Wikipedia minwiki https://min.wikipedia.org/wiki/Laman_Utamo MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Istimewa Rundiang Pangguno Rundiang Pangguno Wikipedia Rundiang Wikipedia Berkas Rundiang Berkas MediaWiki Rundiang MediaWiki Templat Rundiang Templat Bantuan Rundiang Bantuan Kategori Rundiang Kategori Portal Diskusi Portal TimedText TimedText talk Modul Rundiang Modul Acara Pembicaraan Acara Rayola 0 323309 3352122 3351983 2026-08-30T16:56:41Z Afdhal Sy 20915 /* Single */ 3352122 wikitext text/x-wiki {{infobox urang}} '''Rayola''' atau Yola Aurelia Laksmi ({{lahirmati|[[Padang]]|31|3|1996}}) adolah penyanyi [[Indonesia]] nan populer jo lagu bahaso Minang.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://bukittinggiku.com/4-penyanyi-minang-paling-cantik-no-3-katanya-mirip-raisa-loh/|title=4 Penyanyi Minang Paling Cantik, No.3 Katanya Mirip Raisa Loh!|last=bukittinggiku|date=2017-07-10|website=bukittinggiku.com|language=en-US|access-date=2019-05-19}}</ref> Rayola marupoan anak kanduang dari ayahnyo banamo Doni Kalimata, dan ibunyo banamo Rina Hendriani, dan dia marupoan anak katigo dari ampek basaudara, berikut namo saudaranyo, yaitu Yoga Pradana (Kakak), Yogi Pradipta (Kakak), Fanessa Allyah Rasya (adiak).<ref name=":1">https://www.harianhaluan.com/news/detail/85697/jadi-saksi-pernikahan-rayola-ini-kata-wagub-sumbar. Diakses pada 04-01-2024</ref> Inyo labiah populer jo lagu [[Minang]]. Lagunyo nan populer antaro lain “Hanyo Punyo Cinto”.<ref name=":0" /> Lagu baru “Rantau Den Pajauah” nan dinyanyikan basamo [[Ipank]] juo turuik sukses.<ref name=":0" /> Rayola barado dibawah naungan label, yaitu Elta Record, Ry Production, Agri'e Production, Sangsaka Production, Leprin Production, Ragel Production, Banda 10 Record. = Pendidikan = Rayola manampuah pendidikannyo di Kota Padang mulai dari bangku Sekolah Dasar (SD), Sekolah Menengah Pertama (SMP), dan terakhir manamaik-an pendidikan di bangku Sekolah Menengah Kejuruan, yaitu di SMK Kosgoro Padang. Salapeh SMK, Rayola indak malanjuik-an sakolah ka janjang yang labiah tinggi, yaitu ka bangku perguruan tinggi, karano aktif dalam bidang bamusik atau manjadi penyanyi yang lah diimpikannyo atau yang manjadi cita-citanyo sajak ketek.<ref>{{Cite web|url=https://www.newshanter.com/empat-tahun-bekarir-didunia-tarik-suara-rayola-bakal-rilis-ambum-lagu-minang-ke-8/|title=Empat Tahun Bekariel Didunia Tarik Suara, Rayola Bakal Rilis Album Lagu Minang ke 8|last=Nho|first=Zp|date=2016-09-15|website=News Hunter|language=id|access-date=2024-01-05|archive-date=2024-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104054006/https://www.newshanter.com/empat-tahun-bekarir-didunia-tarik-suara-rayola-bakal-rilis-ambum-lagu-minang-ke-8/|dead-url=yes}}</ref> == Karir == Rayola alah mulai manyanyi sajak inyo ketek.<ref>{{Cite web|url=https://pekanbaru.tribunnews.com/2019/09/06/artis-pop-minang-rayola-tampil-bernyanyi-hingga-ke-malaysia-dari-kecil-sering-ikut-lomba|title=Artis Pop Minang Rayola Tampil Bernyanyi Hingga ke Malaysia, dari Kecil Sering Ikut Lomba|website=Tribun Pekanbaru|language=id-ID|access-date=2019-12-21}}</ref> Wakatu inyo umua 7 tahun, inyo alah baraja bamusik jo banyanyo di Bina Vocalia "Sari Musik". Sudah tu, inyo acok ikuik lomba-lomba manyanyi. Rayola ikuik audisi, festival atau lomba-lomba solo song dari semua tingkek, baik di tingkek anak-anak, remaja dan juga tingkek umum.<ref>{{Cite web|url=https://www.tribunnews.com/seleb/2019/09/06/penyanyi-wanita-asal-minang-ini-menyanyi-hingga-ke-malaysia|title=Penyanyi Wanita Asal Minang ini Menyanyi hingga ke Malaysia|date=2024-01-05|website=Tribunnews.com|language=id-ID|access-date=2024-01-05}}</ref> Rayola mulai rekaman sangkek kelas 1 SMEA 2 Padang, di umuanyo 17 tahun, Di album partamonyo, lagu "Hanyo Punyo Cinto" langsuang disuko masyarakaik. Sampai kini Rayola alah punyo sabaleh album bahkan alah manyanyi sampai ka Malaysia. = Pernikahan = Rayola manikah dengan Rifa Rizkianto pado 1 Februari 2020 di Gedung Dt. Rangkayo Basa, Kota Padang. Wakil Gubernur Sumbar, Nasrul Abit, manjadi saksi dalam acara sakral tersebut.<ref name=":1" /> Dan dari pernikahan tersebut, Rayola dikaruniai ciek anak padusi yang banamo Afsheena Raifa. = Prestasi = Bakat manyanyi Rayola sendiri alah taliek saat dirinyo masih duduak di bangku Sekolah Dasar atau SD. Berikut dibawah ini adolah beberapa lomba atau festival yang pernah di ikuik-an dek Rayola: * Ajang perlombaan2/Festival2 Pop Minang dan Pop Indo se Sumatra Barat tingkat Anak-anak, Remaja maupun Tingkat Umum. * Juara Umum lomba lagu minang "FENY HARISON" Lubuk basung Se-SUMBAR * Juara I Lomba Lagu minang Favorit "FENY HARISON" Lubuk Basung * Juara II lomba pop di HBT/WHBT * Juara I BINTANG IDOLA CILIK Padang Fair 2008 * Juara Favorit Wanita Festival Lagu Minang Se-Kodya Padang Di RIMBO DATAR 2002 * Juara II lomba Solo song Tingkat SD kelas I-III Bazar ST.Yusuf * Pernah Mengikuti Audisi Idola Cilik kelas 4 SD masuk 46 besar * Pernah Mengikuti Audisi Afi Junior kelas 5 SD masuk 60 besar = Diskografi = ===== Album ===== * ''Hanyo Punyo Cinto'' (2012) * ''Takana Kasiah Di Pakanbaru'' (2013) * ''Cinto Tak Sampai'' (2013) * ''Rindukan Ayah'' (2014) * ''Manikam Jajak'' (2014) * ''Basandiang Bukan Jo Cinto'' (2016) * ''Luko Batahan Surang'' (2016) * ''Cinto Hanyo Di Denai'' (2017) * ''Singgalang Jaya'' (2018) * ''Tadayo Gurauan Sayang'' (2019) ===== Single ===== * "Aku Masih Tegar" (2017) * "Nirwana" (2017) * "Purcaya Do Au" (2019) * "Manyapai Ho" (2019) * "Korban Harapan" (2019) * "Cinto Paubek Luko" (2021) * "Usah Dikana Kana" (2021) * "Bansaik Parintang Sayang" (2022) * "Cincin Cinto" (2022) * "Dalam Harok Batinggakan" (2022) * "Duo Hati Satu Cinto" (2022) * "Harato Bukan Ukuran Cinto" (2022) * "Baharok Cahayo Bintang" (2022) * "Layia Takambang Suruik Bapantang" (2022) * "Aku Tak Seindah Rembulan" (2022) * "Cinto Lain Pilihan" (2022) * "Cinto Sapasukuan" (2022) * "Cinto Sataguah Karang" (2022) * "Luko" (2022) * "Medley Padiah Ditusuak Cinto, Pakasiah Tak Baramuan, Malam Panantian, Bariangnyo Luko" (2022) * "Medley Pulanglah Uda & Rindu Disayang Uda" (2022) * "Indak Ado Nan Lain" (2022) * "Luko Baukia Jo Sambilu" (2022) * "Rindu Semakin Dalam" (2022) * "Doa Restu" (2022) * "Galau Hati Ibo" (2022) * "Lah Manyuruak Tampak Juo" (2022) * "Luko Indak Dibaok Pulang" (2022) * "Sio Sio Harok Mananti" (2022) * "Denai Teseso" (2022) * "Cinto Manyeso Badan" (2022) * "Tuneh Lah Patah" (2022) * "Haram Babaliak Sayang" (2022) * "Kandak Rang Tuo" (2022) * "Jodoh Indak Di Tangan Kito" (2022) * "Lupo Diri Dalam Ganggaman" (2022) * "Kawan Sairiang Urang Katigo" (2022) * "Cinto Untuak Salamonyo" (2022) * "Mauik Pamisah Cinto" (2022) * "Rinai Pun Jadi Juo" (2022) * "Batahun Di Rantau" (2022) * "Rilakan Denai" (2023) * "Pergilah Kenangan" (2023) * "Lah Sayang Mangko Tabuang" (2023) * "Cinto Satangah Hati" (2023) * "Gamang Manaruah Sayang" (2023) * "Janji Ka Janji Nanti Ka Nanti" (2023) * "Hadirmu Membuat Terlukan" (2023) * "Urang Minang" (2023) * "Sio Sio Manaruah Sayang" (2023) * "Barayo Di Kampuang" (2023) * "Uda Salah Urang" (2023) * "Salah Bataruah Cinto" (2023) * "Indak Mungkin Kasiah Baulang" (2023) * "Salah Aku Percaya" (2023) * "Usah Dikana Kana 2" (2023) * "Hati Bamintak Jantuang Bapulangkan" (2023) * "Taraso Lai Takato Tido" (2023) * "Berakhir Sampai Disini" (2023) * "Merak Bakahueni" (2023) * "Pai Jo Rang Barado" (2023) * "Anggan Barupo Talak" (2023) * "Racun Den Sangko Madu" (2023) * "Katonyo Kawan Nyatonyo Sayang" (2023) * "Ubek Panawa Luko" (2023) * "Sapayuang Rindu" (2023) * "Sasalan Tibo Di Ujuang Luko (2023) * "Cimburu Tandonyo Sayang" (2023) * "Talarai" (2023) * "Hilang Baganti Buruak Batuka" (2023) * "Kahilangan" (2023) * "Si Malang Jo SI Mujua" (2023) * "Kandak Dapek Jaso Talupo" (2023) * "Mungkin Indak Kasalamonyo" (2023) * "Kasiah Dibateh Seso" (2023) * "Kalah Cinto Dek Harato" (2023) * "Adiak Urang Nan Den Cinto" (2023) * "Batapuak Sabalah Tangan" (2023) * "Harok Cinto Taulang" (2024) * "Usah Bajambo Tangan" (2024) * "Bareh Solok" (2024) * "Mande Nan Denai Sayang" (2024) * "Cinto Indak Sapadan" (2024) * "Rintangan Pasti Kito Hadang" (2024) * "Mananti Janji Ka Janji" (2024) * "Raso Sayang Babaleh Jo Padiah" (2024) * "Sakik Janjian Mungkia" (2024) * "Padiah Taluko" (2024) * "Salah Malabuahkan Cinto" (2024) * "Manyasa" (2024) * "Mandandam Hati" (2024) * "Isak Marindu" (2024) * "Latiah Manjago Hati" (2024) * "Simalakamo Cinto" (2024) * "Sahujan Indak Sarinai" (2024) * "Rindu Indak Babaleh" (2024) * "Bajodoh Tapi Tak Cinto" (2024) * "Dilua Galak Didalam Manangih" (2024) * "Cangguang" (2024) * "Buruak Parangai" (2024) * "Manikam Dalam Galak" (2024) * "Taguriah Mambari Tangih" (2024) * "Malu Nan Uda Bari" (2024) * "Lupo Paneh Dek Hujan Sadarok" (2024) * "Harok Bulan Nan Tarang" (2024) * "Talambek Pulang" (2024) * "Mandeh Ka Ganti Ayah" (2024) * "Sumpah Mainan Bibia" (2024) * "Indak Ka Diganti Ganti" (2024) * "Luko Ditingga Kawin" (2024) * "Tadayo Tipuan Manjo" (2024) * "Pai Indak Ka Babaliak" (2024) * "Sayang Di Urang" (2024) * "Cinto Sairiang Jalan" (2024) * "Biakan Denai Sanang" (2025) * "Cinto Suci Badutoi" (2025) * "Malapeh Hao" (2025) * "Salah Manimbang" (2025) * "Usah Denai Uda Salahkan" (2025) * "Angok Dimato Uda" (2025) * "Kito Indak Sabilang" (2025) * "Tingga Jo Tangih" (2025) * "Rindu Sabateh Anggan" (2025) * "Takuik Taluko" (2025) * "Bagaluik Jo Parasaian" (2025) * "Aia Raso Baduri" (2025) * "Biakan Denai Surang" (2025) * "Maulang Sayang" (2025) * "Barek Malapeh Cinto" (2025) * "Saba Dalam Panantian" (2025) * "Hinggo Rambuik Mamutiah" (2025) * "Bialah Maurak Janji" (2025) * "Kaco Indak Kajadi Mutiara" (2025) * "Darah Taraso Baku" (2025) * "Manikam Dari Balakang" (2025) * "Kasiah Habih Sayang Tak Hilang" (2025) * "Usah Dipasalahkan" (2025) * "Tampek Jatuah Ka Dikana" (2026) * "Habih Tiado Basiso" (2026) * "Usah Dibandiang Bandiangkan" (2026) * "Tanti Batanti" (2026) * "Manutuik Hati" (2026) * "Dagiang Tak Basiso" (2026) * "Batamu Darah Tasirok" (2026) * "Adaik Mamak" (2026) * "Kaba Angin" (2026) * "Hilang Baru Taraso" (2026) == Rujuakan == <references /> [[Kategori:Panyanyi Minangkabau]] == Pautan lua == {{Instagram|rayolaksmi}} jeykhsq1ctzsifvdgbfp0vmt44yhbbb Kampanye militer Kediri (1678) 0 478700 3352108 3352107 2026-08-30T14:42:35Z Palewe 18228 3352108 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == od97zwo4kcynln8elbgs0u0af5rm9hg 3352109 3352108 2026-08-30T14:45:16Z Palewe 18228 3352109 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == 5thoz28n63wrkmg9e5nxe4msc063o60 3352110 3352109 2026-08-30T14:48:31Z Palewe 18228 3352110 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == 1c2fhs32ic06d5d8ot3untql39hw226 3352111 3352110 2026-08-30T15:09:45Z Palewe 18228 3352111 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} '''Panaklukan Kediri''' Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == 23wfa2k4do06knqvprzmm429z2dbl5i 3352112 3352111 2026-08-30T15:10:43Z Palewe 18228 3352112 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == s1e8oj4d0krd45m8qo8a6az6r5aj956 3352113 3352112 2026-08-30T15:19:59Z Palewe 18228 nan tadi salah 3352113 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. == Rujuakan == gokvn53l8cv35s6yjyjwf3ilv8rvl3t 3352114 3352113 2026-08-30T15:20:33Z Palewe 18228 3352114 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. == Rujuakan == q0wj447pshkw7a6s6kjglddahlxqc5m 3352115 3352114 2026-08-30T15:22:52Z Palewe 18228 3352115 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. == Rujuakan == ggw53aa84k45f6ryrlgtkqfmlss0ll0 3352116 3352115 2026-08-30T15:39:56Z Palewe 18228 3352116 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. == Rujuakan == lsvudiaif1i5ublnzixudtqoje3p169 3352117 3352116 2026-08-30T15:50:14Z Palewe 18228 3352117 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. == Rujuakan == ijwsulpqv8wb6msq5f1krd0s4r2qvat 3352118 3352117 2026-08-30T16:07:33Z Palewe 18228 3352118 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. == Rujuakan == fpoa945d2pgu6hy81iux2uyoqf3nr3b 3352119 3352118 2026-08-30T16:09:41Z Palewe 18228 3352119 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. == Rujuakan == pkjhwo3tocg6a3q1oj28056mkqjj4ti 3352120 3352119 2026-08-30T16:42:45Z Palewe 18228 3352120 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. == Rujuakan == j220pt9ugm4fymimgw6es6exkhdyet7 3352121 3352120 2026-08-30T16:43:44Z Palewe 18228 3352121 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. == Rujuakan == 19x25wpao3tlhx20pu97sez2zhc4pw9 3352123 3352121 2026-08-30T16:59:17Z Palewe 18228 3352123 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan ka ranah, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == j116yhjfjhjgsl6daheosbwfwsxymev 3352128 3352123 2026-08-31T05:11:36Z Palewe 18228 3352128 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == oha20wgw1dl8299av9vgz6x2vs79mc9 3352129 3352128 2026-08-31T05:27:33Z Palewe 18228 3352129 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Rujuakan == o4emd8q2seeqlk6b0ghttuinylcymqb 3352130 3352129 2026-08-31T05:34:04Z Palewe 18228 3352130 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == 5685ta711n1x7fmcxi0bdpgtt55lhic 3352131 3352130 2026-08-31T07:10:26Z Palewe 18228 3352131 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == dx6qyecpmqcb1635al67w9s08yyin70 3352132 3352131 2026-08-31T07:11:39Z Palewe 18228 3352132 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Rujuakan == ad8uxswqunzwx7kuyn32po1b8ctwbyv 3352133 3352132 2026-08-31T07:23:21Z Palewe 18228 3352133 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == 7bo36u5hthubv77jrwlrxh2j468c265 3352134 3352133 2026-08-31T07:28:38Z Palewe 18228 3352134 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Rujuakan == c9jigdk69nshdoe628z6qkhiq856beh 3352135 3352134 2026-08-31T07:38:38Z Palewe 18228 3352135 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} '''Mahkota ameh''' Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == q2abhzcp5d09c4uagof6l9gil4i4f9l 3352136 3352135 2026-08-31T09:53:33Z Palewe 18228 3352136 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} == Rujuakan == jtphhkir5uovt6kfg3sr8ovhnztfrjl 3352137 3352136 2026-08-31T10:07:37Z Palewe 18228 3352137 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Rujuakan == tkh5wbrueuze4alx8l663191pbbwwd3 3352138 3352137 2026-08-31T10:11:30Z Palewe 18228 3352138 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado 27 November, Hurdt manyampaian mahkota kapado rajo, nan kamudian mamakainyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Katiko rajo mamakainyo, pasukan VOC ma agiah hormat sarato manyambuik jo tembakan sinapan jo meriam mambayangkan kajadian tu sabagai [[pemahkotaan]] atau penobatan dalam arti Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} == Rujuakan == 6w0ntnkchzodz7e0fpl57aolglxty0c 3352139 3352138 2026-08-31T10:13:11Z Palewe 18228 3352139 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado 27 November, Hurdt manyampaian mahkota kapado rajo, nan kamudian mamakainyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Katiko rajo mamakainyo, pasukan VOC ma agiah hormat sarato manyambuik jo tembakan sinapan jo meriam mambayangkan kajadian tu sabagai [[pemahkotaan]] atau penobatan dalam arti Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Iko adolah salah paham budayo karano mahkota indak punyo kepentingan seremonial dalam protokol keraton Jawa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Episode iko manarik banyak paratian di kalangan sejarawan kudian harinyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} == Rujuakan == lxcgv6qx16e2o59ut9iz4fr94hg6yyk 3352140 3352139 2026-08-31T10:17:59Z Palewe 18228 3352140 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado 27 November, Hurdt manyampaian mahkota kapado rajo, nan kamudian mamakainyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Katiko rajo mamakainyo, pasukan VOC ma agiah hormat sarato manyambuik jo tembakan sinapan jo meriam mambayangkan kajadian tu sabagai [[pemahkotaan]] atau penobatan dalam arti Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Iko adolah salah paham budayo karano mahkota indak punyo kepentingan seremonial dalam protokol keraton Jawa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Episode iko manarik banyak paratian di kalangan sejarawan kudian harinyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Sejarawan Balando [[H. J. de Graaf|HJ de Graaf]] bapandapek baso rajo sasudah tu maanggap kajadian ko sabagai simbol marandahan oleh urang Eropa jo angkuh inyo nan maraso paralu untuak legitimasi rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} == Rujuakan == gce5ntsn5cwtmy5libtm9kjyjdlbnig 3352141 3352140 2026-08-31T10:23:27Z Palewe 18228 3352141 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado 27 November, Hurdt manyampaian mahkota kapado rajo, nan kamudian mamakainyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Katiko rajo mamakainyo, pasukan VOC ma agiah hormat sarato manyambuik jo tembakan sinapan jo meriam mambayangkan kajadian tu sabagai [[pemahkotaan]] atau penobatan dalam arti Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Iko adolah salah paham budayo karano mahkota indak punyo kepentingan seremonial dalam protokol keraton Jawa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Episode iko manarik banyak paratian di kalangan sejarawan kudian harinyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Sejarawan Balando [[H. J. de Graaf|HJ de Graaf]] bapandapek baso rajo sasudah tu maanggap kajadian ko sabagai simbol marandahan oleh urang Eropa jo angkuh inyo nan maraso paralu untuak legitimasi rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} '''Evakuasi''' Karano Trunajaya diusir jo panjarahan salasai, pasukan nan satia maninggaan Kediri manuju Surabaya, kota jo palabuahan utamo Jawa Timur. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} == Rujuakan == hppslvy2e1x8ay25rkeizqv95k6eacp 3352142 3352141 2026-08-31T10:36:36Z Palewe 18228 3352142 wikitext text/x-wiki '''Kampanye tantara Kediri''' (juo, untuak Balando, '''Ekspedisi Hurdt''' atau '''Ekspedisi Kediri''' {{Sfn|Pigeaud|1976|p=76}} ) balangsuang pado bulan September inggo November 1678 pado maso [[Pemberontakan Trunajaya|Pambarontakan Trunajaya]] . {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Pasukan [[Kasultanan Mataram]] nan dipimpin dek [[Amangkurat II]] jo [[Kumpeni Balando|Kompani Hindia Timur Balando]] (VOC) nan dipimpin dek [[Anthonio Hurdt]] bajalan ka padalaman [[Jawa Timur|Jawa timur]] malawan pasukan Trunajaya. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Kampanye militer ko bapuncak pado panaklukan ibu kota jo benteng Trunajaya di [[Kota Kediri|Kediri]] pado 25 November, diikuti jo panjarahannyo dek [[Balando]] jo [[Jawa]] nan manang. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=93}} Trunajaya sandiri lari dari Kediri dan malanjuikan pambarontakannyo—kini sangaik lamah—sampai ditangkok pado akhia 1679. {{Sfn|Ricklefs|2008|p=94}} Salamo pajalanan ka [[Kediri]], tantara Mataram-VOC sangajo mambagi pasukannyo manjadi babarapo barisan, nan maambiak rute panjang nan babeda manuju Kediri.Strategi iko disarankan dek Amangkurat II supayo pasukan-pasukan ko basuo jo labiah banyak urang dan supayo urang-urang nan masih indak yakin jo pihak sia nan ka bagabuang, jadinyo bagabuang [[Mataram]] jo [[Kumpeni Balando|VOC]] sasudah mancaliak kakuatan pasukan-pasukan ko. Pasukan bajalan malalui daerah-daerah nan sabalunnyo alun dijelajahi dek Balando, jo laporan Balando dicatat dalam sabuah jurnal dek sekretaris Hurdt, Johan Jurgen Briel. Sastra sijarah Jawa ( ''[[babad]]'' ) juo mancataik kampanye militer ko. ==Latar balakang== Dalam [[Pertempuran Surabaya (1677)|Patempuran Surabaya]] nan tajadi pado bulan Mei 1677, [[Kumpeni Balando|Kompeni Hindia Timur Balando]] (nan dikenal jo akronim Balandonyo, "VOC") mausia Trunajaya dari istanonyo di Surabaya. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} Inyo kamudian mundur ka pedalaman untuak mandirian ibu kota baru di [[Kota Kediri|Kediri]], ibu kota [[Karajaan Kadiri|Karajaan Kediri]] kuno . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=39}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=72}} Sabulan kamudian pasukan Trunajaya [[Jatuhnya Plered|manyarang istano Mataram di Plered]] . Ibukota dijarah, jo Rajo [[Amangkurat I]] maningga wakatu mundur, maninggaan pamarintahan Mataram nan kacau balau. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=41}} Inyo digantikan dek anaknyo, [[Amangkurat II]], nan lari basamo-samo jo inyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=42}} Kakurangan pasukan, kacio, jo pamarintahan nan bafungsi, {{Sfn|Ricklefs|1993|p=44}} Amangkurat II kamudian pai ka Jepara, markas armada VOC di bawah Laksamana [[Cornelis Speelman]], jo pado bulan Oktober manandotangani pajanjian mampabarui aliansi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Sabagai imbalan untuak mambantu Mataram malawan musuahnyo, rajo bajanji untuak mambayia VOC 310.000 [[real Spanyol]] jo labiah kurang 5.000 ton metrik bareh (iko mancakuik sadoalah kampanye militer VOC sabalunnyo nan mandukuang Mataram sampai bulan Oktober). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Dalam pajanjian labiah lanjuik, baliau satuju untuak manyarahkan kabupaten-kabupaten di sabalah timur Batavia, sarato Semarang, Salatiga jo kabupaten-kabupaten sakitarnyo, sarato maagiah monopoli tekstil, candu jo gulo kapado kumpeni Balando. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Jo panandatanganan pajanjian tasabuik, Speelman jo Amangkurat taragak untuak langsuang bagerak malawan pambarontak, namun hal iko dihalangi dek hati-hati Gubernur Jenderal VOC [[Joan Maetsuycker]], sangketo-sangketo internal dalam pangadilan Mataram, jo oposisi babarapo tokoh pangadilan kapado Balando pado taun. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=47}} Pado bulan November jo Desember, hanyo ado operasi tabateh dek pasukan Mataram jo dukuangan VOC di pasisia utara, nan hanyo sukses sabagian. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Namun, pado Januari 1678, Maetsuycker maningga dan digantikan dek [[Rijcklof van Goens]] dan pado patangahan 1678 babarapo panantang Rajo atau pasakutuan VOC-Mataram alah maningga, mambuka jalan untuak kampanye militer nan labiah agresif. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Speelman sandiri manjadi Direktur Jenderal manggantian van Goens. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=48}} Inyo barangkek ka Batavia dan VOC manunjuak [[Anthonio Hurdt]], mantan gubernur Ambon untuak manggantiannyo sabagai komandan, maagiahnyo gala "Inspektur, Laksamana, Panglimo Kampanye Militer jo Parang." {{Sfn|Ricklefs|1993}} VOC juo mambaok pasukan [[Arung Palakka]], sakutu Bugihnyo dalam [[Kasultanan Gowa|Parang Makassar]] (1666–1669). {{Sfn|Ricklefs|1993}} == Pasukan nan talibaik == Katiko kampanye militer dimulai, pasukan Mataram bajumlah 3.000 tantara jo 1.000 tukang angkek barang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan baru nan diambiak dalam pajalanan dan babarapo bangsawan manyatoan kasatiaannyo kapado rajo, sahinggo tantara karajaan batambah gadang manjadi 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Namun, palarian jo panen nan akan tibo mangurangi jumlah tantara ko baliak, jo salamo panyarangan ka Kediri, pasukan Mataram hanyo punyo sakitar 1.000 urang basanjato. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Tigo ribu tantara partamo basanjato jo [[Tembiang|tombak panjang]], tapi babarapo rekrut tarakhia punyo sanjato api. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Sabalun kampanye militer dimulai, VOC punyo 900 tantara di pasisia utara Jawa, nan ditempatkan sabagai garnisun di babagai kota. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Pasukan ekspedisi tambahan sabanyak 1.400 urang tibo pado awal kampanye militer. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Dalam pajalanan ka Kediri, garnisun VOC di kota-kota nan dilaluinyo bagabuang jo mereka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Urang Indonesia dari babagai etnis mambantuak mayoritas pasukan VOC; Tantara, marinir, jo perwira Eropa mambantuak kalompok minoritas. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Palarian jo panyakik mangurangi jumlah pasukan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado wakatu panyarangan ka Kediri, VOC punyo 1.750 personil, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Banyak di antaronyo nan kanai [[Disenteri|disentri]] {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} dan hanyo sakitar 1.200 urang nan ikuik dalam panyarangan tu. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan VOC-Mataram punyo artileri, tapi pasokan amunisi nan tabateh mambuek inyo bahaik bararti hanyo dapek manggunoan artileri untuak sarangan tarakhia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Banyak pasukan Trunajaya indak jaleh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Laporan VOC-Mataram mampakiroan pasukan tu sabanyak 1.000 urang, tapi kudian inyiak Trunajaya, Pangeran Sampang, mangatoan baso pangikuik Trunajaya bajumlah 14.500 urang sabalun panyarangan taadok Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}}Pasukan iko tamasuak "ratusan" {{Sfn|Kemper|2014}} pasukan [[Zirah|bakudo lapis baja]] . {{Sfn|Kemper|2014}} Trunajaya juo mambangun struktur patahanan di sapanjang [[Sungai Brantas|Brantas]] (Kediri barado di tapi timur sungai ko), dan malangkapinyo jo labiah banyak mariam daripado pasukan Mataram—VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} == Kampanye tantara == Garakan pasukan Mataram–VOC manuju Kediri. Mataram jo VOC mamiliah untuak indak manyarang langsuang dari Surabaya—rute nan paliang pendek ka Kediri—tapi untuak pacah manjadi babarapo kolom jo maambiak rute nan panjang, sahinggo pasukan akan diliek dek labiah banyak urang jo mayakinkan kalompok-kalompok nan goyah untuak bagabuang jo pihak rajo dalam parang ko. {{Sfn|Pigeaud|1976|pp=78–79}} Hurdt nio manyarang benteng Kediri Trunajaya dari Surabaya di pasisia Jawa Timur, nan marupokan rute paliang dakek untuk manuju Kediri.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=78}} Namun, Amangkurat II mausuakan supayo pasukan dipacah manjadi babarapo lajur dan baparade malalui rute darek nan panjang.{{Sfn|Pigeaud|1976}} Inyo nio pasukan VOC-Mataram palahan-lahan manyusuri labih banyak wilayah, untuak mamangaruhi kalompok masyarakaik nan masih bimbang ka mamihak kalompok ma dalam Parang Trunajaya.{{Sfn|Pigeaud|1976}}Argumen ko mayakinkan Hurdt, kaduonyo mamutuihan untuak mamacah tantara manjadi tigo lajur nan bajalan malalui rute darek nan tapisah dari pasisia Jawa Tengah manuju Kediri di padalaman Jawa Timur.{{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salain itu, rombongan nan dipimpin jo padagang VOC [[Willem Bastinck]] pai ka Surabaya untuak mancari [[Karaeng Galesong]] jo para pangikuiknyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Galesong adolah mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo goyah sahinggo Mataram jo VOC baharok dapek bantuan dari inyo.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} == Pajalanan ka Kediri == Pasukan VOC jo Mataram (atau pasukan nan satia) barangkek dari pasisia dalam tigo barisan. Ciek barisan nan dipimpin dek Kapten [[François Tack]] barangkek dari Jepara manuju Semarang pado tanggal 21 Agustus, dan dari Semarang baliau mamulai pajalanan malalui darat. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan lain nan dipimpin dek Kapten [[Abraham Daniel van Renesse]] jo [[Frederik Hendrik Mulder]] barangkek dari Rembang pado tanggal 26 Agustus. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Samantaro itu, barisan utamo digerakan di Jepara, nan dipimpin dek Hurdt jo Amangkurat. Pasukan ko mangirim barisan muko ka arah selatan pado 27 Agustus jo 2 September, samantaro Hurdt jo Amangkurat barangkek pado 5 September. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Barisan Tack dikuek-an dek garnisun Semarang jo bararak ka arah selatan manuju kabupaten Pajang, di mano inyo baradu jo pangikuik sekutu Trunajaya, [[Raden Kajoran]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Barisan Hurdt jo Amangkurat bagabuang di [[Godong, Grobogan|Godong]] di tapi [[Sungai Serang|Batang Aia Serang,]] lalu tingga di sinan salamo anam hari. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Artileri jo baka dibaok ka sinan malalui batang aia, tapi kini tapaso bagabuang lewat darek malalui wilayah musuah. Kamudian barisan Hurdt–Amangkurat bagabuang jo barisan Tack di lurah [[Bengawan Solo]] (nan pado maso itu disabuik Batang Aia Semanggi). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=49}} Bagabuang jo pasukan VOC di sinan, lalu barangkek malalui jalan nan babeda manuju Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Sapanjang pajalanan, pasukan nan setia maadoki masalah sarupo palarian, kurangnyo disiplin, sakik, kakurangan makanan, jo kasulitan mancari jalan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan tu manyubarangi babarapo batang aia, nan manjadi payah dek kurangnyo jambatan, batang aia nan gadang dek hujan, sarato garobak jo mariam nan baulah. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pajalanan ko sangaik barek, tarutamo bagi pasukan VOC, nan alun tabiaso jo keadaan medan pedalaman Jawa. Hurdt barancano nio tingga di lurah Bengawan Solo, lalu malanjuikan kampanye pado taun muko. Amangkurat labiah mamiliah taruih bajalan, dan pandapeknyo nan manang. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Sabagai pasukan nan satia bajalan ka arah timur, pasukan pambarontak mahindari parang gadang, tapi taruih baradu dalam parang ketek-ketek jo taruih mambahayoan pasukan nan setia nan mancari makan di kampuang sarato urang-urang nan alah tatingga barisan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Pasukan nan satia manyusuri kampuang-kampuang untuak mangumpuan makanan , sahinggo panduduak manjadi panik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Salamo pajalanannyo, Amangkurat I bausaho untuak mandapekkan kasatiaan bangsawan di daerah-daerah nan dilaluinyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Banyak nan sabalunnyo satia kapado Kajoran, bapihak ka Trunajaya, atau masih ragu-ragu antaro kaduo balah pihak. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}}Kadatangan rajo jo pasukannyo, sarato kamungkinan mandapekkan barang rampasan parang, mambuek urang tu tatariak untuak mangikuik Amangkurat jo bagabuang jo pasukannyo. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} Hal iko mambuek pasukan Amangkurat batambah gadang, sampai pado suatu maso jumlahnyo mancapai 13.000 urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=50}} ==Manyubarang brantas== Pasukan Hurdt-Amangkurat tibo di Singkal, di tapi barat [[Sungai Brantas|Batang Aia Brantas]] di utara Kediri, pado tanggal 13 Oktober. Pasukan tu payah mancari jalan untuak manyubarangi Batang Aia Brantas. Batang aia tu gadang dek musim hujan, sadangkan tantara indak punyo sampan nan diparaluan untuak manyubarang. Hujan, palarian, jo kakurangan baka taruih mambuek susah inyo. Pitih, makanan, jo padusi nan tasadio di pihak Trunajaya manarik hati ka banyak urang Indonesia jo Eropa samo-samo untuak pindah bapihak ka Trunajaya. {{Sfn|Kemper|2014|p=111}} Banyak tantara Jawa nan lari dari pasukan, dek banyak di antaro inyo nan pulang kampuang pado musim manuai. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} Jumlah pasukan Amangkurat turun manjadi sakitar 1.000, samantaro VOC tingga jo 1.750 tantara, 659 di antaronyo adolah urang Eropa. {{Sfn|Kemper|2014|p=100}} {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Samantaro itu, pasukan Trunajaya manakuik-nakuik-an tantara nan satia. Mareka punyo pos-pos nan dibentengi di sapanjang batang aia, tarutamo di tapi timur.{{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pos-pos tu dilangkoki jo mariam nan babagai ukuran sampai [[Meriam dua belas pon|duo baleh pon]] . {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Artileri Trunajaya taruih manyarang para nan satia, bola mariam mareka bahkan sampai ka tampek tingga Hurdt jo Amangkurat surang, sarato rumah sakik darurat tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Tantara nan satia pun punyo mariam, tapi inyo indak manembak baliak; amunisi mareka nan tabateh bararti mareka tapaso manyalamaikannyo hanyo untuak serangan tarakhia ka Kediri. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Salain itu, pasukan bakudo Trunajaya juo talibaik dalam bacakak jo para nan satia, nan manyababkan korban jiwa jo manurunkan sumangaik mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Pado 21 Oktober, sarangan malam nan dipimpin dek Raden Suradipa mambaka tampek tingga pasukan Melayu VOC. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=51}} Namun, sarangan tasabuik tadasak lalu suruik, sarato jo Suradipa—kakak Trunajaya—luko parah. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado malam 2–3 November, [[Penskirmis|para penskirmis]]Trunajaya manakuik-nakuik-an panjago VOC jo musik [[gamelan]] jo suaro-suaro nan mancimeehan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pado tanggal 3 November, Hurdt jo Amangkurat bagabuang jo kalompok nan dipimpin dek [[Willem Bastinck]] dari Surabaya, diiriangi dek 800 garobak jawi nan diisi jo baka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Iriang-iriangan ko disaratoi jo bantuan Adipati Tumapel, sakutu Jawa dari VOC, jo [[Karaeng Galesong]], mantan sakutu Trunajaya nan kasatiaannyo diraguan. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Pado 6 November, pasukan pambarontak manyarang garobak-garobak ko, mambaka sakitar sapuluah garobak jo mambunuah babarapo urang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} VOC kamudian mamindahan baka nan ado ka dalam benteng [[palisade]] nan dibangun sasudah sarangan Suradipa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Jo tibonyo baka baru, Hurdt jo Amangkurat basamangaik mancari jalan untuak manyubarang batang aia. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Pasukan nan dipimpin dek komandan Balando [[Isaac de Saint Martin]] mausia pasukan Trunajaya dari Manukan, di tapi barat di selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo kamudian mancubo manyubarang batang aia di sinan, tapi indak bisa dek tembakan musuah nan babahayo jo kadalaman sungai. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Inyo mancubo baliak pado malam 6–7 November, tapi sampan yang dipakai karam sahinggo gagal pulo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Hurdt maraso putuih asa dek indak kamajuan, lalu mambari ultimatum ka Amangkurat baso VOC akan manarik diri, kacuali rajo manyadiokan [[ponton]] untuak manyubarangi batang aia jo korek api untuak senapan sumbu tantaranyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=52}} Batang aia ko suruik pado malam 16-17 November. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} [[Babad|Tambo]] Keraton Jawa mangaitkan hal iko jo kakuatan supranatural Amangkurat, jo mangatokan baso hal iko tajadi kutiko Amangkurat manunggangi kudo manyubarang batang aia mamimpin pasukannyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Namun, batang aia Brantas suruik, sahinggo pasukan dapek manyubarang di Curing, tapek di sabalah selatan Singkal. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Nan bakudo indak paralu sampan, sadangkan pasukan infanteri manyubarang jo sampan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Katiko ditampuah, batang aia ko lebanyo sakitar 115 meter. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pasukan Trunajaya mambom mareka jo artileri katiko mareka manyubarang, tapi mareka diusir baliak jo tapaso maninggaan sabaleh mariam. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} ==Panaklukan Kediri== Karano pangkalan mungko nan sukses didirikan di Curing, pasukan nan satia bajalan ka salatan manuju Kediri. Pado wakatu iko pasukan VOC bajumlah 1.200 urang jo pasukan Amangkurat sakitar 1.000 urang. Mareka dipacah manjadi duo kalompok di bawah parintah Hurdt jo de Saint Martin masiang-masiang. Amangkurat sandiri babaliak ka Singkal nan relatif aman. Pasukan Trunajaya gagal mahadang barisan musuah. Pado tanggal 25 November, pasukan VOC jo Mataram manyarang Kediri. Lueh kota ko labiah kurang {{Convert|8.5|km|mi}}, dipertahankan dek 43 baterai artileri jo dindiang satinggi 6 meter jo taba 2 meter. Barisan Hurdt masuak ka kota dari timur, sadangkan de Saint Martin masuak dari barat laut. De Saint Martin tibo labiah dahulu di [[alun-alun]] kota Kediri, dakek tampek tingga Trunajaya. Ampek kompi pasukan VOC, di bawah komando Kapten Tack talibaik dalam parang "halaman ka halaman" untuak manakluakkan kompleks parumahan Trunajaya di pusat kota. Pasukan VOC mamanfaatkan [[granat tangan]] nan tabukti sangaik baguno dalam parang kota. Pasukan setia nan manang. Trunjaya lari ka salatan manuju kampuang-kampuang, dan pihaknyo mangalami karugian gadang. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sadangkan VOC mangalami karugian nan ringan, jo 7 urang tewas sarato 27 urang lainnyo luko-luko. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Di antaro pasukan Mataram, duo urang bangsawan nan tuo jo bapangalaman mati dalam parang tu; nan patamo adolah Tumenggung Mangkuyuda, dan babarapo sumber indak sapandapek pado nan kaduo, jo namo nan babeda-beda antaro Tumenggung Melayu, Demang Mangunjaya, atau Tumenggung Mataram. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pasukan nan manang kamudian marampok istano Trunajaya nan tatingga. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Harato Mataram, nan dibaok ka Kediri dek pambarontak sasudah inyo manjarah ibu kota Mataram pado taun 1677, tamasuak sasaran panjarahan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Amangkurat jo VOC baharok untuak mandapekkan baliak harato ko jo manggunoannyo untuak mambayia bantuan VOC dalam parang, tapi malah harato tu dirampok sapanuahnyo dek tantara. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} VOC manamukan sapuluah urang Eropa nan alah mambelok ka pihak Trunajaya, dan saluruhnyo dihukum mati. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Para pamanang juo manyobokkan padusi-padusi Mataram nan diculik, kudo-kudo, sarato lambang kabasaran keraton nan karamat (pusako). {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Sabuah mariam tanamo, banamo "Nyai Setomi" jo disabuik ''mriyem berkat'' ("mariam barakaik") jo ''wasiyat Mataram'' ("pusako Mataram") ditamuan di antaro lambang kabasaran keraton nan disalamekan. {{Sfn|Ricklefs|1993}} ==Mahkota ameh== Pasukan nan manang tu juo manamukan mahkota ameh di antaro barang rampasan. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko dipakiroan asalnyo dari zaman karajaan [[Majapahit]] abaik ka-15, di mano ado laporan panggunoan mahkota ameh. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Mahkota iko disarahkan kapado Kapten Tack (VOC), nan basikareh untuak mambari 1.000 [[rijksdaalder]] sabalun diagiahnyo kapado rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=53}} Pabuatan ko ruponyo manyingguang rajo, jo kajadian iko mungkin ado pangaruahnyo pado kamatiannyo di keraton Mataram pado taun 1686. {{Sfn|Ricklefs|1993}} Pado 27 November, Hurdt manyampaian mahkota kapado rajo, nan kamudian mamakainyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Katiko rajo mamakainyo, pasukan VOC ma agiah hormat sarato manyambuik jo tembakan sinapan jo meriam mambayangkan kajadian tu sabagai [[pemahkotaan]] atau penobatan dalam arti Eropa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Iko adolah salah paham budayo karano mahkota indak punyo kepentingan seremonial dalam protokol keraton Jawa. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} {{Sfn|Pigeaud|1976|p=79}} Episode iko manarik banyak paratian di kalangan sejarawan kudian harinyo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Sejarawan Balando [[H. J. de Graaf|HJ de Graaf]] bapandapek baso rajo sasudah tu maanggap kajadian ko sabagai simbol marandahan oleh urang Eropa jo angkuh inyo nan maraso paralu untuak legitimasi rajo. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} ==Evakuasi== Karano Trunajaya diusir jo panjarahan salasai, pasukan nan satia maninggaan Kediri manuju Surabaya, kota jo palabuahan utamo Jawa Timur. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} Benteng Kediri diruntuahan dan diangkek surang gubernur untuak mamarintah kota tasabuik. {{Sfn|Pigeaud|1976|p=80}} Arak-arakan di batang aia barangkek pado 15 Desember, nan tamasuak Hurdt, Tack, van Renesse, 288 VOC nan sakik jo luko-luko, sarato mariam lapangan jo amunisi mareka. {{Sfn|Ricklefs|1993|p=54}} == Rujuakan == os2bfbty5ns449jpje2gprsupufcylx Dinar ameh 0 478711 3352124 2026-08-31T03:23:12Z Firman Rusda 21345 ←Mambuek laman baisi "[[berkas:Umayyad Dinar, struck during the reign Abd al-Malik ibn Marwan in 83 AH, 702-703 AD.png]]'''Dinar ameh''' (bahaso Arab: {{lang|ar|دينار ذهبي}}) adolah koin ameh historis nan digunokan sabagai mato uang rasmi dalam padagangan jo transaksi keuangan di saluruah wilayah peradaban Islam.<ref name="Hitti_Master_2023">{{cite book |author=Hitti, Philip K. |title=History of the Arabs: Rujukan Induk dan Otoritatif Sejarah Peradaban Islam |publisher=Qaf |year..." 3352124 wikitext text/x-wiki [[berkas:Umayyad Dinar, struck during the reign Abd al-Malik ibn Marwan in 83 AH, 702-703 AD.png]]'''Dinar ameh''' (bahaso Arab: {{lang|ar|دينار ذهبي}}) adolah koin ameh historis nan digunokan sabagai mato uang rasmi dalam padagangan jo transaksi keuangan di saluruah wilayah peradaban Islam.<ref name="Hitti_Master_2023">{{cite book |author=Hitti, Philip K. |title=History of the Arabs: Rujukan Induk dan Otoritatif Sejarah Peradaban Islam |publisher=Qaf |year=2023 |pages=255–260 |isbn=9786025547485}}</ref> Mata uang ko diparkanalkan partamo kali pado abaik ka-7 Masehi, tapeknyo pado maso pamarintahan [[Kakhalifahan Umayyah]] di bawah kepemimpinan Khalifah [[Abdul Malik bin Marwan]].<ref name="Joecy_Standard_2025">{{cite journal |author=Sodik, G. |author2=Janwari, Y. |author3=Al-Hakim, S. |title=Reformasi Moneter dan Kedaulatan Negara: Analisis Standardisasi Dinar dan Dirham pado Masa Abd al-Malik ibn Marwan |journal=Journal of Innovative and Creativity |volume=6 |issue=2 |pages=111–140 |year=2025}}</ref> Dalam khazanah hukum [[Syariat Islam|syariah]], dinar ameh mampunyoi peranan pantiang sabagai standar kalibrasi nilai untuak parhitungan [[Zakat|zakat mal]] (nisab 20 dinar), panantuan [[mahar]] parnikahan, denda pidana (''hudud''), sarato transaksi padagangan internasional.<ref name="Abdullah_Standard_2020">{{cite journal |author=Abdullah, A. |title=The Islamic monetary standard: The dinar and dirham |journal=International Journal of Islamic Economics and Finance Studies |volume=6 |issue=1 |pages=35–58 |year=2020}}</ref> == Sijarah jo Asa Usul == === Maso Sabalun Islam (Jahiliyyah) === Sabalun kedatangan Islam, banso Arab di Jazirah Arab indak mampunyai mato uang surang nan diproduksi sacaro mandiri.<ref name="Hitti_Master_2023"/> Mareka manggunokan sistem [[barter]] untuak padagangan lokal, samantaro untuak transaksi skala gadang, mareka mangadopsi mato uang dari duo imperium gadang di sakuliliangnyo:<ref name="CNBC_Sejarah_Uang">{{cite web |author=CNBC Indonesia |title=Sejarah Mata Uang Islam: dari Koin Romawi hingga Dinar & Dirham |url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20260222181633-128-712863/sejarah-mata-uang-islam-dari-koin-romawi-hingga-dinar-dirham |year=2026}}</ref> # '''Solidus Bizantium''': Koin ameh dari [[Kekaisaran Romawi Timur]] (Bizantium) nan mampunyoi barek sakitar 4,55 gram ameh murni. Koin ko digalari dek urang Arab sabagai "Dinar". # '''Drachm Sasaniyah''': Koin perak dari [[Kekaisaran Sasaniyah]] (Persia) nan bareknyo sakitar 4,2 gram, nan digalari sabagai "[[Dirham]]". Nabi Muhammad SAW jo para sahabat manggunokan kaduo koin asiang ko dalam kagiatan manggaleh sahari-hari tanpa mambantah fungsinyo, sahinggo kaduo koin ko diakui sacaro rasmi sabagai alat tuka sasuai katantuan adat ''(urf)'' masyarakat Arab kuno.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> === Reformasi Moneter Abd al-Malik bin Marwan (697 M) === Satalah kakhalifahan Islam bakambang sangaik laweh di bawah Daulah Umayyah, panggunaan koin-koin asiang muloi mambao tantangan teologis jo politik dek karano mamiliki simbol agamo lain (takah salib Kristiani jo altar api Zoroaster).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Pado tahun 77 Hijriah (697 M), Khalifah Abdul Malik bin Marwan mambuek langkah revolusioner jo maluncurkan reformasi moneter Islam partamo dangan mancitak Dinar Ameh Islam mandiri partamo di Damaskus.<ref name="Hitti_Master_2023"/><ref name="Joecy_Standard_2025"/> Reformasi ko mamiliki ciri-ciri:<ref name="Joecy_Standard_2025"/> * '''Pamutuahan Gambar Figuratif''': Sadolah gambar kaisar Romawi jo tando-tando Kristen dihapuih total sasuai parintah syariat Islam nan malarang panyambahan berhala atau panggambaran figur manusia. * '''Panggunoan Kaligrafi Arab (Aksara Kufi)''': Koin dinar anyar dihiasi tulisan kaligrafi boso Arab baperan tauhid, takah kalimat ''"La ilaha illallah"'' (Indak ado tuhan salain Allah) jo teks Surah Al-Ikhlas. * '''Standardisasi Barek''': Barek dinar ameh disasuaikan manjadi 1 mitsqal kuno, nan dipacitak labiah ringan saketek dari koin Romawi, yaitu satingkek 4,25 gram.<ref name="NU_Online_Fiqih">{{cite web |author=NU Online |title=Produk Dinar, Dirham, dan Fulus di Indonesia menurut Fiqih |url=https://islam.nu.or.id/syariah/produk-dinar-dirham-dan-fulus-di-indonesia-menurut-fiqih-oB4Ed |year=2021}}</ref> == Standar Barek jo Kadar Karat == Ukuran barek dinar ameh mamiliki kapastian hukum fikih nan sangaik katat jo sapakaik (''ijma''). Standar ko mulonyo dirumuskan baliak dek Khalifah Umar bin Khattab dangan katatapan parbandingan: '''7 Dinar mitsqal ameh musti satara jo 10 Dirham perak'''.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> Kini, para jumhur ulama sasuai katantuan syariat menetapkan kriteria dinar rasmi: 1. '''Barek Koin''': Memiliki barek '''1 mitsqal''' atau satara jo '''4,25 gram'''. Standar ko disapakati dek madzhab fikih utamo jo diikuik-i dek institusi moneter Islam modern takah World Islamic Mint (WIM) jo Majelis Ulama internasional.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> 2. '''Kadar Kamurnian''': Emas murni berkadar '''22 karat''' (91,7%) marupokan standar mato uang peredaran kuno, samantaro ameh '''24 karat''' (99,9%) digunokan untuak investasi dinar modern.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> == Peranan Ekonomi jo Kabilah Walisongo == Dinar ameh, sabagai mato uang nan mamiliki nilai intrinsik (nilai logam tuka satara jo nilai nominal koin), mampunyoi daya tahan nan sangaik kuaik taadok inflasi jo deflasi.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Nilai tuka dinar rantiang stabil sajak abaik ka-7 Masehi hinggo hari ko (contohnyo, 1 dinar ameh pado maso Rasulullah dapek digunokan untuak mambali 1 ikua kambiang, dan nilai tasabuik masih satara jo harago kambiang pado maso kini).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Mata uang dinar jo dirham ko dikanal pulo sabagai panyabar ekonomi nan mampamudah transaksi padagangan lintas banua dari daratan Spanyol (Al-Andalus) hinggo ka dakek Selat Malaka di Asia Tenggara.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Pado abaik ka-15 Masehi, koin-koin dinar ameh dibao dek para saudagar muslim jo utusan mubaligh Islam nan dikanal subagai '''Walisongo''' ka wilayah Nusantara untuak manggantikan sistem tuka barter dangan padagangan Islam rasmi di bandar-bandar padagangan.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> == Referensi == {{reflist}} == Pautan lua == * [https://www.metmuseum.org/toah/hd/gold/hd_gold.htm Gold in the Islamic World] - Metropolitan Museum of Art. * [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1874-0704-1 Gold dinar of Abd al-Malik] - British Museum. [[Kategori:Mato uang kuno]] [[Kategori:Ameh]] [[Kategori:Sijarah Islam]] [[Kategori:Kakhalifahan Umayyah]] [[Kategori:Ekonomi Islam]]''''''Bold''' roqf1e7plva5sf6cnp0ws6zdwo21vll 3352125 3352124 2026-08-31T03:25:56Z Firman Rusda 21345 3352125 wikitext text/x-wiki [[berkas:Umayyad Dinar, struck during the reign Abd al-Malik ibn Marwan in 83 AH, 702-703 AD.png|jmpl|Dinar ameh pado maso Kakhalifahan Umayyah]]'''Dinar ameh''' (bahaso Arab: {{lang|ar|دينار ذهبي}}) adolah koin ameh historis nan digunokan sabagai mato uang rasmi dalam padagangan jo transaksi keuangan di saluruah wilayah peradaban Islam.<ref name="Hitti_Master_2023">{{cite book |author=Hitti, Philip K. |title=History of the Arabs: Rujukan Induk dan Otoritatif Sejarah Peradaban Islam |publisher=Qaf |year=2023 |pages=255–260 |isbn=9786025547485}}</ref> Mata uang ko diparkanalkan partamo kali pado abaik ka-7 Masehi, tapeknyo pado maso pamarintahan [[Kakhalifahan Umayyah]] di bawah kepemimpinan Khalifah [[Abdul Malik bin Marwan]].<ref name="Joecy_Standard_2025">{{cite journal |author=Sodik, G. |author2=Janwari, Y. |author3=Al-Hakim, S. |title=Reformasi Moneter dan Kedaulatan Negara: Analisis Standardisasi Dinar dan Dirham pado Masa Abd al-Malik ibn Marwan |journal=Journal of Innovative and Creativity |volume=6 |issue=2 |pages=111–140 |year=2025}}</ref> Dalam khazanah hukum [[Syariat Islam|syariah]], dinar ameh mampunyoi peranan pantiang sabagai standar kalibrasi nilai untuak parhitungan [[Zakat|zakat mal]] (nisab 20 dinar), panantuan [[mahar]] parnikahan, denda pidana (''hudud''), sarato transaksi padagangan internasional.<ref name="Abdullah_Standard_2020">{{cite journal |author=Abdullah, A. |title=The Islamic monetary standard: The dinar and dirham |journal=International Journal of Islamic Economics and Finance Studies |volume=6 |issue=1 |pages=35–58 |year=2020}}</ref> == Sijarah jo Asa Usul == === Maso Sabalun Islam (Jahiliyyah) === Sabalun kedatangan Islam, banso Arab di Jazirah Arab indak mampunyai mato uang surang nan diproduksi sacaro mandiri.<ref name="Hitti_Master_2023"/> Mareka manggunokan sistem [[barter]] untuak padagangan lokal, samantaro untuak transaksi skala gadang, mareka mangadopsi mato uang dari duo imperium gadang di sakuliliangnyo:<ref name="CNBC_Sejarah_Uang">{{cite web |author=CNBC Indonesia |title=Sejarah Mata Uang Islam: dari Koin Romawi hingga Dinar & Dirham |url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20260222181633-128-712863/sejarah-mata-uang-islam-dari-koin-romawi-hingga-dinar-dirham |year=2026}}</ref> # '''Solidus Bizantium''': Koin ameh dari [[Kekaisaran Romawi Timur]] (Bizantium) nan mampunyoi barek sakitar 4,55 gram ameh murni. Koin ko digalari dek urang Arab sabagai "Dinar". # '''Drachm Sasaniyah''': Koin perak dari [[Kekaisaran Sasaniyah]] (Persia) nan bareknyo sakitar 4,2 gram, nan digalari sabagai "[[Dirham]]". Nabi Muhammad SAW jo para sahabat manggunokan kaduo koin asiang ko dalam kagiatan manggaleh sahari-hari tanpa mambantah fungsinyo, sahinggo kaduo koin ko diakui sacaro rasmi sabagai alat tuka sasuai katantuan adat ''(urf)'' masyarakat Arab kuno.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> === Reformasi Moneter Abd al-Malik bin Marwan (697 M) === Satalah kakhalifahan Islam bakambang sangaik laweh di bawah Daulah Umayyah, panggunaan koin-koin asiang muloi mambao tantangan teologis jo politik dek karano mamiliki simbol agamo lain (takah salib Kristiani jo altar api Zoroaster).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Pado tahun 77 Hijriah (697 M), Khalifah Abdul Malik bin Marwan mambuek langkah revolusioner jo maluncurkan reformasi moneter Islam partamo dangan mancitak Dinar Ameh Islam mandiri partamo di Damaskus.<ref name="Hitti_Master_2023"/><ref name="Joecy_Standard_2025"/> Reformasi ko mamiliki ciri-ciri:<ref name="Joecy_Standard_2025"/> * '''Pamutuahan Gambar Figuratif''': Sadolah gambar kaisar Romawi jo tando-tando Kristen dihapuih total sasuai parintah syariat Islam nan malarang panyambahan berhala atau panggambaran figur manusia. * '''Panggunoan Kaligrafi Arab (Aksara Kufi)''': Koin dinar anyar dihiasi tulisan kaligrafi boso Arab baperan tauhid, takah kalimat ''"La ilaha illallah"'' (Indak ado tuhan salain Allah) jo teks Surah Al-Ikhlas. * '''Standardisasi Barek''': Barek dinar ameh disasuaikan manjadi 1 mitsqal kuno, nan dipacitak labiah ringan saketek dari koin Romawi, yaitu satingkek 4,25 gram.<ref name="NU_Online_Fiqih">{{cite web |author=NU Online |title=Produk Dinar, Dirham, dan Fulus di Indonesia menurut Fiqih |url=https://islam.nu.or.id/syariah/produk-dinar-dirham-dan-fulus-di-indonesia-menurut-fiqih-oB4Ed |year=2021}}</ref> == Standar Barek jo Kadar Karat == Ukuran barek dinar ameh mamiliki kapastian hukum fikih nan sangaik katat jo sapakaik (''ijma''). Standar ko mulonyo dirumuskan baliak dek Khalifah Umar bin Khattab dangan katatapan parbandingan: '''7 Dinar mitsqal ameh musti satara jo 10 Dirham perak'''.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> Kini, para jumhur ulama sasuai katantuan syariat menetapkan kriteria dinar rasmi: 1. '''Barek Koin''': Memiliki barek '''1 mitsqal''' atau satara jo '''4,25 gram'''. Standar ko disapakati dek madzhab fikih utamo jo diikuik-i dek institusi moneter Islam modern takah World Islamic Mint (WIM) jo Majelis Ulama internasional.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> 2. '''Kadar Kamurnian''': Emas murni berkadar '''22 karat''' (91,7%) marupokan standar mato uang peredaran kuno, samantaro ameh '''24 karat''' (99,9%) digunokan untuak investasi dinar modern.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> == Peranan Ekonomi jo Kabilah Walisongo == Dinar ameh, sabagai mato uang nan mamiliki nilai intrinsik (nilai logam tuka satara jo nilai nominal koin), mampunyoi daya tahan nan sangaik kuaik taadok inflasi jo deflasi.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Nilai tuka dinar rantiang stabil sajak abaik ka-7 Masehi hinggo hari ko (contohnyo, 1 dinar ameh pado maso Rasulullah dapek digunokan untuak mambali 1 ikua kambiang, dan nilai tasabuik masih satara jo harago kambiang pado maso kini).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Mata uang dinar jo dirham ko dikanal pulo sabagai panyabar ekonomi nan mampamudah transaksi padagangan lintas banua dari daratan Spanyol (Al-Andalus) hinggo ka dakek Selat Malaka di Asia Tenggara.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Pado abaik ka-15 Masehi, koin-koin dinar ameh dibao dek para saudagar muslim jo utusan mubaligh Islam nan dikanal subagai '''Walisongo''' ka wilayah Nusantara untuak manggantikan sistem tuka barter dangan padagangan Islam rasmi di bandar-bandar padagangan.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> == Referensi == {{reflist}} == Pautan lua == * [https://www.metmuseum.org/toah/hd/gold/hd_gold.htm Gold in the Islamic World] - Metropolitan Museum of Art. * [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1874-0704-1 Gold dinar of Abd al-Malik] - British Museum. [[Kategori:Mato uang kuno]] [[Kategori:Ameh]] [[Kategori:Sijarah Islam]] [[Kategori:Kakhalifahan Umayyah]] [[Kategori:Ekonomi Islam]]''''''Bold''' sa0hatht5jcxxdrqf00pa8zlpau3hwu 3352126 3352125 2026-08-31T03:27:11Z Firman Rusda 21345 3352126 wikitext text/x-wiki [[berkas:Umayyad Dinar, struck during the reign Abd al-Malik ibn Marwan in 83 AH, 702-703 AD.png|jmpl|Dinar ameh pado maso Kakhalifahan Umayyah]]'''Dinar ameh''' (bahaso Arab: {{lang|ar|دينار ذهبي}}) adolah koin ameh historis nan digunokan sabagai mato uang rasmi dalam padagangan jo transaksi keuangan di saluruah wilayah peradaban Islam.<ref name="Hitti_Master_2023">{{cite book |author=Hitti, Philip K. |title=History of the Arabs: Rujukan Induk dan Otoritatif Sejarah Peradaban Islam |publisher=Qaf |year=2023 |pages=255–260 |isbn=9786025547485}}</ref> Mata uang ko diparkanalkan partamo kali pado abaik ka-7 Masehi, tapeknyo pado maso pamarintahan [[Kakhalifahan Umayyah]] di bawah kepemimpinan Khalifah [[Abdul Malik bin Marwan]].<ref name="Joecy_Standard_2025">{{cite journal |author=Sodik, G. |author2=Janwari, Y. |author3=Al-Hakim, S. |title=Reformasi Moneter dan Kedaulatan Negara: Analisis Standardisasi Dinar dan Dirham pado Masa Abd al-Malik ibn Marwan |journal=Journal of Innovative and Creativity |volume=6 |issue=2 |pages=111–140 |year=2025}}</ref> Dalam khazanah hukum [[Syariat Islam|syariah]], dinar ameh mampunyoi peranan pantiang sabagai standar kalibrasi nilai untuak parhitungan [[Zakat|zakat mal]] (nisab 20 dinar), panantuan [[mahar]] parnikahan, denda pidana (''hudud''), sarato transaksi padagangan internasional.<ref name="Abdullah_Standard_2020">{{cite journal |author=Abdullah, A. |title=The Islamic monetary standard: The dinar and dirham |journal=International Journal of Islamic Economics and Finance Studies |volume=6 |issue=1 |pages=35–58 |year=2020}}</ref> == Sijarah jo Asa Usul == === Maso Sabalun Islam (Jahiliyyah) === Sabalun kedatangan Islam, banso Arab di Jazirah Arab indak mampunyai mato uang surang nan diproduksi sacaro mandiri.<ref name="Hitti_Master_2023"/> Mareka manggunokan sistem [[barter]] untuak padagangan lokal, samantaro untuak transaksi skala gadang, mareka mangadopsi mato uang dari duo imperium gadang di sakuliliangnyo:<ref name="CNBC_Sejarah_Uang">{{cite web |author=CNBC Indonesia |title=Sejarah Mata Uang Islam: dari Koin Romawi hingga Dinar & Dirham |url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20260222181633-128-712863/sejarah-mata-uang-islam-dari-koin-romawi-hingga-dinar-dirham |year=2026}}</ref> # '''Solidus Bizantium''': Koin ameh dari [[Kekaisaran Romawi Timur]] (Bizantium) nan mampunyoi barek sakitar 4,55 gram ameh murni. Koin ko digalari dek urang Arab sabagai "Dinar". # '''Drachm Sasaniyah''': Koin perak dari [[Kekaisaran Sasaniyah]] (Persia) nan bareknyo sakitar 4,2 gram, nan digalari sabagai "[[Dirham]]". Nabi Muhammad SAW jo para sahabat manggunokan kaduo koin asiang ko dalam kagiatan manggaleh sahari-hari tanpa mambantah fungsinyo, sahinggo kaduo koin ko diakui sacaro rasmi sabagai alat tuka sasuai katantuan adat ''(urf)'' masyarakat Arab kuno.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> === Reformasi Moneter Abd al-Malik bin Marwan (697 M) === Satalah kakhalifahan Islam bakambang sangaik laweh di bawah Daulah Umayyah, panggunaan koin-koin asiang muloi mambao tantangan teologis jo politik dek karano mamiliki simbol agamo lain (takah salib Kristiani jo altar api Zoroaster).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Pado tahun 77 Hijriah (697 M), Khalifah Abdul Malik bin Marwan mambuek langkah revolusioner jo maluncurkan reformasi moneter Islam partamo dangan mancitak Dinar Ameh Islam mandiri partamo di Damaskus.<ref name="Hitti_Master_2023"/><ref name="Joecy_Standard_2025"/> Reformasi ko mamiliki ciri-ciri:<ref name="Joecy_Standard_2025"/> * '''Pamutuahan Gambar Figuratif''': Sadolah gambar kaisar Romawi jo tando-tando Kristen dihapuih total sasuai parintah syariat Islam nan malarang panyambahan berhala atau panggambaran figur manusia. * '''Panggunoan Kaligrafi Arab (Aksara Kufi)''': Koin dinar anyar dihiasi tulisan kaligrafi boso Arab baperan tauhid, takah kalimat ''"La ilaha illallah"'' (Indak ado tuhan salain Allah) jo teks Surah Al-Ikhlas. * '''Standardisasi Barek''': Barek dinar ameh disasuaikan manjadi 1 mitsqal kuno, nan dipacitak labiah ringan saketek dari koin Romawi, yaitu satingkek 4,25 gram.<ref name="NU_Online_Fiqih">{{cite web |author=NU Online |title=Produk Dinar, Dirham, dan Fulus di Indonesia menurut Fiqih |url=https://islam.nu.or.id/syariah/produk-dinar-dirham-dan-fulus-di-indonesia-menurut-fiqih-oB4Ed |year=2021}}</ref> == Standar Barek jo Kadar Karat == Ukuran barek dinar ameh mamiliki kapastian hukum fikih nan sangaik katat jo sapakaik (''ijma''). Standar ko mulonyo dirumuskan baliak dek Khalifah Umar bin Khattab dangan katatapan parbandingan: '''7 Dinar mitsqal ameh musti satara jo 10 Dirham perak'''.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> Kini, para jumhur ulama sasuai katantuan syariat menetapkan kriteria dinar rasmi: 1. '''Barek Koin''': Memiliki barek '''1 mitsqal''' atau satara jo '''4,25 gram'''. Standar ko disapakati dek madzhab fikih utamo jo diikuik-i dek institusi moneter Islam modern takah World Islamic Mint (WIM) jo Majelis Ulama internasional.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> 2. '''Kadar Kamurnian''': Emas murni berkadar '''22 karat''' (91,7%) marupokan standar mato uang peredaran kuno, samantaro ameh '''24 karat''' (99,9%) digunokan untuak investasi dinar modern.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> == Peranan Ekonomi jo Kabilah Walisongo == Dinar ameh, sabagai mato uang nan mamiliki nilai intrinsik (nilai logam tuka satara jo nilai nominal koin), mampunyoi daya tahan nan sangaik kuaik taadok inflasi jo deflasi.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Nilai tuka dinar rantiang stabil sajak abaik ka-7 Masehi hinggo hari ko (contohnyo, 1 dinar ameh pado maso Rasulullah dapek digunokan untuak mambali 1 ikua kambiang, dan nilai tasabuik masih satara jo harago kambiang pado maso kini).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Mata uang dinar jo dirham ko dikanal pulo sabagai panyabar ekonomi nan mampamudah transaksi padagangan lintas banua dari daratan Spanyol (Al-Andalus) hinggo ka dakek Selat Malaka di Asia Tenggara.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Pado abaik ka-15 Masehi, koin-koin dinar ameh dibao dek para saudagar muslim jo utusan mubaligh Islam nan dikanal subagai '''Walisongo''' ka wilayah Nusantara untuak manggantikan sistem tuka barter dangan padagangan Islam rasmi di bandar-bandar padagangan.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> == Referensi == {{reflist}} == Pautan lua == * [https://www.metmuseum.org/toah/hd/gold/hd_gold.htm Gold in the Islamic World] - Metropolitan Museum of Art. * [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1874-0704-1 Gold dinar of Abd al-Malik] - British Museum. [[Kategori:Mato uang kuno]] [[Kategori:Ameh]] [[Kategori:Sijarah Islam]] [[Kategori:Ekonomi Islam]] 3iijuw67fbx4nrnx3i21vdatj1k9iwt 3352127 3352126 2026-08-31T03:28:32Z Firman Rusda 21345 3352127 wikitext text/x-wiki [[berkas:Umayyad Dinar, struck during the reign Abd al-Malik ibn Marwan in 83 AH, 702-703 AD.png|jmpl|Dinar ameh pado maso Kakhalifahan Umayyah]]'''Dinar ameh''' (bahaso Arab: {{lang|ar|دينار ذهبي}}) adolah koin ameh historis nan digunokan sabagai mato uang rasmi dalam padagangan jo transaksi keuangan di saluruah wilayah peradaban Islam.<ref name="Hitti_Master_2023">{{cite book |author=Hitti, Philip K. |title=History of the Arabs: Rujukan Induk dan Otoritatif Sejarah Peradaban Islam |publisher=Qaf |year=2023 |pages=255–260 |isbn=9786025547485}}</ref> Mata uang ko diparkanalkan partamo kali pado abaik ka-7 Masehi, tapeknyo pado maso pamarintahan [[Kakhalifahan Umayyah]] di bawah kepemimpinan Khalifah [[Abdul Malik bin Marwan]].<ref name="Joecy_Standard_2025">{{cite journal |author=Sodik, G. |author2=Janwari, Y. |author3=Al-Hakim, S. |title=Reformasi Moneter dan Kedaulatan Negara: Analisis Standardisasi Dinar dan Dirham pado Masa Abd al-Malik ibn Marwan |journal=Journal of Innovative and Creativity |volume=6 |issue=2 |pages=111–140 |year=2025}}</ref> Dalam khazanah hukum [[Syariat Islam|syariah]], dinar ameh mampunyoi peranan pantiang sabagai standar kalibrasi nilai untuak parhitungan [[Zakat|zakat mal]] (nisab 20 dinar), panantuan [[mahar]] parnikahan, denda pidana (''hudud''), sarato transaksi padagangan internasional.<ref name="Abdullah_Standard_2020">{{cite journal |author=Abdullah, A. |title=The Islamic monetary standard: The dinar and dirham |journal=International Journal of Islamic Economics and Finance Studies |volume=6 |issue=1 |pages=35–58 |year=2020}}</ref> == Sijarah jo Asa Usul == === Maso Sabalun Islam (Jahiliyyah) === Sabalun kedatangan Islam, banso Arab di Jazirah Arab indak mampunyai mato uang surang nan diproduksi sacaro mandiri.<ref name="Hitti_Master_2023"/> Mareka manggunokan sistem [[barter]] untuak padagangan lokal, samantaro untuak transaksi skala gadang, mareka mangadopsi mato uang dari duo imperium gadang di sakuliliangnyo:<ref name="CNBC_Sejarah_Uang">{{cite web |author=CNBC Indonesia |title=Sejarah Mata Uang Islam: dari Koin Romawi hingga Dinar & Dirham |url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20260222181633-128-712863/sejarah-mata-uang-islam-dari-koin-romawi-hingga-dinar-dirham |year=2026}}</ref> # '''Solidus Bizantium''': Koin ameh dari [[Kekaisaran Romawi Timur]] (Bizantium) nan mampunyoi barek sakitar 4,55 gram ameh murni. Koin ko digalari dek urang Arab sabagai "Dinar". # '''Drachm Sasaniyah''': Koin perak dari [[Kekaisaran Sasaniyah]] (Persia) nan bareknyo sakitar 4,2 gram, nan digalari sabagai "[[Dirham]]". Nabi Muhammad SAW jo para sahabat manggunokan kaduo koin asiang ko dalam kagiatan manggaleh sahari-hari tanpa mambantah fungsinyo, sahinggo kaduo koin ko diakui sacaro rasmi sabagai alat tuka sasuai katantuan adat ''(urf)'' masyarakat Arab kuno.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> === Reformasi Moneter Abd al-Malik bin Marwan (697 M) === Satalah kakhalifahan Islam bakambang sangaik laweh di bawah Daulah Umayyah, panggunaan koin-koin asiang muloi mambao tantangan teologis jo politik dek karano mamiliki simbol agamo lain (takah salib Kristiani jo altar api Zoroaster).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Pado tahun 77 Hijriah (697 M), Khalifah Abdul Malik bin Marwan mambuek langkah revolusioner jo maluncurkan reformasi moneter Islam partamo dangan mancitak Dinar Ameh Islam mandiri partamo di Damaskus.<ref name="Hitti_Master_2023"/><ref name="Joecy_Standard_2025"/> Reformasi ko mamiliki ciri-ciri:<ref name="Joecy_Standard_2025"/> * '''Pamutuahan Gambar Figuratif''': Sadolah gambar kaisar Romawi jo tando-tando Kristen dihapuih total sasuai parintah syariat Islam nan malarang panyambahan berhala atau panggambaran figur manusia. * '''Panggunoan Kaligrafi Arab (Aksara Kufi)''': Koin dinar anyar dihiasi tulisan kaligrafi boso Arab baperan tauhid, takah kalimat ''"La ilaha illallah"'' (Indak ado tuhan salain Allah) jo teks Surah Al-Ikhlas. * '''Standardisasi Barek''': Barek dinar ameh disasuaikan manjadi 1 mitsqal kuno, nan dipacitak labiah ringan saketek dari koin Romawi, yaitu satingkek 4,25 gram.<ref name="NU_Online_Fiqih">{{cite web |author=NU Online |title=Produk Dinar, Dirham, dan Fulus di Indonesia menurut Fiqih |url=https://islam.nu.or.id/syariah/produk-dinar-dirham-dan-fulus-di-indonesia-menurut-fiqih-oB4Ed |year=2021}}</ref> == Standar Barek jo Kadar Karat == Ukuran barek dinar ameh mamiliki kapastian hukum fikih nan sangaik katat jo sapakaik (''ijma''). Standar ko mulonyo dirumuskan baliak dek Khalifah Umar bin Khattab dangan katatapan parbandingan: '''7 Dinar mitsqal ameh musti satara jo 10 Dirham perak'''.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> Kini, para jumhur ulama sasuai katantuan syariat menetapkan kriteria dinar rasmi: 1. '''Barek Koin''': Memiliki barek '''1 mitsqal''' atau satara jo '''4,25 gram'''. Standar ko disapakati dek madzhab fikih utamo jo diikuik-i dek institusi moneter Islam modern takah World Islamic Mint (WIM) jo Majelis Ulama internasional.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> 2. '''Kadar Kamurnian''': Emas murni berkadar '''22 karat''' (91,7%) marupokan standar mato uang peredaran kuno, samantaro ameh '''24 karat''' (99,9%) digunokan untuak investasi dinar modern.<ref name="NU_Online_Fiqih"/> == Peranan Ekonomi jo Kabilah Walisongo == Dinar ameh, sabagai mato uang nan mamiliki nilai intrinsik (nilai logam tuka satara jo nilai nominal koin), mampunyoi daya tahan nan sangaik kuaik taadok inflasi jo deflasi.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Nilai tuka dinar rantiang stabil sajak abaik ka-7 Masehi hinggo hari ko (contohnyo, 1 dinar ameh pado maso Rasulullah dapek digunokan untuak mambali 1 ikua kambiang, dan nilai tasabuik masih satara jo harago kambiang pado maso kini).<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> Mata uang dinar jo dirham ko dikanal pulo sabagai panyabar ekonomi nan mampamudah transaksi padagangan lintas banua dari daratan Spanyol (Al-Andalus) hinggo ka dakek Selat Malaka di Asia Tenggara.<ref name="Abdullah_Standard_2020"/> Pado abaik ka-15 Masehi, koin-koin dinar ameh dibao dek para saudagar muslim jo utusan mubaligh Islam nan dikanal subagai '''Walisongo''' ka wilayah Nusantara untuak manggantikan sistem tuka barter dangan padagangan Islam rasmi di bandar-bandar padagangan.<ref name="CNBC_Sejarah_Uang"/> == Referensi == {{reflist}} == Pautan lua == * [https://www.metmuseum.org/toah/hd/gold/hd_gold.htm Gold in the Islamic World] - Metropolitan Museum of Art. [[Kategori:Mato uang kuno]] [[Kategori:Ameh]] [[Kategori:Sijarah Islam]] [[Kategori:Ekonomi Islam]] scymn2uneu0xbs00phmr6l3jldirag6