Википедий mhrwiki https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%B1%D2%A5_%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Лӱмын ыштыме Каҥашымаш Пайдаланыше Пайдаланышын каҥашымашыже Википедий Википедийын каҥашымашыже Файл Файл шотышто каҥашымаш MediaWiki Обсуждение MediaWiki Кышкар Кышкар шотышто каҥашымаш Полшык Полшык шотышто каҥашымаш Категорий Категорий шотышто каҥашымаш TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3434 203355 201569 2026-05-23T01:14:50Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 203355 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Валентина Михайдаровна Изилянова |оригинал лӱм = Валентина Изилянова |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = |возымаш = |шочмаш дене лӱм = |тыршымаш алан = [[серызе]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]] |шочын = 1.01.1959 |шочмо вер = [[Пошкырт АССР]], [[Мишкан кундем]], [[Андреевка (Мишкан кундем)|Андреевка]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |подданство = |колен = |колымо вер = |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий]] (1994), [[Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий]] (2007), [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (2016) |сайт = |Commons = }} '''Валентина Изилянова''' (Валентина Михайдаровна Изилянова) ({{Шочын|1959|01|1}}, [[Пошкырт АССР]], [[Мишкан кундем]], [[Андреевка (Мишкан кундем)|Андреевка]] ял) — [[марий]] [[серызе]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]], [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1988), [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий]]ын лауреатше (1994), [[Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий]]ын лауреатше (2007), [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (2016). == Илыш корныжо == Валентина Изилянова [[1959]] ийын [[1 шорыкйол|шорыкйол тылзын 1-ше кечынже]] [[Пошкырт АССР]] [[Мишкан кундем]] [[Андреевка (Мишкан кундем)|Андреевка]] ялеш кресаньык ешеш шочын. Кайрак школ деч вара Благовещенский педучилищыште тунемын. 1977–1982 ийла – [[Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институт]], историй-филологий факультет. 1979 ий – «Ом керт монден» лӱман икымше почеламутшо лектеш.  1983 ий – икымше почеламут сборникше – А. Сенькова дене пырля погымо «Пу кидетым, йолташ» книга – савыкталтеш. 1987 ий – «Турий, ит мондо пасуэм!» книгаже савыкталтеш.  1988 ий гыч – СССР Писатель ушемын йыжъеҥже. 1989–1991 ийла – Москва, А.М. Горький лӱмеш литератур институт пелен кӱшыл курс. 1994 ий – Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лиеш. 1995 ий – рушла «Песнецвет» книгаже лектеш. 1998 ий – почеламутшо-влак Эстонийыште (Таллинныште) Neli marilannat лÿман тӱшка сборникеш савыкталтыт. 2005 ий – «Йӱк ото» книгаже лектеш. 2007 ий – С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын  лауреатше лиеш. 2009 ий – «Кавашке серыш» книгаже лектеш. == Тӱҥ произведенийже-влак == * Полан пеледме пагытем: почеламут-влак // Пу кидетым, йолташ: почеламут, йомак-поэма, легенда / В. Изилянова, А. Сенькова. Йошкар-Ола, 1983. С. 7-48. * Турий, ит кодо пасуэм!: почеламут-влак. Йошкар-Ола, 1987. 96 с. * Вучымаш. Тугак ончем... Почеламут-влак // Тылат. 1994. С. 115-123. * Почеламуг-влак // Ныл йÿкан кумылсем. Таллин, 1998. С. 88- 59. * Йÿк ото: шем лыве, мурылан мут, кусарыме кушкыл. Йошкар-Ола, 2005. 128 с. * Кавашке серыш: почеламут-влак. Йошкар-Ола: ОАО "МПИК" савыктыш, 2009. 288 с. == Моло вере савыкталтше произведенийже-влак == * «Но кайыше муро толшаш дечын шерге…» // Ончыко. 2005. № 4. С. 166-168. * Ош куэр // Кугарня. 1994. 2 дек. С. 4. * Тунемам нойыде пеледаш // Ончыко. 2008. № 12. С. 81-87. == Моло йылмыш кусарыме произведенийже-влак == * Заря в полнеба: стихи / пер. на рус. Н. Карпова, Н. Егоровой // Лит. Россия. 1986. 26 сент. С. 19. * Стихи / пер. на рус. Н. Карпова // Середина земли родной: стихи молодых поэтов. М., 1987. * Часто я ищу часами.... Говоришь, что цветок у дороги... Тот счастлив, кто с надеждой дружит... Тишина // Братство песенных сердец: стихи / пер. на рус. В. Панова. Йошкар-Ола, 1990. С. 76 - 79. * Часто я ищу часами… Яблоня. У реки. Рожь. Еловый лес. Тишина // Мир, в котором я живу… Литературно-художественный сборник. Вып.18 / сост. А. Спиридонов. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 1997. С. 206-212. * Песнецвет: стихи /пер. на рус. Т. Смертиной. Йошкар-Ола, 1995. 92 с. * Почеламут-влак // Neli marilannat / пер. на эстон. А. Валтона. Таллин, 1998. С. 115 - 189. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Айгузина А., Михайлов В. Поэтын усталык саскаже: Валентина Изиляновалан – 55 ий // Ончыко. 2013. № 12. С. 147–156. * Валентина Изилянова // Писатели Марий Эл: биобиблиогр. справочник / сост. ''А. Васинкин, В. Абукаев'' и др. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 2008. C. 273–275. * Валентина Изилянова // МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 150. * Васина И. Молодая поэтесса // Дружба. 1996. 24 апр. С. 2. * Васина И. Поэзий кумыл // Кугарня. 1996. 28 июня. * Васинкин А. Илышлан моктеммуро: Валентина Изилянован поэзийже // Марий Эл. 2006. 24 окт. * Вишневский С. Поэзий корныда пиалан лийже // Пу кидетым, йолташ. Йошкар-Ола, 1986. С. 3 - 4. * Вишневский С. Валентина Изилянова // Лит. Россия. 1986. 26 сент. * Галютин Ю. Мурылык поэзий // Марий Эл. 2007. 30 окт. * Глушкова 3. Йÿк ото — тиде мыйын чон йÿкем // Марий Эл. 2007. 24 окт. * Григорьев Ю. «Мый семлан мутым возымаш уке...» // Кугарня. 1994. 2 дек. * Григорьева Л. Йоча жапем — поэзийыштем // Ямде лий. 2007. 10 нояб. * Манаева-Чеснокова С. Фольклорно-мифологические традиции в поэзии Валентины Изиляновой // Художественный мир современной марийской поэзии. Йошкар-Ола, 2004. С. 114 - 130. * Орлова Ж. Стихия чувств // Совершенно несекретно. 1998. 12 апр. * Писатели Республики Марий Эл: биобиблиогр. сб. Йошкар-Ола, 2004. С. 29- 30. * Сидорова А. Илаш кÿлеш яндарын, вес енлан нелым ыштыде // Кугарня. 2004. 31 дек. * Чеснокова С. Своеобразие художественного мира поэзии Валентины Изиляновой // Марийцы: проблемы социал. и нац.-культур. развития. Йошкар-Ола, 2000. С. 121 — 123. * Чокмар Э. Родные напевы // Мишкан — песнь моя. Йошкар-Ола, 1998. С. 234 - 235. * Ябердина И. Олмапу сäскäн ялын ӱдыржö // Кугарня. 2007. 12 окт. * Ябердина И. Олмапу сäскäн ялын ӱдыржö // Келшымаш. 2007. 31 окт. С. 6-7. == Чап == * [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1988). * [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий]] (1994). * [[Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий]] (2007). * [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (2016). == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20210513023916/http://libmap.bashnl.ru/node/832 Валентина Михайдаровна.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160407230027/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/12160-izilyanova-valentina-mikhajdarovna Изилянова Валентина Михайдаровна.]{{ref-ru}} * [http://kidsher.ru/ru/archives/5814 Валентина Изилянова: «Стихи Раисии Сунгуровой – явление в финно-угорской поэзии».]{{ref-ru}} * [https://marsu.ru/units/inkimk/news.php?ELEMENT_ID=36364&IBLOCK_ID=18 В гостях у студентов – поэтесса Валентина Изилянова.]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. C. 273–275.] # Айгузина А., Михайлов В. Поэтын усталык саскаже: Валентина Изиляновалан – 55 ий // Ончыко. 2013. № 12. С. 147–156. # Ябердина И. Олмапу сäскäн ялын ӱдыржö // Кугарня. 2007. 12 окт. # Васинкин А. Илышлан моктеммуро: Валентина Изилянован поэзийже // Марий Эл. 2006. 24 окт. [[Категорий:Марий серызе-влак|Изилянова]] [[Категорий:Марий почеламутчо-влак]] [[Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак]] [[Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак]] nlxdctdou7bvegyijkyjv629fzur5jh 0 3598 203350 199982 2026-05-22T23:48:10Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 203350 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Валерий Александрович Абукаев |оригинал лӱм = Вячеслав Абукаев-Эмгак |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = |возымаш = |шочмаш дене лӱм = Вячеслав Александрович Янетов |тыршымаш алан = [[серызе]], [[почеламутчо]], [[прозаик]], [[драматург]], [[кусарыше]], [[журналист]] |шочын = 5.01.1959 |шочмо вер = [[Башкир АССР]], [[Мишкан кундем]], [[Токтар (Мишкан кундем)|Токтар]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |подданство = |колен = 29.05.2008 |колымо вер = [[Марий Эл]], [[Йошкар-Ола]] ола |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий|Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий]](1990), [[Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премий]] (1998), [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (1999), [[Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премий]] (2007), [[Марий Эл Республикын Калык серызыже]] (2006) |сайт = |Commons = }} '''Вячеслав Абукаев-Эмгак''' (Вячеслав Александрович Абукаев) ({{Шочын|1959|1|5}}, [[Пошкырт Эл]], [[Мишкан кундем]], [[Токтар (Мишкан кундем)|Токтар]] ял — {{Колен|29|5|2008}}, [[Марий Эл]], [[Йошкар-Ола]] ола) — [[марий]] [[серызе]], [[почеламутчо]], [[прозаик]], [[драматург]], [[кусарыше]], [[журналист]], театр пашаеҥ, [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1991), [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий|Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий]]ын лауреатше (1990), [[Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премий]]ын лауреатше (1998), [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (1999), [[Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премий]]ын лауреатше (2007), [[Марий Эл Республикын Калык серызыже]] (2006). == Илыш корныжо == Вячеслав Абукаев-Эмгак Пошкырт кундемысе Мишкан район Токтар ялеш [[1958]] ийыште [[5 шорыкйол]]ышто шочын. Шкеж нерген тудо тыге ойлен:  {{Cquote| Шочынам мый Куткан курык пареҥге подвал Максым коремысе кÿр чыкыме изи пÿя пеленсе Манюк Любан пошкудо пöртеш. Мый шкемым Изуремыште шарнаш тÿҥалынам. Мый 1958 ий 26 декабрьыште тул гай йÿштö кастене шочын возынам. Тÿня У ийым вашлияш ямдылалтын, садлан икшывым серыкташ вашкен огытыл. 1959 ий 5 январьыште шочшо семын варарак сереныт. Тыге мый 5 январьыште шочшо семын илаш тÿҥалынам Школыш мый 1965 ийыште куд ияш каенам. Тунемме ийын икымше кечыштак туныктышо Анисия Апаевна мыйым да эше икмыняр йочам урок деч вара коден каласыш: " Те але ийготда дене изи улыда, ик ий гыч тунемаш пуреда, садлан эрла школыш ида тол". Но эрлашыжым ме адак тунемаш мийышна. Вес кечын мемнан дене школ директор вашлийын кутырыш. Ме "келшена" манын, кумыл волышо мӧҥгӧ ошкылна, но эрлашыжым адак школыш мийышна. Пеш шуко ий эртымек, шочмо Токтар школыш мийымем годым, кидышкем мыйын тунемме икымше классын журналже логалын. Шкемын тунемме отметкем ончалаш шонен, журналым почымат, чылт ӧрым. Журналыште мыйын да эше кум рвезын фамилийышт возалтынат огыл. Шым ийыш шÿдымо йоча-влакым журналыш пуртен огытыл. Тугеже, мый икымше классыште тунемынат омыл. Лудаш мый ондак тунемынам. Икымше лудмо А. Гороховын книгаже "Оҥай книга" ыле, мый тудым школ библиотекыште лудым. Поэтын кÿчык почеламутшо-влак мылам пеш келшышт, южыжым наизусть тунемым.}} Рвезе школышто тунеммыж годымак «Ямде лий!» йоча газет дене кылым кучен, йöратен лудын. Газет дене икымше вашлиймашыж нерген тыге возен: «Авай мемнан Пÿнчер ялын лийын. Тушко унала кошташ пеш йöратенна. Ты ялыштак первый гана «Ямде лий!» газетым ужынам, окенам, шолыштынам, Токтарыш конденам». 5 класс гыч юнкор семын возаш тӱҥалын.  {{Cquote| Кандаш классым Токтар школышто пытаренам, тичмаш образованийым Чорай школышто налынам. Тушко мый Янетов Вячеслав Александрович семын пуренам. Моланжым манаш гын, шочмем годым авам ден ачам регистрироватлалтын огытыл улмаш, садлан мыйым шочмо кагазыш авамын фамилийже дене возеныт. Но "Ямде лий" газетыште мый эре Абукаев семын печатлалтынам. Аттестат налме деч ончыч ачам дене фамилий вашталташ шонымем дене палдарышым. Тыге мый Абукаев лийым.}} Абукаев-Эмгак 1975 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй- филологий факультетышкыже пурен. Студент жапыште палынак творчество деке шуманын. Тиде жап нерген писатель тыге шарнен: "1975 ий 19 июльышто тенгечсе выпускник Йошкар-Олаш тольым. Куртньыгорно вокзал гыч, еҥ-влак деч йодыштын, "Ямде лий" редакций деке миен лектым. Исинеков В.Б. лекте да пеҥгыдын каласыш: {{Cquote| Университетыш документ пуаш каена.}} <gallery> |мини|248x248пкс|Вячеслав Абукаевлан 16 ий.  |мини|Студент - тӱшкагудысо пӧлемыштыже. Файл:Братья.png|мини|271x271px|Валерий шольыж дене. Анапа. 1981. |мини|286x286пкс|Марий кугыжаныш университет. Студент ешыште. Файл:15диплом.png|мини|295x295px|Проректор Г. Н. Айплатов В. Абукаевлан кÿшыл образований нерген дипломым кучыкта. Файл:18писатели.png|мини|280x280пкс|Шола гыч пурлышке: писатель-влак В. Микишкин, Ю. Артамонов да тудын пелашыже Л. Артамонова, В. Абукаев-Эмгак. </gallery> 1970-ше ийлажын кокымшо пелештыже марий сылнымутыш пеҥгыдын тошкалын.<br /> 1978 ийыште «Ончыко» журналыште «Нигунам от пӧртылтӧ» лÿман икымше кугу ойлымашыже савыкталтеш.<br /> 1980 ийыште, университетым пытарымеке, Абукаев "Ямде лий", "Ончыко", "Пионер йÿк" редакцийлаште пашам ыштен.<br /> Университетым тунем лекмекыже, Вячеслав Абукаев «Ямде лий» газет, «Ончыко» да «Пионер йӱк журнал редакцийлаште тырша. <br /> 1990-1992 ийлаште Всероссийский культура фондын марий пӧлкажым вуйлатышыжын алмаштышыжлан. Марий Эл Писатель ушемын аппаратыштыже пашам ыштен. Тыгак республикысе усталык рӱдер пелен тÿҥалше автор-влакын лабораторийыштым вуйлатен.<br /> 1992 ий гыч М.  Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драме театрын сылнымут пӧлкам вуйлатен.<br /> 2007 ийыште С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше лийын.<br /> Вячеслав Абукаевын воктенже эре Люба пелашыже лийын. 18 ий нуно ваш умылен, полшен иленыт. Нуно коктынат Пошкырт кундемысе Мишкан район гыч улыт. Но пӱрымаш нуным Йошкар-Олаште ваш ыштен. <br /> Ӱмыржӧ вучыдымын [[2008]] ий [[29 ага]]ште кÿрылтын. == Сылнымут корныжо == Марий литературышто Вяч. Абукаев-Эмгакын творчествыже тÿрлын почылтеш. Тудо шуко жанрыште пашам ыштен: прозышто, поэзийыште, драматургийыште. Тудлан чыла жанржат ик семын лишыл да шерге лийын. Тудо марий композитор-влакын мемышт почеш кок шӱдӧ утла мурылан мутым возен. Вяч. Абукаев-Эмгаклан поэзий тÿняшке икымше ошкылым туныктышыжо, йылмызе С. С. Сайфулин ышташ полшен.  {{Cquote| Мый 1968 ийыште ялышке пашаш тольым. Тунам Вячеслав нылымше классыш коштын, моло-влак дечын нимо денат ойыртемалтын огыл, модаш йöратен, ик семын тунемын. Мый тудым пешыжак паленат омыл. Ик кече урок деч вара ончем, Славик мыйым вучен шога. Вожылалын гына мылам «Изишак почеламутым возенам, ончалыда ала?» манеш. Мый тетрадьшым нальым, пел тетрадь утла возымым лудын лектым. Тудлан почеламут кузе чоҥалтме шотышто изирак урокым пуаш логале. Варажым литературный кружок вуйлатыше поэзий деке чылт кумылаҥден шуктыш. «Ямде лий!» газетыш возаш тÿҥале. Валентин Исенеков дене коктын письмам вашла возгалышт. Тудо рвезылан кузежым-можым умылтарен шоген. Выпускной экзамен пытыш. Школым тунем лекме нерген свидетельствым налаш пагыт шуын. Журналым ончаш тÿҥална, журналыште Абукаев фамилий уло, а документыште аважын фамилийже дене Янетов Вячеслав манын возымо. Кандаш классым тунем пытарыме нерген свидетельствым Янетов фамилий дене пуаш логале. Варажым Вячеслав, шкеак Мишканыш коштын, Абукаев фамилийым нале. Умбакыже Чорай школышто тунеме. Тушечын Йошкар-Олашке кудале. Очыни, Марий Эл чонжым шупшын, тушко кайымыж дене тудлан творческий пашажым вияҥдаш йöн лекте. Илен-толын, чапланыше марий поэт, писатель лие}} (''С.С. Сайфуллин'') 1970-ше ийлажын кокымшо пелештыже марий сылнымутыш пеҥгыдын тошкалын.1978 ийыште «Ончыко» журналыште «Нигунам от пӧртылтӧ» лÿман икымше кугу ойлымашыже савыкталтеш. 1982 ийыште Марий книга савыктыш «Кинде-шинчал» почеламут сборникшым луктеш. Тылеч вара эшеат чӱчкыдын газетлаште, «Ончыко» журналыште почеламут, ойлымаш, повестьше-влак савыкталташ тÿҥалыт. «Шочмо тувыр» романже кок книга дене лектын. 2003 ийыште «Вӱротыза» почеламут сборник лектын.1985 ийыште М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драме театр «Ушкал йомын огыл» икымше комедийым шында. Марий театрын сценылаштыже тудын лу пьесыже почеш спектакль шындалтын: "Ушкал йомын огыл", "Юзо шиялтыш", "Шем оржан ош поран", "Шӧртньӧ пукш", "Изуремыште кугу суан", "Ошкече йымалне" да молат. Абукаев шуко мурын авторжо улеш, тыгак уста толмач моло калыкын шуко пьесыжым марий йылмыш кусарен. Тудын произведенийже-влак Российыште илыше калыкын шуко турло йылмылашке кусаралтыныт. Марий лудшо ден зрительлан тудо тыгак уста кусарыше семынат ушеш кодын. Републикысе театр-влаклан 20 утла пьесым марлаҥден. Ты шотышто А. Чеховын «Дядя Ваня», А. Островскийын «Лес», Н. Колядан «Мурлин муро», Т. Минуллинын «Четыре жениха Диляфруз», Ш. Башбековын «Железная женщина», Ф. Крецын «Без меня меня женили». Н.Д. Дьяконовын «Свадьба с риданым», В. Шекспирын «Сон в летнюю ночь» пьесе-влакым палемдаш лиеш. В. Абукаев-Эмгак критик семынат кугу кышам коден. Тудо шуко статья ден рецензийым, сылнымутын проблемышт-влак да марий орфографий нерген возен. Ойлымашыже да пьесыже-влак тӱрлӧ ийлаште тÿрлӧ конкурслаште сеҥышыш лектыныт да марла гына огыл, тыгак коми, мордва, удмурт, хант да манси, эстон, чуваш, татар, пошкырт. Украин да руш йылмыла дене лектыныт. Нуным лудшо-влак куанен вашлийыныт да критик-влакат кÿкшын араленыт. Писательын произведенийже-влакым йочасадын, тӱҥалтыш да общеобразовательный школын, вуз-влакын программышкышт пуртымо.  == Вяч. Абукаев-Эмгакын сылнымутшо == === Поэзий === * Ончылнем — кумда кугорно.... Эртыме кыша... Почеламут-влак  // Кинде-шинчал. Йошкар-Ола, 1982. С. 112–139. * Шошо пале. Йошкар-Ола, 1990. 16 с. * Вӱдотыза: почеламут ден поэме-влак. Йошкар-Ола, 2003. 120 с. * 99 муро. Йошкар-Ола, 2003. 112 с. * Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак.  Йошкар-Ола, 2008. С. 7- 196. === Прозо === * Нигунам от пӧртылтӧ: повесть ден ойлымаш-влак.  Йошкар-Ола, 1989. 224 с. * Шочмо тувыр: роман: 2 кнмга дене лектеш. Йошкар-Ола, 1991-1992. * Шывага: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1995. 368 с. * Маша: ойлымаш // Кече петырналтме кечын. Йошкар-Ола, 1995. С. 7-25. * Чергудо пӧлем: чын повесть // У Марий Эл. 2001.  6, 7, 11, 12, 14, 18 дек. * Шӧртньӧ медаль нерген шарнымаш: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 2005. 200 с. * Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак. Йошкар- Ола, 2008. С. 119-361. === Драматургий === * Пьесе-влак. Йошкар-Ола, 2005. 368 с. * Шӧртньӧ пÿкш: йомак пьесе // Кызытсе марий пьесе. Йошкар-Ола, 2007. С. 7-62. * Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак. Йошкар- Ола, 2008. С. 413-682. == Вяч. Абукаев-Эмгак кусарыше семын == * Исангулов Ф. Монча: ойлымаш // Ончыко. 1984. № 6. С. 82–89. * Шесталов Ю. Кавагыч волышо муро: «Языческий поэма» гыч ужаш // Родо-тукым улына. Йошкар-Ола, 1989. С. 88—92. * Панов В. Юзо Элнет: марий калык йомак негызеш возымо кок ужашан, прологан пьеса // Ончыко. 1990. № 6. С. 92—104. * Асылгазин М. Шошо кумыл: ойлымаш // Келшымаш муро. Йошкар-Ола, 1990. С. 195-205. * Енеш В. Эн изи эл: повесть // Мом шылта шоҥто шоло? Йошкар-Ола, 1992. С. 91-124. * Сосюра В. 'Украиным йорате: стихи // Любить Украину. Киев, 1998. С. 90-91. * Красноперов А. Икшыве-влак: у романын кокымшо книгаж гыч ужаш // Ончыко. 2001. № 10. С. 88-113; № 11. С. 122-144. * Юшков Г. Конӧ Семӧ: ойлымаш // Марий Эл. 2001. 7, 8 июнь. * Популярные песни. Йошкар-Ола, 2007. 20 с. == Литератур критике да публицистике сынан статьяже-влак == * 'Сылнымут да альма-матер // Марий коммуна. 1987. 20, 24, 25 нояб. * Не быть речке без родника, или Нужны ли семинары для молодых? // Мол. коммунист. 1988. 21 дек. * Семен Николаев: вашмутланымаш, статья. Йошкар-Ола, 1996.  94 с. * Драма тургым, чын ден шоя да молат... // Марий Эл. 2003. 20 авг. * Тÿҥалтыш уло, мучаш уке, кушто покшел? // Марий Эл. 2003. 30 дек. * Валентин Колумб да тачысе сылнымут илыш: вашмутдымо тушто // Ончыко. 1995. № 10. С. 134-144. == Вес йылмылаш кусарыме произведенийже-влак == * Горький шоколад: рассказ / пер. на чув. В. Эктель // Хатер пул (Чебоксары). 1984. № 5. С. 19-22. * Августовская черемуха: рассказ / пер на рус. Н. Беляевой // Мол. коммунист (Йошкар-Ола). 1986. 28 окт. * Обида: рассказ / пер. на башк. З. Кутлугильдиной // Башкортостан пионеры (Уфа). 1987. 7 авг. * Анютина сказка /пер. на удм. В. Сергеева // Кизили (Ижевск). 1988. № 2. С. 7. * Облака; Леночка и Олечка: рассказы / пер. на рус. Е. Габовой // Дружба. Йошкар-Ола, 1990. С. 78—86. * Ошкыл: рассказ /пер. на морд. Н. Сайгина // Мокша (Саранск). 2000. № 8. С. 54-61. * Не тяжело сказать «прощай»... Стихи / пер. на коми яз. Н. Щукиной // Уна рома сикош. Сыктывкар, 2002. С. 76. * Рейс 13—13 / пер. на рус. Н. Беляевой // Современная марийская повесть. Йошкар-Ола, 2004. С. 167-201. * Ошкеча: рассказ / пер. на коми А. Попова // Войвыв кодзув (Сывтывкар). 2006. № 9. С. 41-52. * Ошкеча: рассказ / пер. на рус. автора // Антология прозы лит. финно-угорских народов. Екатеринбург, 2006. С. 128—145. * Олимпиадав Афинах: рассказ / пер. на рус. автора // Дружба народов (Москва). 2007. № 10. С. 76-81. * Мый тидым омат ойло ыле... Стихи / пер. на эст. А. Валтона // Kuum оо. Таллин, 2007. С. 594-605. * Рассказы и повести / пер. на рус. Вяч. Абукаева-Эмгака, Е. Габовой, Н. Беляевой. Йошкар-Ола, 2008. 172 с. * Курица-ряба: рассказ / пер. на рус. автора // Современная лит. народов России: Проза: Т. 6. М., 2008. С. 5-22. == Вяч. Абукаев-Эмгакын пьесылаже - сценыште == * Ушкал йомын огыл [Корова не пропала: комедия] / Map. Театр. 1985. * Юзо шиялтыш [Волшебная свирель: пьеса-сказка]  / Кукольн. театр. 1990. * Шем оржан ош поран [Черногривый белый буран: трагифарс] / МТЮЗ. 1994. * Шӧртньӧ пÿкш [Золотой орех: пьеса-сказка] / МТЮЗ. 1998. * Изуремыште кугу сÿан [Большая свадьба на маленькой улице: комедия] / МТЮЗ. 1999. * Ош кече йымалне [Под солнцем светлым: драма] / Map. театр. 2002. * Куку шагат [Часы с кукушкой: драма] / Map. театр. 2004. * Алиса, Анфиса, Аниса: комедия  / Map. театр. 2005. * Серебряный колокольчик: сказка / Map. театр. 2006. * Эчук бурлак гыч пӧртылеш [Бурлак Эчук возвращается: комедия] / Map. театр. 2007. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Учаев 3. Поэзий — илыш муро // Марий коммуна. 1979. 8 февр. * Кульбаева Н. Оружием смеха// Мар. правда. 1985. 21 февр. * Белкова С. Илышыште кӧ ончылно: Айдеме але Лӱм? // Марий коммуна. 1990. * Николаев С. Прозыштат поэт // Мутын нелыже да имлыже : сылнымут очерк, почеламут. Йошкар-Ола, 1993. С. 192—203. * Дудина 3. Кузе муро шочеш? // Марий Эл. 2003. 2 ӓви * Николаев С. Чылан ме вӱротызан улына // Марий Эл. 2003. * Васинкин А. Кавашке кӱзаш шочыт мландыште // Ончыко. 2003. №5. С. 182-191. * Яндыганова Л. Писатель В.Абукаевын йылме поянлыкше // Актуальные проблемы финно-угроведе н ия. Бирск, 2004. С. 210—216. * Рычкова Д. В. Абукаевын сылнымутшо — туныктымо пашаште // Кугарня. 2005. 14окт. * Горный И. Мастарлык — чыла жанрыште Ц Марий Эл. 2005. * Гимаев Л. Шӧртньӧ медаль мом шарныкта? // Кугарня. 2005. И нояб. * Глушкова 3. «Ошкеча» — рӱдӧ изданийыште // Марий Эл. 2006. 22 март. * Эманова А. Мый корныеҥ улам // Кугарня. 2008. 11 янв. == Чап == * [[Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий|Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий]](1990). * [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1991). * [[Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премий]] (1998). * [[Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (1999). * [[Марий Эл Республикын Калык серызыже]] (2006) * [[Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премий]] (2007). == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20160804015222/http://aboutmari.com/wiki/%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%AD%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA Вячеслав Абукаев-Эмгак.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20161111165401/http://www.nbrkomi.ru/page/3371 Абукаев-Эмгак Вячеслав Александрович (05.01.1959 – 29.05.2008).]{{ref-ru}} * [https://mariuver.com/2009/01/06/abukajev-50/#more-4664 Вячеславу Абукаеву-Эмгак исполнилось бы 50 лет… (фото).]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20191210060733/http://libmap.bashnl.ru/node/835 Вячеслав Абукаев-Эмгак.]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 24-28.] # Васинкин А. Кавашке кÿзаш шочыт мландыште // Ончыко. 2003. № 5. С. 182-191. # Гимаев Л. Шӧртньӧ медаль мом шарныкта? // Кугарня. 2005. 11 нояб. # Марий калык писатель В. Абукаев- Эмгаклан – 50 ий: фотоочёт // Ончыко. 2008. № 12. С. 88-95. # Мый тылат пӧлеклем ыле олык пеледышым // Чолман. 2014. № 1-2. # Николаев С. Прозыштат поэт // Мутын нелыже да ямлыже: сылнымут очерк, почеламут. Йошкар-Ола, 1993. С. 192-203. # Рычкова Д. В. Абукаевын сылнымутшо — туныктымо пашаште // Кугарня. 2005. 14 окт. # Учаев 3. Поэзии — илыш муро // Марий коммуна. 1979. 8 февр. # Фадеев А. Вячеслав Абукаев-Эмгак ончыко ончен // Чолман. 2016. № 1-2. [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак]] [[Категорий:М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак]] [[Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак]] [[Категорий:Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше-влак]] fosjy9w93rb0flfls87208c1mf5xo2x 0 10173 203353 201732 2026-05-23T00:19:54Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 203353 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Анатолий Иванович Бикмурзин |оригинал лӱм = Анатолий Бик |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = |возымаш = |шочмаш дене лӱм = Тоймырза |тыршымаш алан = [[серызе]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]], [[журналист]] |шочын = 19.12.1915 |шочмо вер = [[Россий империй]], [[Ӱпӧ губерний]], [[Пӱрӧ уезд]], [[Пӱрӧмучаш]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Россий империй}}<br />{{Флагификаций|Совет Ушем}} |подданство = |колен = 20.12.1980 |колымо вер = [[Марий Эл]], [[Йошкар-Ола]] ола |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = |сайт = |Commons = }} '''Анатолий Бик''' (Анатолий Иванович Бикмурзин) ({{Шочын|1915|12|19}}, [[Россий империй]], [[Ӱпӧ губерний]], [[Пӱрӧ уезд]], [[Пӱрӧмучаш]] ял — {{Колен|20|12|1980}}, [[Марий Эл]], [[Йошкар-Ола]] ола) — [[марий]] [[серызе]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]], [[журналист]], [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1947), [[1941]]–[[1945]] ийласе [[Кугу Ачамланде сар]]ын участникше. == Илыш корныжо == === Автобиографий === «…Изи ото вошт лекмеке, уло корнывож. Корнывожышто шукерте кушкылда ик кож. А тышечын пеш торашке раш коеш йырваш: Вик пурлаш- Пӱромучашке, а шолаш- Козаш» А. Бик {{Цитате|Мый 1915 ий 19 декабрьыште шочынам. Авамын, тунемдыме марий ӱдырамашын, ойлымыж почеш, мый Шорыкйол деч кок арня ончыч мончаш шочынам. Чынжымак, эрвел марий коклаште Шорыкйолым январь тӱҥалтыште пайремлат ыле. Шочмо верем – Пошкырт кундем, Мишкан район, Пӱрӧмучаш ял. Ешна кугу ыле. Мый йоча кокла гыч кумшо улам. Мый дечем изи эше ныл эрге лийын. Мый дечем кугужо акам да изам лийыныт. Но 1917 ийыште ме изам дене коктын шедыра дене нелын черланенна. Изам чытен кертын огыл, колен… Ачам пашам йӧратыше кресаньык ыле. Тудо чыла пашаланат мастар лийын: пӧртым ыштен, коҥгам оптен. Кольмым, терым ыштен ужала ыле. Сандене, ешна кугу ыле гынат, шужен шинчен огынал. Мылам изинекак ял озанллык пашаште ачамлан полшаш логалын: тырмаленам, куралынам, шудым соленам, тулеч молат.Сандене, ялысе школым пытарымек, ныл ий годым озанлык пашаште тыршаш логалын. Тунемаш 1932 ийыште, 17 ийыш тошкалмек веле, каен кертынам. Тиде ийыштак ачам колхозыш пурыш, мыят Мишкан ШКМ-ш (колхоз молодёжь школыш ) тунемаш кайышым. (А. Бикын автобиографийже гыч. 1979). |}} === Алмашлӱм нерген === Йоча-влак эн сай произведенийыштым [[Ямде лий (газет)|«Ямде лий!»]] газетыш колтылыныт. Икана, Бикмурзинын заметкыжым печатлыме годым редакций пашаеҥ-влакын титакыштлан кора авторын фамилийже гыч «мурзин » ужаш ала-кузе лектын возын, «Бик» гына кодын. Илен-толын, тиде мутак фамилий поэтын псевдонимышкыже савырнен.( Г.Зайниев ) === «Мемнан поэтна» === Мый Толя Бикмурзин дене 1932 ийыште Мишкан ШКМ-ште палыме лийынам. Тудо изи капан каҥгарак рвезе ыле. Толя 5 классыштак литературым йӧратымыжым ончыктыш. Книгам шуко ока ыле. Кудымшо классыште почеламутым серкалаш пиже. Тунемше- влакын почеламутым возаш толашымыштым ужын, туныктышо И.Н. Аптрашин литкружокым чумырыш. Занятий арня еда лиеден. «Рвезе вий» лӱман литературный журналым луктынна. Тышан утларакше Толян возымыжо печатлалтын. Тудым школышто «мемнан поэтна» маныт ыле. 1934 ийыште районыш Я. Ялкайн тольо. Тудо поснак Толян возымыж дене интересоватлалте. Очыни, Я. Ялкайн тунамак Толян талантшым пален налын да тыршен тунемаш кӱлмым шижтарен. (Журналист Я. Агеевын шарнымашыж гыч. 1965 ий.). ===«Йошкар-Ола, вашкем мый тыйын шокшо помышкет!»=== 1935 ийыште, шке илышыжым Йошкар-Ола дене эрелан кылда.Тиде ийынак С. Чавайн дене вашлиеш. Поро мурызым йӧратыме да пагалыме кумыл,тунамсе куан шулыш шӱм-чонешем ӱмырешлан кодыныт. Тидлан кеч ынде о мыняр ий эртa Вуемымамат шукерте чал «чевертыш», Но тудын кидшым вачыштем шижам! (А. Бикын шарнымашыж гыч.1969). 1937 ийыште тудо Марий пединститут пеленсе рабфакым тунем пытарен. Тиде ийынак «Илыш муро» лӱман первый сборникше лектын. А. Бик шке семже, шке йӱкшо мыняр гынат палдырнен. «Илыш муро» деч вара поэтын «Мыйын шӱдырем», «Толмо корно», «Тыныс эр», «Шошо мардеж», «Корно ӱжеш», « Шум саска» сборникше – влак да моло книгаже лектыныт. А. Бик военный службым 1937-1939 ийлаште Нижний Новгород олаште эртен. === Анатолий Бикын 1942- 1945 ийласе поэзийже === Самырык педагог да Анатолий Бикын сар темылан возымо икымше почеламутшо «Ме миллионлын улына» манылтын. Ты возымыжо ончычсо Сотнур районын «Большевик» газетешыже 29 июньышто лектын да тетла нигушанат савыкталтын огыл. А. Бик фашист тушманым вурса, садыгак сеҥышашлан ӱшанымыж нерген ойла: Тый муат шканет шӱгарым, Врӱ ден лочышо пудий. Чӱктенат война пожарым; Тулешет йулет тый шке… Чӱктена ме эрык тулым Пич пычкемыш шем лукеш. Эрык илыш, эрык шӱлыш Лиеш мланде кумдыкеш! Тыгаяк шонымашан улыт «Нигунам!», «Ну, чеверын, таҥем, ну,чеверын», «Богатырь- влак ончык - талын!», «Учо», «Родина, тылат» да молат. Тунам А.Бик Сотнур велне илен да пашам ыштен. Кугу Корамас пеле кыдалаш школыш колтеныт, а икмыняр жап гыч Сотнур кыдалаш школыш налыныт. Сар туӱалмеке, вигак сар лоҥгаш ок логал. «Такше тыгай жапыште тыште кияш обидно»,-возен Миклай Казаковлан колтымо ик письмаштыже. Самырык журналист чоныштыжо фашист ваштареш оварыше шыдым почеламут корнылашке шыҥдарен. Лиеш учо -шыде,священный ты учо. Шке элжым йоратыше чыла калык деч! Но ынде мемнан деч чаманымашым ит вучо, Ты учо - шкендын шакше пашат верч! …15 мартыште 1942 ийыште армийыш каен. «Ну,чеверын » почеламутым возен. Нимогай книгашкат пурен огыл. Ну, чеверын. колхоз ялем, Пагыт шуын ойырлаш. Сылне нур ден олыклажым каем мый аралаш. Ну, чеверын, шӱмбел танем, Ок кӱл йӧршын ойгырмет. Йӧратымаш ден пиалетым Каем мые аралаш. Ну, чеверын,йолташем-влак, Мый каем осал бойлаш. Осал мут ден ида шарне, Шем тушманым сеҥымек, Сеҥымаш ден чапым налын, Толам угыч тендан дек… Армийыште А.Бик военный училищым тунем пытара, Калининский ден 2-шо Прибалтийский фронтлаште кредалеш. Латвий мландыште нелын контузитлалтме деч вара кужу жаплан госпитыльыш верештеш, 1945 ий июньышто пӧртылеш. Отечественный сар жапысе лирикыже - марий поэзийын ик эн сай страницыже.Тудо нигунамат ок тоштем да боевой подвиг дене иктӧр шога. Сар да йӧратымаш – нине кок умылымашым тунамсе жап пеш чот лишемден, ойыраш лийдымын кылден.Кунам айдеме йӧрата да шкежат мӱндыр таҥжын, пелашыжын йӧратымыжым шижын шога, тудо патырын кредалеш. «Шижам мый шокшо шӱлышетым. Эре улат тый воктенем. Келшымашнам, чечен жапетым Ты вашпижмаште аралем!» «Вучо, йӧратен, иле,шӱлыклан вуйым ит пу, мемнан садак вашлийшашлан чот ӱшане» - тыгай шонымаш дене Бикын война годсо пӱтынь лирикыже шындаралтын. А. Бикын геройжо война корнышто нравственно ятырлан кушкын, шӱм-чонжым але марте улшо куштыра деч эрыктен, Родиным чот йӧратыше да тушманым ужмошудымо лияш тунемын, тудо лӱддымо салтак да яндар чонан. Тул коклаште тудын тыгай шонымаш шочеш: тыныс илышыш, шочмо суртыш, йоратыме тан дек портылмо корно Берлин гоч эрта. Пӧртылшаш корнем западыш шуйналтын, Чапле сеҥымаш дене тый декет мия. Салтак илышын акшым пала,кажне бой деч вара землянкыш ик шонымаш дене толеш: «Мый таче угыч илыше кодым, тыге ынде мыняр гана. Чыла чытем: осалым, шучкым, Омак чамане илышем. Йолташем – влакемже ӱмыр мучко Ынышт ӧпкеле мыланем.» Илышым чот йӧратыше еҥ гына тиде илыш верч подвигым ыштен кертеш. Тыныс пагыт толмекат, теҥгечысе фронтовик чон ласкам муын ок керт: тудо пуля шӱшкымо, снаряд пудештме пылышыжлан солна, йолташыже-влакым шарна: «Таҥашем-влак малат шӱгарлаште, Мый гын илыше кодым тунам. Малат нуно герой- влак коклаште, Сеҥымашым коденыт мылам... Сар жапыште возымыжым чумырен, вес ийжылан «Толмо корно »книгам луктеш. Поэт мӱндырно вучен илыше еҥлан эн шерге ойжым каласа, тудым ужаш да чон почын мутланаш шонымыж нерген увертара.Сар жапыште еҥ-влакын, ача-аван, ӱдыр-таҥын, пелашын-образышт путынь Родинын образше дене иктыш ушнен. Патриотический шӱлыш дене шындаралтше почеламут-влакым А. Бик тул кокла гыч, атака гыч луктын! Война деч вара поэт творческий пашажым вияҥден колта… Сар жапыште А. Бик республика дене, редакцийла дене, поэт йолташыже- влак денат кылым луштарен огыл. А. Бикын М. Казаковлан возымо серышыж гыч. 1942 ий: Салам, Миклай! Мый тыйым йомдаренам ыле. Возышым-возышым – вашмут уке. Возгалем изишак. Изи сборникым лукнем.Лӱмжо - «Родина , тылат!» Лукташ келшеныт…Таза Лий! Сеҥымашлан ӱшанен, запад велыш ончал. Поэзийым штык мучашеш нумалын, ончыко кай!Тиде кучедалмаш мемнан эрыкна,честьна, илышна верч. Поэзий верчынат кучедалмаш улеш. Чеверын. Толя йолташет. 1944 ий октябрь пайрем кечын «Марий коммунеш» почеламут да проза дене возымо «Шочмо калык лӱм дене» публицистический статьяже печатлалтын. === «Те тулык огыдал» пьесыже === Тиде пьеса ынде йӧршын мондалтын, манаш лиеш. Шке жапыштыже тудо кӱкшын аклалтын.Ким Васинын «Йоча литератур нерген»статьяштыже: «Анатолий Бик Отечественный войнан фронтешыже геройла колышо совет воин- шамычын ешышт верч элнан тыршымыжым ончыкта, тидын дене пырляк вес келге темым тарвата: достойный совет гражданин лияшлан изинекак ямдылалтман. Бикын пьесыже садланак кугу воспитательный характеран лийын. Мир верч кучедалме темым пуртымаш пьесым моткоч злободневныйыш, утларак кӱлешаныш савырнен» === Сар деч варасе сылнымут пашаже === Война деч вара, 1948-1952 ийлаште А.Бик Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутышто тунемеш. Лач тунамак «Чодыра патыр-влак» поэмым да «Опанасын рвезе жапше» поэмын туҥалтыш ужашыжым воза. Анатолий Бик – ныжылге шӱман поэт- лирик. Тудын произведенийлаштыже ме айдемын яндар чонжым, поро кумыжым, чот йӧратен да келшен моштымыжым раш шижына. А.Бик мыланна шуко почеламутым пӧлеклен.Иктышт изирак, весышт ятырлан шукырак улыт. Но кажныштыже ме еҥын ару шӱм-кылжым, йӧратен да ӱшанен моштымыжым, пиалым аклен да тудын верч кучедал моштымыжым ужына «Пиалем», «Салтак моҥго пӧртылеш», «Кузык»… Ятыр возымаштыже поэтын мыскараче кумылжо раш палдырна. А.Бик полмезе тукымлан «Кок йолташ» поэмым (1949), «Те тулык огыдал» пьесым, «Модыш пӧрт» почеламут книгам(1962), «Аршаш» поэма сборникым(1968) да молымат возен. Рвезылык – поэтын туҥ темыже. 1961 ийыште лекше «Шошо мардеж» почеламут ден муро книган лӱмжо гына огыл, а путынь содержанийже леве шошо мардеж гай! А. Бикын марий калык утларакше лирический поэзийын мастерже семын пала. Чынак, тудын эн кугу творческий сеҥымашыже поэзий дене кылдалтын. Но сылнымутышто ыштен кодымо пашаже поэзий кышкареш ок шыне. Уста лирик национальный музыкын эн массовой жаныржым вияҥдымаште кугу суапым ыштен – тудын шомакшылан композитор-влак витле утла мурым возеныт ( «Олмапу пеледме годым», «Ял покшелне, клуб воктене»…). Южышт калык муро семынак кумдан шарленыт. Вес йылме гыч кусарымым поэт чапле школлан шотлен да пашалан эреак мелын лийын. А. Пушкинын «Чыган- влак», М. Лермонтовын «Мцыри», чуваш литературын классикше Н. Ивановын «Нарспи» поэмышт, П. Ершовын «Пугыр имне» почеламутан йомакше да моло почеламутат А. Бикын тыршымыжлан кӧра марий йылме дене йоҥгалташ туҥалыныт. Поэт литература темылан ятыр статьям, рецензийым возен. 1976 ийыште Кугу Отечественный сар жаплан полеклалтше «Тул вӱд вошт» романжын икымше книгаже лектын. Пытартыш ийлаште автор тудым ӱмбакыже возен, но пашажым, тыгак ятыр моло творческий шонымыжым мучашке шуктен кертын огыл - 1980 ий декабрьыште ӱмыржо лугыч лийын. === Йолташыже-влак порын шарнат === К.Васин поэтын творчествыжым веле огыл, тудым шкенжымат пеш сайын пален. Эше сар деч ончычак, «Ямде лий» газетыште йоча творчестве полкам вуйлатымыж годым, А. Бик сераш гына туҥалше Ким Васинлан ой-каҥаш дене полшен.Шуко жап эртымеке, калык писательже 1995 ийыште тауштен шарналтен: «Мыланем сылнымутым йӧраташ вийым» А.Бик пуэн шоген. Икымше ойлымашем, почеламутем-влак лач тудын гоч эртеныт…Анатолий Бик нерген очеркым сераш тӧчышым,но иканаште шым керт (Чыла шарнаш шӱмлан пеш йӧсо, Анатолий сай йолташ ыле, ме кумытын – А.Бик, Ал.Ток, К.Васин- пеш келшена ыле, мемнам Ким- Бик- Ток маныт ыле. К.К. Васин Анатолий Бик нерген эн сай возымыжо – «Поэзия жизни» литературно- критический очерк, тудо «Восхождение» книгаш савыкталтын. Васин дене таҥастарымаште С. Вишневский студент годсо йолташыж нерген шагалрак серен, но А. Бикын поэзийжым аклаш тудат сай деч сай шомакым муын. «Мастарлык – писательын вийже» статьяштыже лудына: А. Бик шуко произведенийже калык деке шуын. Теве «Мыйын шӱдырем» почеламутшымак налаш. Тудо хрестоматийышкат пурен да М.Казаковын «Мый Москваште каем» почеламутшо семынак Марий калыклан моткоч палыме да йӧратыме лийын. Мыйын шонымаште, тудын ятыр почеламутшымат калык пала. Тыгай почеламутлан мый тудын «Трактористка Оксина», «Памаш корно», «Вичкыж – вичкыж мардежет», «Мемнан таҥна комсомол» да молымат шотлен кертам. Нине почеламутлан жапше годым композитор-влак мурым возеныт…А.Бикын ятыр почеламутшо калыкмут семын йоҥгалтеш да шӱмеш кодеш…Лудын лекмеке, шонен шинчет: поэт Америкым почын огыл, тыйын шонен коштметым гына каласен , но пеш сылнын.(С. Вишневский 1966) == Тӱҥ произведенийже-влак == * Илыш муро : почеламут-вл. [Песня жизни : стихи]. Йошкар-Ола, 1937.48 с. * Мыйын шӱдырем : почеламут-шамыч [Моя звезда : стихи]. Йошкар-Ола, 1940.48 с. * Толмо корно : почеламут-шамыч [Пройденный путь : стихи]. Йошкар-Ола, 1946. 48 с. * Кок йолташ ; Окачи : поэма-вл. / А.Бик, В.Бояринова. [Два друга ; Окачи : поэмы]. Йошкар-Ола, 1949.40 с. * Тыныс эр : почеламут-вл. / А.Бик, М.Большаков [Мирное утро : стихи для детей]. Йошкар-Ола, 1951. 56 с. * Опанасын рвезе жапше : поэма // Пеледме корно : марий лит. антологий. Йошкар-Ола, 1951. С. 300—308. * Шошо мардеж : почеламут ден муро-вл. [Весенний ветер : стихи, песни]. Йошкар-Ола, 1961. 128 с. * Модыш пӧрт : почеламут-вл. [Игрушечный домик : стихи]. Йошкар-Ола, 1962. 36 с. * Шыде вате Варвара: йомак//Ончыко. 1964. № 3. С. 107—109. * Лирика блокнот гыч : почеламут-вл. // Ончыко. 1964. № 6. С. 58—60. * Почеламут-влак//Ончыко. 1965. № 6. С. 95—96. * Корно ӱжеш : лирика [Дорога зовет]. Йошкар-Ола, 1965. 96 с. * Калык мут семын ; Лирика : почеламут-вл. // Ончыко. 1967. № 4. С. 82-85. * Аршаш : поэма-вл. [Букет : поэмы]. Йошкар-Ола, 1968. 40 с. * Мыйын шӱдырем: почеламут// Ончыко. 1972. № 6. С. 19—20. * Шӱм саска : почеламут, муро, поэма [Плоды сердца : стихи, песни, поэма]. Йошкар-Ола, 1974. 184 с. * Тул-вӱд вошт : роман. 1-ше кн. [Сквозь огонь и воды]. Йошкар- Ола, 1976. 280 с. * У ялын сӱанже : поэма//Ончыко. 1981. № 2. С. 12—17. * Каватӱр гыч каватӱрыш : почеламут, муро, поэма-вл. [От горизонта до горизонта : стихи, песни, поэмы]. Йошкар-Ола, 1990. 136 с. == Вес йылмыш кусарыме произведенийже-влак == * Лирика ; Сонеты / пер. А.Казакова, С.Макарова, В.Панова // На земле марийской. Йошкар-Ола, 1967. С. 46—50. * Лирика : стихи, поэмы. Йошкар-Ола, 1971. 96 с. * Желание : стихи / пер. А.Казакова // Север. М., 1972. № 9. С. 4. * Если б, скажем, ты стала рекою... : стихи / пер. А. Ойслендера // Песнь любви. Т.2. М., 1972. С. 122. * На закате ; Есть в глазах твоих...: стихи / пер. А. Казакова, А.Ойс- лендера // Песня, ставшая книгой : рожденная Октябрем поэзия. М., 1972. С. 375. * Наташа — учительница : стихи для детей / пер. В.Борисова. Йошкар-Ола, 1976. 16 с. * Разговор о счастье ; Песня ; Где ты ? : стихи / пер. В. Панова // Дружба. Йошкар-Ола, 1976. С. 49—51. * Руки ; Возвращение : стихи / пер. В. Панова // Между Волгой и Уралом. Йошкар-Ола, 1978. С. 80—81. * Стихи //Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1979. С. 125—130. * На закате / пер. А. Казакова. // Песня, ставшая книгой : рожденная Октябрем поэзия. 3-е нэд. М., 1982. С. 351—359. * Стихи//Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1984. С. 111—118. * Песня ; Где ты ? ; Моя эстафета : стихи / пер. В.Панова // Братство песенных сердец. Йошкар-Ола, 1990. С. 36—37. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Майн М. Анатолий Бикын кум поэмыже // Марий коммуна. 1949. 22 июля. * Чалай В. Рвезылыкын мурызыжо // Марий коммуна. 1965. 19 дек. Вишневский С. Мастарлык — писательын вийже // Ончыко. 1966. №3. С. 106-112. * Васин К. Поро муро // Ончыко. 1975. N9 6. С. 93—98. * Васин К. Поэзия жизни // Восхождение. Йошкар-Ола, 1984. С. 3—16. Зайниев Г. Лирикыже подвиг дене иктӧр // Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 114—126. * Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справ. Йошкар-Ола, 1988. С. 25-29. * «Ӱмыр кӱчык-кужу дене огыл...» // Ончыко. 1995. № 12. С. 123—132. Васин К. Поэзия жизни // Мишкан — песнь моя. Йошкар-Ола, 1998. С. 236—239. * Зайниев Г.З. Ты шӱдыр ок йом нигунам // Эр элем — эрвелем : очерк, шарнымаш. Йошкар-Ола, 2004. С. 3—61. * Биктышева Т. Поэт, писатель А. Бикын илыш-корнысо палыдыме лаштык // Актуальные проблемы финноугроведения. Бирск, 2004. С 141—145. * Бурков Л. А. Бикын творчествыже // Психолого-педагогические проблемы совершенствования системы повышения квалификации. Йошкар-Ола, 2005. С. 89—92. * Илыш мурызо // Ончыко. 2005. № 12. С. 99—102. * МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 49. == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20221016095255/http://libmap.bashnl.ru/node/827 Анатолий Бик.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20210410114105/http://wiki02.ru/encyclopedia/Bik_Anatoliy_Ivanovich/t/2065 Бик (Бикмурзин) Анатолий Иванович.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160406010132/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9511-bik-bikmurzin-anatolij-ivanovich Бик (Бикмурзин) Анатолий Иванович.]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/798280-anatoliy-bikmurzin-mariyskiy-syn-bashkirskoy-zemli-k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-pisatelya/ Анатолий Бикмурзин – марийский сын башкирской земли (к 100-летию со дня рождения писателя).]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 107-110.] # В.Б. Исенеков «Арслан тукым». Йошкар-Ола, Марий книга издательстве, 1985.- 114с. # «Марий Эл» газет: «Пеледыш гай муро». Г. Зайниевын статьяже , 1990ий 19 декабрь, 4с. # «Марий Эл» газет: «Мурем, еҥ чоным тый авалте…». Г. Зайниевын статьяже №26,37, 42.-с.4 # «Ончыко» журнал, «Ӱмыр кӱчык – кужу дене огыл». Г. Зайниевын статьяже, 1995,№12, 123-132с. # «Ямде лий» газет, «Ныжыл йӱкан мурызо». Г. Зайниевын статьяже 1995,№ 52, 3 с. [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий почеламутчо-влак]] bl11pcg1e7mewlnezv8wf8pvqwlorgx 0 13604 203351 200078 2026-05-23T00:05:00Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 203351 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Ахмет Асылбаевич Асылбаев |оригинал лӱм = Ахмет Асаев |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = |возымаш = |шочмаш дене лӱм = Ахмет Асылбаевич Асылбаев |тыршымаш алан = [[серызе]], [[шанчызе]], [[журналист]], [[кусарыше]], [[драматург]] |шочын = 15.06.1912 |шочмо вер = [[Россий империй]], [[Ӱпӧ губерний]], [[Пӱрӧ уезд]], [[Елтек]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Россий империй}}<br /> {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |подданство = |колен = 16.11.1999 |колымо вер = [[Йошкар-Ола]] |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = [[Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже]], [[Марий АССР Президиум Верховный Совет]]ын Чапкагазше, [[Марий АССР Президиум Верховный Совет]]ын Чапкагазше, [[Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо|Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынын]] Чапкагазше |сайт = |Commons = }} '''Ахмет Асаев''' (Ахмет Асылбаевич Асылбаев) ({{Шочын|1912|06|15}}, [[Россий империй]], [[Ӱпӧ губерний]], [[Пӱрӧ уезд]], [[Елтек]] ял – {{Колен|16|11|1999}}, [[Йошкар-Ола]]) – [[марий]] [[серызе]], [[шанчызе]], [[журналист]], [[кусарыше]], [[драматург]], [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1943), [[Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (1982). == Илыш корныжо == Ахмет Асаев [[1912]] ий [[15 пеледыш|пеледыш тылзын 15-ше кечынже]] [[Россий империй]] [[Ӱпӧ губерний]] [[Пӱрӧ уезд]] [[Елтек]] ялыште кресаньык ешеш шочын. Бирск оласе педагогический техникумышто, вара [[Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт]]ышто шинчымашым поген. 1935 ийыште, институтым тунем пытарымек Марий обком ВЛКСМ-ште инструктор должностьышто лийын, Параньга педучилищын директоржылан тыршен. 1939 ий гыч Марпединститутышто кугурак туныктышо. [[Кугу Ачамланде сар]] тӱҥалме годым Совет Армийыште лийын. 1943 ийыште черлан кӧра мӧҥгыжӧ пӧртылмек [[Марий Эл (газет)|«Марий коммуна»]] газет редакцийыште пашам ыштен. Тудо ийынак Марий книга савыктышын вуйлатышыжлан шогалтат. 1946 ий гыч [[В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт|МарНИИ]]-н шанче пашаеҥже, 1961 ий гыч [[Ончыко (журнал)|«Ончыко»]] журналын тӱҥ редакторжо. 1935 ийыште савыкталташ тӱҥалын. Тыгай статья да монографий-влакым возен: «М. Шкетанын творчествыже» (1935), «Марийская литература периода Отечественной войны» (1945), «Проза М. Шкетана» (1948), «Творчество Г. Ефруша» (1952), «Марий литература нерген» («О марийской литературе») (1957), «С.Г. Чавайн» (1959). Тыгак «Очерки марийской литературы» пашан ик авторжылан шотлалтеш. Тудо кыдалаш школышто тунемше-влаклан хрестоматийым, шочмо йылме дене учебный пособийым ямдылен. 1950-ше ийла гыч тӱҥалын А. Асаев сылнымутан произведений-влакым возаш тӱҥалеш – очерк, ойлымаш, пьесе. Тудыш шукияш паша лектышыжлан «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман шотлалтеш, 60-шо ийлаште марий ялын илышыжлан пӧлеклалтше. Возымо пьесыже-влак: «Ӱжара мурызо», «Клятвенная береза» – «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман почеш. А. Асаеывын сылнымутан произведенийже, статьяже-влак руш йылме дене лектыныт. А. Асаев – КПСС-ын, 1943 ий гыч Писатель Ушемын членже лийын. Литератур да печатьым вияҥдымылан [[Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] лӱмым пуэныт. == Тӱҥ шанче пашаже-влак == * М. Шкетанын драматургийже; М. Шкетанын ойлымашыже-шамыч нерген; Первый марий роман [Драматургия М. Шкетана; Рассказы М. Шкетана; Первый марийский роман] // Марий литература: лит.-крит. статья-шамыч. Йошкар-Ола, 1950. С. 117–187. * Марий литература нерген: статья-вл. [О марийской литературе: статьи]. Йошкар-Ола, 1957. 168 с. * Чавайн С.Г.: Илышыж ден творчествыже [Жизнь и творчество С.Г. Чавайна]. Йошкар-Ола, 1959. 240 с. * Сергей Чавайн: очерк жизни и творчества. Йошкар-Ола, 1963. 144 с. * Зарождение и развитие марийской литературы в период 1905–1929 годов // Очерки истории марийской литературы. Ч. 1. Йошкар-Ола, 1963. С. 53–100. == Тӱҥ сылнымут произведенийже-влак == * Мургайык ден кӱслезе: ойлымаш-вл. [Певчая птица и гусляр: рассказы]. Йошкар-Ола, 1962. 58 с. * Товатлыме куэ: драма // Ончыко. 1968. № 1. С. 59–100. * Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. Йошкар-Ола, 1971. 416 с. * Ӱжара мурызо: пьеса-вл. [Певец зари: пьесы]. Йошкар-Ола, 1978. 102 с. * Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. Йошкар-Ола, 1985. 320 с. * Литературышто мыняр классик уло? // Марий коммуна. 1990. 21 дек. * Курымаш-влак: драм. повесть-хроника // Ончыко. 1992. № 3. С. 13–58. * Юлмар ден Юмын ӱдыр: пьеса-вл. [Юлмар и дочь бога: пьесы]. Йошкар-Ола, 1996. 212 с. * Чимож ден Мормыж: трагикомедий // Ончыко. 1999. № 10. С. 67–94. == Руш йылмыш кусарыме произведенийже == * Земное притяжение: роман / пер. В. Чубаковой. Йошкар-Ола, 1968. 272 с. == Театр постановкыжо-влак == * Товатлыме куэ: драма [Клятвенная береза]. (Мар. театр) 1967. * Ӱжара мурызо: драма [Певец зари]. ( Мар. театр) 1978. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Черных С. Сай тӱҥалтыш // Марий коммуна. 1958. 18 март. * Черных С. Критик-литературовед А.А. Асылбаев // Марий коммуна. 1962. 15 июнь. * Черных С. Марий роман – кушмо корнышто // Ончыко. 1970. № 3. С. 104–109. * Семенов М. У книгам ончалын // Ончыко. 1971. № 6. С. 109–110. * Иванов А. Кызытсе ял нерген роман // Марий коммуна. 1972. 19 март. * Иванов А. Критик, прозаик, драматург // Марий коммуна. 1972. 15 июнь. * Ибатов С. Тошто гыч у шочеш // Ончыко. 1972. № 3. С. 105–112. * Васин К. Писатель глубоких раздумий // Мар. правда. 1972. 15 июня. * Иванов А. Постигая правду жизни // Мар. правда. 1982. 11 июня. * Иванов И. Волгыдо кумылан талант // Марий коммуна. 1982. 11 июнь. * Зайниев Г. Такыртыдыме корно дене // Марий коммуна. 1987. 14 июнь. * Кульбаева Н. Из прошлого в будущее // Мар. правда. 1992. 17 июня. * Зайниев Г. Ошвичыжат, эргыжат // Кугарня. 1997. 12 июнь. * Зайниев Г. Служение родному слову // Мар. правда. 1997. 12 июня. * Зайниев Г. Вучат у шошо да кеҥеж... // Ончыко. 1999. № 10. С. 62–66. * Зайниев Г. Сылнымутлан пуымо ӱмыр // Кугарня. 2003. 24 янв., 7, 21 фев., 21 март, 18, 25 апр. == Чап == * [[СССР Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (1943). * [[Марий АССР Президиум Верховный Совет]]ын Чапкагазше (1957, 1962). * [[Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже]] (1982). * [[Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо|Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынын]] Чапкагазше (1997). == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20190527054401/http://aboutmari.com/wiki/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 Ахмет Асаев.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20200920082211/http://libmap.bashnl.ru/node/964 Ахмет Асылбаевич Асылбаев.]{{ref-ru}} * [http://marihistory.ru/2011-01-01-20-07-03/2059-2012-01-08-21-48-48.html Асылбаев Ахмет Асылбаевич (Ахмет АСАЕВ).]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. – Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. – 752 с. С. 75–78.] [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий журналист-влак]] [[Категорий:Марий шанчызе-влак]] [[Категорий:Марий драматург-влак]] 9zjtfqdczcvpfttgsmxyiminx7r9hld 0 13636 203352 201751 2026-05-23T00:09:26Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 203352 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Юрий Владимирович Байгузин |оригинал лӱм = Юрий Байгуза |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = |возымаш = |шочмаш дене лӱм = |тыршымаш алан = [[серызе]], [[драматург]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]] |шочын = 7.09.1959 |шочмо вер = [[Башкир АССР]], [[Мишкан кундем]], [[Тӧргымтӱр]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |подданство = |колен = 28.04.2004 |колымо вер = [[Марий Эл]], [[Маскасола кундем]], [[Сенькан]] ял |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = |сайт = |Commons = }} '''Юрий Байгуза''' (Юрий Владимирович Байгузин) ({{Шочын|1959|09|7}}, [[Башкир АССР]], [[Мишкан кундем]], [[Тӧргымтӱр]] ял — {{колен|28|04|2004}}, [[Марий Эл]], [[Маскасола кундем]], [[Сенькан]] ял) — [[марий]] [[серызе]], [[почеламутчо]], [[кусарыше]], [[драматург]], [[Россий Серызе-влак ушем]]ын йыжъенже (1998). == Илыш корно == Юрий Байгуза 1977 ийыште [[Марий кугыжаныш университет]]ыш тунемаш пурен, тунамак марий калык йомак-влакым руш йылмыш кусарен. 1978 ийыште [[Москосо М. Горький лӱмеш Литуратур институт]]ыш кусарыше-влакым ямдылыме группыш куснен, [[Россий Серызе-влак ушем]]ын стипендиатше лийын. Вара комсомол обкомышто библиотекарьлан пашам ыштен. 1984 ий январьыште [[Ямде лий (газет)|«Ямде лий»]] газет редакцийыште тыршен. Тушечак тудым Совет Армий радамыш налыныт. 1984–1986 ийлаште армийыште служитлен. Армий деч вара угыч тошто паша верышке пӧртылеш. 1991 ий гыч [[Кугарня (газет)|«Кугарня»]] газет редакцийын ответственный секретарьже. 1992 ийыште тудо шке пӱрымашыжым [[М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр]] дене кылда, режиссерын  полышкалышыже лиеш. 1998 ий гыч [[Россий Серызе-влак ушем]]ын йыжъенже. Юрий Байгузан ӱмыржӧ моткоч эр кӱрылтын. Тудым [[Маскасола кундем]]ысе [[Сенькан]] ял шӱгареш тойымо. == Сылнымут корно == Возаш школышто тунеммыж годым тӱҥалын. Икымше почеламутшо да статьяже-влак «Ямде лий» да «Ленинец» газетлаште савыкталтыныт. Тыгак 1986 ийыште [[Ончыко (журнал)|«Ончыко»]] журналыште кок почеламутшо савыкталтын: <blockquote> '''Эр''' Пундашдыме канде кава<br /> Ужатыш ший тылзым умбак.<br /> Чевер оҥан ош пыл шава<br /> Куаным Пӱнчер ял ӱмбак.<br /> Тора гыч, чылам чонаҥден,<br /> Тӱням саламла ӱжара.<br /> Эр кече тойлалме чаҥ ден<br /> Пиалым пашаште сӧра.<br /> Тарваныш лыжга лай мардеж:<br /> У ныжыл сем лекте шыман.<br /> Да Тӧргым вӱд тыйын лӱмеш,<br /> Чӱчкалын, тавалтыш чолган.</blockquote> <blockquote> '''Кас''' Тӱрлен мотор тӱрым<br /> Кундем урвалтеш,<br /> Заҥгар кава тӱрыш<br /> Кас кече иеш:<br /> Шарен шулдырлажым<br /> Ӱда ший йолвам,<br /> Йочан кок шинчажым<br /> Урга омылан.</blockquote> Тыгак Юрий Байгузан «Тый от тол тетла мемнан кундемыш…» почеламутшо «Ончыко» журналыште 1987 ийыште савыкталтын. <blockquote> '''Тый от тол тетла мемнан кундемыш…''' Тый от тол тетла мемнан кундемыш,<br /> Ял воктене от уж садымат.<br /> Эх, мемнан-влак, сай айдемым<br /> Родылак шарнат да сагынат.<br />Толынат тора гыч Коклалоҥгыш.<br />Койышет келшен гын я чонет,<br /> Калык, жапын лончым тутыш лоҥын,<br /> Вашлийнеже угыч тый денет.<br /> Юэо ямде, лектын Тӧргым серыш,<br /> Пушыш шинчын, толкын вач ияш.<br /> Южо Сарманай ӱмбалне эрым<br /> Ямде тул воктене вашляш…<br /> Тый гает чылт ер воктене ото:<br /> Шӱлыкан, йомартле,кумылзо;<br /> Кундемем ӱмбалне тыйын сото,<br /> Морко вел пӱртусын мурызо.<br /> Тый от тол тетла мемнан кундемыш,<br /> Ял воктене от уж садымат.<br /> А мемнан-влак поро, сай айдемым<br />Родылак шарнат да сагынат.</blockquote> [[Марий кугыжаныш университет]]ыште да [[Москосо М. Горький лӱмеш Литуратур институт|Литератур институтышто]] тунеммыж годым почеламут-влакым возкален да калык йомак-влакым руш йылмыш кусарен. Тудын икымше эн кӱлешан произведенийже – «Эмукан памаш» – 1990 ийыште «Саман» альманахыште савыкталтын. Тудын возымо пьесыже-влак: «Порсын лӱҥгалтыш» (1992), «Поргем ӱмбалне ӱжара» (1998), «Окса тул» (1999, [[Пектеев, Василий Александрович|В. Пектеев]] дене пырля сереныт), «Кресӱдыр» (2000) да «Шӧртньӧ лудо» (2002, В. Пектеев дене пырля).   Шуко пьесыже [[М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр]]ын сценыштыже ончыкталтын. Тугак Ю. Байгуза марий йылмыш ятыр пьесым кусарен. Тудын произведенийже-влак келге философий шӱлышан, калык ойпого негызеш чоҥымо улыт. == Тӱҥ произведенийже-влак == * Эр. Кас: почеламут-влак // Ончыко. 1986. № 3. С. 58. * Тый от тол тетла мемнан кундемыш... Почеламут // Ончыко. 1987. № 2. С. 72. * Чинче падыраш: ойлымаш // Ямде лий. 1987 * Чинче падыраш: ойлымаш // Эрвий. Шочмо кече. Йошкар-Ола, 1988. С. 42-45. * Эмукан памаш: повесть // Саман. 1990. № 3. С. 22–55. * Порсын лÿҥталтыш: драме // Ончыко. 1993. № 6. С. 91–129. * Порсын лÿҥталтыш: драме // Кызытсе марий литератур: 11 кл. хрестоматий / Р.А. Кудрявцева ямдылен. Йошкар-Ола, 1995. С. 180–213. * Поргем ÿмбалне ÿжара: пьесе // Ончыко. 1999. № 6. С. 90–124. * Кресÿдыр: шулыкан койдарчык // Ончыко. 2001. № 1. С. 116—154. * Шöртньö лудо: койдарчык / Ю. Байгуза, В. Пектеев // Ончыко. 2002. № 5. С. 90–145; Марий Эл. 2001. 22-25, 27 нояб. * Таче – шочмо кече: психологический драме // Ончыко. 2002. № 10. С. 150-172. * Шнуй пызле: пьесе // Ончыко. 2003. № 11. С. 78—90. == Театр постановкыжо-влак == * Порсын лӱҥгалтыш: драме (Марий театр) 1992, 1999. * Окса тул: калык комедий (С. Чавайнын произведенийже почеш) / автор-влак: Ю. Байгуза, В. Пектеев (Марий театр) 1994, 1999. * Поргем ӱмбалне ӱжара (Марий театр) 1998. * Кресӱдыр: шӱлыкан комедий (Марий театр) 2000, 2017 * Шӧртньӧ лудо: комедий / автор-влак: Ю. Юайгуза, В. Пектеев (Марий театр) 2002. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Андреев И. Ончыклыкна — шкенан кидыштак // Ончыко. 2004. № З. С. 87-88. * Бояринова Г. Проблема характера в современной марийской драматургии. Йошкар-Ола, 2005. С. 109–110. * Бояринова Г. Художественные особенности драмы Ю. Байгузы «Шелковые качели» // Актуальные проблемы межкультурных и межъязыковых контактов // II Грузовские чтения. Йошкар-Ола, 2007. С. 77–81. * Бояринова Г. Поэтика драмы Ю. Багйузы «Сегодня – день рождения» // Языковые контакты Поволжья. Языки, литература и культура народов полиэтнического Урало-Повольжья. Йошкар-Ола, 2011. С. 321–324. * Бояринова Г.Н. [http://csfu.mrsu.ru/arh/2013/1/28-32.pdf Художественное оформление драматургии Ю. Байгузы // Финно–угорский мир. 2013. № 1. С. 28-32.] {{ref-ru}} * Бояринова Г. Марий сылнымутышто у форман, у содержаниян драме // Ончыко. 2008. С. 179–187. * Бояринова Г. Ю. Байгузан «Таче – шочмо кече» психологический драмыже // Марийская филология. Йошкар-Ола, 2012. Вып. 8. С. 24–30. * [https://web.archive.org/web/20170609185827/http://vestnik.marsu.ru/view/journal/archive.html?id=40 Бояринова Г.  Вклад Ю. Байгузы в марийскую драматургию // Вестник МарГУ. 2016. 3(23). С. 55–59.] {{ref-ru}} * Васинкин А. Чонжо калык верч азапланен // Ончыко. 2006.  № 5. С. 174–181; № 6. С. 90–108. * Горохова А. Порсын лӱҥгалтыш волгыдо шӱлышым шындара // Марий Эл. 2007. 18 авг. * Йолташ дене чеверласыме мут // Марий Эл. 2004. 30 апр; Кугарня. 2004. 30 апр. * МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 39. * Талантливому драматургу было бы пятьдесят // Дружба. 2009.  № 98. * Тимиркаев А. «Чоныштем пьесе гына атыланен шочеш…» // Ончыко. 2001. №1. С. 114–115. * «Тый от тол тетла мемнан кундемыш, ял воктене от уж садымат» // Кугарня. 2014. 9 май. С. 10. === Шарнымаш === Юрий Байгуза нерген тукым акаже Галина Кучукаевна Сайпашева: {{Cquote| Ешыште кум икшыве лийыныт: Юра, Юля, Эдик. Лариса кызыт Йошкар-Ола воктене Сеньканыште ешыж дене ила, шочмо аважымат пеленже налын Эдик М. Шкетан лӱмеш театрыште декораторлан тырша. Байгуза кочашт Ӱпысӧ церковно-приходской школым тунем лектын, школышто ыштен. Тудо Кугу Ачамланде сареш йомын, пеш ушан лийын. Юран ачаже, Володя, колхоз гаражым вуйлатен. Аваже почтальонкылан ыштен. Йоча-шамыч ача деч посна кушкыныт. Ачан еш гыч кайымыж годым Юра школышкат каен огыл ыле. Икшыве-влакым ава ден ковашт ончен куштеныт. Юра изиж годым чыла палаш тыршыше йоча лийын. Кочаж гай ушан кушкын. Книгам лудаш чот йӧратен, книгам ӧлте дене нумал толеш ыле. Урокым ышташ тӱҥалмеке, иктаж-кӧ иктаж-мом йодын толын гын, Юра «Тидымат от пале мо?» манын. Тудо велосипед дене кудалышташ моткоч йӧратен. Садлан ялыште тудым «мардеш орва» маныныт. Кугу Соказа кыдалаш школым сайын тунем лектын. Школышто тунеммыж годым спектакыльыште модын. Кушташ моткоч тале ыле. Спортым йӧратен. Ече дене писын коштын. Районысо Сабантуйлаште велосипед дене ӱчашен, сеҥышыш лектын. Школышто А. И. Игнатьевын вуйлатыме «Шахмат» кружокыш коштын. Пеш мыскараче лийын. Тудым ялыште чыланат йӧратеныт. Шкеже йоча-влаклан шӱман лийын. Школышто тунеммыж годым газетыш возкален. 9 классыште тунемше ала-кушеч печатный машинам муын конден, пеш печатла ыле. Изиж годым пырля йӱштылаш коштынна. Кайымыж годымак кум-ныл мутан почеламутым каласенат пуа ыле (Кугарня. 2014. 9 май. С. 10).}} '''Л. Русиеван шарнымашыж гыч:''' Ю. Байгузин (Байгуза) «Порсын лӱҥгалтыш» пьесе-притчым марий литературлан 2005 ийыште лекше программыш пуртымылан пеш йывыртенам ыле: вет 11 классыште тунемше икшыве Ю. Байгузан возымыж гай произведений-влакым лудаш школ гычак кумылаҥ кайышаш. Мутат уке, первый гана землякнан пьесыже-влакым лудаш шичмеке, нимом от умыло гай чучеш. Йомак але фантастике? Лудшо тидым кузе умыла? Нине да моло йодыш-влаквуйышто пӧрдын нальычю Но лудманак. Шочмо йылме поянлыкетым сайынак палет да умылашак тыршет гын, умылет. Тылеч вара мый тудын кажне произведенийжым лудынам. Ом умыло гын, уэш-пачаш лудам. Кажне мутшо, ойжо ушым, чоным пудыратат, веет пьесыже-влакым тымарте марий литературышто лийдыме формо дене возен. ''(Кугарня. 2014. 9 май. С. 10)'' === Г. Бояринова. Марий сылнымутышто у форман, у содержаниян драме === Юрий Байгуза  «Порсын лӱҥгалтыш» драмым 1993 ийыште возен. Лекмекыже, тудо вигак шкенжын оҥай формыжо да келге шонымашыш дене шукыштым ӧрыктарен, вет марий драматургийыште тымарте тыгай сынан пьесе лийын огыл. Чынжымак, автор пьесыште тыглай огыл эпизодла, марий калыкын духовный илышыж дене кылдалтше символ сынан образ ден, сӱретлагоч илышын тӱрлӧ шӧрынжым почын пуа, тудын нерген вискален шонкалаш тарата. <…> Драмысе персонаж-влакат шке сынан улыт, автор нуным иктешлен ончыкта, шукынжо маске семын койыт. Ю. Байгуза драмыштыже ик семын шкеныштым кучышо да шонымашым иктешлыше тип-влак дене палдара. Пьесын тӱҥ геройжо, Тудо, шуко жап тӱня мучко коштын, шочмо кундемышкыжат толын коштеден, вет тыште тудлан эн лишыл еҥ-влак илат: аваже, йӧратыме ӱдыржӧ, пошкудо-шамыч. <…> Драмын геройжо-влак тӱрлӧ шӧрынан койыш-шоктыш семын огыт почылт, нуно социальный да мер илыш кончышым иктешлат, абстрактно ончыктат. Ик семынже знаковый фигур семын койыт гын, южгунамже «илыше» характер семынат палдарнат. Шукынжо посна айдеме семын огыл, а социальный да мер системын еҥже гай койыт. <…> Драмыште действий кызытсе жапыште Марий мландыште шога. Коеш, автор тудым посна мланде да историй жап дене кылден… Действий моткоч кугу кумдыкан, тидыже, ик семын, посна историй татыш экскурс лийме денат кылдалтын, тыгодым фактический материал конкретика сынан огыл гынат, тудын могай жап дене кылдалтмыжым шижаш неле огыл. Тыгак Тудын тӱня мучко коштмыжо, тидын нерген каласкалымыже, келге шонышыжо сылнымутын кумдыкшым да жап палыжым лопкаҥдат. <…> Драме контраст полшымо дене чоҥалтын. Тудо пролог да шым сӱрет гыч шога. Кок вий кучедалеш. Конфликт эн ондак идей дене кылдалтын. Тудыжо идеологий, нравственность, экологий, философий шӧрынла гоч кая. Пьесыште пеш кугу ӱчашымаш почылтеш, нуно почылтшо улыт. Шонкалымаш-ӱчашымаш-влак произведенийлан кӧргӧ чымалтышым пуат. Пьесын тӱҥ геройжо системылан ваштареш шкет шога. Тыгак автор калыкын шонымашыже молан тыгай лиймым эскера. Тыге кок тӱрлӧ илыш умылымашым ваш шогалта. <…> ''(Ончыко. 2008. С. 179–187)'' == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20160804055949/http://aboutmari.com/wiki/%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0 Юрий Байгуза.]{{ref-ru}} * [http://www.marihistory.ru/2011-01-01-19-53-52/606-2011-04-24-09-51-05.html Байгузин (Байгуза) Юрий Владимирович.]{{ref-ru}} * [https://mishred.ru/society/1946-v-kraevedcheskoy-biblioteke-proshel-urok-pamyati-posvyaschennyy-55-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-mariyskogo-pisatelya-i-dramaturga-yuriya-bayguzy.html В краеведческой библиотеке прошел урок памяти, посвященный 55-летию со дня рождения марийского писателя и драматурга Юрия Байгузы.]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20210620164331/http://libmap.bashnl.ru/node/833 Юрий Байгуза.]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 83-85.] # Васинкин А. Чонжо калык верч азапланен // Ончыко. 2006.  № 5. С. 174–181; № 6. С. 90–108. [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий почеламутчо-влак]] sul0d3eyza92aufqyw864abp7okz1jg 0 22609 203354 202162 2026-05-23T01:05:51Z ~2026-30841-99 16635 /* Ӱмыргорно */ 203354 wikitext text/x-wiki [[Файл:Алексеев_Алексей_Геннадьевич.jpg|мини|375x375пкс|Алексеев Алексей Геннадьевич]] '''Алексей Алексеев''' (Алексей Геннадьевич Алексеев) ({{Шочын|1974|10|16}}, [[Йошкар-Ола]]) — [[марий]] [[серызе]], [[кинорежиссёр]], [[актёр]]. == Ӱмыргорно == Алексей Геннадьевич Алексеев — 16 октябрьыште 1974 ийыште Йошкар-Олаште, Марий Элыште шочын.1990 ийыште Национальный президент интернат-школым тунем пытарен. 1990-1994 ийлаште [[И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледж]]ыште театр пӧлкаште шинчымашым налын. Колледжыште тунеммыж годымат, варат [[Марий самырык театр]]ыште актерлан пашам ыштен. Тыгак Алексей Алексеевын [[муро|мурыжо-влак]] шке семыш дене куандарат. 1994 ийыште Марий Эл правительствын направленийже почеш [[Эстоний]]ыш тунемаш логалын. 1994-2000 ийлаште [[Таллинн университ]]етысе тӱвыра факультетын фильм да видео пӧлкаште тунеммеке, документальный кинон режиссёржо дипломым налын. Диплом пашаже – Эстонийысе «Эстинфильм» кинокомпанийыште ышталтын. 2003 ийыште [[Этномедий|«Этномедий»]] кинокомпанийым ыштен. 2008 ийыште искусствоведений магистр дипломым – кино да медиа сымыктыш дене Балтийский школышто арален. Алексей Алексеев видео специалистлан Таллинн университетысе инфотехнологий пӧлкаште пашам ышта да эше Сауэ гимназийыште аудиовизуальный видеоурок-влакым вӱда. Тудо ятыр этнографический фильмым войзен: [[Шемъер (кинофильм)|«Шемъер»]] (1997), [[Морко сӱан|«Морко сӱан»]] (1998), [[Чумбылат курык|«Чумбылат курык»]] (2000), [[Пеледыш айо|«Мыры айо»]] (2005), [[Кӱсӧ памаш|«Кӱсӧ памаш»]] (Урал марий-влак нерген, 2009), [[Мӱкш отар|«Мӱкш отар»]] (2010), [[Акпатыр чочой|«Акпатыр чочой»]] (Киров марий-влак нерген, 2011), [[Сӱрем (кинофильм)|«Сӱрем»]] (Моркышто эртаралтше [[Сӱрем (пайрем)|Сӱрем]] нерген, 2013) [[Шкетанын мландышытыже|«Шкетанын мландышытыже»]] (Шкетанын илышкорныжо нерген, 2014), [[Угинде (кинофильм)|«Угинде»]] (Татарстныште илыше марий-влак нерген, 2016) да молат.  Кажне фильмже кинофестивальыште таҥасен да тӱрлӧ элыште ончыкталтын. Мер илышыштат Таллин Марий ушемын еҥже улеш да марла куштымаш мастер-класс-влакым тӱрлӧ вере эртара. == Алексей Алексеевын мурыжо-влак == 1990-1994 ийлаште Марий Самырык театрыште пашам ыштыме годым Алексей Алексеев театрын концерт прграммылан муро-влакым возен. Муро-влакым возаш композитор Юрий Евдокимов ден Алексей Яшмолкин туныктеныт. Кызыт Алексей Алексеевын тыгай муро-влак улыт: [[Пампалче|«Пампалче»]] (1991), [[Памаш вӱдем|«Памаш вӱдем»]] (1992), [[Кӱдыроҥгыр|«Кӱдыроҥгыр»]] (1992), [[Пызле кичке шер|«Пызле кичке шер»]] (1993), [[Пеледышан шовыч|«Пеледышан шовыч»]] (1993), [[Кушталте|«Кушталте»]] (1994), [[Саскавий|«Саскавий»]] (2013), [[Чоҥештем|«Чоҥештем»]] (2016). И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште Алексей Алексеев вокалым туныкткшо Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемын. Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемыныт: актер-мурызо [[Смирнов, Иван Викентьевич|Иван Смирнов]], мурызо [[Лариса Сидоркина]] да молат. == Алексей Алексеев YouTube-ышто == * [https://www.youtube.com/watch?v=FYxHwpLcFBc Родо-тукым кече-влакым порын шарнен...]. * [https://www.youtube.com/watch?v=up7flfY273o «Чоҥештем»]. * [https://www.youtube.com/watch?v=CWnpH7QvYLs Веныште — марий кино]. == Кылвер-влак == * Алексей Алексеевын кудолышташ http://etnomarikino.wixsite.com/etnokino * [https://www.youtube.com/channel/UC9Pa8YLujIgerG40AlnAkGg Алексей Алексеев YouTube]. * [https://web.archive.org/web/20170219112353/http://mari-arslan.ru/mari/node/274 «Марий Эл ТВ-ыште» — чолга марй пӧръеҥ Алексей Алексеев дене интервью]. * [https://mariuver.com/2013/07/22/film-4-jaz/ Фильм о свердловских мари доступен на четырех языках]{{ref-ru}}. [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий кинорежиссёр-влак]] 40vw6e0m7lktkro4zvgls8fw83xeup9 10 35965 203348 2026-05-22T19:06:39Z Frhdkazan 3606 «1 Mercado do Bolhão.jpg» дене велыж ышталтын 203348 wikitext text/x-wiki 1 Mercado do Bolhão.jpg oed558l6gvoyg6s9lemc3uqf0m9m5qs 10 35966 203349 2026-05-22T19:12:34Z Frhdkazan 3606 «Laysan albatross nests on Midway Atoll NWR (55226395261).webm» дене велыж ышталтын 203349 wikitext text/x-wiki Laysan albatross nests on Midway Atoll NWR (55226395261).webm 2tztztqt3tsyiwpg9vsiybbqday5f4d