1960, ho an'ny fiadina mba tsy hisy fanavakavaham-bolon-koditra, otran'ny [[Boycott]] ny tetitsipika ny Bus ny tanàna

== Tantara ==

Lasa ''Municipalite'' i Montgomery tamin'ny taona 1819, ary nahazo ny anaran'ny général Richard Montgomery, maty tamin'ny ady ho an'ny fahaleovantena amerikana.

Tamin'ny [[1 Desambra]] [[1955]], anaty Bus ny tanàna, ilay mpanjaitra, Tsy nanaiky nanome ny sezany an'ny olona fotsy i Rosa Parks. Nisy Boycott ny Bus aveo nataon'i [[Martin Luther King]] sy ny [[Afrôamerikana]] niaraka aminy.

=== Rohy ivelany ===

** {{en}} - [http://www.montgomeryal.gov/ www.montgomeryal.gov] Sehatra ofisialy

[[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Alabama]]</text>
      <sha1>o8xir25qtn30knn42mtd9tjfy8j5c1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Vaovao</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6929</id>
    <revision>
      <id>1151933</id>
      <parentid>1151560</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2933" sha1="m78lqk5urtw0ad6v8dvppgioy7drqee" xml:space="preserve">
&lt;!--
Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana &quot;VAOVAO&quot; :
0.   Aza kitihana ity zavatra ity.
1.   Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao.
2.   Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga.
3.   Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka.

EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA
Tena iangaviana mba tsy ho eo alohan'ny soratra hoe &quot;Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto&quot; no apetraka ny vaovao; fitsipiky ny Wikipedia ny tsy fahazoana manao ny ranty media sosialy toy ny Facebook sy X, instagram na Tik-Tok ho loharanom-baovao. Tsy azo fafàna mihitsy ity soratra miloko volondavenona ity
--&gt;
-----------------
Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto

* '''[[30 Septambra|30 septambra]] [[2026]]''' - Avotra noho ny tsy fahombiazan'ny kinasa hanjera na hanodina ny sidina 1073 an'i Flydubai ireo mpandeha niala avy ao [[Dubai]] ho ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]. [[Israelianina|Israeliana]] ny maro tamin'ireo mpandeha.

* '''[[29 Septambra|29 septambra]] [[2026]]''' - Notendren'ny mpanjaka [[Mohammed VI]] ho filohan'ny governemanta i [[Fatima Ezzahra El Mansouri]] — vehivavy voalohany ao [[Marôka|Marôka]] notendrena ho amin'io toerana io.

* '''[[Septambra]] [[2026]]''' - Voamarina ara-tsiantifika fa karazan-tsaka hafa ny Tilcayo na ny saka-tigra 
[[File:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|Tilcayo mirenireny ao La Senda Verde]]

* '''[[21 Aogositra]] [[2026]]''' - Nambaran’ny Fitsarana avo momba ny Lalàmpanorenana (HCC) tamin’ny Fanapahan-kevitra laharana faha 16-HCC&lt;ref&gt;https://wikisource.org/wiki/Fandikana_malalaka_ny_Fanapahan-kevitra_n%C2%B016-HCC&lt;/ref&gt;, fa tsy mifanaraka amin’ny Lalàmpanorenana ny lalàna 2026-005 momba ny politikan’ny fampiasana ny teny malagasy sy ny zo momba ny teny eto Madagasikara.

* '''[[1 Aogositra|01 aogositra]] [[2026]]''' - manomboka amin'ny fomba ofisialy ao [[Moramanga]] ny lasin-jobily faha-90 taona ny Lovitao (sampana mavo) sy ny mpiandalana (sampana mena) ao amin'ny [[skoto|fikambanana skoto]] [[Tily eto Madagasikara]].

* '''[[1 Jolay|01 jolay]] [[2026]]''' - Lany tao amin'ny [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]] eto [[Madagasikara]] ny [[Pôlitika|politika]]n'ny fampiasana ny [[teny malagasy]] sy ny zo momba ny teny malagasy eto Madagasikara natolotry ny depiote Rakotoharitiana Navalona Francky.&lt;ref&gt;https://newsmada.com/2026/07/02/fampiasana-ny-teny-malagasy-tsara-ny-dingana-fa-mila-fampiharana/&lt;/ref&gt;  

Indreto kosa ny tahiry: 
'''[[Wikipedia:Vaovao/2026/Jolay-septambra 2026|Jolay-septambra 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Mey 2026|Mey 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Avrily 2026|Avrily 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Marsa 2026|Marsa 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026|Tahiry 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/Febroary 2026 sy taloha|Teo aloha]]'''  
&lt;noinclude&gt;


== Loharano ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>m78lqk5urtw0ad6v8dvppgioy7drqee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151935</id>
      <parentid>1151933</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="bq8g7e93fieauxabkd2o6bx42xe41c8" xml:space="preserve">
&lt;!--
Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana &quot;VAOVAO&quot; :
0.   Aza kitihana ity zavatra ity.
1.   Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao.
2.   Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga.
3.   Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka.

EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA
Tena iangaviana mba tsy ho eo alohan'ny soratra hoe &quot;Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto&quot; no apetraka ny vaovao; fitsipiky ny Wikipedia ny tsy fahazoana manao ny ranty media sosialy toy ny Facebook sy X, instagram na Tik-Tok ho loharanom-baovao. Tsy azo fafàna mihitsy ity soratra miloko volondavenona ity
--&gt;
-----------------
Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto

* '''[[30 Septambra|30 septambra]] [[2026]]''' - Avotra noho ny tsy fahombiazan'ny kinasa hanjera na hanodina ny sidina 1073 an'i Flydubai ireo mpandeha niala avy ao [[Dubai]] ho ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]. [[Israelianina|Israeliana]] ny maro tamin'ireo mpandeha.

* '''[[29 Septambra|29 septambra]] [[2026]]''' - Notendren'ny mpanjaka [[Mohammed VI]] ho filohan'ny governemanta i [[Fatima Ezzahra El Mansouri]] — vehivavy voalohany ao [[Marôka|Marôka]] notendrena ho amin'io toerana io.

* '''[[Septambra]] [[2026]]''' - Voamarina ara-tsiantifika fa karazan-tsaka hafa ny Tilcayo na ny saka-tigra 
[[File:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|Tilcayo mirenireny ao La Senda Verde]]

Indreto kosa ny tahiry: 
'''[[Wikipedia:Vaovao/2026/Jolay-septambra 2026|Jolay-septambra 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Mey 2026|Mey 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Avrily 2026|Avrily 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Marsa 2026|Marsa 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026|Tahiry 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/Febroary 2026 sy taloha|Teo aloha]]'''  
&lt;noinclude&gt;


== Loharano ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>bq8g7e93fieauxabkd2o6bx42xe41c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151942</id>
      <parentid>1151935</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="kyoauw8ko3fgihezrrmeagz638upva8" xml:space="preserve">
&lt;!--
Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana &quot;VAOVAO&quot; :
0.   Aza kitihana ity zavatra ity.
1.   Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao.
2.   Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga.
3.   Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka.

EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA
Tena iangaviana mba tsy ho eo alohan'ny soratra hoe &quot;Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto&quot; no apetraka ny vaovao; fitsipiky ny Wikipedia ny tsy fahazoana manao ny ranty media sosialy toy ny Facebook sy X, instagram na Tik-Tok ho loharanom-baovao. Tsy azo fafàna mihitsy ity soratra miloko volondavenona ity
--&gt;
-----------------
Azontsika tsirairay atao ny mametraka vaovao tsy mitongilana, tsy fampielezankevitra ary tsy mandainga eto

* '''[[12 Oktobra|12 oktobra]] [[2026]]''' - Lokan'ny Bankin'i Soeda ho fahatsiarovana an'i [[Alfred Nobel]] nomena an'i '''[[Michael Woodford]]''' sy '''[[Robert Hall]]'''.
* ny '''[[4 Oktobra|4 oktobra]] [[2026]] ka hatramin'ny [[9 Oktobra|9 oktobra]] [[2026]]''' nanomezana ireto '''[[loka Nobel]]''' ireto :
** Fandriampahalemana ho an'i '''[[Navanethem Pillay]]''';
** Literatiora ho an'i '''[[Anne Carson]]''' ;
** Simia ho an'i '''[[Henri Kagan]]''' sy '''[[Kensō Soai]]''' ;
** Fizika ho an'i '''[[Francis Halzen]]''' ;
** Fitsaboana ho an'i '''[[Karl Deisseroth]]''', '''[[Peter Hegemann]]''' ary '''[[Georg Nagel]]'''.

* '''[[30 Septambra|30 septambra]] [[2026]]''' - Avotra noho ny tsy fahombiazan'ny kinasa hanjera na hanodina ny sidina 1073 an'i Flydubai ireo mpandeha niala avy ao [[Dubai]] ho ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]. [[Israelianina|Israeliana]] ny maro tamin'ireo mpandeha.

* '''[[29 Septambra|29 septambra]] [[2026]]''' - Notendren'ny mpanjaka [[Mohammed VI]] ho filohan'ny governemanta i [[Fatima Ezzahra El Mansouri]] — vehivavy voalohany ao [[Marôka|Marôka]] notendrena ho amin'io toerana io.

* '''[[Septambra]] [[2026]]''' - Voamarina ara-tsiantifika fa karazan-tsaka hafa ny Tilcayo na ny saka-tigra 
[[File:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|Tilcayo mirenireny ao La Senda Verde]]

Indreto kosa ny tahiry: 
'''[[Wikipedia:Vaovao/2026/Jolay-septambra 2026|Jolay-septambra 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Mey 2026|Mey 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Avrily 2026|Avrily 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026/Marsa 2026|Marsa 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/2026|Tahiry 2026]] * [[Wikipedia:Vaovao/Febroary 2026 sy taloha|Teo aloha]]'''  
&lt;noinclude&gt;


== Loharano ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kyoauw8ko3fgihezrrmeagz638upva8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oakland, Nebraska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182123</id>
    <revision>
      <id>1151980</id>
      <parentid>943587</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1151980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="dvthyiwv5n3omkf5tmgttust36ycog9" xml:space="preserve">{{Coord|41.835|-96.4661111111}}

{{infobox tanàna
|tanàna=Oakland, Nebraska
|firenena={{Etazonia}}
|faritany=Nebraska
|velarantany=2.41
|isam-ponina=1244
|ben'ny tanàna=
}}

'''Oakland, Nebraska''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Nebraska]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 68045..

== Jeografia ==
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.835 ary -96.4661111111.
Ny faritr'ora dia GMT -6.

== Jereo koa ==
* [[Etazonia]]
** [[Nebraska]]
=== Rohy ivelany ===
* [https://web.archive.org/web/20130228062850/http://www.ci.oakland.ne.us/ www.ci.oakland.ne.us]


[[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Nebraska]]</text>
      <sha1>dvthyiwv5n3omkf5tmgttust36ycog9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Landrum, South Carolina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187392</id>
    <revision>
      <id>1151968</id>
      <parentid>941106</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1151968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="a8hj9n6wfhyotmpgeuyei64a8nbi7y3" xml:space="preserve">{{Coord|35.1752777778|-82.1861111111}}

{{infobox tanàna
|tanàna=Landrum, South Carolina
|firenena={{Etazonia}}
|faritany=South Carolina
|velarantany=6.1
|isam-ponina=2376
|ben'ny tanàna=
}}

'''Landrum, South Carolina''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[South Carolina]], ao [[Etazonia]]. 29356.

== Jeografia ==
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 35.1752777778 ary -82.1861111111.
Ny faritr'ora dia GMT -5.

== Jereo koa ==
* [[South Carolina]]
* [[Etazonia]]

== Rohy ivelany ==
* [https://web.archive.org/web/20130911215854/http://www.cityoflandrum.com/ www.cityoflandrum.com]
{{vangovango}}


[[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i South Carolina]]</text>
      <sha1>a8hj9n6wfhyotmpgeuyei64a8nbi7y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/16 Oktobra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>190597</id>
    <revision>
      <id>1151924</id>
      <parentid>1133965</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="ay9xdxxp3jtxx10vh0l74rguy01jpob" xml:space="preserve">'''Androany [[16 Oktobra|16 oktobra]]''':

* '''[[1793]]''' - Famonoana ampahibemaso tao [[Frantsa]] ny mpanjakavavy [[Marie-Antoinette]].

* '''[[1923]]''' - Nananganan'i [[Walt Disney]] ny studio famokarana sarimiaina antsoina hoe [[The Walt Disney Company]] tao [[Hollywood, Florida|Hollywood]], [[Etazonia]].</text>
      <sha1>ay9xdxxp3jtxx10vh0l74rguy01jpob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151925</id>
      <parentid>1151924</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="3gzb273hf0hli94spetz3h74fgihlzj" xml:space="preserve">'''Androany [[16 Oktobra|16 oktobra]]''':

* '''[[708]]''' - Nananganana ny toeram-panaja havoana Saint-Michel.

* '''[[1793]]''' - Famonoana ampahibemaso tao [[Frantsa]] ny mpanjakavavy [[Marie-Antoinette]].

* '''[[1923]]''' - Nananganan'i [[Walt Disney]] ny studio famokarana sarimiaina antsoina hoe [[The Walt Disney Company]] tao [[Hollywood, Florida|Hollywood]], [[Etazonia]].

* '''[[1961]]''' - Ny nanapoahan'i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Shina]] ny baombany atomika voalohany.

* '''[[1978]]''' - Ny nifidianana ny Papa [[Joany Paoly II]].

* '''[[2017]]''' - Novonoina tamin'ny alalan'ny fanapoahana fiara voasesika baomba i [[Daphne Caruana Galizia]], olom-pirenen'i [[Malta]] mpanao gazety sady mpikatroka miady amin'ny kolikoly ary anisan'ny nandray anjara tamin'ny famoahana ny [[Panama Papers]]</text>
      <sha1>3gzb273hf0hli94spetz3h74fgihlzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151926</id>
      <parentid>1151925</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="mb77sfbodilkho0jahjksb4025aycn5" xml:space="preserve">'''Androany [[16 Oktobra|16 oktobra]]''':

* '''[[708]]''' - Nananganana ny toeram-panaja havoana Saint-Michel.

* '''[[1793]]''' - Famonoana ampahibemaso tao [[Frantsa]] ny mpanjakavavy [[Marie-Antoinette]].

* '''[[1923]]''' - Nananganan'i [[Walt Disney]] ny studio famokarana sarimiaina antsoina hoe [[The Walt Disney Company]] tao [[Hollywood, Florida|Hollywood]], [[Etazonia]].

* '''[[1961]]''' - Ny nanapoahan'i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Shina]] ny baombany atomika voalohany.

* '''[[1978]]''' - Ny nifidianana ny Papa [[Joany Paoly II]].

* '''[[2017]]''' - Novonoina tamin'ny alalan'ny fanapoahana fiara voasesika baomba i [[Daphne Caruana Galizia]], olom-pirenen'i [[Malta]] mpanao gazety sady mpikatroka miady amin'ny kolikoly ary anisan'ny nandray anjara tamin'ny famoahana ny [[Panama Papers]]

* '''[[2024]]''' -  Maty nandritra ny fifanandrinana tamin'ny tafika israeliana tao [[Gaza]] i [[Yahya Sinwar]], lehiben'ny Hamas.</text>
      <sha1>mb77sfbodilkho0jahjksb4025aycn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlandy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225164</id>
    <revision>
      <id>1151979</id>
      <parentid>1124861</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1151979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22216" sha1="nnihy6aj9q7acr8lp9ttv7mcqrv0fuf" xml:space="preserve">{{Infobox Pays
| nom_local1= Koninkrijk der Nederlanden
| langue1=nl
| nom_malgache=Fanjakan'i Nederlandy
| image_drapeau=Flag of the Netherlands.svg
| lien_drapeau=Sainan'i Nederlandy
| image_blason=Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg
| lien_blason=Mari-piandrian'ny Nederlandy
| image_carte= EU-Netherlands.svg
| descr_carte=
| devise=[[Je maintiendrai]]
| langues = [[fiteny nerlandey|nerlandey]]
| capitale = [[Amsterdam]]
| coordonnées_capitale=52° 22′ nord, 4° 53′ est
| type_gouvernement = [[Fanjakana]] entin'Antenimiera
| titre_dirigeant=[[Mpanjaka]]
| nom_dirigeant= [[Willem-Alexander]]
| titre_dirigeant2=[[Praiminisitra]]
| nom_dirigeant2= [[Mark Rutte]]
| superficie_rang=135
| superficie_totale=41 530 |
| pourcentage_eau=18,41 %
| population_rang=59
| population_totale=16902103&lt;ref&gt;''[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/cijfers/default.htm Main indicators of the Netherlands] {{Wayback|url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/cijfers/default.htm |date=20160330214048 }}'', [[Bureau central de la statistique|CBS]]&lt;/ref&gt;|
| population_année=novambra 2014
| densité=407
| lien_villes=Tanàna ao Nederlandy
| plus_grande_ville=[[Amsterdam]]
| titre_plus_grande_ville=Tanàna lehibe indrindra
| type_formation  = [[Faritany mitambatra]]
| type_formation2  = [[Repoblika Batava]]
| type_formation3  = [[Repoblikan'i Hôlandy]]
| type_formation4 = [[Fanjakana Mitambatr'i Nederlandy]]
| type_formation5 = [[Fanjakan'i Nederlandy]]
| date_formation = 26 Jolay 1581
| date_formation2 = 19 Janoary 1795
| date_formation3 = 5 Jiona 1806
| date_formation4 = 16 Martsa 1815
| date_formation5 = 19 Aprily 1839
| pays frontaliers={{Alemaina}}{{-}}{{Beljika}}{{-}}Ampitan-dranomasina{{-}}{{Frantsa}}
| gentilé=Nerlandey
| PIB_HABNOM={{formatnum:50816}} $&lt;ref name=&quot;FMI&quot;&gt;[[Fonds monétaire international]], World Economic Outlook Database - [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx angona ho an'ny taona 2013.]&lt;/ref&gt;
| PIBHABNOM_année= 2013
| PIBHABNOM_rang= faha-11/187
| PIB_HAB={{formatnum:46440}} $&lt;ref name=&quot;FMI&quot; /&gt;
| PIBHAB_année= 2013
| PIBHAB_rang= faha-12/187
|IDH_année=2012
|IDH=(mitombo) 0,921&lt;ref name=&quot;IDH&quot;&gt;{{Cite web |title=Indicateurs internationaux de développement humain |url=http://hdrstats.undp.org/en/indicators/103106.html |accessdate=2015-05-10 |archivedate=2012-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815232311/http://hdrstats.undp.org/en/indicators/103106.html }}&lt;/ref&gt;
|IDH_catégorie=ambony be
|IDH_rang=faha-4/194
| monnaie=[[Euro]], ([[dôlara amerikanina]] any amin'ny [[Nederlandy karibeanina]])
| code_monnaie=EUR
| fuseau_horaire =+1 (CET); 
oram-pahavaratra : [[UTC+2]] (CEST); [[UTC-4]] (Nederlandy karibeanina)
| hymne_national =[[Wilhelmus van Nassouwe]]
| iso3166-1 = NLD, NL
| domaine_internet = [[.nl]]&lt;ref&gt;[[.an]], [[.bq]], ary koa [[.eu]] (iombonan'ny firenena eoropeanina).&lt;/ref&gt;
| indicatif_téléphonique=31&lt;ref&gt;599 ho an'ny Nederlandy karibeanina&lt;/ref&gt;
| p1=[[Fichier:Flag of the Netherlands.svg|20px|Fanjakana mitambatr'i Nedelandy]] [[Fanjakana mitambatr'i Nedelandy]]
| p2{{Antilles néerlandaises}}
}}

I '''Nederlandy''' na '''Peibà''' , izay atao hoe koa '''Fanjakan' i Nederlandy''', dia firenena any [[Eorôpa Andrefana]], manana morontsiraka ao amin’ ny [[Ranomasina Avaratra]] ao avaratra sy andrefany izy sady miray sisin-tany amin’ i [[Belzika]] any atsimony sy amin’ i [[Alemaina]] any atsinanany. Amin' ny [[Fiteny neerlandey|teny neerlandey]] izy dia atao hoe '''''Nederland''''' na '''''Koninkrijk der Nederlanden'''''. Ny tena renivohitr' i Nederlandy dia i [[Amsterdam]]. Tsy toerana misy ny governemanta anefa ny ao. Ny Antenimeram-Pirenena (amin' ny [[fiteny nerlandey]]: ''&lt;nowiki/&gt;'Tweede Kamer''&lt;nowiki/&gt;') dia any [[Den Haag]]. Fitondrà-mpanjaka fehezin-dalam-panorenana no misy ao Nederlandy, ka manjaka ihany ny mpanjaka nefa tsy misahana ny fampandehanan-draharaha eo amin’ ilay firenena. I Nederlandy dia iray amin' ireo firenena izay nanangana ny [[Vondrona Eorôpeana]]. 

Mihoatra ny 17 tapitrisa ny olona miaina ao. Anisan’ ireo firenena misy mponina be hakitroka indrindra ao Eorôpa i Nederlandy. Ny mponina any Nederlandy dia antsoina hoe Nederlandey na Neerlandey. Ny fitenin' i Nederlandy dia antsoina hoe [[fiteny hôlandey]]. 

I Nederlandy dia ahitana velaran-tany vokatry ny fanotofana eny an-dranomasina anitarana ny taniny, atao hoe pôldera. Iva (tsy mihoatra ny 300 m) ny vohon-tanin’ i Nederlandy. Maro ireo lakandrano mamakivaky an’ i Nederlandy, izay ahafahana manary ny rano any ivelany mba tsy hahatonga ny tany ho tondraky ny ony sy ny ranomasina. Tao amin’  ny tantarany dia ravaravan’ ny [[tondra-drano]] maro i Nederlandy.

Mandroso ara-toekarena i Nederlandy. Manondrana vokatry ny [[fambolena]] (indrindra ny voninkazo  tulipe) sy vokatry ny [[fiompiana]] (vokatra azo avy amin’ ny ronono ty ny [[fromazy]], sns sy [[hena]]). Mandalo serana-tsambo maro ny entam-barotra, ka isan’ izany ny ao Rotterdam izay seranan-tsambo voalohany indrindra maneran-tany.

Tafiditra tao amin’ ny [[Empira Rômana]] ny faritra misy an’ i Nederlandy ankehitriny, avy eo nanani-bohitra sy niorim-ponenana tao ny [[Franka (vahoaka)|Franka]] sy ny [[Saksôna (vahoaka)|Saksôna]] tamin’ ny taonjato faha-5 taor. J.K. Nifandimby nanjakazaka tao ny [[Jermàna (vahoaka)|Jermàna]] (tamin’ ny alalan’ i diokan’ i Bourgogne avy eo tamin’ ny alalan’ ny dinastian’ ny Habsborga. Niaraka tamin’ izay koa dia nisy tanàn-dehibe natanjaka dia natanjaka izay nandroso nanomboka tamin’ ny taonjato faha-12. Tamin’ ny taona 1566 dia nitroatra nanohitra an’ i [[Espaina]] teo ambany fahefan’ ny Habsborga i Nederlandy ka nanambara ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1579 ka nitondra ny anarana hoe Faritany Miray (frantsay: ''Provinces-Unies''). Ny firoboroboan’ ny toekarena tao amin’ izany fanjakana izany dia nahatratra ny tampony vokatry ny varotra zava-manitra fanatsarana tsiro sy fofon-tsakafo. Tamin’ ny taona 1794 anefa dia nandrava ny fisian’ ny Faritany Miray ny fananiham-bohitry ny [[Frantsay (vahoaka)|Frantsay]] ary niforona taorian’ izany ny [[Fanjakan' i Hôlandy]] izay nakambana tao amin’ ny [[Empira Frantsay]]. Nahazo ny fahaleovan-tenany indray i Nederlandy tamin’ ny taona 1815, taorian’ ny fianjeran’ ny fitondran’ i [[Napoléon Bonaparte]]. Tsy naharitra ny fikambanany tamin’ i Belzika ka natsangana ny demôkrasian’ antenimiera tamin’ ny taona 1848. Nitoetra ho firenena tsy miandany i Nederlandry nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]] dia mbola nanambara ny tsy fiandaniany izy nefa nanafika azy i Alemaina. Taorian’ ny ady dia nanambara ny fahaleovan-tenany i [[Indônezia]] izay zanatany nederlandey. Tamin’ ny taona 1957 dia anisan’ ny firenena mpanorina ny fananganana an’ i Eorôpa izy. Izy koa dia anisan’ ireo mpikambana mpanorina ny Benelux (Belzika, Nederlandy, Luxembourg), izay fiaraha-miasa ara-toekarena niorina tamin’ ny taona 1958.

== Tantara ==
Rehefa tapitra ny ny Taona Afovoany ny loham-pirenena tamin'ny [[Bourgogne]], firenena izay lasa anisan'ny Frantsa, miray saina faritra fito ambin'ny folo. Ireo faritra nantsoina hoe ny Nederlandy. Ary rehefa nanambady an'i Maximilian I, Mpanjaka Romanina Masina, ny zanakavavin'ny dioka, dia lasa anisan'ny Espaina i Nederlandy. Tamin'ny taonjato faha-16 dia lasa [[Prôtestantisma|Protestanta]] ny olona maro. Tsy tia izany ny mpanjakan'i [[Espaina]], tiany hijanona Katolika ny nerlandey rehetra. Nanapa-kevitra ny hamono ny protestanta avokoa izy. Mazava ho azy fa tsy tia izany ny Holandey, ary tamin'ny 1568 dia nanomboka ny ady tamin'i Espaina. Ilay ady dia naharitra hatramin'ny 1648, noho izany dia antsoina hoe ny Adin'ny valopolo taona. Mpitondra lehiben'ny nerlandey tamin'izany ady izany i [[Willem van Oranje]].

Tamin'ny 1648 ny Nederlandy sy Espaina no nanao sonia soa aman-tsara. Ny mponina nerlandey dia navela hitandrina ny toerana rehetra nosamboriny. Ny ampahany Holandy izay tsy resin'ny Holandey dia nijanona tamin'ny Espaina. Taty aoriana dia anjaran'i Belzika izay ampahan-tany tsy azon'ny Holandy izay.

Rehefa nahaleo tena ny Nederlandy, dia tena manokana firenena. Nentim-panjaka avokoa ny firenena rehetra tao Eoropa, fa Repoblika izy. Faritany fito no hita ato amin'i Nederlandy, izay entin'ny tanàn-dehibe. Ireo tanàn-dehibe ireo dia entin'olom-pirenena manan-karena. Entin'ny mpitondra faritany izay manam-pahefana be ireo tanàna ireo, fa na dia izany aza kely ny fahefan'izy ireo raha oharina amin'ny mpanjakan'ny firenena eoropeanina hafa.

Tamin'ny taonjato faha-18 dia niamahantra ny Nederlandy. Betsaka ireo olona nihevitra fa ny mpitondra tanàna no anton'izany. Betsaka koa ireo nihevitra fa be loatra ny fahefahana azon'izy ireo ka tia hanilika azy ireo. Tamin'ny 1789 dia naongan'ny frantsay ny mpanjakany. Nanafika firenena hafa ihany koa ny frantsay mba hanongana ny fahefan'ireo firenena ireo. Tamin'ny 1795 dia nanafika an'i Nederlandy zareo. Voatery nandositra tany Angletera ny mpitondra tanàna William V. Novaina anarana ho [[Repoblika Batavianina]] i Nederlandy ary lasa demôkrasia. Fa tsy faly tamin'ny mpitondra nerlandey ny frantsay ka nanao ny ralahiny ho mpanjakan'i Nederlandy i Napoléon. Nalaza ary tiam-bahoaka i Louis fa tsy mbola faly taminy ihany ny frantsay, ka lasa ampahan'i Frantsa i Nederlandy tamin'ny 1810.

Resy i Napoléon tamin'ny 1815 ary nahaleotena indray ny Nederlandy. Nihevitra ireo firenena eoropeanina fa hevitra tsara ny manao an'i Nederlandy ho firenea maery, mba hahatohitra fanafihan'ny frantsay fanindroany. Noho izany dia nampiana tamin'i Nederlandy i Beljika sy Loksamborga. Lasa mpanjaka i William I izay zanak'i William V. Tsy faly tamin'ny mpanjaka nerlandy ny beljianina. Nirotaka izy ireo tamin'ny taona 1830. Nandefa tafika i William. Mahery kokoa nohonn'y tafika beljianina ny tafika nerlandey fa notohanan'ny frantsay izy ireo. Nifidy ny mpanjakany ny beljianina ka lasa firenena mahaleotena.

Nisy ireo tamin'ny vahoaka no nilaza fa be loatra ny fahefan'ny mpanjaka. Tia hampihena ny fahefany izy ireo, ka izy ihany no mifidy ny governemantany. Tamn'ny 1848 , dia nisy ireo rotaka lehibe manohitra ny mpanjaka eraky ny firenena eoropeanina. Natahotra izany hitranga ao Nederlandy ny mpanjaka. Ka nanome alalana ana'i Hohan Rudolf Thorbecke hanoratra lalàm-panorenana ny mpanjaka. Nanomboka tamin'izany fotoana izany dia afaka mifidy ny vahoaka. Tamin'ny fiandohany dia ny manan-karena ihany no afaka mandatsa-bato. Nanomboka tamin'ny 1919 dia afaka manatrika fifidianana avokoa ny olon-drehetra.

Tamin'ny Ady Lehibe Voalohany dia tsy niady ny Nederlandy. Tia nijanona ho tsy mpanatrika ady ihany koa ny Nederlandy tamin'ny Ady lehibe faharoa, fa voatafiky ny Alemanina ny firenena tamin'ny 1940. Sahala ny tany amin'ireo firenena voatafik'i Alemaina dia namono jiosy ny Antoko Sôsialista Nasionaly Alemanina. Vehivavy jiosy niaina tany Nederlandy i Anne Frank. Niafina tamin'ny Nazi ny fianankaviany sy izy ary nanoratra diary izy. Maty tany amin'ny [[toby fitanàna]] Nazi izy ary nalaza ny diariny.

Nanafaka ny faritra atsimon'i Nederlandy ireo tafika amerikanina kanadianina, poloney ary britanika tamin'ny 1944. Tia hiampita ny Rhin zareo araka ny Operation market Garden izay hanafahana ny ampaha sisan'ny firenena, saingy resy. Tamin'ny volana Mey 1945 ny firenena vao afaka. Nandritry ny dimy taona nanjanahan'ny Alemanina an'i Nederlandy dia eo amin'ny olona dimy alina sy roa hetsy teo ho eo no naty tao Nederlandy.

Taona fohy taorian'ny Ady dia nanambara ny fahaleovantenany i Indonezia.

== Jeografia ==

Raha ny marina, ny ankamaroan'ny Nederlandy dia noforonin'ny fasika izay tonga avy any amin'ny renirano maro mikoriana eo amin'ny tanim-pirenena. Zavatra niavaka renirano ny Rhin, ny Maas, ny IJssel sy ny Scelt. Ny ampahany lehibe Nederlandy dia ambanin'ny haavon'ny ranomasina. Ny anton'izany dia satria ny Holandey dia nanamaina farihy sy ny faritra maro any an-dranomasina, amin'ny alalan'ny famoronana polders. Ary noho izany dia misy ny hoe &quot;Andriamanitra no namorona ny tany, fa ny Holandey namorona ny Nederlandy.&quot; Izany no mahatonga ny Nederlandy tena fisaka. Ao ny tena atsimo-atsinanan'ny Nederlandy, tao Limburg, misy havoana. Noho izany, amin'io faritra io dia mpizahantany holandey maro. Ny avo indrindra any amin'ny Eoropeana anjara Nederlandy, ny Vaalserberg, dia 323 metatra ambonin'ny haavon'ny ranomasina. Ny avo indrindra any Nederlandy na mety sy ny Fanjakan'ny Nederlandy ny tendrombohitra Scenery, teo amin'ny nosy Karaiba Saba, amin'ny 870 metatra.

===Tanàna===
Ity no lisitry ny tanàna ahitana isam-ponina mahery ny iray hetsy
[[File:Amsterdam airphoto.jpg|thumb|[[Amsterdam]]]]
[[File:RotterdamMaasNederland.jpg|thumb|[[Rotterdam]]]]
[[File:Skyline Den Haag.JPG|thumb|[[Den Haag]]]]
[[File:Domuitzicht8.jpg|thumb|[[Utrecht|Utrecht]]]]
[[File:Hoogbouw Eindhoven.jpg|thumb|[[Eindhoven]]]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Filaharana
!Tanàna
!Isam-ponina
!Faritany&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
!Notes
|-
|1||[[Amsterdam]]||{{formatnum:780000}}||{{Noord-Holland}}||&lt;small&gt;''afatsy [[Driemond]] ary [[Landelijk Noord]]''&lt;/small&gt;
|-
|2||[[Rotterdam]]||{{formatnum:611000}}||{{Zuid-Holland}}||
|-
|3||[[Den Haag]]||{{formatnum:500000}}||{{Zuid-Holland}}||&lt;small&gt;''anarana frantsay: La Haye''&lt;/small&gt;
|-
|4||[[Utrecht]]||{{formatnum:312634}} ||{{Utrecht}}
|-
|5||[[Eindhoven]]||{{formatnum:213809}}||{{Noord-Brabant}}
|-
|6||[[Tilburg]]||{{formatnum:203492}}||{{Noord-Brabant}}
|-
|7||[[Almere]]||{{formatnum:193303}}||{{Flevoland}}
|-
|8||[[Groningen (tanàna)|Groningen]]||{{formatnum:187298}}||[[Groningen (faritany)|Groningen]]||&lt;small&gt;''afatsy Engelbert, Hoogkerk, Middelbert ary Noorderhoogebrug''&lt;/small&gt;
|-
|9||[[Breda]]||{{formatnum:173299}}||{{Noord-Brabant}}
|-
|10||[[Nijmegen]]||{{formatnum:164165}}||{{Gelderland}}||&lt;small&gt;''afatsy Lent sy Oosterhout''&lt;/small&gt;
|-
|11||[[Apeldoorn]]||{{formatnum:155726}}||{{Gelderland}}||&lt;small&gt;''afatsy Beekbergen, Hoenderloo, Hoog Soeren, Klarenbeek, Lieren, Loenen, Uddel ary Ugchelen''&lt;/small&gt;
|-
|12||[[Enschede]]||{{formatnum:154017}}||{{Overijssel}}||
|-
|13||[[Haarlem]]||{{formatnum:151853}}||{{Noord-Holland}}||&lt;small&gt;''afat sy Bloemendaal, Hillegom, Heemstede, Velsen, Overveen''&lt;/small&gt;
|-
|14||[[Arnhem]]||{{formatnum:147018}}||{{Gelderland}}||&lt;small&gt;''afatsy Schaarsbergen''&lt;/small&gt;
|-
|15||[[Amersfoort]]||{{formatnum:126750}}||{{Utrecht}}||&lt;small&gt;''afatsy Hoogland ary Hooglanderveen''&lt;/small&gt;
|-
|16||[[Dordrecht]]||{{formatnum:118540}}||{{Zuid-Holland}}
|-
|17||[[Zoetermeer]]||{{formatnum:118020}}||{{Zuid-Holland}}
|-
|18||[[Zwolle, Overijssel|Zwolle]]||{{formatnum:118000}}||{{Overijssel}}||&lt;small&gt;''afatsy Brinkhoek, Haerst, Herfte, Langenholte, Wijthmen ary Windesheim''&lt;/small&gt;
|-
|19||[[Leiden]]||{{formatnum:117480}}||{{Zuid-Holland}}
|-
|20||[[Maastricht]]||{{formatnum:116200}}||[[Limburg (Nederlandy)|Limburg]]||&lt;small&gt;''afatsy Borgharen ary Itteren''&lt;/small&gt;
|-
|21||[[Ede]]||{{formatnum:107476}}||{{Gelderland}}||
|-
|22||[['s-Hertogenbosch]]||{{formatnum:102220}}||{{Noord-Brabant}}||&lt;small&gt;''afatsy Bokhoven, Empel, Engelen, Kruisstraat, Maliskamp ary Rosmalen''&lt;/small&gt;
|-
|23||[[Venlo]]||{{formatnum:100271}}||[[Limburg (Nederlandy)|Limburg]]
|}

=== Faritany ===

{| style=&quot;background:none;&quot; cellspacing=&quot;2px&quot;
|-
|
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:40px;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| [[Saina]]
! style=&quot;width:140px;&quot;| [[Faritany]]
! style=&quot;width:80px;&quot;| [[Renivohitra]]
! style=&quot;width:80px;&quot;| Tanàna lehibe indrindra
! style=&quot;width:60px;&quot;| [[Velarantany]] (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!&lt;ref name=&quot;ProvArea&quot;&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLNL&amp;PA=70072ned&amp;D1=224&amp;D2=5-16&amp;D3=l&amp;HD=081103-1603&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2|language=Dutch|publisher=[[Statistics Netherlands]]|year=2007|accessdate=2007-10-13|title=Regionale Kerncijfers Nederland}}&lt;/ref&gt; width=&quot;70px&quot;| [[Isam-ponina]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLNL&amp;PA=03759ned&amp;D1=0&amp;D2=802-813&amp;D3=0&amp;D4=l&amp;HD=081103-1603|language=Dutch|publisher=[[Statistics Netherlands]]|year=2007|accessdate=2007-10-13|title=Bevolking per regio naar leeftijd, geslacht en burgerlijke staat}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:80px;&quot;|Hakitroka&lt;br /&gt;(isaky ny km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| [[File:Flag Drenthe.svg|27px]] || [[Drenthe]] || [[Assen]] ||&lt;!-- Please DO NOT change the largest city of Drenthe to Emmen. What is intended here is the city proper; not the municipality. Assen city proper is larger than Emmen city proper although Emmen municipality is larger. --&gt; [[Assen]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2 641|| style=&quot;text-align:right&quot;|486 197|| style=&quot;text-align:right&quot;|184
|-
| [[File:Flevolandflag.svg|27px]] || [[Flevoland]] || [[Lelystad]] || [[Almere]] || style=&quot;text-align:right&quot;|1 417|| style=&quot;text-align:right&quot;|374 424|| style=&quot;text-align:right&quot;|264
|-
| [[File:Frisian flag.svg|27px]] || [[Friesland]] || [[Leeuwarden]] || [[Leeuwarden]] || style=&quot;text-align:right&quot;|3341|| style=&quot;text-align:right&quot;|642 209|| style=&quot;text-align:right&quot;|192
|-
| [[File:Flag of Gelderland.svg|27px]] || [[Gelderland]] || [[Arnhem]] || [[Nijmegen]] || style=&quot;text-align:right&quot;|4 971|| style=&quot;text-align:right&quot;|1 979 059|| style=&quot;text-align:right&quot;|398
|-
| [[File:Flag Groningen.svg|27px]] || [[Groningen (faritany)|Groningen]] || [[Groningen (tanàna)|Groningen]] || [[Groningen (tanàna)|Groningen]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2 333|| style=&quot;text-align:right&quot;|573 614|| style=&quot;text-align:right&quot;|246
|-
| [[File:NL-LimburgVlag.svg|27px]] || [[Limburg|Limburg]] || [[Maastricht]] || [[Maastricht]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2 150|| style=&quot;text-align:right&quot;|1 127 805|| style=&quot;text-align:right&quot;|525
|-
| [[File:North Brabant-Flag.svg|27px]] || [[Noord-Brabant]]|| [['s-Hertogenbosch|Den Bosch]]&lt;!-- spelled this way for table-aesthetic reasons--&gt; || [[Eindhoven]] || style=&quot;text-align:right&quot;|4 916|| style=&quot;text-align:right&quot;|2 419 042|| style=&quot;text-align:right&quot;|492
|-
| [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|27px]] || [[Noord-Holland]] || [[Haarlem]] || [[Amsterdam]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2 671|| style=&quot;text-align:right&quot;|2 613 070|| style=&quot;text-align:right&quot;|978
|-
| [[File:Flag Overijssel.svg|27px]] || [[Overijssel]] || [[Zwolle, Overijssel|Zwolle]] || [[Enschede]] || style=&quot;text-align:right&quot;|3 325|| style=&quot;text-align:right&quot;|1 116 374|| style=&quot;text-align:right&quot;|336
|-
| [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|27px]] || [[Utrecht (faritany)|Utrecht]] || [[Utrecht]] || [[Utrecht]] || style=&quot;text-align:right&quot;|1 385|| style=&quot;text-align:right&quot;|1 190 604|| style=&quot;text-align:right&quot;|860
|-
| [[File:Flag of Zeeland.svg|27px]] || [[Zelandy]] || [[Middelburg]] || [[Middelburg]] || style=&quot;text-align:right&quot;|1 787|| style=&quot;text-align:right&quot;|380 497|| style=&quot;text-align:right&quot;|213
|-
| [[File:Flag Zuid-Holland.svg|27px]] || [[Zuid-Holland]] || [[Den Haag]]&lt;br /&gt;''(La Haye)'' || [[Rotterdam]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2 814|| style=&quot;text-align:right&quot;|3 455 097|| style=&quot;text-align:right&quot;|1228
|}
|}

== Pôlitika ==

Ny Nederlandy dia tany entim-panjaka voafehin'ny lalàm-panorenana nanomboka tamin'ny taona 1815, ary demôkrasia entin'antenimiera nanomboka tamin'ny 1848. Miavaka amin'ny fiezahana hahavitana fifaneken'olom-betsaka amin'ny olana lehibe ny politika ary ny fitondrana nerlandey. Tamin'ny taona 2010, dia voalahatra ho firenena fahafolo demôkratika indrindra eto amin'izao tontolo izao i Nederlandy.

Ny mpanjaka no mitondra ny firnena, izay mpanjaka Willem-Alexander. Raha araka ny lalàm-panorenana dia voafehy ny fahefana. Araka ny lalàna, dia zon'ny mpanjaka no ampahafantarina ary anontaniana amin'ny raharahan-governemanta. Araka ny fifanarahan'ny mpanjaka ary ny minisitra, dia mety manam-pianjadiana ary fahefana betsaka noho ny nomen'ny lalàm-panorenana ny mpanjaka.

== Jereo koa ==
'''Firenena ao Eorôpa'''

[[Albania]] - [[Alemaina]] -  [[Andôra]] -  [[Aotrisy]] - [[Belzika]] - [[Bielôrosia]] - [[Bolgaria]] - [[Bôsnia-Herzegôvina]] - [[Danemarka]] - [[Espaina]] - [[Estônia]] - [[Fanjakana Mitambatra]] - [[Finlandy]] - [[Frantsa]] - [[Grisia]] (na [[Gresy]]) - [[Hôngria]] (na [[Hongaria]]) - [[Irlanda]] - [[Islandy]] - [[Italia]] - [[Jeôrjia]] - [[Repoblikan' i Kipra|Kipra]] (na [[Repoblikan' i Kipra|Sipra]]) - [[Krôasia]] (na - [[Krôatia]]) - [[Letônia]] - [[Liktenstaina]] - [[Litoania]] - [[Loksemborga]] - [[Masedônia Avaratra]] (na [[Makedônia Avaratra]])- [[Malta]] - [[Môldavia]] - [[Môntenegrô]] - [[Nederlandy]] - [[Nôrvezy]] - [[Okraina]] - [[Pôlônia]] - [[Pôrtogaly]] - [[Tsekia]] - [[Romania]] - [[Rosia]] - [[San-Marîno]] - [[Serbia]] - [[Slôvakia]] - [[Slôvenia]] - [[Soeda]] - [[Soisa]] - [[Tsekia]] - [[Vatikàna|Vatikàna.]]

'''Kôntinenta eto an-tany'''

* [[Afrika]]
* [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]])
* [[Azia]]
* [[Eorôpa]]
* [[Ôseania]]
* [[Antarktika]]

=== Boky fandalinana ===

; Jeografia sy ny tontolo iainana
* Burke, Gerald L. ''The making of Dutch towns: A study in urban development from the 10th–17th centuries'' (1960)
*  Lambert, Audrey M. ''The Making of the Dutch Landscape: An Historical Geography of the Netherlands'' (1985); focus on the history of land reclamation
* Meijer, Henk. ''Compact geography of the Netherlands''  (1985)
* Riley, R. C., and G. J. Ashworth. ''Benelux: An Economic Geography of Belgium, the Netherlands, and Luxembourg'' (1975) [https://web.archive.org/web/20131120085304/http://www.questia.com/read/85882918/benelux-an-economic-geography-of-belgium-the-netherlands online]

; Tantara
* Paul Arblaster. ''A History of the Low Countries''. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp.&amp;nbsp;ISBN 1-4039-4828-3.
* J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. ''History of the Low Countries'' (1998)
* Jonathan Israel. ''The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806'' (1995)
* J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. ''The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands'' (1987)

=== Tsiahy ===
{{ref}}

[[sokajy:Firenenan'i Vondrona Eoropeanina]]
[[sokajy:Nederlandy|*]]</text>
      <sha1>nnihy6aj9q7acr8lp9ttv7mcqrv0fuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiteny kômôriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266124</id>
    <revision>
      <id>1151962</id>
      <parentid>1075266</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1151962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19625" sha1="nobz8m0dqak59lsqb23mish1q5svdg4" xml:space="preserve">[[Sary:Comoros Mayotte.PNG|vignette|254x254px|Sarintanin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosin' i Kômôro]]]]
Ny '''fiteny kômôriana''' dia karazam-piteny [[Fiteny banto|banto]] tenenina ao amin' ny [[tamba-nosin' i Kômôro]] sy any amin' ireo firenena misy Kômôriana mipetraka. Atao hoe ''shimasiwa'' na ''shikomori'' io fiteny io amin' ny fiteny kômôriana. Sahala amin' ny [[fiteny soahily]], ny fiteny kômôriana dia [[fiteny sabaky]], anisan' ny [[fianakaviam-piteny banto]]. Miisa any amin' ny 941 500 ny mpiteny kômôriana, ka 800 000 tao Kômôro tamin' ny taona 2011&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;''[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/comores.htm Udzima wa Komori]''&quot;. Université Laval, 2325, rue de l'Université. Notsidihina tamin' ny 4 Desambra 2018.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ary 300 000 tao Mayotte tamin' ny taona 2007&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Daniel Barreteau. &quot;[https://web.archive.org/web/20070614075940/http://www.ac-mayotte.fr/IMG/pdf/Interv_BARRETEAU_CM2.pdf Premiers résultats d'une enquête sociolinguistique auprès des élèves de CM2 de Mayotte]&quot; (PDF). [https://www.ac-mayotte.fr/IMG/pdf/Interv_BARRETEAU_CM2.pdf Arsiva] (PDF) tamin' ny 14 Jona 2007. Notsidihina tamin' ny 17 mey 2007.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3284395 Population of Mayotte]&quot;. INSEE.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Samy manana ny fiteniny ny nosy tsirairay, ary avondrona anaty vondrona roa araka ny mahazatra izy efatra: ny vondrona atsinanana dia ahitana ny [[Fiteny sinjoany|sinjoany]] sy ny [[Fiteny simaôre|simaôre]], fa ny vondrona andrefana kosa dia ahitana ny [[Fiteny simoaly|simoaly]] sy ny [[Fiteny singazija|singazija]]. Na dia tsy ifankahazoan' ny mpiteny aza ny fitenin' ny vondrona samihafa, izay ny 80 % eo ho eo amin' ny voambolana  ihany no itambarany, dia misy fifankahazoan-kevitra eo amin' ireo fitenim-paritray ao anatin' ny vondrona tsirairay, izay midika fa ny fiteny kômôriana dia tokony hoheverina ho misy vondrom-piteny roa, ka ny tsirairay amin' ireo vondrona ireo dia misy fiteny roa avy, fa tsy fiteny efatra miavaka&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.proquest.com/openview/c440ab946afb3bcb22a601e764d82fce/1?cbl=18750&amp;diss=y&amp;pq-origsite=gscholar&amp;parentSessionId=BQR2jAzhXHZLZnkpMxvDvPgHySYXR5zKyxS9Kzjj3mM= An Ethnography of  the Mahorais (Mayotte, Comoro Islands) - ProQuest]&quot;. www.proquest.com. Notsidihina tamin’ ny  23 febroary 2024.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Ahmed-Chamanga, Mohamed (2010). ''Le shiNdzuani. Introduction à la grammaire structurale du comorien''. Moroni (Comores): Komedit CNDRS Palashiyo&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Tenenina aty [[Madagasikara]] sy atsy [[La Réunion]] ary any am-pielezana hafa koa ny fiteny kômôriana. 

Ho fanampin' ireo indran-teny maro avy amin' ny [[fiteny arabo]], izay fahita matetika ao amin' ny [[Fiteny soahily|vondrona soahily]], dia nampiditra teny avy amin' ny [[fiteny pôrtogey]] koa ny fitenim-paritra kômôriana, ary amin' ny ampahany kely kokoa avy amin' ny [[fiteny anglisy]], nanomboka tamin' ny taonjato faha-16; nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 dia ny [[fiteny frantsay]] no nanjakazakaindrindra. Ireo fitenim-paritra kômôriana ireo dia nosoratana tamin' ny [[tarehin-tsoratra latina]] na [[Tarehin-tsoratra arabo|arabo]]. 

Ara-tantara, nosoratana tamin' ny [[tarehin-tsoratra arabo]] Ajami ilay fiteny. Nampiditra ny soratra latina ny fitondrana mpanjanaka frantsay, izay navoaka tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny 2009 ny fanovana natao&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Maro ny Kômôriana ankehitriny no mampiasa ny soratra latina rehefa manoratra ny teny kômôriana na dia mbola be mpampiasa aza ny soratra Ajami, indrindra fa ny vehivavy. Vao haingana, ny manam-pahaizana sasany dia nilaza fa ity fiteny ity dia mety ho an-dalana mankany amin' ny loza mitatao, noho ny fiovana fehezam-pitsipika tsy marin-toerana sy ny habetsahan' ny voanteny frantsay ampiasaina amin' ny fiteny andavanandro&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Alnet, Aimee Johansen (2009). ''[https://books.google.mg/books?hl=es&amp;lr=lang_es%7Clang_en&amp;id=rLeU4S5CBt4C&amp;oi=fnd&amp;pg=PR9&amp;dq=shimaore&amp;ots=QaB6Y4b18A&amp;sig=SRt6etaEsV_HBN8468robl_qtpA&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Clause Structure Of The Shimaore Dialect Of Comorian (Bantu)]''. [https://shimaore.net/index.php/login Shimaore.net].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Ny fiteny kômôriana no ampiasaina ao amin' ny ''Umodja wa Masiwa'', hiram-pirenena kômôriana.

== Karazan' ny fiteny kômôriana ==
Samy manana ny fiteniny ny nosy efatra tsirairay, ary tsinjaraina anaty vondrona roa araka ny mahazatra izy efatra, dia ny vondrona atsinanana sy ny vondrona andrefana. Na dia tsy ifankahazoan' ny mpiteny aza ny fitenin' ny vondrona samihafa, izay ny 80 % eo ho eo amin' ny voambolana  ihany no itambarany, dia misy fifankahazoan-kevitra eo amin' ireo fitenim-paritra ao anatin' ny vondrona tsirairay, izay midika fa dia tokony hoheverina ho misy vondrom-piteny roa ny fiteny kômôriana, ka ny tsirairay amin' ireo vondrona ireo dia misy fitenim-paritra roa avy, fa tsy fiteny efatra miavaka&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Ny vondrona antsinanana ===
Ny vondrona atsinanana dia ahitana ny [[Fiteny sinjoany|sinjoany]] sy ny [[Fiteny simaôre|simaôre]]. Tenenin' ny olona 348 000&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[ethnologue:wni/|Ndzwani Comorian]]&quot; [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.ethnologue.com%2Flanguage%2Fwni arsiva]][wni] in ''Ethnologue''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ao [[Nzwani|Anjouan]] na [[Nzwani]] ny [[Fiteny sinjoany|fiteny anjoaney]] (na [[fiteny sinjoany]]). Tenenin' ny olona miisa 156 500&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[ethnologue:swb/|Maore Comorian]]&quot; [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.ethnologue.com%2Flanguage%2Fswb arsiva]] [swb] in ''Ethnologue''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ao [[Mayotte]] na [[Mayotte|Mahôry]] kosa ny [[Fiteny simaôre|fiteny mahôrey]] (na [[fiteny simaôre]]). 

=== Ny vondrona andrefana ===
Ny vondrona andrefana dia ahitana ny [[Fiteny simoaly|simoaly]] sy ny [[Fiteny singazija|singazija]]. Tenenin' ny olona miisa 396 000&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[ethnologue:zdj/|Ngazidja Comorian&quot;]] [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.ethnologue.com%2Flanguage%2Fzdj#&amp; arsiva]] [zdj] in ''Ethnologue''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ao [[Kômôro Lehibe]] na [[Ngazija]] ny [[Fiteny singazija|fiteny kômôriana lehibe]] (na [[fiteny singazija]]). Tenenin' ny olona misa 41 500&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[ethnologue:wlc/|Comorian, Mwali]]&quot; [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.ethnologue.com%2Flanguage%2Fwlc arsiva]][wlc] in ''Ethnologue''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ao [[Mwali|Moheli]] na [[Mwali]] ny [[Fiteny simoaly|fiteny môheliana]] (na [[fiteny simoaly]]). 

== Fanoratana ny fiteny kômôriana ==

=== Tarehin-tsoratra latina ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;27&quot; |Tarehin-tsoratra latina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mohamed Ahmed-Chamanga, &quot;[https://editions-komedit.com/2019/06/05/transcription-et-orthographe-du-comorien/ Transcription et orthographe du comorien]&quot;, KomEDIT,‎ 5 juin 2019  [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Feditions-komedit.com%2F2019%2F06%2F05%2Ftranscription-et-orthographe-du-comorien%2F#&amp; arsiva]], notsidihina tamin’ ny 26 Aogositra 2022).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|-
!Sora-baventy
|A
|Ɓ
|B
|C
|Ɗ
|D
|E
|F
|G
|H
|I
|J
|K
|L
|M
|N
|O
|P
|R
|S
|T
|U
|V
|W
|Y
|Z
|-
!Sora-madinika
|a
|ɓ
|b
|c
|ɗ
|d
|e
|f
|g
|h
|i
|j
|k
|l
|m
|n
|o
|p
|r
|s
|t
|u
|v
|w
|y
|z
|-
!Feo
|/a/
|/ɓ/
|/b/
|/t͡ʃ/
|/ɗ/
|/d/
|/e/
|/f/
|/ɡ/
|/h/
|/i/
|/d͡ʒ/&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ampiasaina amin' ny [[Fiteny simaôre|simaôre]] sy [[Fiteny sinjoany|sinjoany]] ihany.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|/k/
|/l/
|/m/
|/n/
|/o/
|/p/
|/r/
|/s/
|/t/
|/u/
|/v/
|/w/
|/j/
|/z/
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Litera mifampibaby
!Feo
|-
|dh
|/ð/
|-
|dj
|/d͡ʒ/&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ampiasaina ao amin' ny [[Fiteny simoaly|simoaly]] sy ny [[Fiteny singazija|singazija]] ihany.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|dr
|/ɖ/
|-
|dz
|/d͡z/
|-
|gh
|/ɣ/
|-
|ny
|/ɲ/
|-
|sh
|/ʃ/
|-
|pv
|/β/
|-
|th
|/θ/
|-
|tr
|/ʈ/
|-
|ts
|/t͡s/
|}
'''Fanamarihana''': Amin' ny fiteny simaôre, ny litera mifampibaby &quot;vh&quot; sy &quot;bv&quot; dia ampiasaina hanehoana ny feo /β/.

=== Tarehin-tsoratra arabo ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;29&quot; |Rafi-panoratana Kamar-Eddine&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Michel Lafon, &quot;[https://shs.hal.science/halshs-00265704/document Le système Kamar-Eddine : une tentative originale d’écriture du comorien en graphie arabe]&quot; (PDF), ''Ya Mkobe'', Nos 14-15,‎ 2007, p. 29-48 ([[https://archive.wikiwix.com/cache/display2.php/attachment.pdf?url=https%3A%2F%2Fhalshs.archives-ouvertes.fr%2Fhalshs-00265704%2Fdocument arsiva]], notsidihina tamin’ ny 26 Aogositra 2022).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|-
!Tarehin-tsoratra
|ﺍ
|ﺏ
|پ
|ﺕ
|تّ
|ج
|ح
|د
|ر
|ز
|زٌ
|س
|سّ
|ش
|شّ
|غ
|ف
|ڢ
|ڤ
|ك
|ل
|م
|ن
|نّ
|ه
|
|و
|ي ى
|-
!Feo
|/a/
|/b/ ou /ɓ/
|/p/
|/t/
|/ʈ/
|/d͡ʒ/
|/h/
|/d/ ou /ɗ/
|/r/
|/z/
|/d͡z/
|/s/
|/t͡ʃ/
|/ʃ/
|/t͡ʃ/
|/g/
|/f/
|/β/
|/v/
|/k/
|/l/
|/m/
|/n/
|/ɲ/
|/o/
|/e/
|/u/ /w/
|/i/ ou /j/
|}
'''Rohin-tsoratra'''

* &lt;big&gt;ﳱ&lt;/big&gt; : /je/

== Voambolana ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Teny malagasy'''
|'''Teny kômôriana'''
|-
|tany
|ardhwi, shipvandre-sha-ntsi
|-
|lanitra
|bingu, wingu
|-
|rano
|madji, maji
|-
|afo, môtro
|m(d)ro, moro
|-
|lehilahy
|mdrumume, muntru baba, mundru baba, mwanam(u)me
|-
|vehivavy
|muntru mdzadze, mwanam(u)she
|-
|misakafo
|hula, uya, ula
|-
|misotra
|hunwa
|-
|lehibe
|mhu'u, kuu
|-
|kely
|m'titi, n'titi
|-
|alina
|masihu, uku
|-
|mitatao vovonana
|saa sita
|-
|fiteny
|lugha
|-
|Frantsay (olona)
|mfarantsa, mzungu, mnaswara
|-
|fiteny frantsay
|shifarantsa, shizungu, shinaswara
|-
|vahiny (tsy tompon-tany)
|mdjeni, mgad'ja
|-
|sekoly
|chioni
|-
|mpampianatra
|foundi
|-
|jiolahimboto
|chef de bande
|-
|tsara tarehy
|djiso
|-
|lehibe, lava
|mle
|-
|fo
|roho
|-
|zaza
|mwana
|-
|asa
|hazi
|-
|efitra fidiovana, fivoahana
|mchanani
|-
|maraina
|pvotchasi, mtchasi, subuhi
|-
|tolakandro
|djioni
|-
|vendrana
|daba
|-
|viande
|nyama
|-
|akoho
|nkouhou
|-
|mihaino
|hwishia
|-
|manome
|nike
|-
|vola
|mapessa
|-
|saro-bidy, lafo
|ghali
|-
|vary masaka
|maele
|-
|mangahazo, mahôgo
|mhogo
|-
|betsaka
|mendji, menji
|-
|fiarakodia
|gari
|}

== Fitsipiteny ==

=== Kilasin' anarana ===
Toy ny ao amin' ny fiteny banto hafa, ny simaôre dia misy rafitra [[Kilasin' anarana (fitsipiteny)|kilasin' anarana]] voamarika amin' ny alalan' ny [[Tovona (fitsipiteny)|tovona]]. Ny kilasy 1 ka hatramin' ny 10 amin' ny ankapobeny dia manana fifanoheran-tsinga mandeha tsiroaroa [[Filaza isa (fitsipiteny)|tokana/maro]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Kilasy
!Tovona
!Kilasy
!Tovona
|-
!1
|''m(u)-, mw''
!2
|''wa-''
|-
!3
|''m(u)-,mw-''
!4
|''m(i)-''
|-
!5
|''Ø-''
!6
|''ma-''
|-
!7
|''shi-''
!8
|''zi-''
|-
!9
|''Ø-''
!10
|''Ø-''
|-
!10a
|''ngu-''
!11
|''u-''
|}
Ny kilasy faha-9 sy faha-10 dia ahitana indrindra teny nindramina toy ny hoe ''dipe'' (avy amin' ny teny frantsay ''du pain'' &quot;mofo&quot;) ary tsy misy tovona. Ny kilasy faha-7 sy faha-8 ary ny kilasy faha-9 sy faha-10 dia mitovy fandrindrana endrika amin' ny [[Mpamaritra (fitsipiteny)|mpamaritra]] sy ny [[matoanteny]]. Ny kilasy faha-10a dia ahitana teny vitsy dia vitsy, izay amin' ny ankapobeny ny filaza maron' ny teny ao amin' ny kilasy faha-11. Ny kilasy faha-15 dia ahitana ny [[matoanteny]] amin' ny [[filaza tsy mitanisa]], izay mitovy baba kokoa amin' ny [[Filaza toe-javatra|gerund]] ao amin' ny [[fiteny anglisy]].

''Ufanya hazi njema''

15.''manao'' ''asa'' ''tsara''

''&quot;Tsara ny miasa&quot;''

Ny kilasy faha-16 dia tsy manana afa-tsy teny roa, ''vahana'' sy ''vahali'', izay samy midika hoe &quot;toerana&quot;. Azo inoana fa nindramina tamin' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] hoe ''pahali'' izy io, izay nindramina tamin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ''mahal''. Ny kilasy faha-17 dia ahitana teny milaza toerana ampiasana ny tovona ''ha''-, ary ny kilasy faha-18 ahitana ny teny milaza toerana ampiasana ny tovona ''mwa''-&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rombi, Mmie-Franyoise 1983. ''Le Shimaore,'' Paris: SELAF.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny isa ===
Ny isa ao amin' ny fiteny kômôriana dia manarakaraka ny [[anarana]]. Raha 1 hatramin' ny 5 na 8 ny isa dia tsy maintsy ampifanarahina endrika amin' ny kilasin' ny anarana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Isa
!Isa
!Teny kômôriana
!Isa
!Teny kômôriana
|-
!1
|oja
!6
|sita
|-
!2
|ili
!7
|saba
|-
!3
|raru
!8
|nane
|-
!4
|nne
!9
|shendra
|-
!5
|tsano
!10
|kumi
|}

=== Mpamaritra sy ny mpisolo manondro ===
Misy telo ny [[Mpisolo manondro|mpisolo]] na [[mpamaritra manondro]]: ny voalohany milaza zavatra akaiky, ny faharoa milaza zavatra tsy akaiky, ary ny fahatelo faharany milaza zavatra efa voalaza rahateo tao amin' ny resaka&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Mpamaritra sy ny mpisolo milaza fananana ===
Ny singa milaza fananana ''-a'' dia mifanaraka endrika amn' ny anaran' ilay zavatra ananana. Ny filaharana ankapoben' ny tarika milaza fananana dia toy izao: fananana-''Ca''-tompon-javatra&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

''gari l-a Sufa''

&lt;abbr&gt;5&lt;/abbr&gt;.&quot;''fiara''&quot; - &lt;abbr&gt;5&lt;/abbr&gt;-kaso milaza fananana - &lt;abbr&gt;''Sufa''&lt;/abbr&gt;

&quot;''Fiaran' i Sufa''&quot;

=== Matoanteny ===
Ny fiteny kômôriana dia maneho ny rafitry ny [[Matoanteny|matoantenin']] ny [[Fianakaviam-piteny banto|fiteny banto]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Rafitry ny matoanteny kômôriana
!
!1
!2
!3
!4
!5
!6
!7
!8
|-
|Vontoatiny
|[[Tovona (fitsipiteny)|Tovon]]' ny matoanteny
|Mpanamarika ny [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]]
|[[Filazam-potoana (fitsipiteny)|Fotoana]]+[[Fanehoan-javatra (fitsipiteny)|Fanehoan-javatra]]+[[Filaza (fitsipiteny)|Filaza]]
|}
Na dia tsy misy afa-tsy endrika iray ihany ny mpanamarika lazaina ho an' ny mpisolo tena lazaina milaza maro sy ho an' ny lazaina ao amin' ny ao amin' ny kilasy faha-3 hatramin' ny faha-18.

=== Ny mpisolo tena lazaina ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Ny mpisolo tena lazaina&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;Full, W. (2001). ''Two past tenses in Comorian: morphological form and inherent meaning''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
!
!Vondrona 1
!Vondrona 2
!Vondrona 3&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ny fitenim-paritra [[Fiteny singazija|singazija]] sy [[Fiteny simoaly|simoaly]] ihany no misy an' io vondrona faha-3 io.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|-
!1 tokana
|''ni-''
|''tsi-''
|''-m-''
|-
!2 tokana
|''u-''
|''hu-/u-''
|''-o-''
|-
!3 tokana
|''a-''
|''ha-/a-''
|''-u-''
|-
!1 maro
| colspan=&quot;3&quot; |''ri-''
|-
!2 maro
| colspan=&quot;3&quot; |''m-/mu-''
|-
!3 ùaro
| colspan=&quot;3&quot; |''wa-''
|}
Ao amin' ny [[Fiteny prôtô-sabaky|prôtô-sabaky]], ny mari-pamantarana ny [[Mpisolo tena (fitsipiteny)|mpisolo tena]] [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]] faha-2 [[Filaza isa (fitsipiteny)|tokana]] sy faha-2 tokana dia ''*ku'' sy ''*ka''. Na izany aza, ny ''*k'' dia lasa ''h'' amin' ny [[fiteny singazija]] ary lasa Ø ao amin' ny fitenim-paritra hafa rehetra&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Nurse, D (1983). &quot;[https://pascal-francis.inist.fr/vibad/index.php?action=getRecordDetail&amp;idt=6144169 The Proto-Sabaki Verb System and its Subsequent Development]&quot;. ''The Proto-Sabaki Verb System and its Subsequent Development''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny endrika mandà amin' ny matoanteny dia azo amin' ny alalan' ny fametrahana ny [[Tovona (fitsipiteny)|tovona]] ''ka-''. Na izany aza, indraindray ny [[hasin-teny]] hafa ao amin' ilay matoanteny dia mety manana dikany hafa rehefa ampiana an' ilay tovona mandà, toy ny amin' ity ohatra manaraka ity, izay ahitana ny [[Tovana (fitsipiteny)|tovana]] ''-i'', matetika ny [[filazam-potoana lasa]] dia mandray ny dikany amin' ny [[filazam-potoana ankehitriny]] milaza fahazarana rehefa ato amin' ny endrika mandà.

''ri-dy-i                            nyama'' (''ridyi nyama'')

&lt;abbr&gt;1maro&lt;/abbr&gt;-''mihinana''-lasa   &lt;abbr&gt;''hena''&lt;/abbr&gt;

&quot;''Nihinan-kena isika/izahay''&quot;

''ka-ri-dy-i                                                                           nyama'' (''karidyi nyama'')

mandà-&lt;abbr&gt;1maro&lt;/abbr&gt;-''mihinana''-ankehitriny.mahazatra.mandà  &lt;abbr&gt;''hena''&lt;/abbr&gt;

&quot;''Tsy nihinan-kena isika/izahay''&quot;

Mampiasa tovana ''si-/su-'' ny [[filazam-potoana ankehitriny mitohy]], ny [[filazam-potoana hoavy]] mampmiasa ny hoe ''tso-'' ary ny [[filaza mihonohono]] mampiasa ny hoe ''a-tso-''. 

Misy filazam-potoana lasa roa ao amin' ny fiteny kômôriana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ny voalohany amin' izy ireo dia ny filazam-potoana lasa tsotra, izay mampiasa ny rafitra &quot;mpanamarika lazaina+fototeny+tovana1&quot;. Ny faharoa dia ny filazam-potoana lasa saro-drafitra, mampiasa ny rafitra &quot;mpanamarika lazaina+ka mpanamarika lazaina+fototeny-tovana 1&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

''tsi-ka                                tsi-hu-on-o'' (''tsika tsihuono'')

&lt;abbr&gt;1tokana&lt;/abbr&gt;.kaso tsotra-lasa      &lt;abbr&gt;1tokana&lt;/abbr&gt;.kaso tsotra-&lt;abbr&gt;2tokana&lt;/abbr&gt;.iharana-''mahita''-zanapeo famaranana

&quot;''Nahita anao'' ''aho''&quot;

== Jereo koa ==

* [[Fiteny ao Kômôro]]

* [[Kômôro]]

* [[Jeôgrafian' i Kômôro]]
* [[Toekaren' i Kômôro]]
* [[Mponina ao Kômôro]]
* [[Fiteny ao Kômôro]]
* [[Fivavahana ao Kômôro]]
* [[Kolontsaina ao Kômôro]]
* [[Tantaran' i Kômôro]]

* [[Tamba-nosin'i Kômôro|Tamba-nosin' i Kômôro]]

== Fanovozan-kevitra ==

* Adèle Jatteau, ''Phonologie du comorien'', 2017 ([https://web.archive.org/web/20240415080911/http://www.lgidf.cnrs.fr/sites/lgidf.cnrs.fr/files/images/phono.comorien.pdf vakio eto] [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Flgidf.cnrs.fr%2Fsites%2Flgidf.cnrs.fr%2Ffiles%2Fimages%2Fphono.comorien.pdf arsiva]]).

* Ahmed-Chamanga, Mohamed. (1997) ''Dictionnaire français-comorien (dialecte Shindzuani)''. Paris: L'Harmattan.
* Djohar, Abdou. (2014) ''Approche contrastive franco-comorienne: les séquences figées à caractère adjectival''. Université Paris-Nord.
* Johansen, Aimee. ''A History of Comorian Linguistics''. in John M. Mugane (ed.), ''Linguistic Typology and Representation of African Languages''. Africa World Press. Trenton, New Jersey.

* Johansen, Aimee. ''A History of Comorian Linguistics''. in John M. Mugane (ed.), ''Linguistic Typology and Representation of African Languages''. Africa World Press. Trenton, New Jersey
* Mohamed Ahmed-Chamanga, &quot;[https://editions-komedit.com/2019/06/05/transcription-et-orthographe-du-comorien/ Transcription et orthographe du comorien]&quot;, ''KomEDIT'',‎ 5 juin     2019 ([[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DG3pTE3PWpIYC%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url arsiva]]).
* Mohamed Ahmed-Chamanga, ''Dictionnaire français-comorien (dialecte Shindzuani)''., 1997, Paris, Éditions L'Harmattan
* Mohamed Ahmed-Chamanga, ''[https://books.google.mg/books?id=G3pTE3PWpIYC&amp;printsec=frontcover&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Lexique comorien (shindzuani)] : Français'', Paris, Éditions L'Harmattan, 1&lt;sup&gt;er&lt;/sup&gt; janvier 1992, 240 p. ([[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DG3pTE3PWpIYC%26printsec%3Dfrontcover arsiva]])
* Mohamed-Soyir, Kassim. 2014. ''Le nom en shiNgaziʤa : morphologie, phonologie, sémantique et syntaxe''. Thèse de doctorat de l'Université Paris 7.
* Patin, Cédric. 2013. ''/r/ in Washili Shingazidja''. In L. Spreafico &amp; A. Vietti (eds.), Rhotics. New data and perspectives, 169–187. BU Press, Bozen-Bolzano.

* Rey, Veronique. (1994) ''Première approche du mwali''. Africana Linguistica XI. Tervuren: MRAC.

* Rombi, Marie-Françoise &amp; Pierre Alexandre. 1982. ''Les parlers comoriens, caractéristiques     différentielles, position par rapport au swahili''. In Marie-Françoise Rombi, Etudes sur le bantu oriental, 17-39. SELAF, Paris.
* Rombi, Marie-Françoise. 1983. ''Le shimaore (Ile de Mayotte, Comores)''. Première approche d'un parler de la langue comorienne. SELAF, Paris.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>nobz8m0dqak59lsqb23mish1q5svdg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andriamangarira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266261</id>
    <revision>
      <id>1151954</id>
      <parentid>1151032</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1151954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35317" sha1="h9bvu7gn5eqlukvqgvn011o2i04k4t8" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) tao Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabaviny iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021] {{Wayback|url=https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf |date=20220326001913 }}  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;« ''Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !'' » &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy tao Antananarivo ka nanomboka nanjaka tao izy tamin'ny manodidina ny taona 1794. Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato, izay nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'i Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga tany Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«''...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...''».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia '''Ramboabe Andrianjakapingarivo''' zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' ao Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranak'Andriamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy ao Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana tany Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy any Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakaviana avy ao Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo ao Tsirangaina fa homena zara-tany honenan' Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo avy ao Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira tany Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirovan'Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'' ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] tao Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tany atsimo atsinanana, tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidama. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra any Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [https://web.archive.org/web/20200216205521/http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>h9bvu7gn5eqlukvqgvn011o2i04k4t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cananga odorata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280946</id>
    <revision>
      <id>1151956</id>
      <parentid>1103555</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Ilangilangy]] ho [[Cananga odorata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1103555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="rbtfe9hm5b67540nklbnc078fi3vyv5" xml:space="preserve">[[Sary:Plants at Queen Sirikit Botanic Garden - Chiang Mai 2013 2501.jpg|vignette|311x311px|Ilangilangy any [[Tailandy]]]]
[[Sary:Ylang ylang flowers -Cananga odorata.jpg|vignette|Vonin' ilangilangy]]
Ny '''ilangilangy''' dia zavamaniry ao amin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Annonaceae]]'', avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy any [[Filipina]] ary any Moluques. Ny anarany ara-tsiansa dia '''''Cananga odorata'''.'' Volena io zavamaniry io noho ny voniny izay ahazoana menaka azo ampiasaina amin' ny fanamboarana ranomanitra. Ny teny hoe ''ilangilangy'' dia [[fanagasiana]] ny teny hoe ''Ylang-ylang'' izay avy amin' ny anaran' ilay hazo amin' ny [[fiteny tagalôgy]] (fiteny any Filipina), izay midika hoe &quot;voninkazo dia voninkazo&quot; na &quot;voninkazo fanaperana&quot;. Volena any Azia Atsimo-Atsinana (any [[Mianmara]], any [[Filipina]]). Nampidirina saika manerana ny nosy an-jana-pehin-tany any amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] ([[Pôlinezia]], [[Melanezia]], [[Mikrônezia]], Kaledônia Vaovao, [[Haoay|Hawai]], sns), sy any amin' ny tapany avaratr' i [[Aostralia]], any [[Tailandy]], any [[Vietnamy]], aty amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] ([[Madagasikara]], [[Kômôro]], [[Mayotte]], [[La Réunion]], [[Maorisy]]), ary any amin' ireo nosy [[Karaiba]] sy any [[Kôsta Rika]] io hazo io.

{{reflist}}
[[Sokajy:Hazo]]</text>
      <sha1>rbtfe9hm5b67540nklbnc078fi3vyv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151958</id>
      <parentid>1151956</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1151958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1499" sha1="9x1ur2vi6mjyulkk2o6bco6uuk1wgc5" xml:space="preserve">[[Sary:Plants at Queen Sirikit Botanic Garden - Chiang Mai 2013 2501.jpg|vignette|437x437px|Ilangilangy any [[Tailandy]]]]
[[Sary:Ylang ylang flowers -Cananga odorata.jpg|vignette|Vonin' ilangilangy]]
Ny '''''Cananga odorata''''' dia [[zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'', avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy any [[Filipina]] ary any Moluques. Ambolena io zavamaniry io noho ny voniny izay ahazoana menaka azo ampiasaina amin' ny fanamboarana [[ranomanitra]]. ''Cananga odorata'' &lt;small&gt;(Lam.) Hook.f. &amp; Thomson&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''ilangilangy''' na '''ilañilañy'''. Ireto teny roa ireo dia [[fanagasiana]] ny teny hoe ''Ylang-ylang'' izay avy amin' ny anaran' ilay hazo amin' ny [[fiteny tagalôgy]] (fiteny any [[Filipina]]), izay midika hoe &quot;voninkazo dia voninkazo&quot; na &quot;voninkazo fanaperana&quot;. Volena any Azia Atsimo-Atsinana (any [[Mianmara]], any Filipina) io zavama iry io. Nampidirina saika manerana ny nosy an-jana-pehin-tany any amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] ([[Pôlinezia]], [[Melanezia]], [[Mikrônezia]], Kaledônia Vaovao, [[Haoay|Hawai]], sns), sy any amin' ny tapany avaratr' i [[Aostralia]], any [[Tailandy]], any [[Vietnamy]], aty amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] ([[Madagasikara]], [[Kômôro]], [[Mayotte]], [[La Réunion]], [[Maorisy]]), ary any amin' ireo nosy [[Karaiba]] sy any [[Kôsta Rika]] io hazo io.

== Jereo koa ==

* ''[[Cananga]]''
{{reflist}}
[[Sokajy:Hazo]]</text>
      <sha1>9x1ur2vi6mjyulkk2o6bco6uuk1wgc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia rosmarinus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290359</id>
    <revision>
      <id>1151922</id>
      <parentid>1151921</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1151922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8411" sha1="rnzi7pia5rqrylgqkokpzbwlk2z0a2z" xml:space="preserve">[[Sary:Romarin jt.jpg|vignette|434x434px|''Salvia rosmarinus'' mamony]]
Ny '''''Salvia rosmarinus''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'', izay kirihitra misy ravina manitra sy maitso lalandava, toy ny fanjaitra, sy voniny fotsy, mavokely, volomparasy na manga. Izy io dia teratany any amin' ny faritr' i [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], sy any [[Pôrtogaly]] sy [[Espaina]]. ''Salvia rosmarinus'' &lt;small&gt;Spenn.&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Fantatra tamin' ny anarana hoe ''Rosmarinus officinalis'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; izy teo aloha. Amin' ny teny malagasy izy dia azo atao hoe '''rôsmarina'''. Amin' ny teny frantsay kosa izy dia atao hoe '''romarin'''.

== Famariparitana ==
Zavamaniry manitra ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' ny ''Salvia rosmarinus.'' Mety mahatratra hatramin' ny 1,50 m, na hatramin' ny 2 m mihitsy aza rehefa volena, ny haavony, .

=== Ravina ===
[[Sary:Rosemary sprigs on bush.jpg|ankavia|vignette|290x290px|Ravina sy tahon' ny ''Salvia rosmarinus'']]
Azo fantarina amin' ny vanim-potoana rehetra ny ''Salvia rosmarinus'' noho ny raviny maitso mandrakariva, izay henjana toy ny hoditra sady tsy misy tahony. Lavalavay ireo ravina ireo ary somary mihorona ny sisiny, sady manana loko maitso matroka manjelatra eo amin' ny lafiny ambony ary manopy fotsy ny lafiny ambany. Tena mitovitovy amin' ny fofon' ny ravintsara ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' ny fofony saingy mampahatsiahy ny hanitry ny emboka manitra avy amin' ny ''[[Boswellia sacra]]'' ihany koa.

=== Vony ===
[[Sary:Rosmarinus officinalis 0003.JPG|vignette|277x277px|''Salvia rosmarinus'' mamony]]
Manomboka mamony ny ''Salvia rosmarinus'' rehefa tonga ny volana Febroary, indraindray aza dia efa amin' ny volana Janoary, ary mitohy hatramin' ny volana Avrily na Mey izany. Misy ovan-karazany sasany mety hamony fanindroany rehefa manomboka ny [[fararano]]. Ny vondrom-bony, izay mipoitra amin' ny endrika toa salohy, dia manana loko miovaova eo anelanelan' ny manga hatsatra sy ny volomparasy. Misy ihany koa ny ovan-karazany iray manana voniny fotsy,   antsoina hoe ''Rosmarinus officinalis'' 'Albiflorus', saingy mahalana kokoa no ahitana azy. Misy volovolo ny [[vondron-dravimbony]] izay manana tendrony maranitra misy sisiny fotsy. Manana [[lahimbony]] roa izy ireo, izay samy manana ampahany kely miendrika nify eo akaikin' ny fotony. Mizara roa lalina ny ampahany ambany amin' ny [[vondrom-pelambony]], ka mampahatsiahy ny endriky ny vonin' ny karazana [[Orchidaceae|ôrkide]] sasany izay toa molotra.

=== Voa ===
Tahaka ny ankamaroan' ny zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'', ny voan' ny ''Salvia rosmarinus'' dia karazana tetrakena (voa efatra mitambatra) izay miloko volontsôkôlà.

== Faritra sy toerana aniriany ==
Tearatany any amin' ny faritra manodidina ny Ranomasina Mediteranea ny ''Salvia rosmarinus''. Hita matetika any amin' ny faritra maina sy be masoandro izy io, toy ny any amin' ny faritra misy kirihitra iva sy vato (fantatra amin' ny teny frantsay hoe ''garrigue'' sy ''maquis''). Tsy mahazaka haintany tafahoatra izy nefa miroborobo tsara vokatry ny hamandoana avy amin' ny ranomasina, izay mety ho niavian' ny anarany (''Rosmarinus,'' midika hoe &quot;andon' ny ranomasina&quot; amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]]). Maniry amin' ny haambo manomboka amin' ny haambon' ny ranomasina (0 m) ka hatramin' ny 650 m izy, ary indraindray dia mahatratra hatramin' ny 1&amp;nbsp;500 m mihitsy aza.

== Fampiasana ==
[[Sary:Rosemary_Plant.jpg|thumb|''Salvia rosmarinus''|ankavia|274x274px]]Ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo sy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ary amin' ny indostrian' ny ranomanitra izy io.

=== Fampiasana amin' ny sakafo ===
Azo ampiasaina ho zava-manitra sy hanomezana tsiron-tsakafo ny ravin' ny ''Salvia rosmarinus'', na mbola vaovao na efa maina, rehefa mahandro [[hena]], [[trondro]], [[legioma]], [[saosy]] ary fanaovana marinada. Anaovana fikarohana sy ampiasaina amin' ny karazan-tsakafo sasany ny akora avy amin' ny ''Salvia rosmarinus'' mba hitahirizana azy ireo, amin' ny alalan' ny fisorohana ny fahasimban' ny zaka matavy vokatry ny ôksidasiôna, izay azo noho ny akora fenôlika miasa ho antiôksida. Azo ampiasaina hanamboarana zava-pisotro manitra ihany koa ny raviny.

=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
[[File:Salvia rosmarinus MHNT.BOT.2023.13.45.jpg|thumb|Firan' ny vatan' ny ''Salvia rosmarinus'' ]]Eken' ny ''[[European Medicines Agency]]'' (EMA) ny fampiasana nentim-paharazana maro samihafa amin' ny vokatra vita amin' ny ravin' ny ''Salvia rosmarinus''. Mifototra amin' ny fampiasana azy hatry ny ela izany fanekena izany, fa tsy amin' ny porofo ara-pitsaboana tsy azo lavina momba ny fahombiazany. 

Ny fangaro avy amin' ny ravina dia ampiasaina arakany fomba nentim-paharazana hanamaivanana ny olana eo amin' ny [[fandevonan-kanina]], toy ny tsy fahazakana sakafo sasany sy ny fanintona maivana mahazo ny [[tsinay]] na ny [[vavony]] . Tsy midika anefa izany fa manasitrana ny aretin' ny vavony na ny tsinay izany. Misy karazana fangaro avy amin' ny ''Salvia rosmarinus'', indrindra fa ireo natokana amin' ny fandroana, izay ampiasaina hatry ny ela mba hanamaivanana ny fanaintainana kely eo amin' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]. Ampiasaina amin' ny fangaro natao ho an' ny fanorana sy fanosotra amin' ny [[hoditra]] ny menakamanitra mba hanamaivanana ny fanaintainana kely eo amin' ny hozatra sy ny tonon-taolana.

Nomarihin' ny ''European Medicines Agency'' ihany koa ny fampiasana nentim-paharazana ny ''Salvia rosmarinus'' ho an' ny aretina madinidinika mahazo ny fikorianan' ny ra, nefa tsy nanaporofo ny fahombiazany ara-pitsaboana amin' ny aretin' ny lalan-dra izany.

=== Kôsmetika sy indostrian' ny ranomanitra sy ny zava-manitra ===
Ampiasaina noho ny hanitra mampiavaka azy ny menaka manitra ao amin' ny vokatra misy hanitra sy ny fangaro manitra avy amin' ny ''Salvia rosmarinus'', eo amin' ny indostrian' ny ranomanitra sy famokarana akora manome tsiro na hanitra ny sakafo. Amidy eny an-tsena ny vokatra sy ny fangaro avy amin' ny ''Salvia rosmarinus'' natao ho an' ny hodi-doha sy ny fitomboan' ny volo. Nisy gazetiboky ara-tsiansa navoaka tamin' ny taona 2026 mandinika ny vokatra azo, saingy ilaina ny fikarohana fanampiny mba hanamafisana ny fahombiazany sy ny fiarovana ny fampiasana azy tsy hampidi-doza mandritra ny fotoana maharitra.

=== Toetra nodinihina tamin' ny fikarohana siantifika ===
Mandinika ny asa biôlôjika maro samihafa ananan' ny ''Salvia rosmarinus'' ny mpikaroka, indrindra fa:

* ny fiasa manohitra ny ôksidasiôna, izay mifandray amin' ny asida rôsmarinika sy amin' ny karnôsôla ary amin' ny asida karnôsika, ankoatra ny hafa;
* ny fiasa miady amin' ny [[mikrôba]] sy mampihena ny fivontosana, hita tamin' ny fanadihadiana andrana isan-karazany;
* ny fiantraikany eo amin' ny fitadidiana sy ny fahaiza-misaina, izay nodinihina tamin' ny alalan' ny fanadihadiana mialoha ny fitsapana amin' ny olona sy amin' ny fanadihadiana ara-pitsaboana, saingy mbola tsy ampy hanaporofoana fa tena mahomby tokoa amin' ny fitsaboana izany.

Tsy ahafahana milaza ny fahombiazan' ny fampiasana ny ''Salvia rosmarinus'' amin' ny [[Diabem-pireharehana|diabeta]], ny [[aretim-po]] sy ny [[aretin' ny lalan-dra]], ny aretina vokatry ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]], na ny aretina mampihasimba ny [[rafi-pitatitra]] ireo vokatra ireo.

=== Fitandremana amin' ny fampiasana ===
Mametraka fetra ny ''European Medicines Agency'' momba ny fanafody avy amin' ny ''Salvia rosmarinus'' izay nodinihina. Tsy amporisihina ny fampiasana ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny (izay sotroina) ho an'ny ankizy latsaky ny 12 taona, na mandritra ny fitondrana vohoka na mandritra ny fampinonoana, na koa raha misy fanakanana ny lalan-ranon' afero, ny vato ao amin' ny [[afero]], na aretina sasany mahazo ny [[aty]]. Araka ny torolalana voamarina, dia tsy tokony hampiasain' ny olona latsaky ny 18 taona, na mandritra ny fitondrana vohoka na ny fampinonoana, na koa raha misy aretim-po na aretin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]], ny menakamanitra avy amin' ny ''Salvia rosmarinus''. Tsy tokony hohanina ilay menakamanitra raha tsy misy fanaraha-mason' ny mpitsabo, ary tsy tokony hahosotra mivantana amin' ny hoditra mamaivay na simba raha tsy efa nafangaro tamin' ny akora hafa.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''
* ''[[Rosmarinus]]''</text>
      <sha1>rnzi7pia5rqrylgqkokpzbwlk2z0a2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lamiaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295201</id>
    <revision>
      <id>1151955</id>
      <parentid>1146802</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ohatra</comment>
      <origin>1151955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10060" sha1="gk4o2afvh7guc068ngaeweaa76h58zt" xml:space="preserve">[[Sary:Lamium purpureum 280405.jpg|vignette|347x347px|''Lamium purpureum'']]
Ny '''''Lamiaceae''''' na '''''Labiatae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[Roa ravin-tsimoka|dikôtiledôna]], ao amin' ny filaharana [[Lamiales]]. Ahitana karazana 6&amp;nbsp;000 eo ho eo izay mitsinjara amin' ny vondron-karazana miisa manodidina ny 210 ity fianakaviana ity. Ahitana zavamaniry manitra maro ity fianakaviana ity, ao anatin' izany ny [[solila]] (''[[Mentha]]''), ny [[romba]] (''[[Ocimum gratissimum]], [[Ocimum canum]], [[Ocimum basilicum]],'' sns), ny [[Kanda (zavamaniry)|kanda]] ([[Salvia porphyrocalyx|''Salvia porphyrocalyx'']], ''[[Salvia sessilifolia]]'', sns).
[[Sary:Starr 030202-0053 Ocimum gratissimum.jpg|vignette|280x280px|Romba (''[[Ocimum gratissimum]]'')]]

== Lisitra ==

=== Lisitry ny zana-pianakaviana ===
Inty ny lisitry ny zana-pianakaviana araka ny ''[[National Center for Biotechnology Information]]'' &lt;small&gt;(6 J&lt;/small&gt;&lt;small&gt;olay 2010)&lt;/small&gt;:

* ''[[Lamioideae]]''
* ''[[Nepetoideae]]''
* ''[[Pogostemonoideae]]''
* ''[[Prostantheroideae]]''
* ''[[Scutellarioideae]]''
* ''[[Symphorematoideae]]''
* ''[[Teucrioideae]]''
* ''[[Viticoideae]]''

=== Lisitry ny vondron-karazana ===
Inty ny lisitry ny vondron-karazana araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) &lt;small&gt;(13 février 2012)&lt;/small&gt;:

* ''[[Acanthomintha]]'' (A.Gray) A.Gray (1878)
* ''[[Achyrospermum]]'' Blume (1826)
* ''[[Acrotome]]'' Benth. ex Endl. (1838)
* ''[[Acrymia]]'' Prain (1908)
* ''[[Aegiphila]]'' Jacq. (1763)
* ''[[Aeollanthus]]'' C.Mart. ex Spreng. (1825)
* ''[[Agastache]]'' Clayton ex Gronov., Fl. Virgin. (1762)
* ''[[Ajuga]]'' L. (1753)
* ''[[Ajugoides]]'' Makino (1915)
* ''[[Alajja]]'' Ikonn. (1971)
* ''[[Alvesia]]'' Welw. (1869)
* ''[[Amasonia]]'' L.f. (1782)
* ''[[Amethystea]]'' L. (1753)
* ''[[Anisochilus]]'' Wall. ex Benth. (1830)
* ''Anisomeles'' R.Br. (1810)
* ''Asterohyptis'' Epling (1933 publ. 1932)
* ''Ballota'' L. (1753)
* ''Basilicum'' Moench (1802)
* ''Benguellia'' G.Taylor (1931)
* ''Blephilia'' (L.) Raf. (1819)
* ''Bostrychanthera'' Benth. (1876)
* ''Brachysola'' Rye (2000)
* ''Brazoria'' Engelm. &amp; A.Gray (1845)
* ''Bystropogon'' L'Hér. (1789)
* ''Callicarpa'' L. (1753)
* ''Capitanopsis'' S.Moore (1916)
* ''Caryopteris'' Bunge, Zap. Izd. Kazansk. Univ. (1835)
* ''Catoferia'' (Benth.) Benth. (1876)
* ''Cedronella'' Moench (1794)
* ''Chaiturus'' Ehrh. ex Willd. (1787)
* ''Chamaesphacos'' Schrenk ex Fisch. &amp; C.A.Mey. (1841)
* ''Chaunostoma'' J.D.Sm. (1895)
* ''Chelonopsis'' Miq. (1865)
* ''Chloanthes'' R.Br. (1810)
* ''Cleonia'' L. (1763)
* ''Clerodendrum'' L. (1753)
* ''× Clinomicromeria'' Govaerts (1999)
* ''Clinopodium'' L. (1753)
* ''Colebrookea'' Sm. (1806)
* ''Collinsonia'' L. (1753)
* ''Colquhounia'' Wall. (1822)
* ''Comanthosphace'' S.Moore (1877)
* ''Congea'' Roxb. (1820)
* ''Conradina'' A.Gray (1870)
* ''Cornutia'' Plum. ex L. (1753)
* ''Craniotome'' Rchb. (1825)
* ''Cuminia'' Colla (1835)
* ''Cunila'' Royen ex L., Syst. Nat. ed. 10 (1759)
* ''Cyanostegia'' Turcz. (1849)
* ''Cyclotrichium'' (Boiss.) Manden. &amp; Scheng. (1953)
* ''Cymaria'' Benth. (1830)
* ''Dauphinea'' Hedge (1983)
* ''Dicerandra'' Benth. (1830)
* ''Dicrastylis'' Drumm. ex Harv. (1855)
* ''Discretitheca'' P.D.Cantino (1998 publ. 1999)
* ''Dorystaechas'' Boiss. &amp; Heldr. ex Benth. (1848)
* ''Dracocephalum'' L. (1753)
* ''Drepanocaryum'' Pojark. (1954)
* ''Elsholtzia'' Willd. (1790)
* ''Endostemon'' N.E.Br. (1910)
* ''Eremostachys'' Bunge (1830)
* ''Eriope'' Humb. &amp; Bonpl. ex Benth. (1833)
* ''Eriophyton'' Benth. (1830)
* ''Eriothymus'' (Benth.) Rchb. (1837)
* ''Eurysolen'' Prain (1898)
* ''Faradaya'' F.Muell. (1865)
* ''Fuerstia'' T.C.E.Fr. (1929)
* ''Galeopsis'' L. (1753)
* ''Garrettia'' H.R.Fletcher (1937)
* ''Glechoma'' L. (1753)
* ''Glechon'' Spreng. (1827)
* ''Glossocarya'' Wall. ex Griff. (1843)
* ''Gmelina'' L. (1753)
* ''Gomphostemma'' Wall. ex Benth. (1830)
* ''Gontscharovia'' Boriss. (1953)
* ''Hanceola'' Kudô (1929)
* ''Haplostachys'' (A.Gray) Hillebr. (1888)
* ''Haumaniastrum'' P.A.Duvign. &amp; Plancke (1959)
* ''Hedeoma'' Pers. (1806)
* ''Hemiandra'' R.Br.,(1810).
* ''Hemigenia'' R.Br. (1810).
* ''Hemiphora'' (F.Muell.) F.Muell. (1882)
* ''Hesperozygis'' Epling (1936)
* ''Heterolamium'' C.Y.Wu, (1965)
* ''Hoehnea'' Epling, (1939)
* ''Holmskioldia'' Retz. (1791)
* ''Holocheila'' (Kudô) S.Chow, (1962)
* ''Horminum'' L. (1753)
* ''Hosea'' Ridl. (1908)
* ''Hoslundia'' Vahl (1804)
* ''Hymenocrater'' Fisch. &amp; C.A.Mey. (1836)
* ''Hymenopyramis'' Wall. ex Griff. (1843)
* ''Hypenia'' (Mart. ex Benth.) Harley (1988)
* ''Hypogomphia'' Bunge (1873)
* ''Hyptidendron'' Harley (1988)
* ''Hyptis'' Jacq. (1787)
* ''Hyssopus'' L. (1753)
* ''Isodon'' (Schrad. ex Benth.) Spach (1838)
* ''Isoleucas'' O.Schwartz (1939)
* ''Karomia'' Dop (1932)
* ''Kudrjaschevia'' Pojark. (1953)
* ''Kurzamra'' Kuntze (1891)
* ''Lachnostachys'' Hook. (1842)
* ''Lagochilus'' Bunge ex Benth. (1834)
* ''Lallemantia'' Fisch. &amp; C.A.Mey. (1840)
* ''Lamium'' L. (1753)
* ''Lavandula'' Lavandula L. (1753)
* ''Leonotis'' (Pers.) R.Br. (1810)
* ''Leonurus'' L. (1753)
* ''Lepechinia'' Willd. (1804)
* ''Leucas'' R.Br. (1810)
* ''Leucosceptrum'' Sm. (1806)
* ''Lophanthus'' Lophanthus Adans. (1763)
* ''Loxocalyx'' Hemsl. (1891)
* ''Lycopus'' L.(1753)
* ''Macbridea'' Elliott ex Nutt. (1818), nom. cons.
* ''Marmoritis'' Benth. (1833).
* ''Marrubium'' L. (1753)
* ''Marsypianthes'' Mart. ex Benth. (1833)
* ''Meehania'' Britton ex Small &amp; Vail, (1893).
* ''Melissa'' L. (1753).
* ''Melittis'' L. (1753)
* ''[[Mentha]]'' L. (1753)
* ''Meriandra'' Benth. (1829)
* ''Metastachydium'' Airy Shaw ex C.Y.Wu &amp; H.W.Li, (1977)
* ''Microcorys'' R.Br. (1810)
* ''Micromeria'' Benth. (1829), nom. cons.
* ''Microtoena'' Prain (1889)
* ''Minthostachys'' (Benth.) Spach, (1840)
* ''Moluccella'' L. (1753)
* ''Monarda'' L. (1753)
* ''Monardella'' Benth. (1834).
* ''Monochilus'' Fisch. &amp; C.A.Mey. (1835).
* ''Mosla'' (Benth.) Buch.-Ham. ex Maxim.(1875).
* ''Neoeplingia'' Ramamoorthy, Hiriart &amp; Medrano (1982)
* ''Nepeta'' L. (1753)
* ''Newcastelia'' F.Muell. (1857)
* ''[[Ocimum]]'' L. (1753)
* ''Ombrocharis'' Hand.-Mazz. (1936)
* ''Oncinocalyx'' F.Muell. (March 1883)
* ''Origanum'' L. (1753)
* ''Orthosiphon'' Benth. (1830)
* ''Otostegia'' Otostegia Benth. (1834)
* ''Oxera'' Labill. (1824)
* ''Panzerina'' (1981 publ. 1982)
* ''Paralamium'' Dunn (1913)
* ''Paraphlomis'' Prain (1901)
* ''Peltodon'' Pohl (1827)
* ''Pentapleura'' Hand.-Mazz. (1913)
* ''Perilla'' L. (1764)
* ''Perillula'' Maxim. (1875)
* ''Peronema'' Jack (1822)
* ''Perovskia'' Kar. (1841)
* ''Petitia'' Jacq. (1760)
* ''Petraeovitex'' Oliv. (1883)
* ''Phlomidoschema'' (Benth.) Vved. (1941)
* ''Phlomis'' L. (1753)
* ''Phyllostegia'' Benth. (1830)
* ''Physopsis'' Turcz. (1849)
* ''Physostegia'' Benth. (1829)
* ''Piloblephis'' Raf. (1838)
* ''Pityrodia'' R.Br. (1810)
* ''Platostoma'' P.Beauv. (1818)
* ''[[Plectranthus]]'' L'Hér. (1788)
* ''Pogogyne'' Benth. (1834)
* ''Pogostemon'' Desf. (1815)
* ''Poliomintha'' A.Gray (1873)
* ''Prasium'' L. (1753)
* ''Premna'' L. (1771)
* ''Prostanthera'' Labill. (1806)
* ''Prunella'' Prunella L. (1753)
* ''Pseudocarpidium'' Millsp. (1906)
* ''Pseudomarrubium'' Popov (1940)
* ''Pycnanthemum'' Michx. (1803), nom. cons.
* ''Pycnostachys'' Pycnostachys Hook. (1826)
* ''Renschia'' Vatke (1881).
* ''Rhabdocaulon'' (Benth.) Epling (1936)
* ''Rhaphiodon'' Schauer (1844)
* ''Rhododon'' Epling (1939)
* ''Rosmarinus L. (1753)''
* ''Rostrinucula'' Kudô (1929)
* ''Roylea'' Wall. ex Benth. (1830)
* ''Rubiteucris'' Kudô (1929)
* ''Saccocalyx'' Coss. &amp; Durieu (1853), nom. cons.
* ''[[Salvia hispanica|Salvia]]'' L. (1753)
* ''Satureja'' L. (1753)
* ''Schnabelia'' Hand.-Mazz. (1921)
* ''Scutellaria'' L. (1753)
* ''Sideritis'' L. (1753)
* ''Spartothamnella'' Briq. 1894)
* ''Sphenodesme'' Jack, (1820)
* ''Stachydeoma'' Small, (1903)
* ''Stachyopsis'' Popov &amp; Vved. (1923)
* ''Stachys'' L., Sp. Pl.: 580 (1753)
* ''Stenogyne'' Benth. (1830)
* ''Suzukia'' Kudô, (1930)
* ''Symphorema'' Roxb. (1805)
* ''Symphostemon'' Hiern, (1900)
* ''Synandra'' Nutt. (1818)
* ''Syncolostemon'' E.Mey. ex Benth (1838)
* ''Tectona'' L.f. (1781), nom. cons.
* ''Teijsmanniodendron'' Koord. (1904)
* ''Tetradenia'' Benth. (1830)
* ''Teucridium'' Hook.f. (1853)
* ''Teucrium'' L. (1753)
* ''Thorncroftia'' N.E.Br. (1912)
* ''Thuspeinanta'' T.Durand (1888)
* ''Thymbra'' L. (1753)
* ''Thymus'' L. (1753)
* ''Tinnea'' Kotschy &amp; Peyr. (1867)
* ''Trichostema'' L. (1753)
* ''[[Vitex]]'' L. (1753)
* ''Wenchengia'' C.Y.Wu &amp; S.Chow (1965)
* ''Westringia'' Sm. (1797)
* ''Wrixonia'' F.Muell. (1876)
* ''Zataria'' Boiss. (1844)
* ''Zhumeria'' Rech.f. &amp; Wendelbo (1967)
* ''Ziziphora'' L. (1753)

=== Antoko misy eto Madagasikara ===
Indreto ny antoko ao amin' ny ''Lamiaceae'' misy eto [[Madagasikara]]:

* ''[[Achyrospermum]]''
* ''[[Acrotome]]''
* ''[[Aeolanthus]]''
* ''[[Ajuga]]'' (ohatra: ''[[Ajuga robusta]]'')
* ''[[Clerodendrum]]''
* ''[[Coleus]]''
* ''[[Endostemon]]''
* ''[[Hoslundia]]''
* ''[[Hyptis]]'' (ohatra: ''[[Hyptis capitata]]'', ''[[Hyptis pectinata]]'')
* ''[[Karomia]]''
* ''[[Leonotis]]'' (ohatra: ''[[Leonotis nepetifolia]]'')
* ''[[Leucas]]''  
* ''[[Mentha]]''
* ''[[Ocimum]]'' (ohatra: ''[[Ocimum gratissimum]]'').
* ''[[Origanum]]''
* ''[[Orthosiphon]]''
* ''[[Plectranthus]]'' (tafiditra ao ny ''[[Coleus]]'' arakaraka ny fanasokajiana)
* ''[[Premna]]''
* ''[[Pycnostachys]]'' (ohatra: ''[[Pycnostachys eminii]]'').
* ''[[Rosmarinus]]'' (nampidirina ao amin' ny ''[[Salvia]]'')
* ''[[Rotheca]]'' (nosarahina tamin' ny ''[[Clerodendrum]]'', ohatra: ''[[Rotheca myricoides]]'').
* ''[[Salvia]]'' (ohatra: ''[[Salvia sessionis]]'', ''[[Salvia leucodermis]]'')
* ''[[Stachys]]'' (ohatra: ''[[Stachys lyallii]]'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.)
* ''[[Tectona]]'' (ohatra: ''[[Tectona grandis]]'')
* ''[[Tetradenia]]'' (ohatra: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' -- lami-pohy).
* ''[[Teucrium]]''
* ''[[Thymus]]''
* ''[[Vitex]]'' (ohatra: ''[[Vitex beraviensis]]'')

== Jereo koa ==

* [[Lamiales]]

* ''[[Verbenaceae]]''</text>
      <sha1>gk4o2afvh7guc068ngaeweaa76h58zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/15 Oktobra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298712</id>
    <revision>
      <id>1151923</id>
      <parentid>1151905</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1308" sha1="9jt03gezasj0kzjjaabdpqkl6pe0mws" xml:space="preserve">'''Androany [[15 Oktobra|15 oktobra]] - Andro iraisampirenena ho an'ny fanasana tanana - Andron'ny vehivavy tambanivohitra''':

* '''[[1894]]''' - Nisamboran'ny tafika frantsay tsy ara-drariny an'i [[Alfred Dreyfus]], manamboninahitra frantsay manam-piaviana [[jiosy]], taorian'ny fiampangana azy ho namadika tanindrazana.

* '''[[1896]]''' - Nampitifiran'i [[Joseph Gallieni]] an'i [[Rainandriamampandry]] sy ny printsy [[Ratsimamanga]] nampangaina no mitarika ny fiokoana [[Menalamba]]. 

* '''[[1983]]''' - Nanomboka tao [[Marseille]], Frantsa ny diabe ho amin'ny fitoviana sy fanoherana ny fanavakavaham-bolonkoditra na diaben'ny taranak'arabo hoy ny gazety tamin'izany fotoana izany.

* '''[[1984]]''' - Novonoin-jiolahy nokaramain'ny Sampam-pitsikilovan'ny [[Taioàna|Repoblikan'i Sina]] tany Etazonia i Henry Liu (Liu Yiliang), mpanoratra sinoa-amerikanina.

* '''[[1987]]''' - Fanonganam-panjakana ara-miaramila nataon'i [[Blaise Compaoré]], Minisitra tao amin'ny Fiadidiana ny Repoblikan'i Burkina Faso tamin'io fotoana io; noraisiny ny fahefana rehefa novonoiny i [[Thomas Sankara]].

* '''[[2003]]''' - Nalefa avy ao amin'ny Foibe Fandefasana Zanabolana [[Jiuquan]] ny sambon-danitra Shenzhou 5, izay nitondra an'i [[Yang Liwei]]; io no sambon-danitra voalohany an'i Shina nisy olona tao anatiny.</text>
      <sha1>9jt03gezasj0kzjjaabdpqkl6pe0mws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/17 Oktobra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298713</id>
    <revision>
      <id>1151927</id>
      <parentid>1133962</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="0mqeockechdg21dadeka8cq8ul25gte" xml:space="preserve">'''Androany [[17 Oktobra|17 oktobra]]''':

* '''[[1912]]''' - Nanambara ady tamin'ny [[Empira Ôtômàna|Empira Ôtomana]] i [[Serbia]], [[Bolgaria]] ary i [[Gresy]].

* '''[[1931]]''' - Voaheloka noho ny fanaovana hosoka ara-ketra i [[Al Capone]].

* '''[[1961]]''' - Fihetsiketsehana tao [[Frantsa]] nokarakarain'ny FLN (nasionalista alzeriana) niharan'ny famoretana mahery vaika.

* '''[[1979]]''' - Nahazo ny [[loka Nobel]] fandriampahalemana i [[Mère Teresa]].</text>
      <sha1>0mqeockechdg21dadeka8cq8ul25gte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151928</id>
      <parentid>1151927</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="h73n9bhder6lcze053zjt0b784b3fj4" xml:space="preserve">'''Androany [[17 Oktobra|17 oktobra]]''':

* '''[[1912]]''' - Nanambara ady tamin'ny [[Empira Ôtômàna|Empira Ôtomana]] i [[Serbia]], [[Bolgaria]] ary i [[Gresy]].

* '''[[1931]]''' - Voaheloka noho ny fanaovana hosoka ara-ketra i [[Al Capone]].

* '''[[1933]]''' - Nandositra an'i [[Alemaina]] [[Nazisma|Nazi]] i [[Albert Einstein]] ka nifindra nankany [[Etazonia]].

* '''[[1961]]''' - Fihetsiketsehana tao [[Frantsa]] nokarakarain'ny FLN (nasionalista alzeriana) niharan'ny famoretana mahery vaika.

* '''[[1973]]''' - Nanao fahirano ara-tsolika izay firenena heveriny ho nanampy an'i [[Israely]] nandritra ny adin'ny Yom Kippur ny firenena ao amin'ny [[OPEP]]. 

* '''[[1979]]''' - Nahazo ny [[loka Nobel]] fandriampahalemana i [[Mère Teresa]].</text>
      <sha1>h73n9bhder6lcze053zjt0b784b3fj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/18 Oktobra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298714</id>
    <revision>
      <id>1151963</id>
      <parentid>1133963</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="qvi3ryuxhxf94wij2bzi7u4384a18r3" xml:space="preserve">'''Androany [[18 Oktobra|18 oktobra]]''':

* '''[[1099]]''' - Noravàn'ny kalifà Fatimida ny [[Fiangonana]] niorenan'ny Fasana nandevenana an'i Jesoa teo akaikin'ny Mandan'i [[Jerosalema|Jerosalema]].

* '''[[1685]]''' - Nosoniavin'ny mpanjaka [[Louis XIV]] sady navoakany ny Didin'i Fontainebleau, izay nanafoana ny politikam-pandeferana ny fisian'ny [[Prôtestantisma|Protestanta]] ao [[Frantsa]].

* '''[[2019]]''' - Fitokonana nanoherana ny fiakaran'ny saran-dalana Metro sy ny krizy ara-tsosialy hafa tao [[Santiago]] nivadika ho ady ankarihary tamin'ny polisim-pirenena shiliana ka nanery ny Filoha [[Sebastián Piñera]] hanambara ny fanjakana mihotakotaka.</text>
      <sha1>qvi3ryuxhxf94wij2bzi7u4384a18r3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151964</id>
      <parentid>1151963</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1151964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="d15tqnust8pdjagl7o56m5ua9puw5mc" xml:space="preserve">'''Androany [[18 Oktobra|18 oktobra]]''':

* '''[[1099]]''' - Noravàn'ny kalifà Fatimida ny [[Fiangonana]] [[Fiangonan' ny Fasana Masina|niorenan'ny Fasana nandevenana an'i Jesoa]] teo akaikin'ny Mandan'i [[Jerosalema|Jerosalema]].

* '''[[1685]]''' - Nosoniavin'ny mpanjaka [[Louis XIV]] sady navoakany ny Didin'i Fontainebleau, izay nanafoana ny politikam-pandeferana ny fahafahan'ny [[Prôtestantisma|Protestanta]] ao [[Frantsa]] mivavaka tsy misy teritery.

* '''[[1867]]''' - Novidian'i [[Etazonia]] tamin'ny [[Empira Rosiana]] ny Fanjakan'i [[Alaska]].

* '''[[1898]]''' - Voarombak'i [[Etazonia]] tamin'i [[Espaina]] ny [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]]. 

* '''[[1922]]''' - Nananganana ny [[BBC]], fampielezam-peompirenena zokiny indrindra manerantany. 

* '''[[1991]]''' - Fahaleovantenan'i [[Azerbaijàna|Azerbaïdjan]] manoloana ny [[Firaisana Sovietika]].

* '''[[2019]]''' - Fitokonana nanoherana ny fiakaran'ny saran-dalana Metro sy ny krizy ara-tsosialy hafa tao [[Santiago]] nivadika ho ady ankarihary tamin'ny polisim-pirenena shiliana ka nanery ny Filoha [[Sebastián Piñera]] hanambara ny fanjakana mihotakotaka.</text>
      <sha1>d15tqnust8pdjagl7o56m5ua9puw5mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia coccinea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299437</id>
    <revision>
      <id>1151971</id>
      <parentid>1137158</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1778" sha1="imohlc8e4jf2y8hn71mkxeaqgqa8qut" xml:space="preserve">[[Sary:Salvia coccinea 259451924.jpg|vignette|''Salvia coccinea'']]
Ny '''''Salvia coccinea''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay miparitaka any [[Etazonia]] atsimo-atsinanana, any [[Meksika]], any [[Amerika Afovoany]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny faritra avaratr' i [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]] sy [[Però|Peroa]] ary [[Brezila]]). Nisy fotoana niheverana azy io ho nipoitra avy any Brezila, saingy ny isan' ny krômôzôma diplôida ankehitriny dia manondro an' i Meksika ho toerana niaviany. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe  '''afolava''', '''sangasanga''', na '''sangasanganandevolahy'''.

== Fampiasana ==
[[Sary:Salvia coccinea 259451937.jpg|vignette|''Salvia coccinea''|ankavia]]
Ampiasana amin' ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]] maivana sy ny aretina sasany mahazo ny [[taovam-pisefoana]] ary indraindray ny [[tazo]] ny ''Salvia coccinea'', noho izy io lazaina fa mampihena ny mamaivay sy ny mamono [[Mikrônezia|mikrôba]]. Mbola tsy ampy anefa ny tahirin-kevitra ara-tsiansa momba ny fanandramana fa mijanona ho sehatry ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] izany.

Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy dia fanafody famonoana [[otrikaretina]] sady ampitsaharana ny [[fihondratsondratana]], atao indrindra ho an' ny ankizy [[Kohaka|mikohaka]] ny tambavy azo avy amin' ny fitanehana ny ''Salvia coccinea''. Fanampin' izany dia omena hanasitranana ny kohaka sy ny aretina isan-karazany mahazo ny zaza ny ranon' ilay zavamaniry, ary natao hanamboarana ody mosavy, araka ny finoana nentim-paharazana.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''
* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>imohlc8e4jf2y8hn71mkxeaqgqa8qut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299438</id>
    <revision>
      <id>1151929</id>
      <parentid>1137176</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1151929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5638" sha1="6g2d2px15te2uazlrrfgbaepvv61drv" xml:space="preserve">[[Sary:Wiesensalbei 1.jpg|vignette|''Salvia pratensis'']]
Ny '''''Salvia''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Liliaceae|Lamiaceae]]''. Misy karazana 900 mahery izy io, izay ahitana ahitra sy hazobotry. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] tany [[Eorôpa]] dia noheverina ho zavamaniry fanafody manasitrana ny aretina rehetra ny ''Salvia''. Maro ny karazana ao aminy izay ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny roa amin' izy ireo dia nampiasaina manokana, ny ''[[Salvia sclarea]]'' sy ny ''[[Salvia officinalis]]'', izay anamboarana tambavy.

== Karazana voafantina ==
[[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia coccinea]]'']]
[[Sary:Salvia officinalis0.jpg|vignette|210x210px|''[[Salvia officinalis]]'']]
[[Sary:Salvia splendens1.jpg|vignette|211x211px|''Salvia splendens'']]
Indreto ny karazana voafantina:

* ''Salvia aegyptiaca'' L.
* ''Salvia aethiopis'' L.
* ''Salvia africana'' L.
* ''Salvia albocaerulea'' Linden
* ''Salvia algeriensis'' Desf.
* ''Salvia amarissima'' Ortega
* ''Salvia amplexicaulis'' Lam.
* ''Salvia apiana'' Jeps.
* ''Salvia argentea'' L.
* ''Salvia aurea'' L.
* ''Salvia austriaca'' Jacq.
* ''Salvia axillaris'' Moc. &amp; Sessé ex Benth.
* ''Salvia azurea'' Lam.
* ''Salvia bertolonii'' Vis.
* ''Salvia biflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia bowleyana'' Dunn
* ''Salvia broussonetii'' Benth.
* ''Salvia buchananii'' Hedge
* ''Salvia bulleyana'' Diels
* ''Salvia campanulata'' Wall. ex Benth.
* ''Salvia canariensis'' L.
* ''Salvia candelabrum'' Boiss.
* ''Salvia carduacea'' Benth.
* ''Salvia chionantha'' Boiss.
* ''Salvia clevelandii'' (A. Gray) Greene
* ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl.
* ''Salvia columbariae'' Benth.
* ''Salvia darcyi'' J.Compton
* ''Salvia deserta'' Schangin
* ''Salvia dichroa'' Hook. f.
* ''Salvia discolor'' Kunth
* ''Salvia divinorum'' Epling &amp; Játiva
* ''Salvia dolicantha'' E. Peter
* ''Salvia dombeyi'' Epling
* ''Salvia dominica'' L.
* ''Salvia dorrii'' (Kellogg) Abrams
* ''Salvia dumetorum'' Andrz. ex Besser
* ''Salvia earlei'' Wooton &amp; Standl.
* ''Salvia eigii'' Zohary
* ''Salvia elegans'' Vahl
* ''Salvia farinacea'' Benth.
* ''Salvia florida'' Benth.
* ''Salvia forskahlii'' L.
* ''Salvia fruticosa'' Mill.
* ''Salvia funerea'' M. E. Jones
* ''Salvia gesneriflora'' Lindl.
* ''Salvia glutinosa'' L.
* ''Salvia grandiflora'' Etl.
* ''Salvia greggii'' A. Gray
* ''Salvia guaranitica'' A. St.-Hil. ex Benth.
* ''Salvia hempsteadiana'' S. F. Blake
* ''Salvia henryi'' A. Gray
* ''Salvia hians'' Royle ex Benth.
* ''Salvia hierosolymitana'' Boiss.
* ''[[Salvia hispanica]]'' L.
* ''Salvia horminum''
* ''Salvia indica'' L.
* ''Salvia judaica'' Boiss.
* ''Salvia jurisicii'' Kosanin
* ''Salvia lanigera'' Poir.
* ''Salvia lavandulifolia'' Vahl
* ''Salvia leonuroides'' Gloxin
* ''Salvia leucantha'' Cav.
* ''Salvia leucophylla''
* ''Salvia limbata'' C. A. Mey.
* ''Salvia lindenii'' Benth.
* ''Salvia lupulina'' Fernald
* ''Salvia lyrata'' L.
* ''Salvia mellifera'' Greene
* ''Salvia mexicana'' L.
* ''Salvia microphylla'' Kunth
* ''Salvia microstegia'' Boiss. &amp; Balansa
* ''Salvia miltiorrhiza'' Bunge
* ''Salvia miniata'' Fernald
* ''Salvia mocinoi'' Benth.
* ''Salvia moorcroftiana'' Benth.
* ''Salvia napifolia'' Jacq.
* ''Salvia nemorosa'' L.
* ''Salvia occidentalis'' Sw.
* ''[[Salvia officinalis]]'' L.
* ''Salvia oppositiflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia pachyphylla'' Epling
* ''Salvia palaestina'' Benth.
* ''Salvia patens'' Cav.
* ''Salvia pentstemonoides'' Kunth &amp; C. D. Bouché
* ''Salvia phlomoides'' Asso
* ''Salvia pinnata'' L.
* ''Salvia plebeia'' R. Br.
* ''Salvia polystachya'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Salvia pomifera'' L.
* ''Salvia popenoei'' S. F. Blake
* ''Salvia potus'' Epling
* ''Salvia pratensis'' L.
* ''Salvia przewalskii'' Maxim.
* ''Salvia reflexa'' Hornem.
* ''Salvia regeliana'' Trautv.
* ''Salvia regla'' Cav.
* ''Salvia rhombifolia'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia ringens'' Sm.
* ''Salvia roborowskii'' Maxim.
* ''Salvia roemeriana'' Scheele
* ''[[Salvia rosmarinus]]'' Spenn
* ''Salvia sagittata'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia samuelssonii'' Rech. f.
* ''[[Salvia sclarea]]'' L.
* ''Salvia sinaloensis'' Fernald
* ''Salvia sonomensis''
* ''Salvia spinosa'' L.
* ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult.
* ''Salvia squalens'' Kunth
* ''Salvia stenophylla'' Burch. ex Benth.
* ''Salvia ×superba'' Stapf
* ''Salvia sylvestris'' L.
* ''Salvia syriaca'' L.
* ''Salvia tesquicola'' Klokov &amp; Pobed.
* ''Salvia texana'' (Scheele) Torr.
* ''Salvia tiliifolia'' Vahl
* ''Salvia transsylvanica'' Schur
* ''Salvia tubiflora'' Sm.
* ''Salvia urica'' Epling
* ''Salvia verbenaca'' L.
* ''Salvia verticillata'' L.
* ''Salvia virgata'' Jacq.
* ''Salvia viridis'' L.
* ''Salvia whitehousei'' Alziar

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Salvia palifolia.jpg|vignette|268x268px|''[[Salvia palifolia]]'']]
Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]. Antsiona hoe &quot;kanda&quot; ny ankamaroan' izy ireo.

* ''[[Salvia coccinea]]'' ''--''  afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' ''--''  kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia officinalis]]''
* ''[[Salvia parvifolia]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' (← ''[[Salvia goudotii]]'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia splendens]]'' -- lelanamboanoana

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]
* ''[[Rosmarinus]]''</text>
      <sha1>6g2d2px15te2uazlrrfgbaepvv61drv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151943</id>
      <parentid>1151929</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina</comment>
      <origin>1151943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5609" sha1="fml9f2kkukcfph883fbgi5p8fgnpmb7" xml:space="preserve">[[Sary:Wiesensalbei 1.jpg|vignette|''Salvia pratensis'']]
Ny '''''Salvia''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Liliaceae|Lamiaceae]]''. Misy karazana 900 mahery izy io, izay ahitana ahitra sy hazobotry. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] tany [[Eorôpa]] dia noheverina ho zavamaniry fanafody manasitrana ny aretina rehetra ny ''Salvia''. Maro ny karazana ao aminy izay ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny roa amin' izy ireo dia nampiasaina manokana, ny ''[[Salvia sclarea]]'' sy ny ''[[Salvia officinalis]]'', izay anamboarana tambavy.

== Karazana voafantina ==
[[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia coccinea]]'']]
[[Sary:Salvia officinalis0.jpg|vignette|210x210px|''[[Salvia officinalis]]'']]
[[Sary:Salvia splendens1.jpg|vignette|211x211px|''Salvia splendens'']]
Indreto ny karazana voafantina:

* ''Salvia aegyptiaca'' L.
* ''Salvia aethiopis'' L.
* ''Salvia africana'' L.
* ''Salvia albocaerulea'' Linden
* ''Salvia algeriensis'' Desf.
* ''Salvia amarissima'' Ortega
* ''Salvia amplexicaulis'' Lam.
* ''Salvia apiana'' Jeps.
* ''Salvia argentea'' L.
* ''Salvia aurea'' L.
* ''Salvia austriaca'' Jacq.
* ''Salvia axillaris'' Moc. &amp; Sessé ex Benth.
* ''Salvia azurea'' Lam.
* ''Salvia bertolonii'' Vis.
* ''Salvia biflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia bowleyana'' Dunn
* ''Salvia broussonetii'' Benth.
* ''Salvia buchananii'' Hedge
* ''Salvia bulleyana'' Diels
* ''Salvia campanulata'' Wall. ex Benth.
* ''Salvia canariensis'' L.
* ''Salvia candelabrum'' Boiss.
* ''Salvia carduacea'' Benth.
* ''Salvia chionantha'' Boiss.
* ''Salvia clevelandii'' (A. Gray) Greene
* ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl.
* ''Salvia columbariae'' Benth.
* ''Salvia darcyi'' J.Compton
* ''Salvia deserta'' Schangin
* ''Salvia dichroa'' Hook. f.
* ''Salvia discolor'' Kunth
* ''Salvia divinorum'' Epling &amp; Játiva
* ''Salvia dolicantha'' E. Peter
* ''Salvia dombeyi'' Epling
* ''Salvia dominica'' L.
* ''Salvia dorrii'' (Kellogg) Abrams
* ''Salvia dumetorum'' Andrz. ex Besser
* ''Salvia earlei'' Wooton &amp; Standl.
* ''Salvia eigii'' Zohary
* ''Salvia elegans'' Vahl
* ''Salvia farinacea'' Benth.
* ''Salvia florida'' Benth.
* ''Salvia forskahlii'' L.
* ''Salvia fruticosa'' Mill.
* ''Salvia funerea'' M. E. Jones
* ''Salvia gesneriflora'' Lindl.
* ''Salvia glutinosa'' L.
* ''Salvia grandiflora'' Etl.
* ''Salvia greggii'' A. Gray
* ''Salvia guaranitica'' A. St.-Hil. ex Benth.
* ''Salvia hempsteadiana'' S. F. Blake
* ''Salvia henryi'' A. Gray
* ''Salvia hians'' Royle ex Benth.
* ''Salvia hierosolymitana'' Boiss.
* ''[[Salvia hispanica]]'' L.
* ''Salvia horminum''
* ''Salvia indica'' L.
* ''Salvia judaica'' Boiss.
* ''Salvia jurisicii'' Kosanin
* ''Salvia lanigera'' Poir.
* ''Salvia lavandulifolia'' Vahl
* ''Salvia leonuroides'' Gloxin
* ''Salvia leucantha'' Cav.
* ''Salvia leucophylla''
* ''Salvia limbata'' C. A. Mey.
* ''Salvia lindenii'' Benth.
* ''Salvia lupulina'' Fernald
* ''Salvia lyrata'' L.
* ''Salvia mellifera'' Greene
* ''Salvia mexicana'' L.
* ''Salvia microphylla'' Kunth
* ''Salvia microstegia'' Boiss. &amp; Balansa
* ''Salvia miltiorrhiza'' Bunge
* ''Salvia miniata'' Fernald
* ''Salvia mocinoi'' Benth.
* ''Salvia moorcroftiana'' Benth.
* ''Salvia napifolia'' Jacq.
* ''Salvia nemorosa'' L.
* ''Salvia occidentalis'' Sw.
* ''[[Salvia officinalis]]'' L.
* ''Salvia oppositiflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia pachyphylla'' Epling
* ''Salvia palaestina'' Benth.
* ''Salvia patens'' Cav.
* ''Salvia pentstemonoides'' Kunth &amp; C. D. Bouché
* ''Salvia phlomoides'' Asso
* ''Salvia pinnata'' L.
* ''Salvia plebeia'' R. Br.
* ''Salvia polystachya'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Salvia pomifera'' L.
* ''Salvia popenoei'' S. F. Blake
* ''Salvia potus'' Epling
* ''Salvia pratensis'' L.
* ''Salvia przewalskii'' Maxim.
* ''Salvia reflexa'' Hornem.
* ''Salvia regeliana'' Trautv.
* ''Salvia regla'' Cav.
* ''Salvia rhombifolia'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia ringens'' Sm.
* ''Salvia roborowskii'' Maxim.
* ''Salvia roemeriana'' Scheele
* ''[[Salvia rosmarinus]]'' Spenn
* ''Salvia sagittata'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia samuelssonii'' Rech. f.
* ''[[Salvia sclarea]]'' L.
* ''Salvia sinaloensis'' Fernald
* ''Salvia sonomensis''
* ''Salvia spinosa'' L.
* ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult.
* ''Salvia squalens'' Kunth
* ''Salvia stenophylla'' Burch. ex Benth.
* ''Salvia ×superba'' Stapf
* ''Salvia sylvestris'' L.
* ''Salvia syriaca'' L.
* ''Salvia tesquicola'' Klokov &amp; Pobed.
* ''Salvia texana'' (Scheele) Torr.
* ''Salvia tiliifolia'' Vahl
* ''Salvia transsylvanica'' Schur
* ''Salvia tubiflora'' Sm.
* ''Salvia urica'' Epling
* ''Salvia verbenaca'' L.
* ''Salvia verticillata'' L.
* ''Salvia virgata'' Jacq.
* ''Salvia viridis'' L.
* ''Salvia whitehousei'' Alziar

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Salvia palifolia.jpg|vignette|268x268px|''[[Salvia palifolia]]'']]
Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]. Antsiona hoe &quot;kanda&quot; ny ankamaroan' izy ireo.

* ''[[Salvia coccinea]]'' ''--''  afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' ''--''  kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' (← ''[[Salvia goudotii]]'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia splendens]]'' -- lelanamboanoana

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]
* ''[[Rosmarinus]]''</text>
      <sha1>fml9f2kkukcfph883fbgi5p8fgnpmb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151944</id>
      <parentid>1151943</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anarana amin' ny teny malagasy</comment>
      <origin>1151944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="9arz9g1bibxo597pgtvlzibaawsba7y" xml:space="preserve">[[Sary:Wiesensalbei 1.jpg|vignette|''Salvia pratensis'']]
Ny '''''Salvia''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Liliaceae|Lamiaceae]]''. Misy karazana 900 mahery izy io, izay ahitana ahitra sy hazobotry. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] tany [[Eorôpa]] dia noheverina ho zavamaniry fanafody manasitrana ny aretina rehetra ny ''Salvia''. Maro ny karazana ao aminy izay ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny roa amin' izy ireo dia nampiasaina manokana, ny ''[[Salvia sclarea]]'' sy ny ''[[Salvia officinalis]]'', izay anamboarana tambavy.

== Karazana voafantina ==
[[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia coccinea]]'']]
[[Sary:Salvia officinalis0.jpg|vignette|210x210px|''[[Salvia officinalis]]'']]
[[Sary:Salvia splendens1.jpg|vignette|211x211px|''Salvia splendens'']]
Indreto ny karazana voafantina:

* ''Salvia aegyptiaca'' L.
* ''Salvia aethiopis'' L.
* ''Salvia africana'' L.
* ''Salvia albocaerulea'' Linden
* ''Salvia algeriensis'' Desf.
* ''Salvia amarissima'' Ortega
* ''Salvia amplexicaulis'' Lam.
* ''Salvia apiana'' Jeps.
* ''Salvia argentea'' L.
* ''Salvia aurea'' L.
* ''Salvia austriaca'' Jacq.
* ''Salvia axillaris'' Moc. &amp; Sessé ex Benth.
* ''Salvia azurea'' Lam.
* ''Salvia bertolonii'' Vis.
* ''Salvia biflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia bowleyana'' Dunn
* ''Salvia broussonetii'' Benth.
* ''Salvia buchananii'' Hedge
* ''Salvia bulleyana'' Diels
* ''Salvia campanulata'' Wall. ex Benth.
* ''Salvia canariensis'' L.
* ''Salvia candelabrum'' Boiss.
* ''Salvia carduacea'' Benth.
* ''Salvia chionantha'' Boiss.
* ''Salvia clevelandii'' (A. Gray) Greene
* ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl.
* ''Salvia columbariae'' Benth.
* ''Salvia darcyi'' J.Compton
* ''Salvia deserta'' Schangin
* ''Salvia dichroa'' Hook. f.
* ''Salvia discolor'' Kunth
* ''Salvia divinorum'' Epling &amp; Játiva
* ''Salvia dolicantha'' E. Peter
* ''Salvia dombeyi'' Epling
* ''Salvia dominica'' L.
* ''Salvia dorrii'' (Kellogg) Abrams
* ''Salvia dumetorum'' Andrz. ex Besser
* ''Salvia earlei'' Wooton &amp; Standl.
* ''Salvia eigii'' Zohary
* ''Salvia elegans'' Vahl
* ''Salvia farinacea'' Benth.
* ''Salvia florida'' Benth.
* ''Salvia forskahlii'' L.
* ''Salvia fruticosa'' Mill.
* ''Salvia funerea'' M. E. Jones
* ''Salvia gesneriflora'' Lindl.
* ''Salvia glutinosa'' L.
* ''Salvia grandiflora'' Etl.
* ''Salvia greggii'' A. Gray
* ''Salvia guaranitica'' A. St.-Hil. ex Benth.
* ''Salvia hempsteadiana'' S. F. Blake
* ''Salvia henryi'' A. Gray
* ''Salvia hians'' Royle ex Benth.
* ''Salvia hierosolymitana'' Boiss.
* ''[[Salvia hispanica]]'' L.
* ''Salvia horminum''
* ''Salvia indica'' L.
* ''Salvia judaica'' Boiss.
* ''Salvia jurisicii'' Kosanin
* ''Salvia lanigera'' Poir.
* ''Salvia lavandulifolia'' Vahl
* ''Salvia leonuroides'' Gloxin
* ''Salvia leucantha'' Cav.
* ''Salvia leucophylla''
* ''Salvia limbata'' C. A. Mey.
* ''Salvia lindenii'' Benth.
* ''Salvia lupulina'' Fernald
* ''Salvia lyrata'' L.
* ''Salvia mellifera'' Greene
* ''Salvia mexicana'' L.
* ''Salvia microphylla'' Kunth
* ''Salvia microstegia'' Boiss. &amp; Balansa
* ''Salvia miltiorrhiza'' Bunge
* ''Salvia miniata'' Fernald
* ''Salvia mocinoi'' Benth.
* ''Salvia moorcroftiana'' Benth.
* ''Salvia napifolia'' Jacq.
* ''Salvia nemorosa'' L.
* ''Salvia occidentalis'' Sw.
* ''[[Salvia officinalis]]'' L.
* ''Salvia oppositiflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia pachyphylla'' Epling
* ''Salvia palaestina'' Benth.
* ''Salvia patens'' Cav.
* ''Salvia pentstemonoides'' Kunth &amp; C. D. Bouché
* ''Salvia phlomoides'' Asso
* ''Salvia pinnata'' L.
* ''Salvia plebeia'' R. Br.
* ''Salvia polystachya'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Salvia pomifera'' L.
* ''Salvia popenoei'' S. F. Blake
* ''Salvia potus'' Epling
* ''Salvia pratensis'' L.
* ''Salvia przewalskii'' Maxim.
* ''Salvia reflexa'' Hornem.
* ''Salvia regeliana'' Trautv.
* ''Salvia regla'' Cav.
* ''Salvia rhombifolia'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia ringens'' Sm.
* ''Salvia roborowskii'' Maxim.
* ''Salvia roemeriana'' Scheele
* ''[[Salvia rosmarinus]]'' Spenn
* ''Salvia sagittata'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia samuelssonii'' Rech. f.
* ''[[Salvia sclarea]]'' L.
* ''Salvia sinaloensis'' Fernald
* ''Salvia sonomensis''
* ''Salvia spinosa'' L.
* ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult.
* ''Salvia squalens'' Kunth
* ''Salvia stenophylla'' Burch. ex Benth.
* ''Salvia ×superba'' Stapf
* ''Salvia sylvestris'' L.
* ''Salvia syriaca'' L.
* ''Salvia tesquicola'' Klokov &amp; Pobed.
* ''Salvia texana'' (Scheele) Torr.
* ''Salvia tiliifolia'' Vahl
* ''Salvia transsylvanica'' Schur
* ''Salvia tubiflora'' Sm.
* ''Salvia urica'' Epling
* ''Salvia verbenaca'' L.
* ''Salvia verticillata'' L.
* ''Salvia virgata'' Jacq.
* ''Salvia viridis'' L.
* ''Salvia whitehousei'' Alziar

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Salvia palifolia.jpg|vignette|268x268px|''[[Salvia palifolia]]'']]
Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]. Antsiona hoe &quot;kanda&quot; ny ankamaroan' izy ireo.

* ''[[Salvia coccinea]]'' ''--''  afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' ''--''  kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' (← ''[[Salvia goudotii]]'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia splendens]]'' -- lelanamboanoana

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]
* ''[[Rosmarinus]]''
* [[Kanda (zavamaniry)]]
* [[Tsiparapandy]]</text>
      <sha1>9arz9g1bibxo597pgtvlzibaawsba7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151945</id>
      <parentid>1151944</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1151945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="k9oruofa2qobux71hfjt4pcvm9ayxz1" xml:space="preserve">[[Sary:Wiesensalbei 1.jpg|vignette|''Salvia pratensis'']]
Ny '''''Salvia''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Liliaceae|Lamiaceae]]''. Misy karazana 900 mahery izy io, izay ahitana ahitra sy hazobotry. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] tany [[Eorôpa]] dia noheverina ho zavamaniry fanafody manasitrana ny aretina rehetra ny ''Salvia''. Maro ny karazana ao aminy izay ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny roa amin' izy ireo dia nampiasaina manokana, ny ''[[Salvia sclarea]]'' sy ny ''[[Salvia officinalis]]'', izay anamboarana tambavy.

== Karazana voafantina ==
[[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia coccinea]]'']]
[[Sary:Salvia officinalis0.jpg|vignette|210x210px|''[[Salvia officinalis]]'']]
[[Sary:Salvia palifolia.jpg|vignette|268x268px|''[[Salvia palifolia]]'']]
Indreto ny karazana voafantina:

* ''Salvia aegyptiaca'' L.
* ''Salvia aethiopis'' L.
* ''Salvia africana'' L.
* ''Salvia albocaerulea'' Linden
* ''Salvia algeriensis'' Desf.
* ''Salvia amarissima'' Ortega
* ''Salvia amplexicaulis'' Lam.
* ''Salvia apiana'' Jeps.
* ''Salvia argentea'' L.
* ''Salvia aurea'' L.
* ''Salvia austriaca'' Jacq.
* ''Salvia axillaris'' Moc. &amp; Sessé ex Benth.
* ''Salvia azurea'' Lam.
* ''Salvia bertolonii'' Vis.
* ''Salvia biflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia bowleyana'' Dunn
* ''Salvia broussonetii'' Benth.
* ''Salvia buchananii'' Hedge
* ''Salvia bulleyana'' Diels
* ''Salvia campanulata'' Wall. ex Benth.
* ''Salvia canariensis'' L.
* ''Salvia candelabrum'' Boiss.
* ''Salvia carduacea'' Benth.
* ''Salvia chionantha'' Boiss.
* ''Salvia clevelandii'' (A. Gray) Greene
* ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl.
* ''Salvia columbariae'' Benth.
* ''Salvia darcyi'' J.Compton
* ''Salvia deserta'' Schangin
* ''Salvia dichroa'' Hook. f.
* ''Salvia discolor'' Kunth
* ''Salvia divinorum'' Epling &amp; Játiva
* ''Salvia dolicantha'' E. Peter
* ''Salvia dombeyi'' Epling
* ''Salvia dominica'' L.
* ''Salvia dorrii'' (Kellogg) Abrams
* ''Salvia dumetorum'' Andrz. ex Besser
* ''Salvia earlei'' Wooton &amp; Standl.
* ''Salvia eigii'' Zohary
* ''Salvia elegans'' Vahl
* ''Salvia farinacea'' Benth.
* ''Salvia florida'' Benth.
* ''Salvia forskahlii'' L.
* ''Salvia fruticosa'' Mill.
* ''Salvia funerea'' M. E. Jones
* ''Salvia gesneriflora'' Lindl.
* ''Salvia glutinosa'' L.
* ''Salvia grandiflora'' Etl.
* ''Salvia greggii'' A. Gray
* ''Salvia guaranitica'' A. St.-Hil. ex Benth.
* ''Salvia hempsteadiana'' S. F. Blake
* ''Salvia henryi'' A. Gray
* ''Salvia hians'' Royle ex Benth.
* ''Salvia hierosolymitana'' Boiss.
* ''[[Salvia hispanica]]'' L.
* ''Salvia horminum''
* ''Salvia indica'' L.
* ''Salvia judaica'' Boiss.
* ''Salvia jurisicii'' Kosanin
* ''Salvia lanigera'' Poir.
* ''Salvia lavandulifolia'' Vahl
* ''Salvia leonuroides'' Gloxin
* ''Salvia leucantha'' Cav.
* ''Salvia leucophylla''
* ''Salvia limbata'' C. A. Mey.
* ''Salvia lindenii'' Benth.
* ''Salvia lupulina'' Fernald
* ''Salvia lyrata'' L.
* ''Salvia mellifera'' Greene
* ''Salvia mexicana'' L.
* ''Salvia microphylla'' Kunth
* ''Salvia microstegia'' Boiss. &amp; Balansa
* ''Salvia miltiorrhiza'' Bunge
* ''Salvia miniata'' Fernald
* ''Salvia mocinoi'' Benth.
* ''Salvia moorcroftiana'' Benth.
* ''Salvia napifolia'' Jacq.
* ''Salvia nemorosa'' L.
* ''Salvia occidentalis'' Sw.
* ''[[Salvia officinalis]]'' L.
* ''Salvia oppositiflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia pachyphylla'' Epling
* ''Salvia palaestina'' Benth.
* ''Salvia patens'' Cav.
* ''Salvia pentstemonoides'' Kunth &amp; C. D. Bouché
* ''Salvia phlomoides'' Asso
* ''Salvia pinnata'' L.
* ''Salvia plebeia'' R. Br.
* ''Salvia polystachya'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Salvia pomifera'' L.
* ''Salvia popenoei'' S. F. Blake
* ''Salvia potus'' Epling
* ''Salvia pratensis'' L.
* ''Salvia przewalskii'' Maxim.
* ''Salvia reflexa'' Hornem.
* ''Salvia regeliana'' Trautv.
* ''Salvia regla'' Cav.
* ''Salvia rhombifolia'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia ringens'' Sm.
* ''Salvia roborowskii'' Maxim.
* ''Salvia roemeriana'' Scheele
* ''[[Salvia rosmarinus]]'' Spenn
* ''Salvia sagittata'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia samuelssonii'' Rech. f.
* ''[[Salvia sclarea]]'' L.
* ''Salvia sinaloensis'' Fernald
* ''Salvia sonomensis''
* ''Salvia spinosa'' L.
* ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult.
* ''Salvia squalens'' Kunth
* ''Salvia stenophylla'' Burch. ex Benth.
* ''Salvia ×superba'' Stapf
* ''Salvia sylvestris'' L.
* ''Salvia syriaca'' L.
* ''Salvia tesquicola'' Klokov &amp; Pobed.
* ''Salvia texana'' (Scheele) Torr.
* ''Salvia tiliifolia'' Vahl
* ''Salvia transsylvanica'' Schur
* ''Salvia tubiflora'' Sm.
* ''Salvia urica'' Epling
* ''Salvia verbenaca'' L.
* ''Salvia verticillata'' L.
* ''Salvia virgata'' Jacq.
* ''Salvia viridis'' L.
* ''Salvia whitehousei'' Alziar

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Salvia splendens1.jpg|vignette|276x276px|''Salvia splendens'']]
Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]. Antsiona hoe &quot;kanda&quot; ny ankamaroan' izy ireo.

* ''[[Salvia coccinea]]'' ''--''  afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' ''--''  kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' (← ''[[Salvia goudotii]]'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia splendens]]'' -- lelanamboanoana

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]
* ''[[Rosmarinus]]''
* [[Kanda (zavamaniry)]]
* [[Tsiparapandy]]</text>
      <sha1>k9oruofa2qobux71hfjt4pcvm9ayxz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151970</id>
      <parentid>1151945</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mpanoratra</comment>
      <origin>1151970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5861" sha1="je91kzqtucw8x9lcc8a7wmdkowslh0d" xml:space="preserve">[[Sary:Wiesensalbei 1.jpg|vignette|''Salvia pratensis'']]
Ny '''''Salvia''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Liliaceae|Lamiaceae]]''. Misy karazana 900 mahery izy io, izay ahitana ahitra sy hazobotry. Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] tany [[Eorôpa]] dia noheverina ho zavamaniry fanafody manasitrana ny aretina rehetra ny ''Salvia''. Maro ny karazana ao aminy izay ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny roa amin' izy ireo dia nampiasaina manokana, ny ''[[Salvia sclarea]]'' sy ny ''[[Salvia officinalis]]'', izay anamboarana tambavy.

== Karazana voafantina ==
[[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia coccinea]]'']]
[[Sary:Salvia officinalis0.jpg|vignette|210x210px|''[[Salvia officinalis]]'']]
[[Sary:Salvia palifolia.jpg|vignette|268x268px|''[[Salvia palifolia]]'']]
Indreto ny karazana voafantina:

* ''Salvia aegyptiaca'' L.
* ''Salvia aethiopis'' L.
* ''Salvia africana'' L.
* ''Salvia albocaerulea'' Linden
* ''Salvia algeriensis'' Desf.
* ''Salvia amarissima'' Ortega
* ''Salvia amplexicaulis'' Lam.
* ''Salvia apiana'' Jeps.
* ''Salvia argentea'' L.
* ''Salvia aurea'' L.
* ''Salvia austriaca'' Jacq.
* ''Salvia axillaris'' Moc. &amp; Sessé ex Benth.
* ''Salvia azurea'' Lam.
* ''Salvia bertolonii'' Vis.
* ''Salvia biflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia bowleyana'' Dunn
* ''Salvia broussonetii'' Benth.
* ''Salvia buchananii'' Hedge
* ''Salvia bulleyana'' Diels
* ''Salvia campanulata'' Wall. ex Benth.
* ''Salvia canariensis'' L.
* ''Salvia candelabrum'' Boiss.
* ''Salvia carduacea'' Benth.
* ''Salvia chionantha'' Boiss.
* ''Salvia clevelandii'' (A. Gray) Greene
* ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl.
* ''Salvia columbariae'' Benth.
* ''Salvia darcyi'' J.Compton
* ''Salvia deserta'' Schangin
* ''Salvia dichroa'' Hook. f.
* ''Salvia discolor'' Kunth
* ''Salvia divinorum'' Epling &amp; Játiva
* ''Salvia dolicantha'' E. Peter
* ''Salvia dombeyi'' Epling
* ''Salvia dominica'' L.
* ''Salvia dorrii'' (Kellogg) Abrams
* ''Salvia dumetorum'' Andrz. ex Besser
* ''Salvia earlei'' Wooton &amp; Standl.
* ''Salvia eigii'' Zohary
* ''Salvia elegans'' Vahl
* ''Salvia farinacea'' Benth.
* ''Salvia florida'' Benth.
* ''Salvia forskahlii'' L.
* ''Salvia fruticosa'' Mill.
* ''Salvia funerea'' M. E. Jones
* ''Salvia gesneriflora'' Lindl.
* ''Salvia glutinosa'' L.
* ''Salvia grandiflora'' Etl.
* ''Salvia greggii'' A. Gray
* ''Salvia guaranitica'' A. St.-Hil. ex Benth.
* ''Salvia hempsteadiana'' S. F. Blake
* ''Salvia henryi'' A. Gray
* ''Salvia hians'' Royle ex Benth.
* ''Salvia hierosolymitana'' Boiss.
* ''[[Salvia hispanica]]'' L.
* ''Salvia horminum''
* ''Salvia indica'' L.
* ''Salvia judaica'' Boiss.
* ''Salvia jurisicii'' Kosanin
* ''Salvia lanigera'' Poir.
* ''Salvia lavandulifolia'' Vahl
* ''Salvia leonuroides'' Gloxin
* ''Salvia leucantha'' Cav.
* ''Salvia leucophylla''
* ''Salvia limbata'' C. A. Mey.
* ''Salvia lindenii'' Benth.
* ''Salvia lupulina'' Fernald
* ''Salvia lyrata'' L.
* ''Salvia mellifera'' Greene
* ''Salvia mexicana'' L.
* ''Salvia microphylla'' Kunth
* ''Salvia microstegia'' Boiss. &amp; Balansa
* ''Salvia miltiorrhiza'' Bunge
* ''Salvia miniata'' Fernald
* ''Salvia mocinoi'' Benth.
* ''Salvia moorcroftiana'' Benth.
* ''Salvia napifolia'' Jacq.
* ''Salvia nemorosa'' L.
* ''Salvia occidentalis'' Sw.
* ''[[Salvia officinalis]]'' L.
* ''Salvia oppositiflora'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia pachyphylla'' Epling
* ''Salvia palaestina'' Benth.
* ''Salvia patens'' Cav.
* ''Salvia pentstemonoides'' Kunth &amp; C. D. Bouché
* ''Salvia phlomoides'' Asso
* ''Salvia pinnata'' L.
* ''Salvia plebeia'' R. Br.
* ''Salvia polystachya'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Salvia pomifera'' L.
* ''Salvia popenoei'' S. F. Blake
* ''Salvia potus'' Epling
* ''Salvia pratensis'' L.
* ''Salvia przewalskii'' Maxim.
* ''Salvia reflexa'' Hornem.
* ''Salvia regeliana'' Trautv.
* ''Salvia regla'' Cav.
* ''Salvia rhombifolia'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia ringens'' Sm.
* ''Salvia roborowskii'' Maxim.
* ''Salvia roemeriana'' Scheele
* ''[[Salvia rosmarinus]]'' Spenn
* ''Salvia sagittata'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Salvia samuelssonii'' Rech. f.
* ''[[Salvia sclarea]]'' L.
* ''Salvia sinaloensis'' Fernald
* ''Salvia sonomensis''
* ''Salvia spinosa'' L.
* ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult.
* ''Salvia squalens'' Kunth
* ''Salvia stenophylla'' Burch. ex Benth.
* ''Salvia ×superba'' Stapf
* ''Salvia sylvestris'' L.
* ''Salvia syriaca'' L.
* ''Salvia tesquicola'' Klokov &amp; Pobed.
* ''Salvia texana'' (Scheele) Torr.
* ''Salvia tiliifolia'' Vahl
* ''Salvia transsylvanica'' Schur
* ''Salvia tubiflora'' Sm.
* ''Salvia urica'' Epling
* ''Salvia verbenaca'' L.
* ''Salvia verticillata'' L.
* ''Salvia virgata'' Jacq.
* ''Salvia viridis'' L.
* ''Salvia whitehousei'' Alziar

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Salvia splendens1.jpg|vignette|276x276px|''[[Salvia splendens]]'']]
Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]. Antsiona hoe &quot;kanda&quot; ny ankamaroan' izy ireo.

* ''[[Salvia coccinea]]'' &lt;small&gt;Buc'hoz ex Etl.&lt;/small&gt; ''--'' afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; ''--''  kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt;) -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia splendens]]'' &lt;small&gt;Sellow ex Nees&lt;/small&gt; -- lelanamboanoana

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]
* ''[[Rosmarinus]]''
* [[Kanda (zavamaniry)]]
* [[Tsiparapandy]]</text>
      <sha1>je91kzqtucw8x9lcc8a7wmdkowslh0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tohodranon'i Tsiazompaniry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302083</id>
    <revision>
      <id>1151969</id>
      <parentid>1151051</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1151969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="70zb4mxwvhjfa4ndl26fze0s67mjcsi" xml:space="preserve">[[File:Barrage de Tsiazompaniry.jpg|thumb|Tohodranon'i Tsiazompaniry]]
Ny '''tohodranon'i Tsiazompaniry''', naorina ny taona 1956, [[tohodrano]] mitahiry rano betsaka indrindra eto [[Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://newsmada.com/2026/02/12/barrage-de-tsiazompaniry-aucun-risque-de-debordement-nest-a-craindre/&lt;/ref&gt;.

== Momba azy ==
Ny tohodranon'i Tsiazompaniry dia [[tohodrano]] miendrika andohalambo sady misy andry mpanohana  hoan'ny [[Ikopa|onin'Ikopa]], ony akaikin'i Tsiazompaniry ao anatin'ny [[faritra Analamanga]]. Orinasa frantsay iray no nanorina azy io tamin'ny taona 1956. Izy io no mamorona ny [[Lac Tsiazompaniry|Farihin'i Tsiazompaniry]], izay fitahirizan-drano lehibe indrindra eto amin'ny firenena, manana velarana 31 kilometatra tora-droa. Afaka mitahiry rano hatramin'ny 260&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ny tohodranon'i Tsiazompaniry. Misy tohodrano hafa mitovy karazana aminy, hita iray kilaometatra mianavaratra-andrefan'ilay tohodrano lehibe, izay manampy amin'ny fandrindrana ny rano ao amin'io fitahirizana io&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Any amin'ny kaominina [[Ambohimiadana]], [[distrikan' Andramasina]], faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]] no misy azy&lt;ref&gt;https://mapcarta.com/fr/W506145669&lt;/ref&gt;.

Ny rano avoakan'ilay tohodrano dia mikoriana any amin'ny toby famokarana herinaratra ao [[Antelomita,]] izay hita any ambany kokoa amin'ilay [[renirano]]. Nanomboka tamin'ny taona 2011 ny tetikasa hametrahana toby famokarana [[herinaratra]] manana tanjaka 5,25 MW eo am-pototr'ilay tohodrano. Tamin'io taona io ihany, dia tena ambany dia ambany ny haavon'ny rano tao amin'ilay tohodrano&lt;ref&gt;https://www.madonline.com/energie-le-barrage-de-tsiazompaniry-est-presque-sec/&lt;/ref&gt;.

Efa nampiasaina namatsiana rano an' Ikopa ny rano tao [[Tsiazompaniry]] vokatry ny haintany, toy ny tamin'ny taona 2017 izay namoahana didim-panjakana ny amin'ny famahana ny tohodrano&lt;ref&gt;https://scoopdago.wordpress.com/tag/tsiazompaniry/&lt;/ref&gt;.

== Jereo koa ==

* [[Ikopa|Reniranon'i Ikopa]]
* [[Farihin'i Tsiazompaniry]]
* [[Tsiazompaniry]]

== Loharano ==</text>
      <sha1>70zb4mxwvhjfa4ndl26fze0s67mjcsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia splendens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302256</id>
    <revision>
      <id>1151930</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="941" sha1="722sdr37qp1hlj63cd9vmuom2e8n38g" xml:space="preserve">[[Sary:Salvia splendens (357118788).jpg|vignette|325x325px|''Salvia splendens'']]
[[Sary:2021-06-20. Донецкий ботанический сад DSC 2601.jpg|vignette|288x288px|''Salvia splendens'']]
[[Sary:Mudas de alegrias-de-jardim, ou sálvia 01.jpg|vignette|266x266px|''Salvia splendens'']]
Ny '''''Salvia splendens''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]''. Ahitra maniry maharitra taona maro avy any [[Brezila]], izay maniry amin' ny haambo 2&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 3&amp;nbsp;000 m, any amin' ny faritra misy toetany mafana sy mando mandritra ny taona. Mahatratra 1,3 m ny haavony. ''Salvia splendens'' &lt;small&gt;Sellow ex Schult. in Roem. &amp; Schult&lt;/small&gt;. no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''lelanamboanoana'''.
[[Sary:Gardenology.org-IMG 7314 qsbg11mar.jpg|vignette|''Salvia splendens'']]

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>722sdr37qp1hlj63cd9vmuom2e8n38g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151978</id>
      <parentid>1151930</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="6sg1wamrovg6fw3bx1og031g6s7r2qy" xml:space="preserve">[[Sary:Salvia splendens (357118788).jpg|vignette|325x325px|''Salvia splendens'']]
[[Sary:2021-06-20. Донецкий ботанический сад DSC 2601.jpg|vignette|288x288px|''Salvia splendens'']]
[[Sary:Mudas de alegrias-de-jardim, ou sálvia 01.jpg|vignette|266x266px|''Salvia splendens'']]
Ny '''''Salvia splendens''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]''. Ahitra maniry maharitra taona maro avy any [[Brezila]], izay maniry amin' ny haambo 2&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 3&amp;nbsp;000 m, any amin' ny faritra misy toetany mafana sy mando mandritra ny taona. Mahatratra 1,3 m ny haavony. ''Salvia splendens'' &lt;small&gt;Sellow ex Schult. in Roem. &amp; Schult&lt;/small&gt;. no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''lelanamboanoana'''.
[[Sary:Gardenology.org-IMG 7314 qsbg11mar.jpg|vignette|''Salvia splendens'']]

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>6sg1wamrovg6fw3bx1og031g6s7r2qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Vaovao/2026/Jolay-septambra 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>302257</id>
    <revision>
      <id>1151931</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « * '''[[30 Septambra|30 septambra]] [[2026]]''' - Avotra noho ny tsy fahombiazan'ny kinasa hanjera na hanodina ny sidina 1073 an'i Flydubai ireo mpandeha niala avy ao [[Dubai]] ho ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]. [[Israelianina|Israeliana]] ny maro tamin'ireo mpandeha.  * '''[[29 Septambra|29 septambra]] [[2026]]''' - Notendren'ny mpanjaka [[Mohammed VI]] ho filohan'ny governemanta i [[Fatima Ezzahra El Mansouri]] — vehivavy voalohany ao [[Marôka|Marôka]] no... »</comment>
      <origin>1151931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="pvqzj5abtewan6677uvi1w1op09ahe6" xml:space="preserve">* '''[[30 Septambra|30 septambra]] [[2026]]''' - Avotra noho ny tsy fahombiazan'ny kinasa hanjera na hanodina ny sidina 1073 an'i Flydubai ireo mpandeha niala avy ao [[Dubai]] ho ao [[Tel-Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]. [[Israelianina|Israeliana]] ny maro tamin'ireo mpandeha.

* '''[[29 Septambra|29 septambra]] [[2026]]''' - Notendren'ny mpanjaka [[Mohammed VI]] ho filohan'ny governemanta i [[Fatima Ezzahra El Mansouri]] — vehivavy voalohany ao [[Marôka|Marôka]] notendrena ho amin'io toerana io.

* '''[[Septambra]] [[2026]]''' - Voamarina ara-tsiantifika fa karazan-tsaka hafa ny Tilcayo na ny saka-tigra 
[[File:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|Tilcayo mirenireny ao La Senda Verde]]

* '''[[21 Aogositra]] [[2026]]''' - Nambaran’ny Fitsarana avo momba ny Lalàmpanorenana (HCC) tamin’ny Fanapahan-kevitra laharana faha 16-HCC&lt;ref&gt;https://wikisource.org/wiki/Fandikana_malalaka_ny_Fanapahan-kevitra_n%C2%B016-HCC&lt;/ref&gt;, fa tsy mifanaraka amin’ny Lalàmpanorenana ny lalàna 2026-005 momba ny politikan’ny fampiasana ny teny malagasy sy ny zo momba ny teny eto Madagasikara.

* '''[[1 Aogositra|01 aogositra]] [[2026]]''' - manomboka amin'ny fomba ofisialy ao [[Moramanga]] ny lasin-jobily faha-90 taona ny Lovitao (sampana mavo) sy ny mpiandalana (sampana mena) ao amin'ny [[skoto|fikambanana skoto]] [[Tily eto Madagasikara]].

* '''[[1 Jolay|01 jolay]] [[2026]]''' - Lany tao amin'ny [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]] eto [[Madagasikara]] ny [[Pôlitika|politika]]n'ny fampiasana ny [[teny malagasy]] sy ny zo momba ny teny malagasy eto Madagasikara natolotry ny depiote Rakotoharitiana Navalona Francky.&lt;ref&gt;https://newsmada.com/2026/07/02/fampiasana-ny-teny-malagasy-tsara-ny-dingana-fa-mila-fampiharana/&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>pvqzj5abtewan6677uvi1w1op09ahe6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia cryptoclada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302258</id>
    <revision>
      <id>1151932</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="d2vdanlw6sk1e88o9zbrqjicfp2x8s3" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia cryptoclada''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia cryptoclada'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==
''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>d2vdanlw6sk1e88o9zbrqjicfp2x8s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151972</id>
      <parentid>1151932</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="p4c10h32o28fsy6n1m9fxfewtkjciwl" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia cryptoclada''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia cryptoclada'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>p4c10h32o28fsy6n1m9fxfewtkjciwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia leucodermis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302259</id>
    <revision>
      <id>1151934</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="469" sha1="1eechvznwbyppz5jat9e8lnng3qsw4f" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia leucodermis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia leucodermis'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''ahibano''', '''kanda''', '''kandafotsy''', '''kizanozano''', '''laingomenanala''', '''panda''', '''tsiparanda''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==
''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>1eechvznwbyppz5jat9e8lnng3qsw4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151973</id>
      <parentid>1151934</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="561" sha1="hlksh5j4chvbq4d08f490l4pd1f1f1v" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia leucodermis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia leucodermis'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''ahibano''', '''kanda''', '''kandafotsy''', '''kizanozano''', '''laingomenanala''', '''panda''', '''tsiparanda''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>hlksh5j4chvbq4d08f490l4pd1f1f1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia parvifolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302260</id>
    <revision>
      <id>1151936</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="i9f83he4gp6244tj953qwun1oza6kio" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia parvifolia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia parvifolia'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy''' 

== Jereo koa ==
''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>i9f83he4gp6244tj953qwun1oza6kio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151974</id>
      <parentid>1151936</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="455" sha1="id4p1uxc2wl8tyfgl1ult36r24cmrmd" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia parvifolia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia parvifolia'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy''' 

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>id4p1uxc2wl8tyfgl1ult36r24cmrmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia perrieri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302261</id>
    <revision>
      <id>1151937</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="po6bxgosw39j8lgy56i47nml2gu93f4" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia perrieri''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia perrieri'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''

== Jereo koa ==
''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>po6bxgosw39j8lgy56i47nml2gu93f4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151975</id>
      <parentid>1151937</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="450" sha1="a6m6s0sjj5so8szqo630umu45578jwm" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia perrieri''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia perrieri'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>a6m6s0sjj5so8szqo630umu45578jwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia porphyrocalyx</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302262</id>
    <revision>
      <id>1151938</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="bm6rn8gtaj0321sg6vu7sp34jvpi0w9" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia porphyrocalyx''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia porphyrocalyx'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''', '''kandamainty''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==
''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>bm6rn8gtaj0321sg6vu7sp34jvpi0w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151976</id>
      <parentid>1151938</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="rgduku6wf9d5lled3w3xq2ggoxt6phv" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia porphyrocalyx''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia porphyrocalyx'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''', '''kandamainty''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>rgduku6wf9d5lled3w3xq2ggoxt6phv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia sessilifolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302263</id>
    <revision>
      <id>1151939</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Lamiaceae</comment>
      <origin>1151939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="s5ly1c86oihi2wfl9w4y68ikrcx4m1v" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia sessilifolia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia sessilifolia'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''.

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>s5ly1c86oihi2wfl9w4y68ikrcx4m1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151940</id>
      <parentid>1151939</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana ara-tsiansa hafa</comment>
      <origin>1151940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="6dlye57z7hr7bilqkfwb57759qibhep" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia sessilifolia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia sessilifolia'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''.

Indreto koa ny anarana ara-tsiansa hafa nahafantarana azy:

* ''Salvia tananarivensis'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia stenodonta'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia sessilifolia auriculata'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt;
* ''Salvia hildebrandtii'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Briq., nom. illeg.&lt;/small&gt;

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''</text>
      <sha1>6dlye57z7hr7bilqkfwb57759qibhep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151977</id>
      <parentid>1151940</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1151977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="jmhrtu3rwrs1usunan4a4adnzncvmmy" xml:space="preserve">Ny '''''Salvia sessilifolia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lamiaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. ''Salvia sessilifolia'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; no anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kanda''' na '''tsiparapandy'''.

Indreto koa ny anarana ara-tsiansa hafa nahafantarana azy:

* ''Salvia tananarivensis'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia stenodonta'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia sessilifolia auriculata'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt;
* ''Salvia hildebrandtii'' &lt;small&gt;Briq.&lt;/small&gt;
* ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Briq., nom. illeg.&lt;/small&gt;

== Jereo koa ==

* ''[[Salvia]]''

* [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Salvia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Salvia'']]</text>
      <sha1>jmhrtu3rwrs1usunan4a4adnzncvmmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvia goudotii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302264</id>
    <redirect title="Salvia sessilifolia" />
    <revision>
      <id>1151941</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fihodinana</comment>
      <origin>1151941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="grb9y363kzbdc0xc8hc9tsmseb372m1" xml:space="preserve">#FIHODINANA[[Salvia sessilifolia]]</text>
      <sha1>grb9y363kzbdc0xc8hc9tsmseb372m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanda (zavamaniry)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302265</id>
    <revision>
      <id>1151946</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zavamaniry samihafa mitovy anarana</comment>
      <origin>1151946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="d6jabtgs51b1jz1xhjseljhzq4yuglp" xml:space="preserve">Ny '''kanda''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''  sy  ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- 
* ''[[Distephanus polygalifolius]]'' &lt;small&gt;(Less.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia polygalifolia'' &lt;small&gt;Less.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') --
* ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') --
* ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') --
* ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') --
* ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') --
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') --
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.) (''Lamiaceae'') --

== Jereo koa ==

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''</text>
      <sha1>d6jabtgs51b1jz1xhjseljhzq4yuglp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151947</id>
      <parentid>1151946</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana amin' ny teny malagasy</comment>
      <origin>1151947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="4vkvm5nqlhdm7nkcalto1aosvr2f5r0" xml:space="preserve">Ny '''kanda''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''  sy  ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- fanerandahy, kanda, kijejilahy, kojejalahy, ninginingina, ramanjoko, tsiparapandy
* ''[[Distephanus polygalifolius]]'' &lt;small&gt;(Less.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia polygalifolia'' &lt;small&gt;Less.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- kanda, kijejalahy, kilangola, nanginangina, ramanjoko, tsialainalakamisy
* ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy.
* ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy.
* ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.) (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy

== Jereo koa ==

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''
* [[Tsiparapandy]]:</text>
      <sha1>4vkvm5nqlhdm7nkcalto1aosvr2f5r0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151950</id>
      <parentid>1151947</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana amin' ny teny malagasy</comment>
      <origin>1151950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1742" sha1="2pgsbq2loprtgq5js544q9ju25zm33k" xml:space="preserve">Ny '''kanda''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''  sy  ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- fanerandahy, kanda, kijejilahy, kojejalahy, ninginingina, ramanjoko, tsiparapandy
* ''[[Distephanus polygalifolius]]'' &lt;small&gt;(Less.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia polygalifolia'' &lt;small&gt;Less.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- kanda, kijejalahy, kilangola, nanginangina, ramanjoko, tsialainalakamisy
* ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy.
* ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy.
* ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.) (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy

== Jereo koa ==

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''
* [[Tsiparapandy]]: ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;); ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt;; ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''[[Lamiaceae]]'')</text>
      <sha1>2pgsbq2loprtgq5js544q9ju25zm33k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsiparapandy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302266</id>
    <revision>
      <id>1151948</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zavamaniry samihafa mitovy anarana</comment>
      <origin>1151948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="bc2u0t8sdaadwdr0uzvxtczfofl6mtz" xml:space="preserve">Ny '''tsiparapandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'' sy ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- fanerandahy, kanda, kijejilahy, kojejalahy, ninginingina, ramanjoko, tsiparapandy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' Hedge (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy

== Jereo koa ==

* [[Kanda (zavamaniry)]]: 

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''</text>
      <sha1>bc2u0t8sdaadwdr0uzvxtczfofl6mtz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151949</id>
      <parentid>1151948</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana amin' ny teny malagasy</comment>
      <origin>1151949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1606" sha1="d20a3luypftsi97vlyr3fmmx4bdrexn" xml:space="preserve">Ny '''tsiparapandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'' sy ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- fanerandahy, kanda, kijejilahy, kojejalahy, ninginingina, ramanjoko, tsiparapandy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' Hedge (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' Baker (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy

== Jereo koa ==

* [[Kanda (zavamaniry)]]: ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;); ''[[Distephanus polygalifolius]]'' &lt;small&gt;(Less.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia polygalifolia'' &lt;small&gt;Less.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae''); ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt;; ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.) (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy 

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''</text>
      <sha1>d20a3luypftsi97vlyr3fmmx4bdrexn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151951</id>
      <parentid>1151949</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mpanoratra</comment>
      <origin>1151951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1696" sha1="3sjqnxhomv5bu7rzr7ikry03dszjprd" xml:space="preserve">Ny '''tsiparapandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'' sy ''[[Lamiaceae]]'':

* ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae'') -- fanerandahy, kanda, kijejilahy, kojejalahy, ninginingina, ramanjoko, tsiparapandy

* ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- ahibano, kanda, kandafotsy, kizanozano, laingomenanala, panda, tsiparanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy
* ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, kandamainty, tsiparapandy
* ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy

== Jereo koa ==

* [[Kanda (zavamaniry)]]: ''[[Distephanus glutinosus]]'' &lt;small&gt;(DC.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia glutinosa'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;); ''[[Distephanus polygalifolius]]'' &lt;small&gt;(Less.) H.Rob. &amp; B.Kahn.&lt;/small&gt; (← ''Vernonia polygalifolia'' &lt;small&gt;Less.&lt;/small&gt;) (''Asteraceae''); ''[[Salvia cryptoclada]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia leucodermis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia parvifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia perrieri]]'' &lt;small&gt;Hedge&lt;/small&gt;; ''[[Salvia porphyrocalyx]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;; ''[[Salvia sessilifolia]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (← ''Salvia goudotii'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.) (''Lamiaceae'') -- kanda, tsiparapandy 

* ''[[Distephanus]]''
* ''[[Salvia]]''
* ''[[Vernonia]]''</text>
      <sha1>3sjqnxhomv5bu7rzr7ikry03dszjprd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BUA ho flight 321</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302267</id>
    <revision>
      <id>1151953</id>
      <timestamp>2026-10-15T00:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Youravreageavaitor</username>
        <id>39304</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sary:G-APTD V.831 Viscount British Midland (lsd fm BUA) LGW 05MAY69 (5646897105).jpg|vignette]] Tamin'ny Martsa 1965, ny Vickers Viscount iray notantan'ny [[British United Airways]] ho an'ny [[Gambia Airways]] dia tsy nahomby avokoa ny motera efatra rehetra nandritra ny fiaingana tao amin'ny Seranam-piaramanidina Bathurst. Tsy nisy naratra tamin'ireo mpandeha tao anaty fiaramanidina, ary namboarina tao anatin'ny 16 andro izy. Satria tsy nisy azo hanolo ireo... »</comment>
      <origin>1151953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="825" sha1="t4zm52x49wgp52a6a7ceflpetmu69su" xml:space="preserve">[[Sary:G-APTD V.831 Viscount British Midland (lsd fm BUA) LGW 05MAY69 (5646897105).jpg|vignette]]
Tamin'ny Martsa 1965, ny Vickers Viscount iray notantan'ny [[British United Airways]] ho an'ny [[Gambia Airways]] dia tsy nahomby avokoa ny motera efatra rehetra nandritra ny fiaingana tao amin'ny Seranam-piaramanidina Bathurst. Tsy nisy naratra tamin'ireo mpandeha tao anaty fiaramanidina, ary namboarina tao anatin'ny 16 andro izy. Satria tsy nisy azo hanolo ireo motera, dia nofaina ny kran. Hita ihany koa ny molten teo amin'ny lalana fiaingana taorian'ilay loza. Ho very ny fiaramanidina raha tsy noho i Brian Robbins, Tale Jeneraly vonjimaika ao amin'ny Gambia Airways, izay efa mpitantana nandritra ny herinandro vitsivitsy.&lt;ref&gt;http://www.vickersviscount.net/Index/VickersViscount426History.aspx&lt;/ref&gt;

== References ==</text>
      <sha1>t4zm52x49wgp52a6a7ceflpetmu69su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilangilangy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302268</id>
    <redirect title="Cananga odorata" />
    <revision>
      <id>1151957</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Ilangilangy]] ho [[Cananga odorata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1151957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="l0u62m71o2k53g7wx4p0y990bh86xwi" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Cananga odorata]]</text>
      <sha1>l0u62m71o2k53g7wx4p0y990bh86xwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cananga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302269</id>
    <revision>
      <id>1151959</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Vondron-karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana Annonaceae</comment>
      <origin>1151959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="2bv3s8ok68p4wo3a8azwxulqzd5s83n" xml:space="preserve">[[Sary:Cananga odorata 04.JPG|vignette|Ilangilangy (''[[Cananga odorata]]'')]]
Ny '''''Cananga''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]], ahitana karazana roa monja, izay teratany any amin' ny faritra manomboka any [[Indôsina]], mandalo an' i [[Malezia]], ka hatrany [[Aostralia]]. Ny iray amin' ireo karazana roa ireo, ny ''[[Cananga odorata]]'', no loharano ahazoana ny menakamanitra antsoina hoe ilangilangy. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-malaiô-pôlineziana|teny prôtô-malaiô-pôlineziana]] hoe *''kanaŋa'' ny teny hoe ''Cananga''.

== Karazana ==
[[Sary:ST1812 Cananga latifolia Thailand March2005 07.jpg|ankavia|vignette|Vonin' ny ''Cananga brandisiana'']]
Karazana roa no ekena ao amin' ny vondron-karazana ''Cananga'' :

* ''[[Cananga brandisiana]]'' &lt;small&gt;(Pierre) Saff.&lt;/small&gt;, (← ''Cananga latifolia'' &lt;small&gt;(Hook.f. &amp; Thomson) Finet &amp; Gagnep.&lt;/small&gt;)
* ''[[Cananga odorata]]'' &lt;small&gt;(Lam.) Hook.f. &amp; Thomson&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>2bv3s8ok68p4wo3a8azwxulqzd5s83n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151960</id>
      <parentid>1151959</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1151960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="j5wstivj2c45yr65qdk8n449zbey9s1" xml:space="preserve">[[Sary:Cananga odorata 04.JPG|vignette|Ilangilangy (''[[Cananga odorata]]'')]]
Ny '''''Cananga''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'' (fianakaviana ahitana ny [[Annona reticulata|hobohobo]] sy ny [[Annona muricata|kôrôsôly]] ary ny [[Annona squamosa|konikony]]), ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]], ahitana karazana roa monja, izay teratany any amin' ny faritra manomboka any [[Indôsina]], mandalo an' i [[Malezia]], ka hatrany [[Aostralia]]. Ny iray amin' ireo karazana roa ireo, ny ''[[Cananga odorata]]'', no loharano ahazoana ny menakamanitra antsoina hoe ilangilangy. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-malaiô-pôlineziana|teny prôtô-malaiô-pôlineziana]] hoe *''kanaŋa'' ny teny hoe ''Cananga''.

== Karazana ==
[[Sary:ST1812 Cananga latifolia Thailand March2005 07.jpg|ankavia|vignette|Vonin' ny ''Cananga brandisiana'']]
Karazana roa no ekena ao amin' ny vondron-karazana ''Cananga'':

* ''[[Cananga brandisiana]]'' &lt;small&gt;(Pierre) Saff.&lt;/small&gt;, (← ''Cananga latifolia'' &lt;small&gt;(Hook.f. &amp; Thomson) Finet &amp; Gagnep.&lt;/small&gt;)
* ''[[Cananga odorata]]'' &lt;small&gt;(Lam.) Hook.f. &amp; Thomson&lt;/small&gt;

== Jereo koa ==

* ''[[Annona]]''</text>
      <sha1>j5wstivj2c45yr65qdk8n449zbey9s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151961</id>
      <parentid>1151960</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana amin' ny teny malagasy</comment>
      <origin>1151961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="9c0aq8o4s1pux5o55j23lfk0u11ohdv" xml:space="preserve">[[Sary:Cananga odorata 04.JPG|vignette|Ilangilangy (''[[Cananga odorata]]'')]]
Ny '''''Cananga''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'' (fianakaviana ahitana ny [[Annona reticulata|hobohobo]] sy ny [[Annona muricata|kôrôsôly]] ary ny [[Annona squamosa|konikony]]), ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]], ahitana karazana roa monja, izay teratany any amin' ny faritra manomboka any [[Indôsina]], mandalo an' i [[Malezia]], ka hatrany [[Aostralia]]. Ny iray amin' ireo karazana roa ireo, ny ''[[Cananga odorata]]'', no loharano ahazoana ny menakamanitra antsoina hoe ilangilangy. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-malaiô-pôlineziana|teny prôtô-malaiô-pôlineziana]] hoe *''kanaŋa'' ny teny hoe ''Cananga''.

== Karazana ==
[[Sary:ST1812 Cananga latifolia Thailand March2005 07.jpg|ankavia|vignette|Vonin' ny ''Cananga brandisiana'']]
Karazana roa no ekena ao amin' ny vondron-karazana ''Cananga'':

* ''[[Cananga brandisiana]]'' &lt;small&gt;(Pierre) Saff.&lt;/small&gt;, (← ''Cananga latifolia'' &lt;small&gt;(Hook.f. &amp; Thomson) Finet &amp; Gagnep.&lt;/small&gt;)
* ''[[Cananga odorata]]'' &lt;small&gt;(Lam.) Hook.f. &amp; Thomson&lt;/small&gt; -- ilangilangy, ilañilañy

== Jereo koa ==

* ''[[Annona]]''</text>
      <sha1>9c0aq8o4s1pux5o55j23lfk0u11ohdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Annona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302270</id>
    <revision>
      <id>1151965</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Annonaceae</comment>
      <origin>1151965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="4ere7uurvz08a5oi6axnkflyl7nied3" xml:space="preserve">[[Sary:Ata Sugar-apple Pinha Fruta do conde.JPG|vignette|341x341px|Konikony (''[[Annona squamosa]]'')]]
Ny '''''Annona''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony (''[[Angiospermae]]'') ao anatin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]]. Hazo na hazobotry trôpikaly manana miisa manodidina ny 170 ny karazana ao anatin' io vondrona io. Maro amin' ireo karazana ireo no ilaina eo amin' ny lafiny sakafo, fitsaboana, ny indostrian' ny fanafody sns. Na dia misy karazana vitsivitsy hita ao [[Afrika]] aza, ny ankamaroany dia teratany any amin' ny [[Amerika]]. Ny anaran' io vondrona io dia avy amin' ny [[Fiteny tainô|teny]] [[Fiteny tainô|tainô]] hoe ''annon''. Ankafizin' ny olona any amin' ny faritra maro eran-tany ny voan' ny sasany amin' izy ireo.

== Karazana ==
Manana karazana miisa manodidina ny 166 ny vondron-karazana ''Annona'' ka indreto ny sasany amin' izany:

* ''Annona ambotay'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;.
* ''Annona deminuta'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona dolichophylla'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona mucosa'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Annona paludosa'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;. 
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
Indreto ny karazana sy ny safiotra ao amin' ny ''Annona'' hita eto [[Madagasikara]]:

* ''[[Annona × atemoya]]'' &lt;small&gt;Mabb.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)

* ''[[Annona cherimola]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glabra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glauca]]'' &lt;small&gt;Schumach. &amp; Thonn.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  karaosoly, koropataka, kôrôsôly (karazana nampidirina)
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  hobohobo, keradebefo, voankobohobo (karazana nampidirina)
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; (← ''Annona chrysophylla'' &lt;small&gt;Bojer&lt;/small&gt;) -- korofetaka, koropetaka, mikongonasy (karazana teratany)
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  konikony, konokono (karazana nampidirina)

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>4ere7uurvz08a5oi6axnkflyl7nied3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151966</id>
      <parentid>1151965</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1151966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="5ozir135g6cmmpn75yxkp71f8haowyr" xml:space="preserve">[[Sary:Ata Sugar-apple Pinha Fruta do conde.JPG|vignette|341x341px|Konikony (''[[Annona squamosa]]'')]]
Ny '''''Annona''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony (''[[Angiospermae]]'') ao anatin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]]. Hazo na hazobotry trôpikaly manana miisa manodidina ny 170 ny karazana ao anatin' io vondrona io. Maro amin' ireo karazana ireo no ilaina eo amin' ny lafiny sakafo, fitsaboana, ny indostrian' ny fanafody sns. Na dia misy karazana vitsivitsy hita ao [[Afrika]] aza, ny ankamaroany dia teratany any amin' ny [[Amerika]]. Ny anaran' io vondrona io dia avy amin' ny [[Fiteny tainô|teny]] [[Fiteny tainô|tainô]] hoe ''annon''. Ankafizin' ny olona any amin' ny faritra maro eran-tany ny voan' ny sasany amin' izy ireo.

== Karazana ==
Manana karazana miisa manodidina ny 166 ny vondron-karazana ''Annona'' ka indreto ny sasany amin' izany:

* ''Annona ambotay'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;.
* ''Annona deminuta'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona dolichophylla'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona mucosa'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Annona paludosa'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;. 
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Annona senegalensis Bild0878.jpg|vignette|Koropetaka (''[[Annona senegalensis]]'')]]
Indreto ny karazana sy ny safiotra ao amin' ny ''Annona'' hita eto [[Madagasikara]]:

* ''[[Annona × atemoya]]'' &lt;small&gt;Mabb.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)

* ''[[Annona cherimola]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glabra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glauca]]'' &lt;small&gt;Schumach. &amp; Thonn.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  karaosoly, koropataka, kôrôsôly (karazana nampidirina)
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  hobohobo, keradebefo, voankobohobo (karazana nampidirina)
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; (← ''Annona chrysophylla'' &lt;small&gt;Bojer&lt;/small&gt;) -- korofetaka, koropetaka, mikongonasy (karazana teratany)
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  konikony, konokono (karazana nampidirina)

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>5ozir135g6cmmpn75yxkp71f8haowyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1151967</id>
      <parentid>1151966</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Loharano</comment>
      <origin>1151967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="np8f2w6hu6sfmta6v3oytyvg10v85pt" xml:space="preserve">[[Sary:Ata Sugar-apple Pinha Fruta do conde.JPG|vignette|341x341px|Konikony (''[[Annona squamosa]]'')]]
Ny '''''Annona''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony (''[[Angiospermae]]'') ao anatin' ny fianakaviana ''[[Annonaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Magnoliales]]. Hazo na hazobotry trôpikaly manana miisa manodidina ny 170 ny karazana ao anatin' io vondrona io. Maro amin' ireo karazana ireo no ilaina eo amin' ny lafiny sakafo, fitsaboana, ny indostrian' ny fanafody sns. Na dia misy karazana vitsivitsy hita ao [[Afrika]] aza, ny ankamaroany dia teratany any amin' ny [[Amerika]]. Ny anaran' io vondrona io dia avy amin' ny [[Fiteny tainô|teny]] [[Fiteny tainô|tainô]] hoe ''annon''. Ankafizin' ny olona any amin' ny faritra maro eran-tany ny voan' ny sasany amin' izy ireo.

== Karazana ==
Manana karazana miisa manodidina ny 166 ny vondron-karazana ''Annona'' ka indreto ny sasany amin' izany:

* ''Annona ambotay'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;.
* ''Annona deminuta'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona dolichophylla'' &lt;small&gt;R.E.Fr.&lt;/small&gt;
* ''Annona mucosa'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Annona paludosa'' &lt;small&gt;Aubl&lt;/small&gt;. 
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; 
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Annona senegalensis Bild0878.jpg|vignette|Koropetaka (''[[Annona senegalensis]]'')]]
Indreto ny karazana sy ny safiotra ao amin' ny ''Annona'' hita eto [[Madagasikara]]:

* ''[[Annona × atemoya]]'' &lt;small&gt;Mabb.&lt;/small&gt; (= ''Annona cherimola'' ''×'' ''Annona squamosa'') -- (karazana nampidirina)

* ''[[Annona cherimola]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glabra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona glauca]]'' &lt;small&gt;Schumach. &amp; Thonn.&lt;/small&gt; -- (karazana nampidirina)
* ''[[Annona muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  karaosoly, koropataka, kôrôsôly (karazana nampidirina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Boiteau Pierre; Boiteau Marthe, Allorge-Boiteau Lucile, ''[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/dictionnairedesnomsmalgachesdevegetaux?w=dictionnairedesnomsmalgachesdevegetaux Dictionnaire des noms malgaches de végétaux]'', Editions Alzieu. 1999.  (ISBN : 978-2-910717-41-4).&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;''[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Annona Annona]''&quot;, ''tenymalagasy.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;)
* ''[[Annona reticulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  hobohobo, keradebefo, voankobohobo (karazana nampidirina&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;H. Perrier de la Bathie, &quot;[https://www.persee.fr/doc/jatba_0370-3681_1932_num_12_128_5126 Les plantes introduites à Madagascar (Suite)]&quot;, Persée, 1932&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;)
* ''[[Annona senegalensis]]'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt; (''Annona senegalensis'' subsp. ''senegalensis'' ← ''Annona chrysophylla'' &lt;small&gt;Bojer&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) -- korofetaka, koropetaka, mikongonasy (karazana teratany&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://powo.science.kew.org/taxon/77228695-1 ''Annona senegalensis'' subsp. ''senegalensis'']&quot;, powo.science.kew.org&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A72177-1 ''Annona chrysophylla'' Bojer]&quot;, ''powo.science.kew.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;''[https://gd.eppo.int/taxon/ANUSE Annona senegalensis]''&quot;, ''gd.eppo.int''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://science.mnhn.fr/institution/mnhn/collection/p/item/p030360 ''Annona'' ''senegalensis'' Pers. subsp. ''senegalensis'']&quot;, ''science.mnhn.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;)
* ''[[Annona squamosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; --  konikony, konokono (karazana nampidirina&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8143558/ Checklist of African Soapy Saponin—Rich Plants for Possible Use in Communities’ Response to Global Pandemics]&quot;, ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;)

== Jereo koa ==

== Loharano ==</text>
      <sha1>np8f2w6hu6sfmta6v3oytyvg10v85pt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>