Wikipedia
miwiki
https://mi.wikipedia.org/wiki/Hau_K%C4%81inga
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Wiremu Maihi Te Rangikāheke
0
3743
169199
166498
2026-09-02T12:22:58Z
Nurg
3615
/* Āna mahi tahi ki te Kāwana */ typo
169199
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Rangikaheke001.jpg|right|thumb|200px|Ko Wiremu Maihi Te Rangikāheke]]Ko '''Wiremu Maihi Te Rangikāheke''' (1815?-1896) he rangatira no [[Te Arawa]], he pūkorero, he kaimahi Kāwanatanga.
I whānau a Te Rangikāheke i te tau 1815 pea ki Puhirua, ki Te Awahou rānei, i [[Rotorua-nui-a-Kahu|Rotorua]]. Ko Te Rangikāheke anō hoki te ingoa o tana matua, he tohunga nō Ngāti Kererū o [[Ngāti Rangiwewehi]]. Ko tana whaea ko Kaihau, he uri nō Tamahou, nō Pūpū mē Hinepō. I te tau 1823 ka mau hereheretia rātau ko ana tamariki e Ngā Puhi. Nā te whakaritenga a tana pāpā i te utu mō rātau, i tukuna ai tana whānau. Ka tata ki te tau 1836 kua mate atu tana matua rāua ko tana whaea.
Nō te tau 1835 ka tae mai te [[Hāhi Mihinare]] ki Rotorua whakatū teihana ai ki reira. Ko te minita ko [[Tāmati Hāpimana]]. Nō reira pea te kaha o Te Rangikāheke ki te tuhituhi, ki te kōrero pukapuka. Tērā pea nā Te Hāpimana ia i iriiri i taua wā.
==Āna mahi tahi ki te Kāwana==
[[Image:GeorgeEdwardGrey01.jpg|right|thumb|200px|Ko [[Hōri Kerei|Kāwana Hōri Kerei]]]]Nō te wā i a [[Hōri Kerei]], i te tau 1849, ka timata te mahi tahi a Te Rangikāheke ki te kāwanatanga. Ōrite tonu ō rāua whakaaro mō ngā kaupapa tōrangapū. Nā te kūare tonu pea o te kāwana ki te reo Māori me ngā tikanga Māori i noho ai ia ki te taha o te kāwana ki tētahi wāhanga tonu o tōna whare ake i [[Tāmaki-makau-rau]] hei tohutohu, hei āwhina i a Hōri Kerei. Ko te utu mō ana mahi, e £36 i te tau.
He nunui rawa ngā mahi tuhituhi a Te Rangikāheke. E toru tekau mā waru ngā wāhanga kōrero i tuhia e ia. E rua tekau mā tahi, motuhake ake, nāna. Tekau mā whitu nā rāua tahi. Ko ngā kaupapa o ana kōrero, mō ngā kōrero pūrākau, mō ngā tikanga, mō ngā mahi a te Māori, mō te reo, ngā whakapapa, ngā tikanga ā-iwi, ngā take o te wā, ngā āhuatanga tōrangapū, ngā mōteatea, te wehenga o Rangi rāua ko Papa, ngā mahi a [[Māui]], te hekenga mai o ngā waka i Hawaiki, ngā kōrero mō [[Hinemoa]], te noho a te Māori me te Pākehā, te tū a te rangatira, ngā riri a Tūmatauenga, te taha wairua, me ētehi kōrero mōna ake. I tua atu i ēnei, ko ngā āwhina ki ngā pepa a Kerei e whakamārama ana i ngā waiata me ngā whakataukī.
Ka puta ngā pukapuka i raro katoa i te ingoa o Hōri Kerei. Kīhai ia i whakaatu nā Te Rangikāheke ia i whāngai ki ngā kōrero. He maha rawa ngā pepa nāna i tuhituhi, kei te whare pukapuka o Tāmaki-makau-rau e tiakina ana. Mai i te tau 1950, ka tāia, ka whakapākehātia, ka pānuitia nuitia ngā tuhituhi a Te Rangikāheke, kia mōhiotia ai nāna kē ērā tuhituhi.
Ka wehe atu a Kerei i Aotearoa i te tau 1853, ka noho ngoikore a Te Rangikāheke, kua kore he tauranga. I te tau 1860, ka hoki ia ki Maketū, ki Rotorua. I te tau 1862 ka timata tana mahi hei karaka ki te Tari Mō Ngā Take Māori, mō te Kōti Porotiti. Ka taka ki te tau 1880, ka tū ia hei āteha ki Ōhinemutu. Nuku atu i te kotahi tekau mā waru ngā tau o Te Rangikāheke e mahi ana mā te kāwanatanga.
Ka mate ia ki Te Awahou i te 1896. He tangihanga tino nui rawa atu mōna ki reira.
==Ingoa atu==
*Wiremu Maihi (William Marsh)
*Wī Maihi
==Herenga whakapapa==
*Ngāti Kererū
*Ngāti Rangiwewehe
*Ngāti Rangitihi
==Tirohia hoki==
*Jenifer Curnow, 'Wiremu Maihi Te Rangikaheke: his life and work', <i>Journal of the Polynesian Society</i>, 94 (2) (Pipiri 1985):97-147.
==Tohutoro==
*A. Ballara et al., 'Te Rangikāheke, Wiremu Maihi', ''Ngā Tāngata Taumata Rau 1760-1869''. Wellington: Te Tari Taiwhenua, Allen & Unwin, 1990:276-279.
[[Category:Rangatira]]
[[Category:Pūkōrero]]
[[Category:Moana-a-Toi]]
[[Category:Tuhipānui pai]]
kw65qq8s8pxag0jlu71c3yip3dujmkf
Te Kooti
0
3801
169200
139669
2026-09-02T12:25:12Z
Nurg
3615
typo
169200
wikitext
text/x-wiki
Ko '''Te Kooti''' (Te Kooti Arikirangi Te Tūruki), ? - 1893, nō [[Rongowhakaata]]; he ngārahu, he toa, he matakite, he kaihanga whakapono. Ko ōna mātua ko Hōne Te Rangipātahi rāua ko Tūrākau. He uri whakaheke ia nō Rongowhakaata rāua ko tana wahine matua, ko Tūrāhiri, he wahine nō ngā tātai rangatira o Ngāti Maru.
I whānau a Te Kooti ki te Pā-o-Kahu, i runga ake o te hāpua o Awapuni i Tūranganui-a-Kiwa (Poverty Bay). Ko te kōrero a ētahi, ka whānau ia i te tau 1814; engari kei ngā pukapuka te kōrero, e 35 ōna tau i te tau 1866, i a ia e mauhereheretia ana ki [[Wharekauri]]. Nā reira, nō te tau 1831 kē pea ia i whānau ai.
I a Arikirangi e kuraina ana ki te kura mīhana a Te Wiremu (William Williams) i te Whakatō, ka tino mātau ia ki ngā Karaipiture. E toru ōna ingoa - ko Arikirangi, ko Te Kooti, ko Te Tūruki. E ai ki te Te Kerēhi (T. S. Grace), ko ia te tamaiti māia rawa atu o taua kura mīhana; nō Dandeson Coates, nō te hēkeretari o te Rōpū Hāhi Mihingare (Church Missionary Society) i Ingarangi, tērā ingoa a Te Kooti. Ko Te Tūruki, te ingoa o tana matua whāngai he ingoa anō mōna. Ki ngā Pākehā, ko Rikirangi tonu. Ko tā Te Kooti i tuhi ai hei ingoa mōna, ko Te Kooti Te Tūruki.
==Hoto ki waho==
{{Commons-inline|Te Kooti Arikirangi Te Turuki|Te Kooti Arikirangi Te Tūruki}}
==Tohutoro==
*A. Ballara et al., 'Te Kooti Arikirangi Te Tūruki', ''Ngā Tāngata Taumata Rau 1760-1869''. Wellington: Te Tari Taiwhenua, Allen & Unwin, 1990.
{{Maramara}}
[[Category:Rongowhakaata]]
[[Category:Tohunga]]
6eqoprfm6p6y467oh7ttm1is45t5da1