Википедий mhrwiki https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%B1%D2%A5_%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Лӱмын ыштыме Каҥашымаш Пайдаланыше Пайдаланышын каҥашымашыже Википедий Википедийын каҥашымашыже Файл Файл шотышто каҥашымаш MediaWiki Обсуждение MediaWiki Кышкар Кышкар шотышто каҥашымаш Полшык Полшык шотышто каҥашымаш Категорий Категорий шотышто каҥашымаш TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1409 203807 202243 2026-09-14T20:03:32Z DLysenko97 16365 /* Палыме еҥ-влак */ 203807 wikitext text/x-wiki {{Административ иктык |Тӱс1 = {{Тӱс|Россий}} |Марий лӱм = Марий Эл Республик |Оригинал лӱм = Мары Эл Республик, Республика Марий Эл |Ойып = Coat of Arms of Mari El.svg |Тисте = Flag of Mari El.svg |Эл = Россий |Чапмуро = [[Марий Элын чапмурыжо]] |Статус = Республик |Ужашыже = [[Юлсер федерал йырвел]] |Кӧргӧ шеледымаш = 3 ола, 14 кундем |Рӱдола = [[Йошкар-Ола]] |Кугу ола = [[Йошкар-Ола]] |Кугу олала = [[Юлсер-Ола]], [[Чыкма]] |Негызлыме = [[4 Кылме]], [[1920]] |Йомдарыме = |Вуйлатыше = [[Зайцев, Юрий Викторович|Юрий Зайцев]] |Вуйлатыше тӱрлык = Вуйлатыше |Вуйлатыше2 = Юрий Зайцев |Вуйлатыше тӱрлык2 = Виктервуй |Вуйлатыше3 = [[Смирнов, Анатолий Васильевич (политик)|Анатолий Смирнов]] |Вуйлатыше тӱрлык3 = Кугыжаныш Погынын вуйлатыше |ВВП = 177,7 |Год ВВП = 2018 |Место по ВВП = 71 |ВВП на душу населения = 260,8 |Место по ВВП на душу населения = |Йылме = |Йылме-влак = Марий, Руш |Калыкчот = {{Калыкчот|Марий Эл|тс}} |Еҥшотлымаш ий = {{Калыкчот|Марий Эл|г}} |Процент от населения = |Место по населению = 66 |Чаклык = 28,69 |Место по плотности = |Калык-влак = |Инаныше-влак = Танле |Кумдык = 23 200 |Процент от площади = Вӱд-2,8 |Место по площади = 76 |Эн кугу кӱкшыт = |Покшел кӱкшыт = |Эн изи кӱкшыт = |Лоптык = |Кутык = |Карте = Map of Russia (2014–2022) - Mari El.svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Шагат ӱштӧ = GMT+07:00 Moscow Time |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон код = 836 |Почто индекс-влак = 424000-424999 |Интернет-домен = mari |Автомобиль код = 12 |Сайт = [http://xn--80aqdibz7g.xn--p1ai/] |Категорий Commons'ышто = |Примечания = }} [[Файл:Mary El map-mari.png|thumb|320px|Марий Эл Республик]] '''Марий Эл Республик''' ({{lang-mrj|''Мары Эл Республик''}}; {{lang-ru|''Республика Марий Эл''}}) — [[Россий Федераций]]ын субъектше, [[Юлсер федерал йырвел]]ыш пура. '''Марий Эл''' да '''Марий Эл Республик''' ик виян лӱм улыт.<ref>[https://web.archive.org/web/20090209191606/http://constitution.garant.ru/DOC_20600183.htm Марий Эл Конституций]</ref> Рӱдола — [[Йошкар-Ола]]. [[Киров вел|Киров]], [[Угарман вел|Угарман]] [[Вел|велла]], [[Суас Эл|Суас]] да [[Чуваший|Чуваш]] [[Республик|Эл]] дене чек уло. == Илышйогын == * [[1920]] ий, [[4 кылме]] [[Марий автоном вел|Марий автоном область]] (МАО) ыштыме. * [[1936]] ий, [[5 чатлама]] [[Марий Автоном Совет Социализм Республик]]ыш савырыме. * [[1990]] ий, [[22 шыжа]] гыч — [[Марий Совет Социализм Республик]] (МССР) * [[1992]] ий, [[8 сорла]] гыч — Марий Эл Республик == Географий верланымаш == Марий Эл [[Эрвел-Европысо тӧрвер]]ын эрвел могырышто, [[Юл]]ын покшел йогыныштыжо верланен. Республикын кугырак ужашыже Юлын шола серыштыже улеш. Шола серын касвел ужашыжым купан [[Марий лапвер]] налеш. Республикын касвелныже Юлыш [[Вӱтла]] кугу [[эҥерйол]] ушна. Эрвелнырак лапвер мучко, [[Виче арка]]н кечывалвел тайылже гыч йогаш тÿҥалше, Юлын шола эҥерйолжо-влак йоген эртат: Изи Кундыш да Кугу Ошла эҥерйолвлак дене пырля [[Изи Какшан]], [[Кугу Кундыш]] да [[Рӱде]] эҥерйол-влак дене пырля [[Кугу Какшан]]. Нунын лапыштышт шуко чодыра ер уло. Республикын эрвел ужашыже [[Виче арка]] тураште верланен, аркан кӱкшытшö 275 м марте. Тушто мландыÿмбал тöр огыл, тудо тÿрлö эҥер лапла да коремла дене шеледалтын. Нунын коклаште [[Виче (эҥер)|Виче]] вӱдкундемысе эҥер-влак: [[Лаж]], [[Талман]], [[Шӱкшан (эҥер)|Шӱкшан]] да моло эҥерйол-влак дене пырля [[Лемде]]; [[Пувӱд]], [[Вӱрзым (эҥер)|Вӱрзым]], [[Шошма]]; [[Шора]], [[Йыр]] да [[Ӱшӱт]] эҥерйолвлак дене пырля Юлын шола эҥерйолжо [[Элнет]]. Республикын 14 районжо гыч Юлын пурла серыштыже иктыже гына верланен — [[Курыкмарий|Курык марий]] (Кырык мары) район. Тудо [[Юлвел кӱкшака вер]]ын йӱдвел тӱрыжым айла. Туштак Юлыш [[Шур (эҥер)|Шур]], Сумка, Йынга, Арйынгы, [[Шундыр (эҥер)|Шундыр]] (Шӹндыр) эҥерйол-влак йоген пурат. Республик кӧргыштӧ Юлышто [[Шовакшэҥер вӱдаралымвер|Шовакшэҥер]] да [[Куйбышев вӱдаралымвер|Куйбышев вӱдаралымверла]] верланат. == Административ шеледымаш == * республик кид йымалне улшо олала: 3 * кундем кид йымалне улшо олала: 1 * кундемла: 14 * [[Ола сынан кугыял|ола сынан кугыялла]]: 16 * ялысе администраций-влак: 180 * ял [[Илем (илыме пункт)|илемла]]: 1632 === Кундемла === * [[Йӱрнӧ кундем]] * [[Килемар кундем]] * [[Кужэҥер кундем]] * [[Курыкмарий кундем]] * [[Марий Тӱрек кундем]] * [[Маскасола кундем]] * [[Морко кундем]] * [[Оршанке кундем]] * [[Поранча кундем]] * [[Провой кундем]] * [[У Роҥго кундем]] * [[У Торъял кундем]] * [[Шернур кундем]] * [[Юлсер кундем]] === Ола-влак === Рӱдола: [[Йошкар-Ола]]. Олала: [[Юлсер-Ола]], [[Провой]], [[Чыкма]]. <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''5 тӱжем деч шукырак еҥан илемла''' ([[1 Шорыкйол]] [[2010]]) |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Йошкар-Ола]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">260,3</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Семонсола]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,5 (2008)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Юлсер-Ола]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">56,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Лушмара]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Чыкма]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">22,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Оршанке]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Маскасола]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[У Торъял]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Провой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Поранча]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[У Роҥго]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Марий Тӱрек]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Морко]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Кужэҥер]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Шернур]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">9,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> </tr> </table> |} </div> * Тыгак ончо: '''[[Марий Элысе илемла]]''' Калыкчот: 703 200 еҥ (2008 ийыште), 711 540 (2006), 728 000 (2002). Чаклык: 30,9 еҥ/км² ([[2005]]), ола калык: 63,1 % ([[2005]]). Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр [[ял]]лаште да [[республи]]кын касвелыштыже [[руш]]-влак шукырак улыт. Ялысе вер-шӧрлаште шукырак [[марий]]-влак илат, [[Курыкмарий кундем]]ыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. [[Провой кундем]]ыште икмыняр кукмарий ([[чуваш]]) ял уло. [[Суас]]-влак тӱҥжым [[Йошкар-Ола]]ште, [[Юлсер]] олаште, тыгак [[Поранча кундем|Поранча]] да [[Марий Тӱрек район]]лаште илат. {| class="standard" !Калык ||Калыкчот 2002 ийыште, тӱж. ([https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *]) |- |[[Руш]] | 345,5 (47,5 %) |- |[[Марий]] | 312,2 (42,9 %) |- |[[Суас]] | 43,4 (6,0 %) |- |[[Чуваш]] (Кукмарий) | 7,4 (1,0 %) |- |[[Украин]] | 5,1 |- |[[Одо]] | 2,2 |- |[[Ошруш|Ошруш (Белорус)]] | 1,4 |- |[[Мокша-Эрзя]] | 1,3 |- |[[Азери]] | 1,2 |- |[[Армян]] | 1,1 |- |<small>1000 деч шукырак еҥан калык-влакым ончыктымо</small> |} == Эртымгорно == Финнугор полко-шамыч акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен ылеве. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак [[Озаҥ кучымаш]] жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын. Марий-шамычым эн ондак [[VI курым]]ышто лишне [[гот калык]]ын эртымгорнызо [[Иордан]] ''merens'' семын палемден. Вара [[X курым]]ышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «[[черемис]]» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо [[Юлысо Булгарий]] дене, кудо кызытсе [[Суас Эл]] олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым [[1236]] ийыште [[Бату-он]]ын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара [[Шӧртньӧ Урда]] лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. [[XIII курым|XIII]]—[[XV курым]] коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт. [[IX курым]] гыч марий калык эрвелыш кайыше [[Киев Русь]]ысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт ([[Нӧрӧ (ола)|Нӧрӧ]] ола, [[Ростов]]), тыгак у олам шынденыт: [[Ярославль]], [[Суздаль]], [[Владимир (ола)|Владимир]], [[Угарман]]. Эркын-эркын касвел марий [[Христианлык]]ыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым [[Шучко Йыван]] ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: [[1546]] ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) [[Моско]] йымак логалеш, [[1552]] ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге [[1557]] ийыште негызым пыштыме [[Шовакшэҥер]] олалан, [[1583]] ийыште — [[Чыкма]]лан, [[1584]] ийыште — [[Чарла]]лан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак [[Шынчара]], [[Яраҥ]], [[Вӱрзым]], [[Малмыж]] руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «[[черемис-влакын сарышт]]» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан [[Турций]]ыш да [[Крым]]ыш куснаш логалын. Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. [[I Пӧтыр|Икымше Пӧтыр]] годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. [[1792]] ийыште [[Вениамин Пуцек-Григорович]] [[кириллице]] негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын. [[1872]] ийыште Озаҥ олаште туныктышо семинарий почылтеш. Тушто Юл кундемысе чыла калыкым, тидын шотышто марий-влакымат, туныкташ тÿҥалыт. Тиде марий калыкын илышыштыже кугу ошкылым ончыко ышташ полшен. Марий школ-влак почылтыт, марий кнага-влак савыкталтыт, тыгак тунемме кнага-влакат. [[1917]] ийысе [[Пургыж революций]] кугыжан кучемжым сӱмырал шуа. Тыге марий калыкланат моло дене иктӧр кертыжан (''равноправный'') лияш, шке вийжым чумырен, эрыкыш, волгыдо илышыш лекташ корно почылтеш. 1917 ий сорла тылзыште [[Ӱпӧ губерний]]ын [[Пӱрӧ (ола)|Пӱрӧ ола]]штыже [[Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын|икымше Марий Погын]] эртен. === Марий автоном вел === {{Main|Марий автоном вел}} [[1920]] ийыште [[4 Кылме|Кылме тылзын 4-шо кечынже]] Марий автоном велым ыштыме нерген декретым луктыныт. Марий автоном вел кум контоныш шеледалтын: Йошкаркакшан (''Краснококшайский''), Чыкма (''Козьмодемьянский'') да Сернур (''Сернурский''). === Марий АССР === [[1936]] ийыште [[5 Теле|Теле тылзын 5 кечынже]] Марий АССР-ыш савырыме. Марий автономийым ыштыме дене [[марий йылме]] кугыжаныш статусым налын. Марий [[тӱвыра]], сылнымут, савык, школ виянаш тӱҥалыныт. 1930–шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын. === Марий Эл Республик === [[1990]] ий гыч Марий Эл Республик лиеш. 1920 ийлаште кок иктӧркертыжан йылме шырым шынденыт: олыкмарий йылме да курыкмарий йылме. Тыгодым марий йылмыште тыгак кугу кундемойвлак уло (касвел-йӱдвел, малмыж, эрвел) да шуко верысе кутыртыш. 1930 ийлаште, моло калык республиквлак дене тӧр, чыла марий интеллигентвлакым пытарен улыт. Эркын-эркын марийвлак республикыште шагалемын толеш, марий йылме политик пызырымашлан кӧра руш йылме дене вашталтыме. == Экономик вияҥмаш == === Инфраструктур === Республикыште вес республик ушен шогышо 1 аэропорт уло. Тидын деч посна кӱртньыгорно вокзал, кок аптовокзал улыт, 14 кӱртньыгорно станций, 51 корнызо аптостанций, пурла Юл серыште Чыкма олаште эҥерпорт, 4 верысе порт да баржавлакым ястараш тӱрлӧ ӱзгарлык. Пуш-карап коштымаш [[Юл]]ышто да [[Вӱтла]]ште. === Йӧнозанлык === Тӱҥ йӧнозанлык укш-влак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвер-влак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвер-влак, сатулымаш да кочмывер арвер-влак, машина-влак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да целлюлоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш. Эн кугу ыштыквер-влак: ПАУ «[[Йошкар-Оласе шылкомбинат]]», [[Марий машинчоҥышо завод]], полупроводниковый прибор завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо завод-влак, механик завод (велосипед-влак; [[Йошкар-Ола]]), завод «[[Электроавтоматика]]» (Йошкар-Ола), [[Марий целлюлоз-кагаз комбинат]] ([[Юлсер-Ола]]), АУ «[[Марбиофарм]]» (эм), коваште завод. Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — [[Йошкар-Ола]], [[Юлсер-Ола]], [[Чыкма]], [[Провой]]. == Тӱвыра == ==== Театр-влак ==== * М.Шкетан лӱмеш калыкле драме театр * Э.Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш опер да балет театр * Г.Константинов лӱмеш руш драме театр * Республикысе курчак театр * Йоча ден самырык-влаклан театр * Курыкмарий драме театр ==== Тоштер ден ончер-влак ==== * Калыкле сымыктыш ончер * Республикысе сымыктыш тоштер * Т.Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикын Калыкле тоштерже ==== Концерт площадке-влак ==== * Яков Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармоний ==== Тӱвыра рӱдер-влак ==== * Республикысе марий тӱвыра рӱдер * Республикысе руш тӱвыра рӱдер * Республикысе суас тӱвыра рӱдер * Республикысе калык усталык да культурканыш паша шотышто республикысе шанче-методик рӱдер ==== Книгагудо-влак ==== * Марий Эл Республикын С. Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо * Сокры-влаклан республикысе книгагудо * В.Х.Колумб лӱмеш республикысе йоча ден самырык-влакан книгагудо == Палыме еҥ-влак == * [[Заболоцкий, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Заболоцкий]] ([[1903]]—[[1958]]) — [[почеламутчо]]. * [[Крупняков, Аркадий Степанович|Аркадий Степанович Крупняков]] ([[1919]]—[[1994]]) — советысе да российысе [[серызе]], исторический да фантастический роман-влакым возышо, драматург, [[журналист]]. * [[Евтюхин, Марк Николаевич|Марк Николаевич Евтюхин]] (1964—2000) — [[:ru:76-я гвардейская десантно-штурмовая дивизия|76-шо гвардейский воздушно-десантный Черниговский Краснознаменный дивизийын]] [[:ru:104-й гвардейский парашютно-десантный краснознамённый полк|104-ше гвардейский Краснознамённый парашютно-десантный полкын]] парашютно-десантный батальонын командирже, [[Гвардий|гвардийын]] [[подполковник]]ше, [[Россий Федерацийын Геройжо]]. Йошкар-Олаште шочын. * [[Колумб, Валентин Христофорович|Валентин Христофорович Колумб]] (1935—1974) — почеламутчо, серызе, журналист. [[Морко кундем]] Мизенер ялеш шочын. * [[Филимонов, Александр Владимирович|Александр Владимирович Филимонов]] (1973 ийыште шочын) — советысе да российысе футболист, капкаорол, куд гана Российын чемпионжо лӱмым сулен, Российын Кубокшым сеҥен; тӱнямбал чемпион, Россий да Евролигын чемпионжо, Континент-влак кокласе кубокым, пляж футбол дене Россий Кубокым налше. Йошкар-Олаште шочын. * [[Шарпатов, Владимир Ильич|Владимир Ильич Шарпатов]] ([[1940]] ийыште шочын) — советысе да российысе летчик, [[Россий Федерацийын Геройжо]], [[Ил-76]] самолетын командирже (тиде самолетым Кандагар аэродромыш [[:ru:Захват самолёта Ил-76 3 августа 1995 года|шындаш логалын]], экипажым боевик-влак кученыт. [[Провой кундем]] [[Красногорский]] [[кугыял]]ыште шочын. * [[Эшпай, Андрей Яковлевич|Андрей Яковлевич Эшпай]] ([[1925]]—[[2015]]) — семлызе, [[Совет ушем Калык артист]], [[Ленин премий|Ленин]] да [[Совет Ушем кугыжаныш премий]]-влакым налше. [[Чыкма]] олаште шочын. == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20081014165627/http://gov.mari.ru/ Марий Эл Виктер] * [https://web.archive.org/web/20111109013913/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=12& Марий Эл. Административ шеледымаш рашемдылык] == Важ-влак == <references /> {{Марий Эл}} {{NaviBlock |Финн-угор эл-влак |Идел-Урал эл-влак |Россий Федерацийысе субъект-влак }} [[Категорий:Марий Эл| ]] r140bpur0lb4wu0u8vdv53oflsu3rwx 0 2088 203808 137142 2026-09-14T20:05:25Z DLysenko97 16365 203808 wikitext text/x-wiki '''Посёлко''' ({{lang-ru|посëлок}}) – [[илем]], [[ял]] деч кугырак, да [[ола]] гыч изирак улеш. {{Илымвер}} [[Категорий:Илымвер]] [[Категорий:Административ иктык-влак]] fe1f9lqz6647p1iekwts24hicjmyt2b 203809 203808 2026-09-14T20:05:41Z DLysenko97 16365 203809 wikitext text/x-wiki '''Посёлко''' ({{lang-ru|посëлок}}) — [[илем]], [[ял]] деч кугырак, да [[ола]] гыч изирак улеш. {{Илымвер}} [[Категорий:Илымвер]] [[Категорий:Административ иктык-влак]] n7oguqtci92jyncyjolwbcllzlhas1w 0 2232 203806 202220 2026-09-14T20:00:06Z DLysenko97 16365 /* Эртымгорно */ 203806 wikitext text/x-wiki {{Вес ыҥ-влак|Моско (ыҥ-влак)}} {{ИВ-Россий |статус = Федерал кӱлешан ола |марий лӱм = Моско |руш лӱм = Москва |ойып = Coat of Arms of Moscow.svg |тисте = Flag of Moscow, Russia.svg |ойып лопкытшо = 105px |тисте лопкытшо = 182px |lat_deg = 55 |lat_min = 45 |lat_sec = 20 |lon_deg = 37 |lon_min = 37 |lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Моско |регион четлыкыште = |кундем тӱрлык = |кундем = Моско{{!}}Моско ола |кундем четлыкыште = Моско |кӧргӧ шеледымаш = 12 административ йырвел (125 кундем) |вуйлатыше тӱрлык = Мэр |вуйлатыше = [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергей Собянин]] |негызым пыштыме = |икымше гана палемдыме = 1147 |тошто лӱм-влак = |статусым налмаш = |кумдык = 1081 |ИВ рӱдын кӱкшытшӧ = 150-255 |калыкчот = {{Калыкчот|Москва|тс}} |еҥшотлымаш ий = {{Калыкчот|Москва|г}} |чаклык = 4882,48 |агломераций = 15 512 000 |калык-влак = |инаныше-влак = |этнохороним = |шагат ӱштӧ = +3 |почто индекс = 101000 |почто индекс-влак = |телефон код = 495 <br />+7 499 |автомобиль код = 77, 97, 99, 177, 197, 199, 777, 799 |цифр идентификатор = 45 |категорий Commons-ышто = Moscow |сайт = https://www.mos.ru/ |сайта йылме = ru |сайт йылме 2 = |сайт йылме 3 = |add1n = |add1 = }} [[Файл:Panorama of Moscow Kremlin.jpg|thumb|500px|Моско Карманын панорамыже]] '''Моско''' ({{lang-ru|''Москва''}}) — [[ола]], [[Россий]]ын рӱдолаже. [[Федерал кӱлешан ола]]. == Эртымгорно == Москолан кугезе марий-шамыч негызым пыштеныт.<ref name="Происхождение">{{cite web | url = http://moscow.gramota.ru/znan01.shtml | title = «Москва» мут шочмаш могай шонымаш-влак улыт? | publisher = moscow.gramota.ru | accessdate = 2009-01-12 | lang = ru}}</ref> Олан тошто лӱмжӧ — Маска-ава. == Палемдымаш == {{reflist}} {{Commons|Москва|Моско}} {{Российысе миллионер-олала}} {{Россий Федерацийысе субъект-влак}} {{Российысе Шӧртньӧ оҥго}} {{ССРУ-ысе Талешке-олала}} [[Категорий:Моско]] [[Категорий:Российысе миллионер-олала]] [[Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго]] == Кылвер-влак == * [https://wikiway.com/russia/dostoprimechatelnosti/ Достопримечательности Москвы]{{ref-ru}} * [https://forum-msk.info Форум Москвы] i0sob7vh7ktixdw7kdzzviavfns0ecw 10 36211 203810 2026-09-15T07:09:46Z Frhdkazan 3606 «Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg» дене велыж ышталтын 203810 wikitext text/x-wiki Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg 0os2kg13sgrt2jnhwlccbx79xuzu6w4 10 36212 203811 2026-09-15T07:11:46Z Frhdkazan 3606 «How are hair dryers and headphones killing your ears.webm» дене велыж ышталтын 203811 wikitext text/x-wiki How are hair dryers and headphones killing your ears.webm s9eyrovcdcui2yg3uh6rz9nju0l39ci