Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1267 5561382 5460232 2026-05-18T23:01:17Z ГП 23995 /* Франција како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561382 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Француската Република |native_name = {{Native name|fr|République française}} |common_name = Франција |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Arms of the French Republic.svg |symbol_width = 75px |national_motto = {{vunblist |{{nowrap|{{native name|fr|"Liberté, égalité, fraternité|italics=off}}}} |{{small|"Слобода, еднаквост, братство!"}}}} |national_anthem = {{native name|fr|La Marseillaise|nolink=yes}}<br>{{small|''[[Марсејеза]]''}}<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = EU-France.svg |map_caption = {{map caption|location_color=зелено|region=Европа|region_color=сиво|subregion=[[Европската Унија]]|subregion_color=светлозелено|legend=EU-France.svg}} |capital = [[Париз]] |latd=48 | latm=52 | latNS=N |longd=2 |longm=19,59 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[Француски јазик|француски]] |demonym = [[Французи]] (Француз(ин)/Французинка) |government_type = [[унитарна држава|унитарна]] [[полупретседателски систем|полупретседателска република]] |leader_title1 = [[Претседател на Франција|Претседател]] |leader_name1 = [[Емануел Макрон]] |leader_title2 = [[Премиер на Франција|Премиер]] |leader_name2 = [[Себастјен Лекорни]] |legislature = [[Парламент на Франција|Парламент]] |upper_house = [[Сенат]] |lower_house = [[Национално собрание]] |sovereignty_type = [[Историја на Франција|Формирање]] |established_event1 = [[Крштевање]] на [[Хлодовик I]] |established_date1 = 25 декември 496 |established_event2 = [[Верденски договор]] |established_date2 = август 843 |metropole_area = 551.695 |metropole_area_rank = 50. |metropole_population = 69.103.000 |metropole_population_estimate_rank = 22. |area_rank = 43та |area_km2 = 640.679 |population_estimate = {{Increase}} 68,373,433 |population_estimate_rank = 20та |population_estimate_year = 2024 |population_density_km2 = 106 |population_density_rank = 106та |GDP_PPP = {{Increase}} $3.988 Трилиони |GDP_PPP_rank = 10та |GDP_PPP_year = 2024 |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $60,339 |GDP_PPP_per_capita_rank = 26ти |GDP_nominal = {{Increase}} $3.130 Трилиони |GDP_nominal_rank = 7ма |GDP_nominal_year = 2024 |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $47,359 |GDP_nominal_per_capita_rank = 23та |Gini = 29.8 |Gini_year = 2022 |Gini_change = Increase |HDI_year = 2024 |HDI = 0.918 |HDI_change = increase |currency = [[Евро]] |currency_code = EUR |time_zone = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.fr]] |iso3166code = FR |calling_code = +33 }} '''Франција''' ([[француски јазик|француски]]: ''France'') официјално '''Француската Република''' ([[француски јазик|француски]]: République française) — држава чиј главен дел од територијата (матичен дел) се наоѓа во [[Западна Европа]] и која по површината е најголема во [[Европска Унија|Европската Унија]] (551.500 км²), и втора по население (матичен дел) со 66,142,961 жители (1 јануари 2024). Во нејзиниот состав влегуваат прекуморските поседи и територии (DOM — TOM) сместени на други континенти, така што нејзината вкупна површина изнесува 675.417 км², а вкупното население 68,373,433 жители (Јануари 2024). Франција се граничи со [[Белгија]], [[Луксембург]], [[Германија]], [[Швајцарија]], [[Италија]], [[Монако]], [[Андора]] и [[Шпанија]]. Франција со своите прекуморски владенија и територии исто така се граничи со [[Бразил]] и [[Суринам]] (во делот на границите на [[Француска Гвајана]]), како и со [[Мали Антили|Антилите]] (во делот на [[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]). Франција е поврзана со [[Обединетото Кралство]] преку [[Евротунел]]от, кој минува под големиот проток [[Ламанш]].Франција е [[Република]], организирана како унитарна Полупретседателска Република. Таа е развиена држава чија модерна економија е петта по големина во светот (2009). Главен, а воедно и најголем град, со повеќе од 12 милиони жители, е [[Париз]]. Службен јазик на Франција е [[француски јазик|францускиот јазик]]. Во регионите се говорат и други дијалекти, говори и јазици како [[гасконски јазик|гасконски]], [[провансалски јазик|провансалски]], [[бретонски јазик|бретонски]] и др. Франција е најголемата франкофонска држава во светот по број на говорители, но втора по број на жители, по [[Демократска Република Конго]] со околу 67 милиони. Главна религија во Франција е [[Христијанство|христијанска]] со 51 %, 39 % се [[атеисти]] а 7% од населението се [[муслиман]]и. Франција е една од земјите основачи на [[Европска Унија|Европската Унија]], една од основачите на [[НАТО]] и на [[ОН]] и е постојана членка на [[Совет за безбедност|Советот за безбедност]] при ОН.Таа припаѓа на [[Еврозона]]та и на [[Шенгенски договор|Шенген-зоната]], членка е на [[Франкофонија]]та и на Латинската унија, дел од групата [[Г8]] најразвиени земји во светот и на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (OCDE).Како воена сила, Франција ја поседува главната војска во Европската Унија при што таа е една од седумте земји кои официјално поседуваат [[атомско оружје|атомско вооружување]].Шеф на државата е [[Претседател]]от а кабинетот го возглавува [[премиер]]от. == Потекло на поимот == Името ''Франција'' доаѓа од [[Латински јазик|латинскиот]] збор, „Francia“, што буквално би значело „земја на [[Франки]]те“. Има најразлични теории за потеклото на името на Франките. Според една, тоа потекнува од [[прагермански јазик|прагерманскиот]] збор ''frankon'' кој се преведува како ''копје''. Воедно, секирата на Франките била позната како [[франциска (оружје)|франциска]]. Друга предложена [[етимологија]] е дека на [[старогермански јазик]], Франк значело ''слободен'' или збор спротивен на зборот [[роб]]. Овој збор сè уште постои во францускиот јазик ''franc'' (искрен, отворен), а воедно се користел како назив на француската валута [[франк]], сè до воведувањето на [[евро]]то во 2000 година. == Историја == {{Главна|Историја на Франција}} Современа Франција ги има скоро истите граници како и некогашниот регион [[Галија]] населен со племето Келти, наречени Гали. Римскиот цар [[Гај Јулиј Цезар]] ги покорил Галите во I век п.н.е <ref>[[Плутарх]] тврдел дека милион луѓе (веројатно една четвртина [[Гали]]) загинале, милион биле поробени, 300 племиња биле покорени а 800 града биле уништени за време на [[Галските војни]].</ref> кога тие го прифатиле латинскиот јазик и култура, а потоа со тек на времето се формирал францускиот јазик кој денес е вториот најзастапен јазик во светот. [[Историја на христијанството|Христијанството]] првпат се појавило во II и III век, а целосно се воспоставило во IV и V век, а [[свети Жером]] напишал дека Галија е единствениот регион кој е „слободен од ерес“. [[Податотека:Map France 1477-fr.svg|thumb|left|Франција во 1477 година. Црвена линија: Границите на [[Кралство Франција|Кралството Франција]]; Светлосино: кралското подрачје]] Во IV век, источната граница на Галија по текот на реката [[Рајна]] бил освоен од [[Германски народи|германски племиња]], главно [[Франки]], од кои произлегло старото име „Francie“. Модерното име „Франција“ произлегува од француските кралевите од [[Капети|Капетинската династија]]. Франките биле првото племе германски освојувачи од Европа по падот на Римското Царство кои се преобратиле во христијанство наместо во [[аријанство]] (нивниот крал [[Хлодовик I|Хлодовик]] го сторил тоа во 498); оттука Франција го стекнала називот „Најстарата ќерка на Црквата“ (''La fille ainée de l’Église''), а Французите поради тоа себеси се нарекувале „Најхристијанско Кралство Франција“. Постоењето како посебен ентитет започнало со [[Верденски договор|Верденскиот договор]] (843), со поделбата на [[Каролинската Империја]] на [[Карло Велики]] на [[Источна Франкија]], [[Средна Франкија]] и на [[Западна Франкија]]. Западната Франкија е приближно оној регион што го зазема денешната држава Франција. [[Каролинзи]]те владееле со Франција до 987 година, кога [[Хуго Капет|Иго Капет]], војвода на Франција и гроф на Париз, бил крунисан за [[Список на француски кралеви|француски крал]]. Неговите наследници, [[Капетинска династија|Капетите]], [[Династија Валоа|династијата Валоа]] и [[Бурбони]]те, набрзо ја унифицирале земјата преку серија на војни. [[Крстоносни војни|Крстоносна војна]] започнала во 1209 за да се елиминираат еретичките [[катари]] од [[Окситанија]] (јужен дел на денешна Франција). На крајот, биле уништени како катарите така и независноста на [[Јужна Франција]].<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html Massacre of the Pure] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html |date=2008-01-20 }}. Time. 28 април 1961.</ref> Во 1337, на почетокот на првиот бран на [[црната смрт]], Англија и Франција тргнале во војна една против друга и истата била позната под името [[Стогодишна војна|Стогодишната војна]].<ref>Don O’Reilly. „[http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |date=2006-11-09 }}“</ref>. Монархијата го достигнала својот најголем подем во [[XVII век]] за време на владеењето на [[Луј XIV од Франција]]. Во тоа време Франција го имала најбројното население во Европа и имала огромно влијание врз европската политика, економија и култура. [[Француски јазик|Францускиот јазик]] станал, и одредено време останал, заеднички јазик на дипломатијата и на надворешните односи. Франција била земја на интелектуалците, а големи научни дострели биле постигнати токму од страна на француските научници во XVIII век. Згора на тоа, Франција стекнала и свои колонии во Америка, Африка и Азија. === Кралство и република === {{Главна|Француски кралеви}} [[Податотека:Blason France moderne.svg|мини|лево|150п|Традиционалниот грб на француските кралеви — цветови крин]] [[Податотека:Declaration of Human Rights.jpg|мини|десно|[[Декларација за правата на човекот и на граѓанинот]] од [[1789]].]] Традиционален грб на кралска Франција бил цветови крин. Декларација за права на човекот и граѓаните од 1789 година. На францускиот престол се менувале династиите [[Капети|Капет]] (987—1328), [[Династија Валоа|Валоа]] (1328—1589) и [[Бурбонска династија|Бурбоните]] (1589—1789). === Од монархија до република === [[Податотека:Prise de la Bastille.jpg|thumb|[[Заземањето на Бастилја]] на 14 јули 1789 година]] Монархијата владеела со земјата сè до [[Француска револуција|Француската револуција]], во 1789 година. [[Луј XVI од Францја|Луј XVI]] и неговата жена [[Марија Антоанета]], биле погубени (во 1793), заедно со други илјадници француски граѓани во текот на владеењето на [[терор]]от.<ref>[http://www.nytimes.com/1989/07/09/travel/vive-la-contre-revolution.html?sec=travel Vive la Contre-Revolution!]. The New York Times. 9 јули 1989.</ref> После серија кратки шеми на влади, [[Наполеон I од Франција|Наполеон Бонапарт]] ја презел контролата врз Републиката во 1799 година, прогласувајќи се себеси за [[прв конзул]], и подоцна за [[император]] по што денес е познат како [[Првиот француски император|првиот император]] (1804—1814). Во текот на [[Наполеонови војни|неколку војни]], неговите војски го освоиле поголемиот дел од континентална Европа, со членови од семејството [[Бонапарт]] назначени за владетели во новоосвоените земји. Околу милион Французи загинале во текот на војните што Наполеон ги водел во Европа.<ref>[http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 Napoleon and German identity] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 |date=2012-05-13 }}. Magazine article by Tim Blanning; History Today, Vol. 48, April 1998.</ref> После последниот пораз на Наполеон во 1815 година кај [[Битка кај Ватерло|Ватерло]], француската монархија повторно била воспоставена, но со нови уставни ограничувања. Во 1830 година,[[Јулска револуција|народно востание]] ја воспоставило [[конституционална монархија|конституционалната]] [[јулска монархија]], која траела до 1848 година. Кусотрајната [[Француска Втора Република|Втора Република]] завршила во 1852 година кога [[Наполеон III од Франција|Луј-Наполеон Бонапарт]] го прогласил [[Второто Француско Царство|Второто Царство]]. Власта на Луј-Наполеон завршила по поразот во [[Француско-пруската војна]] од 1870 и неговиот режим бил заменет со [[Трета Француска Република|Третата Република]]. === Колонијализам === Франција поседувала колонии, во најразлични облици, од почетокот на XVII век, па сè до 1960 година. Во XIX и во XX век, нејзината колонијална империја била втора по големина во светот, после [[Британска Империја|Британската Империја]]. Меѓу 1919 и 1939 година, втората француска колонијална империја поседувала над 12.347.000 квадратни километри земја. Вклучувајќи го континенталниот дел на Франција, целосното француско подрачје достигнувало 12.898.000 квадратни километри во 1920-тата и 1930-тата, што изнесува 8,6 % од светската површина. Во текот на XVII и XVIII век, Франција основала колонии и во Северна Америка, ([[Нова Франција]] — по долниот тек на реката Сент Лоренс во [[Канада]]), во [[САД]], во [[Луизијана]] и на [[Кариби]]те. [[Нова Франција]] била изгубена во војната со Британците во 1763 година, додека пак Наполеон им ја продал Луизијана на САД во 1803 година. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], дел од француските колонии меѓу кои и [[Виетнам]] (поранешна [[Индокина]]) и [[Алжир]] ја стекнале својата независност после крвави воени конфликти. === Современа историја === Франција била победничка сила во [[Првата светска војна]] и во [[Втората светска војна]]. Човечките и материјалните загуби во првата војна, во која загинале 1,4 милиони Французи <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm France’s oldest WWI veteran dies]. BBC News. 20 јануари 2008.</ref> биле далеку поголеми од оние што таа ги претрпела во текот на втората, иако само мал дел од нејзината територија бил окупиран во текот на Првата светска војна. Според бројот на жртвите на страната на сојузниците, Франција го зазема второто место со 25 % односно 5,6 милиони, од којшто 1,357 милиони загинати војници, а 4,266 милиони ранети војници. Дотогаш една од водечките колонијални сили во светот морала да се брани. За разлика од [[Првата светска војна]] каде што Франција ја имала една од водечките улоги, во [[Втората светска војна]] таа брзо била освоена и поразена уште во јуни 1940 година. Германците ја поразиле со брзи тенковски продори. Периодот меѓу војните забележал низа социјални реформи воведени од страна на владата на Народниот фронт. После [[Германија|германската]] ''[[блицкриг]]'' (blitzkrieg) кампања за време на Втората светска војна континенталниот дел на Франција бил поделен на [[Германска окупација на Франција за време на Втората светска војна|окупирана северна зона]] и на југ, [[Франција на Виши]], или режим кој бил марионета и лојален на окупаторите. За време на Втората светска војна во Франција делувало движењето на [[Отпор]]от. Во ноември 1942 година, Германците ја окупирале и Југоисточна Франција. Франција била ослободена од страна на англо-американско-канадската војска кој се истоварила во јуни 1944 година на [[Нормандија]] (Види — [[Битка на Нормандија]]). Антифашистичката влада во Франција била формирана од генералот [[Шарл де Гол]]. Загубата на војници во оваа светска војна не бил многу голем, но најмногу страдала еврејската заедница. [[Податотека:De Gaulle-OWI.jpg|мини|лево|150п|[[Шарл де Гол]]]] [[Четвртата француска република|Четвртата Република]] била воспоставена после Втората светска војна. Франција се обидела да ги задржи своите колонии и да ја сочува својата [[колонијални империи|колонијална империја]], но наскоро влетала во големи неволји поради битките за независност на колониите. Обидот во 1946 година да се врати контролата врз [[Француска Индокина]] довел до [[Првата војна за Индокина]], која завршила со пораз на Французите во [[Битката на Диен Биен Пу]] во 1954. Само неколку месеци подоцна, Франција се соочила со нов, дури и потежок [[Војната во Алжир|конфликт]] во [[Алжир]]. Дебатата околу тоа дали треба или не треба да се задржи контрола во Алжир и иселувањето на околу еден милион европски доселеници, ја потресла земјата и за малку ќе довела до граѓанска војна. Во 1958 година, слабата и нестабилна Четврта Република била заменета со [[Петта Француска Република|Петтата Република]], која се одликувала со зајакнување на функцијата на претседателот. Улогата на [[Шарл де Гол]] била да ја задржи земјата во целост додека излегувала од периодот на конфликти и кризи. Алжирската војна и Франко-француската граѓанска војна што се водела во главниот град [[Алжир]], завршила со мировни преговори во 1962 година по што Алжир ја стекнал својата независност. Во последните децении, помирувањето и соработката на Франција со [[Германија]] се од централно значење за политичката и економската интеграција на растечката [[Европска Унија]], вклучувајќи го и воведувањето на [[евро]]то во јануари 1999 година. Францускиот електорат гласаше против ратификацијата на [[Договор за воспоставување на Устав за Европа|Договорот за воспоставување на Устав за Европа]] во мај 2005 година, но потоа беше ратификуван[[Лисабонскиот договор]] од страна на парламентот во февруари 2008 година. == Географија и клима == [[Податотека:Satellite image of France in August 2002.jpg|thumb|right|Сателитска слика на Франција]] {{Главна|Географија на Франција}} Додека [[Франција метрополитен|континентална Франција]] се наоѓа во [[Западна Европа]], Франција исто така поседува и територии во [[Северна Америка]], [[Кариби]]те, [[Јужна Америка]], на јужниот дел на [[Индиски Океан]], на [[Тихиот Океан]], и на [[Антарктик]].<ref>Sovereignty claims in Antarctica are governed by the [[Antarctic Treaty System]]</ref> Овие територии имаат различни форми на управување и се нарекуваат [[прекуморски департмани]] и [[прекуморски територии]]. Европскиот дел на Франција зазема 547,030&nbsp;[[квадратни километри]] (211,209&nbsp;[[Square mile|sq&nbsp;mi]]),<ref name="area">{{Наведена мрежна страница |author=[[CIA]] |year=2007 |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |accessdate=2007-12-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> заземајќи го најголемиот дел меѓу членките на [[Европската Унија]], односно, за малку е поголем од [[Шпанија]]. Франција поседува различен вид на релјеф, од низини на северниот и западниот брег, до планини на југоисток каде што се протегаат [[Алпи]]те, во средишниот јужен дел кај [[Централниот Масив]] и [[Пиринеите]] на југозапад, кои се некој вид и природна граница со Шпанија. На 4.807&nbsp; метри над морското ниво, највисоката точка на Европа, врвот [[Монблан]], се наоѓа на [[Алпи]]те на границата меѓу Франција и [[Италија]].<ref name="elevation">{{Наведена мрежна страница |author=[[CIA]] |publisher= |year=2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html |title=The World Factbook: Field Listing - Elevation extremes |accessdate=2006-12-14 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123022934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html |url-status=dead }}</ref> Континенталниот дел на Франција има исто така и раширени речни системи меѓу кои реката [[Лоара (река)|Лоара]], [[Гарона]], [[Сена]] и [[Рона]], која го дели Централниот Масив од Алпите и се влева во Средоземното Море кај местото [[Камарг]], најниската точка на Франција (2&nbsp;m&nbsp;/ 6.5&nbsp;ft под морското ниво).<ref name="elevation"/> Корзика се наоѓа во Средоземното Море. [[Податотека:EEZ France.png|thumb|лево|200px|Француската економска зона се протега на 11 милиони км² (4 милиони квадратни милји) океан низ светот.<ref>{{fr}} {{Наведена мрежна страница|author=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign Affairs]]|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/decouvrir-france_4177/france-bref_2271/index.html|title=La France en bref|accessdate=2008-03-20|archive-date=2008-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221115339/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/decouvrir-france_4177/france-bref_2271/index.html|url-status=dead}}</ref>]] Целосното копно на Франција, заедно со ДОМ и ТОМ (без [[Адели Ленд]]), изнесува 674.843&nbsp; квадратни километри, 0,45 % од целосното копно на Земјата. Франција поседува втора по големина [[економска зона]] (EEZ) на светот, 11.035.000 квадратни километри, приближно 8 % од целосната површина на сите економски зони во светот, и се наоѓа веднаш зад [[Соединетите Држави]] (11.351.000&nbsp;км²&nbsp;/ 4,383,000&nbsp;sq&nbsp;mi) пред [[Австралија]] (8.232.000&nbsp;км²&nbsp;).<ref name="Pew">Согласно една поинаква пресметка цитирана од страна на [http://pewresearch.org/ Pew Research Center], економската зона на Франција изнесува 10.084.201&nbsp;км², сепак зад онаа на [[Соединетите Држави]] (12.174.629&nbsp;км²&nbsp;), и сепак пред [[Австралија]] (8.980.568&nbsp;км²&nbsp;/ ) и [[Русија]] (7.566.673&nbsp;км²&nbsp;).</ref> Европскиот дел на Франција се наоѓа меѓу 41° и 51° северна географска ширина, во западниот дел на Европа, па оттука лежи во [[северната температурна зона]]. Северот и северозападот имаат умерена клима, додека комбинација од морски влијанија, [[широчина]]та и [[височина]]та предизвикува разновидна клима во останатиот дел на континентална Франција.<ref name="climate">{{Наведена мрежна страница |author=[[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministry of Foreign Affairs]] |publisher= |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=2006-12-29 |archive-date=2007-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> На југоисток преовладува [[средоземна клима]]. Во западниот дел, климата главно е [[океанска клима|океанска]] со висок степен на врнежи, меки зими и свежи до топли лета. Во внатрешниот дел климата станува [[континентална клима|континентална]] со жешки, лета, постудени зими и со помалку врнежи. [[Алпска клима|Климата на Алпите]] и другите планини главно е [[Алпска клима|алпска]], со голем број денови со температури под нулата и со 150 снежни денови каде снегот трае до 6 месеци. <gallery image:france_map_fr.png|главните="" француски="" градови<ref>Source : CIA ''World Factbook''</ref> Image:Europe_location_FRA.png|Местоположба на Франција во [[Европа]] Image:France_map_Lambert-93_topographic-blank.svg|Топографија и бариметрија на Франција и околината. Image:France_map_Lambert-93_with_rivers-blank.svg|Реки во Франција Image:France_map_Lambert-93_with_regions_and_departments-blank.svg|Административна карта со региони и департмани. Image: France map Lambert-93-Maximum altitude.svg |Максимална височина на француските департмани </gallery> == Население, јазик и религија == Види:[[Список на градови во Франција]]. [[Податотека:Paris Night.jpg|thumb|right|450px|<center> Париз - ''Градот на светлината''.</center>]] Најголеми и најважни градови се: [[Париз]] 12 милиони жители,[[Лион]] 1,8 милиони,[[Марсеј]] 1,6 милиони,[[Лил]] 1,3 милиони, [[Тулуза]] 1,15 милиони,[[Бордо]] 1,1 милион,[[Ница]] 1,0 милион, итн. Бројот на население од 1 јануари 2009 во Франција е: * Франција (метрополитенски (европски) дел)- 62 448 977 милиони. * Франција (прекуморски дел)- 2 624 505 милиони * Вкупно: 65 073 482 милиони. Франција е втора земја по население во [[Европска Унија|Европската Унија]] и претставува 13 % од вкупното население. {{Најголеми градови во Франција}} === Религија === {{bar box |float=right |title=Верници во Франција |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Христијани|yellow|51.0}} {{Столбен постоток|Атеисти|black|39.1}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|7.7}} {{Столбен постоток|Други|red|2.2}} }} Франција е земја каде што [[слобода на мислата|слободата на мислата]] и на религијата се зачувани уште од [[1789]] година врз основа на Декларацијата за правата на човекот и на граѓанинот. Републиката се заснова врз принципот на [[Лаицизам|лаицизмот]] (или „слободата на совеста“, вклучувајќи го и недостатокот од него) применет од страна на [[Жил Фери]] во 1880-тите и законот од 1905 година за поделбата на црквите и на државата. [[Римокатолизам|Римокатолизмот]] е мнозинската религија на францускиот народ. Таа повеќе не се смета за државна религија, како што било до пред [[1789]] година и револуцијата. Според последните податоци кои биле направени во 2024 година, 51% од населението на Франција се [[Христијани]], 39% се [[атеизам|атеисти]], околу 7% се [[ислам|муслимани]] и 2% се други. == Политички систем == {{Главна|Француска Влада|Француски Устав|Француски политичари}}<!--Please add new information to relevant articles of the series--> Француската Република е [[унитарна држава|унитарна]] [[полупретседателски систем|полупретседателска]] [[република]] со силни [[демократија|демократски]] традиции. [[Француски Устав|Уставот]] на Петтата република бил изгласан на [[референдум]] на 28 септември 1958. Извршната власт сама по себе има два лидера: [[Француски претседатели|претседател на Републиката]], актуелен [[шеф на држава]]та [[Емануел Макрон]] бил избран на непосредни избори за период од 5 години (порано биле 7), и владата, водена од назначен претседател на влада, односно [[премиер на Франција|премиер]]. Францускиот [[Француски парламент|парламент]] е составен од [[Француско национално собрание|Национално собрание]] (''Assemblée Nationale'') и [[Француски сенат|сенат]]. Пратениците на Националното собрание се со мандат од 5 години. Собранието има моќ да го распушти кабинетот, па оттука мнозинството на собранието го определува изборот на владата. Сенатот се бира за период од 6 години (порано 9), а половина од мандатите се ставаат на избор секоја трета година почнувајќи од септември 2008 година.<ref name="Senat">{{Наведена мрежна страница|publisher=[[French Senate]]|year=2006 |url=http://www.senat.fr/role/index.html|title=Rôle et fonctionnement du Sénat |accessdate=2006-04-20}}</ref> Моќта на [[Француски сенат|сенатот]] е лимитиран во случај на несогласување, сепак националното собрание го има последниот збор, освен кога се однесува за некои уставни прашања. == Административна поделба == {{Главна|Региони во Франција|Департмани во Франција}} {{Региони во Франција-Карта}} == Стопанство == Со [[БДП]] од 2.865 милијарди [[долар]]и, [[Економија на Франција|француската економиј]]а е петта економија во светот. Земјата има развиено стопанство, земјоделство и висококвалификувана работна сила. Динамичниот услужен сектор овозможува развој на голема економска активност. Франција е една од најголемите земји извознички во светот, најмногу извезува земјоделски производи, вино, машини, софтвер. Исто така, таа е голем извозник на [[електрична енергиј]]а. [[Јавен долг|Јавниот долг]] на Франција постојано растел во последните четири децении, зголемувајќи се од 85% во [[БДП]] во 2010 година на 98% во БДП на крајот на 2018 година.<ref>[https://tradingeconomics.com/france/government-debt-to-gdp tradingeconomics.com (пристапено на 10.2.2020)]</ref> Во третиот квартал на 2019 година, стапката на [[невработеност]] во Франција изнесувала 8,6%.<ref>[https://www.investopedia.com/terms/s/structuralunemployment.asp www.investopedia.com (пристапено на 10.2.2020)]</ref> ==Култура== {{Главна|Француска култура}} [[Податотека:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|мини|250px|''[[Слободата го води народот]]'' (1830) од [[Ежен Делакроа]] ја портретира [[Јулска револуција|Јулската револуција]] користејќи ги стилските погледи на [[романтизам|романтизмот]]. Со оглед дека Слободата е дел од мотот „[[Слобода, еднаквост, братство]]", оваа слика станала примарен симбол на Француската Република]] Франција со векови била центар на западниот културен развој. Многу француски уметници биле меѓу најреномираните од своето време, а Франција сè уште е прочуена во светот поради својата богата културна традиција. Политичките режими секогаш го поттикнувале уметничко творештво, а создавањето на Министерството за култура во 1959 година помогна да се зачува културното наследство на земјата и да се направи достапно за јавноста. Министерството за култура било многу активно од своето создавање, доделување субвенции за уметници, промовирање на француската култура во светот, поддршка на фестивали и културни настани, заштита на историски споменици. Француската влада, исто така, ги брани аудиовизуелните производи направени во земјата. Франција ја посетуваат најголем број туристи годишно, во голема мера благодарение на бројните културни објекти и историски згради, распрскани низ целата територија. 1.200 музеи годишно примаат повеќе од 50 милиони посетители.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> Најважните културни локации ги води владата, на пример преку јавната агенција Центар за национални споменици, која е одговорна за околу 85 национални историски споменици. 43.180 градби се заштитени како историски споменици, главно вклучуваат [[замок|замоци]] и верски објекти ([[катедрала|катедрали]], [[базилика|базилики]], [[црква (градба)|цркви]]), но исто така и статуи, споменици и градини. Во списокот на [[светско наследство на УНЕСКО]] е впишано 41 место во Франција. ===Уметност=== {{Главна|Француска уметност}} Почетоците на француската уметност биле под големо влијание на [[фламанска уметност|фламанската]] и [[италијанска уметност|италијанската уметност]] во времето на [[ренесанса]]та. [[Жан Фуке]], најпознатиот [[среден век|средновековен]] француски [[сликар]], бил првиот кој патувал во Италија да ја доживее [[рана ренесанса|раната ренесанс]]а од прва рака. Ренесансното сликарско „[[Фонтенблоовско училиште]]“ било директно инспирирано од италијански сликари, како што се [[Франческо Приматичо]] и [[Росо Фјорентино]], кој работел и во Франција. Два од најпознатите француски уметници од времето на [[барокот]], [[Никола Пусен]] и [[Клод Лорен]], живееле во Италија. [[Податотека: Claude Monet 023.jpg|upright| мини | [[Клод Моне]] го основал [[импресионизам|импресионистичко]] движење (''Жена со чадор '', 1886, [[Музеј Орсе]].]] 17 век бил периодот кога [[класицизмот]] француското сликарство станало истакнато и индивидуализирано. Премиерот на [[Луј XIV]], [[Жан-Батист Колбер]], во 1648 година ја основал [[Кралската академија за сликарство и вајарство]] за да се заштитат овие уметници, а во 1666 година тој ја создал уште активната [[Француска академија во Рим]] за француските уметници имаат директни односи со нивните италијански колеги. Француските уметници го развиле стилот [[рококо]] во 18 век, како поинтимна имитација на стариот барокен стил, делата на уметниците поддржувани од дворот, [[Антоан Вато]], [[Франсоа Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар]], како најрепрезентативни. [[Француска револуција|Француската револуција]] донела големи промени, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ги фаворизирал уметниците од [[неокласицизам|неокласицистички стил]] како [[Жак-Луј Давид]] и високо влијателната [[Академија на ликовни уметности]], дефинирани во стил познат како [[академизам]]. Во тоа време Франција станала центар на уметничкото творештво, во првата половина на 19 век доминирале две последователни движења, прво [[романтизам|романтизмот]] со [[Теодор Жерико]] и [[Ежен Делакроа]] и [[реализам (сликарство)|реализмот]] со [[Жан-Батист-Камиј Коро]], [[Гистав Курбе]] и [[Жан-Франсоа Миле]], стил кој на крајот еволуирал во [[натурализам|натурализмот]]. [[Податотека: LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg| мини | лево |upright| alt = Мислителот, бронзена статуа од 1902 од музејот Роден во Париз | '' [[Мислителот]] '' од [[Огист Роден]] (1902), [[Музеј Роден]], Париз]] Во втората половина на 19 век, влијанието на Франција на сликарството станува уште поважно, со развојот на нови стилови во сликарството како што се [[импресионизам|импресионизмот]] и [[симболизам|симболизмот]]. Најпознати импресионистички сликари од овој период се [[Камиј Писаро]], [[Едуар Мане]], [[Едгар Дега]], [[Клод Моне]] и [[Огист Реноар]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> Втората генерација на импресионистички сликари, [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Жорж Пјер Сера]], исто така биле авангарда на уметничките еволуции,<ref>{{fr}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref>, како и [[фовизам|фовистите]] [[Анри Матис]], [[Андре Дерен]] и [[Морис де Вламенк]] <ref name="The Fauves dossier">National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=5 November 2010 }}</ref><ref name="Vlaminck, version fauve">{{fr}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> На почетокот на 20 век, [[кубизам|кубизмот]] бил развиен од [[Жорж Брак]] и шпанскиот сликар [[Пабло Пикасо]], кој живеел во Париз. Други странски уметници, исто така се населиле и работеле во или во близина на Париз, како што се [[Винсент ван Гог]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]] и [[Василиј Кандински]]. Многу музеи во Франција се целосно или делумно посветени на скулптури и сликарски дела. Огромна колекција на стари ремек-дела создадени пред или во текот на 18-от век се изложени во музејот во државна сопственост [[Лувр]], како што се [[Мона Лиза]], исто така позната и како Џоконда. Додека палатата Лувр е долго време музеј, [[Музеј Орсе|музејот Орсе]] бил отворен во 1986 година и од старата железничка станица [[Гар д’Орсе]], при голема реорганизација на национални уметнички колекции, за да се соберат француските слики од втората половина на 19 век (главно импресионизам и фовистички движења) <ref name="The Fauves dossier"/><ref name="Vlaminck, version fauve"/> Модерните дела се претставени во [[Национален музеј на модерната уметност|Националниот музеј на модерната уметност]], кој во 1976 година се преселил во центарот [[Центар Жорж Помпиду|Жорж Помпиду]]. Овие три државни музеи ги посетуваат блиску до 17 милиони луѓе годишно.<ref name=sites>{{fr}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=11 May 2011 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Други национални музеи со сликарски изложби се Големата палата (Гран пале) (1,3 милиони посетители во 2008 година), како и музеи во сопственост на градовите. Најпосетуван од нив е Музејот на модерна уметност на градот Париз (0,8 милиони посетители во 2008 година) каде се изложени современи дела.<ref name=sites /> Вон Париз сите големи градови имаат свои Музеи на ликовна уметност со дел посветен на европското и француското сликарство. Некои од најдобрите збирки се наоѓаат во музеите во [[Лион]], [[Лил]], [[Руан]], [[Дижон]], [[Рен]] и [[Гренобл]]. ===Архитектура=== {{Главна|Француска архитектура}} [[File:Sainte Chapelle - Upper level 1.jpg|мини|alt=Внатрешноста на Светата капела прикажува насликани камени сводови и витраж |[[Света капела (Париз)|Светата капела]] на [[Луј IX Светиот]] го прикажува француското влијание на верската архитектура.]] Во текот на среден вексредниот век, многу утврдени замокзамоци биле изградени од феудалните благородници за да ја обележат нивната моќ. Некои француски замоци кои преживеале се [[Шинон]], [[Шато д’Анжер]], масивниот [[Шато де Венсен]] и таканаречените [[Катарски замоци]]. Во оваа епоха, како и во поголемиот дел на Западна Европа, во Франција се користела [[романска архитектура|романската архитектура]]. Од црквите во овој стил во Франција посебно се истакнуваат [[базилика Сен Сернен|базиликата Сен Сернен]] во [[Тулуза]], најголемата црква во романски стил во Европа<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse's Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710204930/http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |archivedate=10 July 2011 }}</ref> и остатоците од [[опатија Клини|опатијата Клини]]. [[Готска архитектура|Готската архитектура]], првично наречена ''Opus Francigenum'' со значење „француска работа",<ref>{{Наведена книга|chapter-url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000063666|chapter=Opus francigenum|website=[[Oxford Art Online]]|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t063666|access-date=13 January 2019|title=Oxford Art Online|year=2003|last1=Brodie|first1=Allan M.}}</ref> се зачнала на [[Ил де Франс]] и била првиот француски архитектонски стил што бил копиран во цела Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Во Северна Франција се наоѓаат некои од најважните готски [[катедрала|катедрали]] и [[базилика|базилики]], а прва меѓу нив е [[Сен Дени (базилика)|базиликата Сен Дени]] (која се користела како кралска некропола). Други важни француски готски катедрали се [[Богородична црква (Шартр)|Богородичната црква во Шартр]] и [[Богородична црква (Амјен)|Богородичната црква во Амјен]]. Кралевите биле крунисувани во друга важна готска црква, [[Богородична црква (Ремс)|Богородичната црква во Ремс]].<ref>{{fr}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }}&nbsp;– [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Покрај црквите, готската архитектура се користела за бројни верски палати, од кои најважна е [[Папска палата (Авињон)|Папската палата]] во [[Авињон]]. Конечната победа во [[Стогодишна војна|Стогодишната војна]] означила важна фаза во еволуцијата на француската архитектура. Тоа било време на [[француска ренесанса|француската ренесанса]] и повеќе уметници од [[Италија]]. Многу резидентни палати биле изградени во долината на Лоара од 1450 година со [[Шато де Монсоро]] како прва референца.<ref>{{наведени вести|url=https://www.valdeloire-travel.com/en/product/chateau-de-montsoreau/|title=Come to visit the most beautiful village in France in Montsoreau|work=Val de Loire Travel|access-date=10 October 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.valdeloire.org/Connaitre/Au-fil-de-l-histoire/Le-Val-de-Loire-siege-du-pouvoir-royal/Charles-VII-et-Louis-XI|title=Charles VII et Louis XI -Know -Val de Loire patrimoine mondial|last=Loire|first=Mission Val de|date=|website=loirevalley-worldheritage.org|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120002036/https://www.valdeloire.org/Connaitre/Au-fil-de-l-histoire/Le-Val-de-Loire-siege-du-pouvoir-royal/Charles-VII-et-Louis-XI|url-status=dead}}</ref> Такви резидентни дворци биле [[Шато де Шамбор]], [[Шато де Шенонсо]] и [[Шато д’Амбоаз]]. [[Податотека:Bordeaux place de la bourse with tram.JPG|мини|Берзанскиот плоштад во [[Бордо]], пример на [[француска барокна архитектура|француската барока архитектура]].]] По ренесансата и крајот на средниот век, барокната архитектура го заменила традиционалниот готски стил. Меѓутоа, во Франција, барокната архитектура имала поголем успех во световниот домен отколку во духовниот.<ref>{{fr}} Claude Lébedel&nbsp;– Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: "Si en allant plus loin, on prononce les mots 'art baroque en France', on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!"</ref> Во световниот домен, [[Версајски дворец|Версајскиот дворец]] има многу барокни особини. [[Жил Ардуен Мансар]], кој ги дизајнирал проширувањата во Версај, бил еден од највлијателните француски архитекти на барокната ера. Познат е по својата купола на [[Дом на инвалидите|Домот на инвалидите]].<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86 |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen |last=Hills |page=86 |isbn=978-0-7546-0309-2 |publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Некои од највпечатливите провинциски барокни архитектури се наоѓаат на места кои сè уште не биле француски, како што е [[плоштад Станислас|плоштадот Станислас]] во [[Нанси]]. На воената архитектонска страна, Вобан ги дизајнирал некои од најефикасните тврдини во Европа и станал влијателен воен архитект. Како резултат на тоа, имитации на неговите дела може да се најдат насекаде низ Европа, Америка, Русија и Турција.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Податотека:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|мини|alt= Opéra Garnier interior showing chandeliers and gilded decoration|[[Опера Гарние]], Париз, симбол на францускиот стил Второ Царство]] По револуцијата, [[републиканство|републиканците]] го претпочитале [[неокласицизам|неокласицизмот]], иако тој бил воведен во Франција пред револуцијата со објекти како парискиот [[Пантеон (Париз)|Пантеон]] или Капитолот во Тулуза. Изградени за време на Првото Француско Царство, [[Триумфална капија|Триумфалната капија]] и црквата Сен Мари-Меделин претставуваат најдобар пример за архитектурата во стилот ампир.<ref>{{Наведена книга |title=Paris: City Guide |year=2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74059-850-7 |page=48 |url=https://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Под [[Наполеон III]], се појавил нов бран на урбанизам и архитектура. Биле изградени екстравагантни градби како необарокната [[Опера Гарние]]. Урбаното планирање било многу организирано и ригорозно, на пример Османовото реновирање на Париз. Архитектурата поврзана со оваа ера се нарекува ампир стил. Во тоа време дошло до повторен силен готски избувнување во Европа и Франција. Кон крајот на 19 век, Гистав Ајферл дизајнирал многу мостови, како вијадуктот Гарабит и останува еден од највлијателните проектанти на мостови во негово време иако најмногу е познат по култната [[Ајфелова кула]]. Во 20 век француско-швајцарскиот архитект [[Ле Корбизје]] дизајнирал неколку објекти во Франција. Не толку одамна, француските архитекти ги комбинирале модерните и старите архитектонски стилови. [[Луврска пирамида|Луврската пирамида]] е пример за модерна архитектура додадена на постара зграда. Најтешки градби за интегрирање во градовите во Франција се [[облакодер]]ите, бидејќи се видливи од далеку. На пример, во Париз, од 1977 година, новите згради морале да бидат под 37 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |title=Urbanisme : Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous? – Posez vos questions |publisher=MYTF1News |author=Henri SECKEL |date=8 July 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |archivedate=29 October 2010 }}</ref> Најголемата финансиска област во Франција е [[Дефанс]], каде што се наоѓаат бројни облакодери. .<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=29 July 2010 }}&nbsp;– NCI Business Center</ref> Други масивни градби кои се предизвик за интегрирање во нивната околина се големите мостови. Пример за начинот на кој тоа е направено е [[Вијадукт Мијо|Вијадутот Мијо]]. Некои познати современи француски архитекти се: [[Жан Нувел]], [[Доминик Перо]], [[Кристијан де Портзампарк]] и [[Пол Андре]]. ===Книжевност=== {{Главна|Француска книжевност}} [[Податотека:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|мини|[[Молиер]] е автор со најизведувани дела во [[Комеди франсез]]]] [[Податотека:Victor Hugo 001.jpg|мини|[[Виктор Иго]] е еден од најважните француски романописци и поети]] Најраната француска книжевност датира од [[среден век|средниот век]], кога она што денес е познато како модерна Франција немала еден единствен јазик. Имало неколку јазици и дијалекти, а писателите користеле свој правопис и граматика. Авторите на некои француски средновековни текстови се непознати, како што се [[Тристан и Изолда]] и [[Ланселот-Грал]]. Други автори се познати, на пример, [[Кретјен де Троа]] и војводата [[Вилијам IX од Аквитанија]], кои пишувале на [[окситански јазик]]. Голем дел од француската средновековна [[поезија]] и книжевност била инспирирана од француските легенди како што е „[[Песната за Ролан]]“ и разни јуначки песни (шансон де жест). ''Романот за Ренар'', напишан во 1175 година од Перу де Сен Клуд, ја раскажува приказната за средновековниот лик Ренар (Лисец) и е друг пример на рани француски книжевни дела. Битна фигура во француската книжевност во 16 век бил [[Франсоа Рабле]], чија новела ''[[Гаргантуа и Пантагруел]]'' до денешни дни останала прочуена и ценета. Друга голема фигура во француската книжевност во овој век бил [[Мишел де Монтењ]]. Неговото најпрочуено дело ''[[Есеи (Монтењ)|Есеи]]'', го создал книжевниот жанр есеј.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |archivedate=25 May 2011 }}</ref> [[Француска поезија|Француската поезија]] во овој век била овоплотена од [[Пјер де Ронсар]] и [[Жоашен ди Беле]]. Овие двајца писатели го основале книжевното движење [[Ла Плејад]]. Во текот на 17 век, [[Мадам де Лафајет]] анонимно го објавила [[Принцезата де Клев]], роман што се смета за еден од првите [[психолошки роман]]и на сите времиња.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810091607/http://www.radiodramareviews.com/id438.html |archivedate=10 August 2011 }}</ref> [[Жан де Лафонтен]] е еден од најпознатите [[басна|баснописци]] на тоа време, напишал стотици басни, некои далеку попознати од другите, како што е на пример [[Мравката и штурецот]]. Генерации француски студенти морале да ги учат неговите басни, што било сметано како помагање на учењето мудрост и здрав разум за младите луѓе. Некои од неговите стихови влегле во популарниот јазик и станале поговорки, како што е "À l'œuvre, on connaît l'artisan." (Занаетчијата се познава по делото).<ref>[[Jean de La Fontaine]], ''Fables'' (1668–1679), I., 21, ''Les Frelons et les Mouches à miel''; reported in Thomas Benfield Harbottle and Philip Hugh Dalbiac, ''Dictionary of Quotations (French and Italian)'' (1904), p. 1.</ref> [[Жан Расин]], чие неверојатно мајсторство на [[александринец]]от и на францускиот јазик било со векови фалено, создал претстави како што се [[Федра (Жан Расин)|Федра]] или Британикус. Тој, заедно со [[Пјер Корнеј]] ([[Сид]]) и [[Молиер]], се смета за еден од трите големи драматурзи од златното доба на Франција. Молиер, кој се смета за еден од најголемите мајстори на комедијата на западната литература<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater". Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554.</ref>, напишал десетина драми, меѓу кои и [[Мизантроп]], [[Скржавецот]], [[Вообразениот болен]] и [[Граѓанинот благородник]]. Неговите драми се толку популарни во светот што францускиот јазик понекогаш се нарекува „јазикот на Молиер“ (''la langue de Molière'')<ref>{{наведени вести |last=Randall |first=Colin |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011}}</ref>,исто како што англискиот јазик се смета за „јазикот на Шекспир“. Француската книжевност и поезија доживеале уште поголем процут во XVIII и XIX век. Најпознати дела на [[Дени Дидро]] се '' [[Фататистот Жак]] '' и ''[[Внукот на Рамо]]''. Меѓутоа, тој е најпознат по тоа што бил главен уредник на [[Енциклопедија, или толковен речник на науките, уметностите и занаетите|Енциклопедијата]], чија цел беше да ги сумира сите сознанија од неговиот век и да им ги претстави на луѓето, со цел да се бори против незнаењето и [[опскурантизам|опскурантизмот]]. Во текот на истиот век, [[Шарл Перо]] бил плоден писател на познати детски бајки, вклучувајќи ги [[мачорот во чизми]], [[Пепелашка]], [[Заспаната убавица]] и [[Сината брада]]. На почетокот на 19 век, симболичката поезија била важно движење во француската книжевност, со поети како [[Шарл Бодлер]], [[Пол Верлен]] и [[Стефан Маларме]].<ref>{{fr}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> Во 19 век се издале дела на многу угледни француски автори. [[Виктор Иго]] понекогаш се смета за „најголемиот француски писател на сите времиња“<ref name=victor>{{Наведена мрежна страница|title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723121408/http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|archivedate=23 July 2013}}</ref> извонреден во сите книжевни жанрови. Предговорот на неговата претстава [[Кромвел (пиеса)|Кромвел]] се смета за манифест на [[романтизам|романтичното движење]]. „Контемплации“ и „Легендата на вековите“ се сметаат за „поетски ремек-дела“<ref name = hugo>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref>, а неговиот стил се споредува со оној на [[Шекспир]], [[Данте]] и [[Хомер]].<ref name = hugo /> Неговиот роман „[[Клетници]]“ е нашироко познат како еден од најголемите романите што некогаш биле напишани<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archive-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html }}</ref>, а "[[Богородичната црква во Париз]]" останува неизмерно популарен. Други големи автори од овој век се [[Александар Дима]] (''[[Тројцата мускетари]]'' и ''[[Грофот Монте Кристо]]''), [[Жил Верн]] (''[[20000 милји под морето|Дваесет илјади милји под морињата]]''), [[Емил Зола]] (''[[Ругон Макарови]]''), [[Оноре де Балзак]] (''[[Човечка комедија]]''), [[Ги де Мопасан]], [[Теофил Готје]] и [[Стендал]] (''[[Црвено и црно]]'', ''[[Пармскиот картузијански манастир]]''), чии дела се меѓу најпознатите во Франција и светот. [[Награда „Гонкур“|Наградата „Гонкур“]] е француска книжевна награда за првпат доделена во 1903 година.<ref>{{fr}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=25 April 2011 }}&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/ Site officiel de l'Académie Goncourt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=19 November 2008 }}</ref> Истакнати писатели од 20 век се [[Марсел Пруст]], [[Луј-Фердинан Селин]], [[Албер Ками]] и [[Жан-Пол Сартр]]. [[Антоан де Сент Егзипери]] го напишал ''[[Малиот принц]]'', кој со децении останал популарен кај децата и возрасните ширум светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archive-date=2018-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> Од 2014 година, француските автори се најбројни добитници на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]].<ref name="Patrick Modiano">[http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/141009/modiano-strengthens-frances-literature-nobel-dominance Modiano strengthens France's literature Nobel dominance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018105721/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/141009/modiano-strengthens-frances-literature-nobel-dominance|date=18 October 2014}}, [[Global Post]], 9 October 2014</ref> Првата Нобелова награда за литература ја добил францускиот автор [[Сили Придом]], додека последен бил [[Патрик Модијано]] кој ја добил наградата во 2014 година.<ref name="Patrick Modiano" /> Жан-Пол Сартр бил првиот кој ја одбил Нобеловата награда во 1964 година.<ref name="Patrick Modiano" /> ===Филозофија=== {{Главна|Француска филозофија}} Сè до појавата на [[хуманизам|хуманизмот]] во [[ренесанса]]та, во [[среден век|средновековната]] филозофија преовладувала [[схоластика]]та. [[Модерна филозофија|Модерната филозофија]] во Франција почнала во 17 век со филозофијата на [[Рене Декарт]], [[Блез Паскал]] и [[Никола Малбранш]]. Декарт ја оживеал [[западна филозофија|западната филозофија]], која опаднала по грчката и римската ера.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=}}</ref> Неговите ''[[Размислувања за првата филозофија]]'' го промениле примарниот објект на филозофската мисла и покренале некои од најфундаменталните проблеми за други филозофи како [[Спиноза]], [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбниц]], [[Дејвид Хјум|Хјум]], [[Џорџ Беркли|Беркли]] и [[Имануел Кант|Кант]]. [[Податотека:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|мини|upright|alt=Frans Hals painting of René Descartes facing right in black coat and white collar|[[Рене Декарт]], основач на модерната филозофија.]] Француските филозофи ги дале некои од најважните политички трудови во времето на [[просветителство]]то. Во ''[[За духот на законите]]'', баронот [[Шарл Монтескје|Де Монтескје]] дал теорија за начелото за [[поделба на власта]], која била вградена во сите [[либерална демократија|либерални демократии]] по првичната примена во Соединетите Држави. [[Волтер]] го отелотворува просветителството со своите одбрани на правата за бесплатно судење и слобода на вероисповед. Француската мисла во 19 век била насочена кон одговори на општествената неволја која ја следела [[Француска револуција|Француската револуција]]. На филозофите [[рационализам|рационалисти]] како [[Виктор Кузен]] и [[Огист Конт]], кои повикувале на нова социјална доктрина, им опонирале реакционерните мислите како [[Жозеф де Местр]], [[Луј де Боналд]] и [[Фелисите Робер де Ламене]], кои ги обвинувале рационалистите за отфрлање на традиционалниот ред. Заедно со Британецот [[Едмунд Берк]], Де Местр се смета за еден од основачите на европскиот [[конзервативизам]], додека Конт се смета дека е основач на [[позитивизам|позитивизмот]], што [[Емил Диркем]] го преформулирал како основа за социјалните истражувања. Во 20 век, делумно како реакција на перципираните ексцеси на позитивисмот, францускиот [[спиритуализам (филозофија)|спиритуализам]] напредувал со мислители како [[Анри Бергсон]] и истиот имал влијание на американскиот [[прагматизам]] и [[Алфред Норт Вајтхед|Вајтхедовата]] верзија на [[филозофија на процес]]. Во меѓувреме, француската епистемологија станала истакната школа на мисла со [[Анри Поенкаре]], [[Гастон Башлар]], [[Жан Кавајес]] и [[Жил Вујмен]]. Под влијание на германската [[феноменологија (филозофија)|феноменологија]] и [[егзистенцијализам|егзистенцијализмот]], филозофијата на [[Жан-Пол Сартр]] имала големо влијание по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и на крајот на 20 век Франција станала лулка на [[постмодерна филозофија|постмодерната филозофија]] со [[Жан-Франсоа Лиотар]], [[Жан Бодријар]], [[Жак Дерида]] и [[Мишел Фуко]]. ==Франција како тема во уметноста и во популарната култура== * „На Франција“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 134.</ref> * „[[Францускиот тестамент]]“ ({{langx|fr|Le Testament français}}) — [[роман]] на францускиот писател [[Андреј Макин]].<ref>[http://www.kniga.mk/catalogsearch/result/?q=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82&x=0&y=0 Францускиот тестамент] на семрежното место на Три</ref> * „Половина час по Франција“ (англиски: ''Half Past France'') — песна на американскиот [[Рок-музика|рок]]-музичар [[Џон Кејл]] (''John Cale'') од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9_SINw2QTms YouTube, John Cale: Paris 1919 (Full Album) (пристапено на 13.2.2018)]</ref> * „Во Франција“ (англиски: ''In France'') — песна на американскиот рок-музичар [[Френк Запа]] (''Frank Zappa'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/806589-Zappa-Them-Or-Us Zappa* – Them Or Us (пристапено на 28.1.2024)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks|France}} ;Влада * [http://www.service-public.fr/etranger/english.html Official site of the French public service] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080525182436/http://www.service-public.fr/etranger/english.html |date=2008-05-25 }} — Links to various administrations and institutions * [http://www.frenchculturenow.com/ Frenchculturenow.com: French society, culture, politics news] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090904131558/http://www.frenchculturenow.com/ |date=2009-09-04 }} * [http://www.ambafrance-uk.org/ Official site of the French Embassy in the United Kingdom] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} ;Култура * [http://cocorico.com/ Cocorico! French culture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080424073300/http://cocorico.com/ |date=2008-04-24 }} * [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. ;Општо * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/998481.stm France], from the [[BBC]] * [http://www.britannica.com/tools/France France], from the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * {{CIA World Factbook link|fr|France}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://meteo.7.growiktionary.org Временска прогноза] * {{dmoz|Regional/Europe/France}} * {{wikiatlas|France}} * {{wikivoyage|France}} * [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics]{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Франција|*]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Членки на Г8]] [[Категорија:Западна Европа]] [[Категорија:Републики]] afq5ddy9bvwkkajvtjx3k247gu8mvge 0 1323 5561330 5558080 2026-05-18T22:39:40Z ГП 23995 /* Човекот како тема во книжевноста */ дополнување 5561330 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|современиот човек|други човечки видови|Човек (род)}} {{automatic taxobox | name = Човек<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795}}</ref> | image = Human.svg | image_caption = | fossil_range = {{Fossil range|0.2|0}} [[Плеистоцен]]— | status = LC | trend = increasing | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>Global Mammal Assessment Team (2008). ''[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584/0 Homo sapiens] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100124090010/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584/0 |date=2010-01-24 }}'' - МСЗП 2009. [[Црвен список на МСЗП]]. Верзија 2009.2. <www.iucnredlist.org>. преземено на 3 март 2010 {{en}}</ref> | taxon = Homo sapiens sapiens | trinomial = ''Homo sapiens sapiens'' | trinomial_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758 | range_map = Homo Sapien range.png | range_map_caption = Распространетост на ''Homo sapiens'' (зелено) }} '''Човек''' (множина: '''луѓе''') — вид [[животно]] што [[Систематика|систематски]] е познато како '''''Homo sapiens''''' ('''разумен човек'''),<ref>{{наведено списание |author=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260 – 6 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}} {{en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}} {{en}}</ref> и е единствениот преживеан член на родот ''[[Homo]]'' од [[двоножност|двоножните]] [[примати]] во ''[[Hominidae]]'', семејството на големи човеколики мајмуни. Сепак, во некои случаи, зборот „човек“ се користи за означување на кој било член од родот ''Homo''. == Особености == Луѓето имаат [[енцефализација|високо развиен]] [[човечки мозок|мозок]], способен за апстрактно [[мислење]], [[јазик]], [[интроспекција]] и [[решавање на проблеми]]. Овој умствен капацитет, заедно со исправениот став на телото кој ги ослободува рацете за раководење со предмети, им дозволил на луѓето многу поголема корист од [[алат]]и во споредба со било кој друг вид. Доказите основани врз [[митохондриска ДНК]] и врз [[фосили]] покажуваат дека [[анатомски современи луѓе|современите луѓе]] [[Скорешно африканско потекло на современите луѓе|потекнуваат од Африка]] од пред околу 200.000 години.<ref>[http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm The Smithsonian Institution, Human Origins Program] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071015030431/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm |date=2007-10-15 }} {{en}}</ref> Луѓето се [[космополитска дистрибуција|космополитски]] вид, раширен на сите [[континент]]и на планетата, освен на [[Антарктик]]от. Од [[мај]] [[2010]], [[светска популација|светската популација]] на луѓето се проценува дека изнесува околу 6,8 милијарди.<ref name="popclock">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html |title=World POPClock Projection |accessdate=2009-09-19 |publisher=U.S. Census Bureau, Population Division/International Programs Center}} {{en}}</ref> Во просек, човекот може да доживее 70-80 години, иако се забележуваат и случаи на старост поголема од 100 години. Најстариот човек за кого постојат веродостојни докази (со лична карта на којашто пишува дека е роден во [[1870]] година) е Мба Гото од [[Индонезија]], кој во [[2016]] година го прославил својот 146. роднеден.<ref>„Најстариот човек на светот наполни 146 години“, ''Вест'', година XVII, 6,7 и 8 јануари 2017, стр. 16.</ref> Како и повеќето [[вистински мајмуни]], луѓето се социјални суштества. Сепак, луѓето се уникатно прилагодени кон користење на системи за [[комуникација]] за самоизразување, размена на идеи и организација. Луѓето создаваат сложени [[општествени структури]] составени од многу соработувачки и натпреварувачки групи, од [[семејство|семејства]] до [[нација|нации]]. Социјалната интеракција меѓу луѓето создала голем број на вредности, [[нормa|општествени норми]] и ритули кои заедно ја создаваат основата на човечкото општество. Луѓето имаат изразена желба да ја разберат и да влијаат врз нивната околина и сакаат да ги објаснат и да раководат со природните појави преку наука, филозофија, митологија и религија. Оваа природна љубопитност довела до развивање на напредни алатки и вештини кои [[култура|културолошки]] се пренесуваат низ генерациите; човекот е единствениот познат животински вид кој создава [[оган|огнови]], ја [[готвење|готви својата храна]], [[облека|се облекува]] себеси и користи многубројни други [[технологија|технологии]]. == Настанок на човекот == Има две различни гледишта за настанокот на човекот. Првото гледиште е засновано врз религиозните учења и е различно во секоја [[религија]]. На пример, [[Сумерска митологија|Сумерите]] верувале дека [[бог]]овите ги создале првите луѓе од глина, според нивниот лик. [[Вавилон]]ците верувале дека човекот бил создаден од [[глина]] и [[крв]]. [[Хелени]]те, пак, мислеле дека првиот човек бил направен од земја, и дека една божица му дала животен здив. Според [[Христијанство|христијанските]] учења, човекот го создал Господ, кој заповедал човекот да биде господар на целата земја и на живиот свет. Според [[ислам]]ските учења, [[Алах]] го создал првиот човек од земја, а потоа му вдишал [[душа]]. Второто гледиште го дава [[наука]]та. Според научните истражувања, човекот се развил постепено, од еден вид човеколик [[мајмун]]. Најстариот предок на човекот го викаме прачовек. Тој најпрвин се појавил во [[Источна Африка]]. По својот изглед, многу се разликувал од денешните луѓе. Бил наведнат, обраснат со коса, а [[глава]]та му била помала. За да може да опстане во [[природа]]та и да преживее, човекот морал да размислува, односно да го употреби својот [[разум]]. На тој начин човекот се одделил од [[животни]]те. За да го дофати плодот од гранките, човекот се поткревал на [[прсти]] и го издолжувал [[тело]]то. Така човекот се извишувал и растел. Првите луѓе не умееле да зборуваат и се разбирале меѓу себе со извици, со мимики и со други знаци. == Начин на живеење == Во почетокот, првобитниот човек живеел во пештери. Тој се хранел со животните што ги ловел, како и со плодови и корења од растенијата што ги наоѓал во природата. Најважно орудие и оружје му бил каменот. Затоа овој период се вика камено време. Тоа се дели на старо и младо камено време. Првобитниот човек почнал да работи со орудијата што ги правел сам од дрво, од камен и од коски. Така станал многу посилен. Помалку се плашел од дивите животни и полесно доаѓал до храна. Неговите орудија станувале сè поусовршени и поразновидни. Собирајќи плодови од дрвјата, започнал повеќе да се исправа и да се движи на задните нозе. Во исто време, започнал и да говори. Говорот станал многу значаен за разбирањето меѓу луѓето. Затоа имал голема улога во натамошниот развој на човекот. На тој начин човекот започнал сè повеќе да се разликува од животните. Тоа траело многу долго, стотици илјади години. Првобитниот човек долго време се плашел од огнот што го среќавал во природата при удари на гром, и бегал од него. Со време сфатил дека огнот грее, свети и дека од него бегаат дивите животни. Затоа почнал да го чува и да го одржува. Подоцна научил сам да пали оган – со триење суви дрва или со искри од камен. Употребата на огнот во животот на човекот претставувала големо откритие. Огнот овозможил луѓето да преживуваат и на постудените места, да го печат месото и да ја варат растителната храна која станала повкусна и поразновидна. Подоцна, луѓето научиле на огнот да печат садови од глина, да топат руди и да леат метални орудија и оружје. Пред околу милион години, првите луѓе започнале пешки да преминуваат од Африка во Азија и Европа. Така се ширеле луѓето по земјата. Поради тоа што живееле во различни климатски и географски услови, постепено се менувале и нивните физички одлики и изгледот: добивале темна или светла боја на кожата, темна или светла коса и слично. == Животот на луѓето во камено време == Каменот бил најважно орудие и оружје на првобитниот човек. Затоа најстариот период се вика камено време. Тоа се дели на старо и младо камено време. Во старото камено време, човекот го употребувал каменот така како што го наоѓал во природата, или пак го дотерувал и грубо го обликувал со кршење. Во младото камено време, човекот го обработувал каменот и му давал разни облици според своите потреби. Од каменот изработувал ножеви и секири. Ги користел и коските од животните, и од нив правел шила, игли и украси. === Човекови заедници === Првите луѓе живееле и се движеле во групи, наречени орди. Така се чувствувале посигурни за опстанок и одбрана од нападите на животните и другите луѓе. Се смета дека првите заедници се состоеле од 15 до 20 луѓе. Нивен водач бил најсилниот маж во групата. Подоцна, кога го направил лакот и стрелата, човекот станал ловец. Во младото камено време луѓето почнале да се занимаваат со примитивно земјоделство и сточарство. Започнале да ги припитомуваат и да ги одгледуваат животните. Од нив добивале месо, млеко, кожа и волна. Така од ловци станале сточари. Луѓето од младото камено време знаеле да изработуваат садови од печена глина. Ваквите предмети се викаат грнчарија или керамика. Првите земјоделци и сточари граделе постојани живеалишта на земја и на вода (наколни живеалишта). Во младото камено време граделе и примитивни куќи од гранки и кал. Во младото камено време луѓето живееле во заедници, во кои биле крвно поврзани – биле роднини. Таквата заедница се вика род. Целиот род водел потекло од една заедничка прамајка. Неколку родови сочинувале братство, а неколку братства сочинувале племе. На чело на овие заедници стоеле старешини. Тоа уредување се вика родовско уредување. Сите членови на заедницата биле еднакви и сè што произведувале било заедничко. Жената имала многу важна улога во родовската заедница. Таа се грижела за децата, за куќата, подготвувала храна, изработувала облека и друго. Мажите го одгледувале добитокот и оделе на лов. Ваквите човечки заедници, во кои жената имала водечка улога, се викаат матријархат. == Животот на луѓето во метално време == Додека трагал по камен за обработка, човекот ги запознал рудите и научил од нив да добива метали. Така започнала епохата на металното време. Најпрвин бил пронајден бакарот. Орудијата и оружјето почнале да се изработуваат од бакар. Но, тој бил многу мек, па орудијата изработени од него лесно се виткале. Кога го пронашол калајот, човекот почнал да го меша со бакар и добил нов метал – бронза. Орудието и оружјето од бронза биле поцврсти и потрајни. Потоа, човекот пронашол нов метал – железото, кое било поцврсто и од бронзата. === Земјоделство, занаетчиство и размена === Откако биле усовршени орудијата, а посебно ралото и железниот плуг што го влечеле животни, се орало подлабоко, а земјата давала повеќе жито и повеќе плодови. Така, земјоделството и сточарството станале главни занимања на луѓето. Животот на луѓето станал многу полесен и побезбеден. Во исто време се развило и занаетчиството. Занаетчиите почнале да произведуваат разни алатки, како секири, мотики, копја и други потребни орудија. Своите производи започнале да ги разменуваат за земјоделски и сточарски производи, на пример: копје за жито, овца за жито и слично. Размената се вршела производ за производи. === Појава на државата === Мошне рано, човекот почувствувал потреба да се организира и да го уреди своето живеење. Тој сфатил дека заедницата, ако е организирана, полесно може да преживее, да се бори против природните непогоди, да се одбрани од непријателите и да ја менува природата според своите потреби. Со текот на времето, родовските заедници се распаднале на помали семејства, кои се обединувале во нови заедници – општини. Во нив луѓето биле соседи и не биле крвно поврзани. Најголеми заедници и понатаму останале племињата. Старешините на племињата ја задржувале за себе најдобрата земја, а земале најмногу и од воениот плен. Тие им давале подобра земја и поголем плен на своите роднини и придружници. Тоа им овозможувало на старешините и на нивните придружници да имаат повеќе земја, добиток, орудија и оружје од другите членови на племето. Така настанала поделба меѓу луѓето на побогати и посиромашни. Племенските водачи со своите дружини почнале да водат војни и да освојуваат нови територии. Така стекнувале богатства, но и заробеници, кои ги употребувале како робови за работа. На освоените територии тие почнале да поставуваат управители, судии, свештеници и службеници. Така, постепено, на одредена територија била создадена уште поголема организирана заедница, наречена држава. Начело на државата стоел владетел. Првите држави биле создадени во четвртиот милениум пред н.е., во долините на големите реки во Египет, Месопотамија, Индија и Кина. == Верувањето и толкувањето на природните појави == Луѓето во праисторијата не можеле да си ги објаснат појавите во природата: громот, молњата, дождот, снегот, годишните времиња, болеста, денот и ноќта, сонцето и други. Тие се плашеле од овие појави и создале свои објаснувања за нив. Верувале дека природните појави ги предизвикуваат натприродни и невидливи сили. Тие невидливи сили ги замислувале како духови. Верувале дека има добри и лоши духови, дека добрите духови им помагаат на луѓето и ги штитат од лошите духови. За некои од нив изработувале статуи од глина. Кога имал потреба, човекот им се обраќал на духовите и ги молел да исполнат некоја негова желба, на пример: да заврне дожд, да огрее сонце, да биде родна годината. Луѓето во праисторијата, а и подоцна, најмногу ги обожавале сонцето, земјата и водата. === Тотеми и многубоштво=== Праисториските луѓе верувале дека водат потекло од некое животно, и дека нивниот живот и опстанок зависи од него. Таквото верување се нарекува тотемизам, според зборот тотем, кој значи предок- зачетник на родот или на племето. Додека работеле на земјата, земјоделците сфатиле дека нејзината обработка и плодноста зависат од природните појави – особено од сонцето и дождот, кои најмногу придонесувале за добар род на посевите. Затоа на тие појави им придавале натприродни својства и почнале да ги сметаат за божества. Нашите далечни предци најмногу ја почитувале божицата-мајка, која ја сметале за прародителка на живиот свет на земјата. Луѓето во праисторијата, а и подоцна, се плашеле од боговите, ги почитувале и им принесувале подароци за да им помагаат во неволја. == Материјални остатоци == Праисториските луѓе создавале претстави за светот што ги опкружувал преку цртежи. Тие цртале на ѕидовите од пештерите во кои живееле. [[Оружје]]то и орудијата ги украсувале со цртежи. Ловците најчесто ги цртале дивите животни што ги ловеле, како [[бизон]]и, [[Мечка|мечки]], [[мамут]]и, [[коњ]]и и [[елен]]и. Такви цртежи се најдени во многу [[Пештера|пештери]] во [[Европа]]. Праисториските луѓе изработувале разни статуи на [[животни]], [[бог]]ови и луѓе од [[глина]] и од [[коски]]. ==Филозофски сфаќања за човекот== Според [[Ерих Фром]], во [[Капитализам|капиталистичкото]] [[општество]], човекот е претворен во производ, тој ја доживува својата животна енергија како [[инвестиција]] која мора да донесе најголема можна добивка, земајќи ги предвид неговата положба и состојба на [[пазар]]от на персоналноста. Неговата основна цел е корисната размена на неговите вештини и знаења, на самиот себе, на својот „пакет на личноста“ со другите кои се, исто така, подготвени за чесна и корисна размена. Во тие услови, човечкиот живот нема никаква друга цел, освен да се движи, никаков принцип, освен принципот на чесната размена и никакво задоволство, освен еден - [[потрошувачка]]та.<ref>Erih From, ''Umeće ljubavi''. Beograd: Vulkan, 2017, стр. 142.</ref> ==Човекот како тема во уметноста и во популарната култура== Човекот се јавува како тема во [[уметност]]а и во [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Човекот како тема во книжевноста=== Според италијанскиот поет [[Џакомо Леопарди]], единствената титула која му доликува и со која може да се гордее човекот е титулата ''човек'', а неа може да ја носи само оној која ја заслужува, а тоа е вистинскиот и природен човек. Во таа смисла, треба да се гордееме со името човек, зашто тој е главното дело на [[природа]]та.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 112.</ref> Човекот се јавува како мотив во бројни книжевни дела, како: * „Човекот и змијата“ (српски: ''Чоек и змија'') — српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 146.</ref> * „Злобната жена“ (српски: ''Зла жена'') — српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 131-134.</ref> * „Расипаниот човек и дервишот“ — [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 30-31.</ref> * „Железниот човек“ (српски: ''Гвозден човјек'') — српска народна приказна.<ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 286-291.</ref> * „Двајца“ — расказ на бугарската писателка [[Елена Алексиева]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 201-208.</ref> * „Луѓето влегуваа“ — песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Човекот на прагот“ — расказ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Алеф''. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 131-137.</ref> * „Ти“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 85-86.</ref> * „Утопија на еден човек што е уморен“ — расказ на Хорхе Луис Борхес од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Обичен човек“ — песна на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 32.</ref> * „Еден човек и една жена наполно бели“ — песна на францускиот писател [[Андре Бретон]].<ref>Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 65.</ref> * „Луѓе“ — кус расказ на македонската писателка [[Румена Бужаровска]].<ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 35.</ref> * „Тешко е во овој свет чо'ек да останиш“ — песна на македонската поетеса [[Ана Бунтеска]] од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 25-27.</ref> * „Ех, ми недостасуваат луѓето“ — песна на македонската поетеса Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 28-29.</ref> * „Чо'ек без љубов, љубов моја е како јас без тебе“ — песна на Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 30-31.</ref> * „Жив чо'ек не се закопува“ — песна на Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 60-61.</ref> * „Чо'ек на чо'ека му е... чо'ек“ — песна на Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 80-81.</ref> * „Убав чо'ек до себе да имаш“ — песна на Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 101-102.</ref> * „Колку треба за голем чо'ек да се“ — песна на Ана Бунтеска од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 76—77.</ref> * „Човек не се лепи“ — песна на Ана Бунтеска од 2015 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Стави лајк на сопствениот живот''. Скопје: Матица Македонска, 2015, стр. 180—181.</ref> * „Песна за човекот“ — песна на [[Никола Јонков Вапцаров]].<ref>Никола Ј. Вапцаров, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 64-69.</ref> * „[[Невидливиот човек (роман)|Невидливиот човек]]“ — [[роман]] на англискиот писател [[Херберт Џорџ Велс]].<ref>H. Dž. Vels, ''Nevidljivi čovek''. Beograd: Rad, 1964.</ref> * „Многу супер човек“ — кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Човековиот човек“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Човеков човек'') — поема на српскиот поет [[Оскар Давичо]] од 1953 година.<ref>„Оскар Давичо“, во: Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 236.</ref> * „Сатирот и човекот“ — [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 66.</ref> * „Шупливи луѓе“ (англиски: ''Hollow Men'') — поетска збирка на британскиот поет [[Т.С. Елиот]] од 1925 година.<ref>T. S. Eliot, ''Selected Poems''. Harmondsworth, Middlesex: Penguin Books in association with Faber and Faber, 1952, стр. 75-78.</ref> * „Црниот човек“ — песна на рускиот поет [[Сергеј Есенин]] од 1925 година.<ref>''Антологија руске лирике — X-XXI век. Књига II: Прва четвртина — средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 178—180.</ref> * „Човекот и чизмите“ — кус расказ на ирскиот писател [[Вилијам Батлер Јејтс]].<ref>Вилијам Батлер Јејтс, ''Келтскиот самрак''. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 96-97.</ref> * „Човекот и ехото“ (англиски: ''The Man and the Echo'') — песна на ирскиот поет [[Вилијам Батлер Јејтс]].<ref>Viljem Batler Jejts, ''Kula''. Beograd: Beogradski izdavačko-grafički zavod, 1978, стр. 187-188.</ref> * „Луѓе-сенки“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 14.</ref> * „Човекот и ѕверот“ — расказ на кинескиот писател [[Мо Јен]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 387-406.</ref> * „Срдечниот човек“ — расказ на бразилскиот писател [[Антонио Каладо]].<ref>''Антологија на бразилскиот расказ''. Скопје: Три, 2012, стр. 174-201.</ref> * „Песната на човекот и жената во предвечерието“ (хрватски: ''Pjesma čovjeka i žene u predvečerje'') — песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 40-42.</ref> * „Песна на мртвиот човек“ (хрватски: ''Pjesma mrtvom čovjeku'') — песна на Мирослав Крлежа.<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 48-49.</ref> * „Песна на човекот без работа“ (хрватски: ''Pjesma čovjeka bez posla'') — песна на Мирослав Крлежа.<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 65-66.</ref> * „Луѓе“ — [[новела]] на шведскиот писател [[Пер Лагерквист]] од 1912 година.<ref name="Dušan Puvačić 1964">Dušan Puvačić, „Per Lagerkvist“, во: Lagerkvist, ''Krvnik – Vječni smiješak''. Beograd: Rad, 1964, стр. 126.</ref> * „Невидливиот човек“ — [[драма]] на шведскиот писател Пер Лагерквист од 1923 година.<ref name="Dušan Puvačić 1964"/> * „Човек без душа“ — драма на шведскиот писател Пер Лагерквист од 1936 година.<ref>''Преводи на литературни дела од автори кои добиле Нобелова награда''. Битола: НИД „Микена“, 2010.</ref> * „Човек“ — песна на српската поетеса [[Десанка Максимовиќ]].<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 88.</ref> * „Жал ми е за човекот“ (српски: ''Žao mi je čoveka'') — песна на српската поетеса Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 101-102.</ref><ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 215-216.</ref> * „Човечиња (на Наташа)“ — кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од [[2012]] година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „Човекот во пижама“ — кус расказ на италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]].<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 56—57.</ref> * „Последниот човек“ — песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 80-81.</ref> * „Човекот и реката“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 80.</ref> * „Компаративна алгебра“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 84.</ref> * „Човекот“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 146.</ref> * „За сиромашните луѓе (Томас де Квинси)“ — песна во проза на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 169.</ref> * „Човекот со чадор“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Човек с кишобраном'') — песна на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 28-30.</ref> * „Паѓање (Или за вертикалните и хоризонталните елементи во животот на современиот човек)“ — песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] од 1963 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 63-73.</ref> * „[[Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази]]“ — книга на македонската писателка [[Жанета Станоевска]], од [[2011]] година.<ref>Жанета Станоевска, ''Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Химна на човекот“ — книга на индискиот писател [[Рабиндранат Тагоре]]. * „Кога човек ќе се роди“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 12.</ref> * „Па-луѓе“ — песна на рускиот поет [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 66.</ref> * „Фрлени луѓе“ — кус расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]].<ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 18.</ref> * „[[Човекот кој беше Четврток|Човекот кој беше Четврток: Кошмар]]“ — новела на Г. К. Честертон од [[1908]] година. * „Жив“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 98—99.</ref> * „Роден“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 100—101.</ref> * „Да умреш од смеа“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 129—130.</ref> * „Куќата на големиот човек“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 226—227.</ref> * „Прилог кон статистиката“ — песна на пВислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 299—301.</ref> * „Некакви луѓе“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 302—303.</ref> * „[[Семеен човек]]“ — расказ на рускиот писател [[Михаил Шолохов]] од 1925 година.<ref>„Бостанџија“, во: Михаил Шолохов, ''Донски раскази''. Култура, Скопје, 1965, стр. 42—50.</ref> ===Човекот како тема во популарната музика=== * „[[Subhumans (панк-рок група)|Подлуѓе]]“ (англиски: ''Subhumans'') — британската [[Панк рок|панк-рок]] група, основана во 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/artist/253276-Subhumans Subhumans (пристапено на 2.1.2024)]</ref> * „Телепатски луѓе“ (англиски: ''Telepathic People'') — песна на британската панк-рок група [[Адиктс]] (''The Adicts'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/53873-The-Adicts-Songs-Of-Praise DISCOGS, The Adicts – Songs Of Praise (пристапено на 16.4.2022)]</ref> * „Паметните, книшки луѓе“ (хрватски: ''Pametni, knjiški ljudi'') - песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]] од 1981 година.<ref>''Sunčana strana ulice, Komuna, CD 1002.</ref> * „Човек од бои“ (англиски: ''Man Of Colours'') - песна од истоимениот албум на австралиската [[Поп-музика|поп-група]] [[Ајсхаус]] (''Icehouse'') од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uG9ec2ColjY YouTube, Icehouse - Man Of Colours (1987 full album) (пристапено на 8.10.2017)]</ref> * „Примитивен човек“ (англиски: ''Primitive Man'') - албум на [[Ајсхаус]] од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hx1pjcFrxOE YouTube, Icehouse - Primitive Man (Full Album) (пристапено на 8.10.2017)]</ref> * „Ги мразам... луѓето“ (англиски: ''I Hate...People'') — песна на англиската панк-рок група ''[[Anti-Nowhere League (рок-група)|Anti-Nowhere League]]'' од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/126413-Anti-Nowhere-League-We-AreThe-League Discogs, Anti-Nowhere League ‎– We Are...The League (пристапено на 3.12.2021)]</ref> * „Човек без име и презиме“ песна на македонската рок-група [[Архангел (музичка група)|Архангел]] од 1993 година.<ref>Архангел, ''Архангел'' 1. Litium Records 001, 2000.</ref> * „О-луѓе“ (англиски: ''The O-Men'') — песна на американската рок-група ''[[Butthole Surfers]]'' од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/4228-Butthole-Surfers-Locust-Abortion-Technician DISCOGS, Butthole Surfers – Locust Abortion Technician (пристапено на 15.3.2022)]</ref> * „Човекот со рендгенски очи“ ([[англиски]]: ''The Man with the X-Ray Eyes'') - песна на британската рок-група [[Баухаус (рок-група)|Баухаус]] од 1981 година.<ref>Bauhaus, ''Mask'', Beggars Banquet BBL 29CD.</ref> * „Автоматски човек“ (англиски: ''Automatic Man'') - песна на американската [[хард-кор]] група [[Бед релиџн]] (''Bad Religion'') од 1989 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=o8Ax7WvEa8w YouTube, Bad Religion - No Control - 05 - Automatic Man (пристапено на 13.1.2017)]</ref> * „Подготвени луѓе“ (англиски: ''Ready Men'') — песна на американската рок-група [[Биг блек]] (''Big Black'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Big-Black-Headache/release/1755023 DISCOGS, Big Black – Headache (пристапено на 21.4.2021)]</ref> * „Човек-јајце“ ([[англиски]]: ''Egg Man'') - песна на американската [[хип-хоп]] група [[Бисти бојс]] (''Beastie Boys'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Beastie-Boys-Pauls-Boutique/master/20135 Discogs, Beastie Boys ‎– Paul's Boutique (пристапено на 25.9.2019)]</ref> * „Човечко однесување“ (англиски: ''Human Behaviour'') - песна на исландската поп-музичарка [[Бјорк]] (''Björk'') од 1993 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Bj%C3%B6rk-Debut/release/72028 Discogs, Björk ‎– Debut (пристапено на 10.8.2020)]</ref> * „Железен човек“ (англиски: ''Iron Man'') - песна на британската [[хард-рок]] група [[Блек сабат]] (''Black Sabbath'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/Black-Sabbath-Paranoid/master/302 DISCOGS, Black Sabbath ‎– Paranoid (пристапено на 31.8.2019)]</ref> * „Супер-луѓе“ (англиски: ''The Supermen'') - песна на британскиот рок-музичар [[Дејвид Боуви]] (''David Bowie'') од 1970 година.<ref name="discogs.com"/> * „Човекот кој го продаде светот“ (англиски: ''The Man Who Sold The World'') - песна од [[Човекот кој го продаде светот|истоимениот албум]] на Дејвид Боуви од 1970 година.<ref name="discogs.com"/> * „Луѓе-мачки“ (англиски: ''Cat people'') - песна на Дејвид Боуви од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=i5PbUMGRQ9U YouTube, David Bowie - Cat People (пристапено на 8.5.2017)]</ref> * „Метален човек“ (англиски: ''Metal Man'') - песна на американската рок-група [[Бридерс]] (''The Breeders'') од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Breeders-Pod/master/20742 DISCOGS, The Breeders ‎– Pod (пристапено на 26.7.2019)]</ref> * „Невидлив човек“ ([[англиски]]: ''Invisible Man'') - песна на Бридерс од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Breeders-Last-Splash/master/20764 Discogs, The Breeders ‎– Last Splash (пристапено на 24.8.2020)]</ref> * „Тешки луѓе“ (англиски: ''Them Heavy People'') - песна на англиската поп-пејачка [[Кејт Буш]] (''Kate Bush'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kate-Bush-The-Kick-Inside/release/414374 Discogs, Kate Bush ‎– The Kick Inside (пристапено на 29.6.2020)]</ref> * „Среќни луѓе“ (англиски: ''Happy People'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група [[Гавернмент ишју]] (''Government Issue'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=52a_3SkB3xk&t=1861s Discogs, Government Issue - Complete History Volume One (Disc 1) (Full Album) (пристапено на 19.2.2025)]</ref> * „Не се големи луѓе“ (англиски: ''Not Great Men'') - песна на британската рок-група [[Генг оф фор]] (''Gang Of Four'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/Gang-Of-Four-Entertainment/release/2379398 DISCOGS, Gang Of Four ‎– Entertainment! (пристапено на 9.7.2020)]</ref> * „Балада за тенкиот човек“ (англиски: ''Ballad of a Thin Man'') - песна на американскиот рок-музичар [[Боб Дилан]] од 1965 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=we37yX3zpKA&list=PLXRKTcRs-Xs7rr36o5_Cs7fBn8B7KsmRG&index=5 YouTube, Bob Dylan - Ballad of a Thin Man (Audio) (пристапено на 27.12.2019)]</ref> * „Планински човек“ (англиски: ''Mountain Man'') - песна на американската рок-група [[Дајносор]] (''Dinosaur'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dinosaur-Dinosaur/master/5458 DISCOGS, Dinosaur* ‎– Dinosaur (пристапено на 30.7.2020)]</ref> * „Голем празен човек“ (англиски: ''Big Hollow Man'') — песна на англиската музичарка [[Дениел Дакс]] (Danielle Dax) од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/56710-Danielle-Dax-Inky-Bloaters Danielle Dax – Inky Bloaters (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Луѓето се луѓе“ (англиски: ''People are people'') — песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Депеш Мод]] (''Depeche Mode'') од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=l_3GQu7dm-I YouTube, DEPECHE MODE - People Are People (1984) (пристапено на 19.1.2017)]</ref> * „Луѓето се чудни“ (англиски: ''People are Strange'') — песна на американската рок-група [[Дорс]] (''The Doors'') од 1967 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=j0Mz_IqpZX8 YouTube, The Doors - People Are Strange (пристапено на 20.1.2017)]</ref> * „Човек-мафин“ (англиски: ''Muffin Man'') — песна на американскиот рок-музичар [[Френк Запа]] (''Frank Zappa'').<ref>[https://www.discogs.com/Frank-Zappa-Strictly-Commercial-The-Best-Of-Frank-Zappa/release/1661029 DISCOGS, Frank Zappa – Strictly Commercial (The Best Of Frank Zappa) (пристапено на 31.5.2021)]</ref> * „Човек од југот“ (англиски: ''Southern Man'') — песна на канадскиот рок-музичар [[Нил Јанг]] (''Neil Young'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/38433-Neil-Young-After-The-Gold-Rush Neil Young – After The Gold Rush (пристапено на 25.11.2023)]</ref> * „Старец“ ([[англиски]]: ''Old Man'') — песна на Нил Јанг од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Neil-Young-Harvest/release/1044287 Discogs, Neil Young – Harvest (пристапено на 30.5.2021)]</ref> * „Ги видов сите добри луѓе“ (англиски: ''I've Seen All Good People'') — песна на британската рок-група [[Јес]] (''Yes'') од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/34991-Yes-The-Yes-Album Yes – The Yes Album (пристапено на 14.6.2024)]</ref> * „Момче“ (англиски: ''Boy'') — музички албум на ирската рок-група [[Ју Ту]] (''U2'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/U2-Boy/release/383080 Discogs, U2 – Boy (пристапено на 26.5.2021)]</ref> * „Човек од еден инч“ (англиски: ''One Inch Man'') — песна на американската рок-група ''[[Kyuss (рок-група)|Kyuss]]'' од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kyuss-And-The-Circus-Leaves-Town/master/54044 Discogs, Kyuss ‎– ...And The Circus Leaves Town (пристапено на 8.1.2021)].</ref> * „Лански човек“ (англиски: ''Last Year's Man'') — песна на канадскиот музичар [[Леонард Коен]] од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/483725-Leonard-Cohen-Songs-Of-Love-And-Hate Leonard Cohen – Songs Of Love And Hate (пристапено на 4.6.2022)]</ref> * „Човечки допир“ (англиски: ''Human Touch'') — песна на британскиот рок-музичар [[Елвис Костело]] (''Elvis Costello'') од 1980 година.<ref name="Elvis-Costello-The-Attractions-Get-Happy DISCOGS 2022">[https://www.discogs.com/master/42856-Elvis-Costello-The-Attractions-Get-Happy DISCOGS, Elvis Costello & The Attractions – Get Happy!! (пристапено на 13.5.2022)]</ref> * „Чудотворен човек“ (англиски: ''Miracle Man'') — песна на Елвис Костело од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/39488-Elvis-Costello-My-Aim-Is-True DISCOGS, Elvis Costello – My Aim Is True (пристапено на 13.5.2022)]</ref> * „Човекот наречен чичко“ (англиски: ''Man Called Uncle'') — песна на Елвис Костело од 1980 година.<ref name="Elvis-Costello-The-Attractions-Get-Happy DISCOGS 2022"/> * „Човек-машина“ (англиски: ''The Man Machine'') — песна од истоимениот музички албум на германската група [[Крафтверк]] (''Kraftwerk'') од 1978 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cQe9eK_4U0U YouTube, Kraftwerk - The Man Machine (пристапено на 10.1.2016])</ref> * „Мамурни луѓе“ ([[српски]]: ''Мамурни људи'') — песна на македонската рок-група [[Леб и сол (музичка група)|Леб и сол]] од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Leb-I-Sol-Kao-Kakao/release/1198111 Leb I Sol ‎– Kao Kakao (пристапено на 4.9.2020)]</ref> * „Беден човек“ (англиски: ''A Man of Misery'') - песна на американската рок-група [[Лонг рајдерс]] (''The Long Ryders'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Long-Ryders-Two-Fisted-Tales/master/90564 DISCOGS, The Long Ryders ‎– Two Fisted Tales (пристапено на 23.8.2019)]</ref> * „Мал човек, голема уста“ (англиски: ''Small man, big mouth'') - песна на американската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Мајнор Трет]] (''Minor Threat'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7ldlL146CEs YouTube, Minor Threat - Small Man, Big Mouth (пристапено на 14.3.2017)]</ref> * „Човек“ (англиски: ''Human'') — песна на американската рок-музичарка [[Марија Меки]] (''Maria McKee'') од 1996 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/145844-Maria-McKee-Life-Is-Sweet Discogs, Maria McKee – Life Is Sweet (пристапено на 3.3.2023)]</ref> * „Славата на човекот“ ([[англиски]]: ''The Glory Of Man'') - песна на американската рок-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> * „Човекот со хармоника“ (италијански: ''L’uoma Dell’armonica'') - композиција на италијанскиот [[композитор]] [[Енио Мориконе]] (''Ennio Morricone'').<ref>[https://www.discogs.com/Ennio-Morricone-The-Best-Of-Ennio-Morricone/release/9311871 DISCOGS, Ennio Morricone ‎– The Best Of Ennio Morricone (пристапено на 31.8.2019)]</ref> * „Човечки отпад“ ([[англиски]]:''Human Garbage'' ) — песна на британската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Напалм дет]] (''Napalm Death'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Napalm-Death-Scum/master/6599 Discogs, Napalm Death ‎– Scum (пристапено на 3 февруари 2021)]</ref> * „Човечко суштество“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Human Being'') — песна на американската рок-група ''New York Dolls''.<ref>[https://www.discogs.com/master/13190-New-York-Dolls-In-Too-Much-Too-Soon Discogs, New York Dolls – In Too Much Too Soon (пристапено на 16.5.2023)]</ref> * „Неподвижни, темни, завидливи луѓе“ (англиски: ''Shiftless, Shady, Jealous Kind Of People'') - песна на американската [[соул-музика|соул]]-група [[О'Џејс]] (''The O'Jays'') од 1972 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZKxtiJABTxs YouTube, Back Stabbers 1972 - The O'Jays (пристапено на 30.5.2019)]</ref> * „Човек“ (англиски: ''Human'') - песна на американската поп-пејачка [[Кристина Пери]] (''Christina Perri'') од 2014 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r5yaoMjaAmE YouTube, Christina Perri - Human (Official Video) (пристапено на 9.1.2017)]</ref> * „Човек“ (англиски: ''Human'') - песна на британскиот пејач [[Рег ен Боун Мен]] (''Rag'n'Bone Man'') од 2016 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=L3wKzyIN1yk YouTube, Rag'n'Bone Man - Human (Official Video) (пристапено на 9.1.2017)]</ref> * „Светли среќни луѓе“ (англиски: ''Shiny Happy People'') - песна на американската рок-група [[Р. Е. М.]] (''R.E.M.'') од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Out-Of-Time/release/400788 DISCOGS, R.E.M. – Out Of Time (пристапено на 11.2.2021)]</ref> * „Човек“ (англиски: ''Man'') — песна на германската рок-група [[Ретлс]] (''The Rattles'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ApdM_sjVBnA The Rattles - The Witch (Full album) (HI-FI) (Stereo) 1970 (пристапено на 15.3.2024)]</ref> * „Луѓе со добра судбина“ ([[англиски]]: ''Men of Good Fortune'') - песна на американскиот рок-музичар [[Лу Рид]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_1BwtPsgL0&list=PLiN-7mukU_RGbweUWFyTznmRrFPIg16Zn&index=3 YouTube, Lou Reed - Men of Good Fortune (audio) (пристапено на 31.3.2020)]</ref> * „Лошиот човек“ (''The Bogus Man'') - песна на британската рок-група [[Рокси мјузик]] (''Roxy Music'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Roxy-Music-For-Your-Pleasure/release/1048994 Discogs, Roxy Music ‎– For Your Pleasure (пристапено на 12.4.2020)]</ref> * „Човек-мајмун“ ([[англиски]]: ''Monkey Man'') - песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] (''The Rolling Stones'') од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4Zbnvh6I4k4&list=PLBn2q9tiVc2TgWmG5pF8v34ERzpCdyloJ&index=8 YouTube, Monkey Man (пристапено на 20.12.2019)]</ref> * „Секојдневни луѓе“ (англиски: ''Everyday People'') - песна на американската група ''[[Sly & The Family Stone]]'' од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3JvkaUvB-ec YouTube, Sly & The Family Stone - Everyday People (Audio) (пристапено на 20.1.2017)]</ref> * „Овој шармантен човек“ (англиски: ''This charming man'') - песна на англиската рок-група [[Смитс]] (''The Smiths'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=P3muLnU-Oko YouTube, THE SMITHS · The Smiths · FULL ALBUM HQ AUDIO (пристапено на 6.6.2017)]</ref> * „Човек-мајмун“ (англиски: ''Monkey Man'') - песна на англиската рок-група [[Спешлс]] (''The Specials'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0eWzrqHYmZs YouTube, The Specials FULL ALBUM (пристапено на 12.10.2017)]</ref> * „Сладок, сладок човек, прв дел“ (англиски: ''Sweet, Sweet Man Pt 1'') - песна на британската рок-група ''[[Tindersticks]]'' од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tindersticks-The-First-Tindersticks-Album/master/13108 DISCOGS, Tindersticks ‎– The First Tindersticks Album (пристапено на 15.5.2021)]</ref> * „Лизгави луѓе“ (англиски: ''Slippery People'') — песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/819255-Talking-Heads-Speaking-In-Tongues DISCOGS, Talking Heads – Speaking In Tongues (пристапено на 8.1.2022)]</ref> * „Лигата на ќелавите луѓе“ (англиски: ''The League Of Bald-Headed Men'') - песна на британската рок-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref name="DISCOGS 2020">[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Параноичен човек во евтина посрана соба“ (англиски: ''Paranoia Man In Cheap Shit Room'') - песна на Фол од 1993 година.<ref name="DISCOGS 2020"/> * „Човек-лепило“ (англиски: ''Glue Man'') — песна на американската [[Панк рок|панк-рок]] група ''Fugazi'' од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/3068813-Fugazi-13-Songs Discogs, Fugazi – 13 Songs (пристапено на 25.10.2022)]</ref> * „Човек-лубеница“ (англиски: ''Watermelon Man'') - песна на американскиот [[џез]]-музичар [[Херби Хенкок]] (''Herbie Hancock'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Herbie-Hancock-Head-Hunters/release/31381 Discogs, Herbie Hancock ‎– Head Hunters (пристапено на 25.11.2020)]</ref> * „Човек“ (англиски: ''Human'') - песна на британската поп-група [[Хјуман лиг]] (''Human League'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=s1ysoohV_zA YouTube, The Human League - Human (пристапено на 10.1.2016])</ref> * „Дебел човек“ ([[англиски]]: ''Fat Man'') - песна на британската рок-група [[Џетро тал]] (''Jethro Tull'') од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/Jethro-Tull-Stand-Up/release/1209024 Discogs, Jethro Tull ‎– Stand Up (пристапено на 10.12.2020)]</ref> * „Човек“ - песна на југословенската рок-група [[Шарло Акробата]] од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LTyxn_3KMus YouTube, Šarlo Akrobata - Čovek (пристапено на 12.3.2017)]</ref> * „Мал човек“ (српски: ''Mali čovek'') - песна на југословенската рок-група [[Шарло Акробата]] од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NwGhXw7XDRs YouTube, Šarlo akrobata - Mali čovek (пристапено на 12.3.2017)]</ref> * „Среќен човек“ (англиски: ''Happy Man'') - песна на американската поп-група [[Шик (музичка група)|Шик]] (''Chic'') од 1978 година.<ref>C'est Chic, Atlantic Recording Corporation, CD 81552-2, 1978.</ref> ===Човекот како тема во филмот=== * „[[Човекот-слон (филм)|Човекот-слон]]“ ([[англиски]]: ''The Elephant Man'') - американско-британски [[филм]] од 1980 година, во [[режија]] на [[Дејвид Линч]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0080678/awards?ref_=tt_awd IMBd, The Elephant Man (1980), Awards (пристапено на 13.6.2017)]</ref> * „[[Дали е среќен човекот што е висок?]]“ (''Is the Man Who Is Tall Happy?'') - [[документарен филм]] на [[режисер]]от [[Мишел Гондри]] од 2013 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 52.</ref> * „[[Најбараниот човек]]“ (''A most wanted man'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Антон Корбијн]] од 2014 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 37.</ref> * „[[Човекот-птица (филм од 2014)|Човекот-птица]]“ (''Birdman'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Алехандро Гонсалес Ињариту]] од 2014 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 38.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Човек| ]] [[Категорија:Луѓе| ]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 60c6pp9dwpmt4wriica8q7idxscuqqo 0 1432 5561332 5550954 2026-05-18T22:41:00Z ГП 23995 /* Германија како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561332 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{native name|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} |conventional_long_name = Сојузна Република Германија |common_name = Германија |national_anthem = <center>[[Податотека:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />Третата строфа од {{јаз|de|''[[Песната на Германците|Das Lied der Deutschen]]''}}{{Spaces|2}}<br /><small>''Песната на Германците''</small><br /> |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map_caption = {{map caption|location_color=темнозелена|region=Европа|region_color=темнозелена|subregion=[[Европска Унија]]|subregion_color=зелена|legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[Германски јазик|германски]]{{Ref|1}} |demonym = [[Германци]] (Германец/Германка) |capital = [[Берлин]] |latd=52|latm=31|latNS=N|longd=13|longm=23|longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Сојузна република|Сојузна]] [[Парламентарен систем|парламентарна]] [[уставна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Германија|Претседател]] |leader_name1 = [[Франк-Валтер Штајнмаер]] |leader_title2 = [[Канцелар на Германија|Канцелар]] |leader_name2 = [[Фридрих Мерц]] |sovereignty_type = [[Кралство Германија|Создавање]] |established_event1 = [[Свето Римско Царство]] |established_date1 = 2 февруари 962 |established_event2 = [[Обединување на Германија|Обединување]] |established_date2 = 18 јануари 1871 |established_event3 = [[Историја на Германија|Сојузна република]] |established_date3 = 23 мај 1949 |established_event4 = [[Повторно обединување на Германија|Реобединување]] |established_date4 = 3 октомври 1990 |accessionEUdate = 25 март 1957 |EUseats = 99 |area_km2 = 357,021 |area_sq_mi = 137,847 |area_rank = 63та |percent_water = 2.416 | population_estimate = {{Increase}} 93,059,447<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|title=Bevölkerung in Deutschland zum Jahresende 2016 auf 82,5 Millionen Personen gewachsen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116135358/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|archivedate=16 January 2018|df=dmy-all}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 17та | population_density_km2 = 239 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58ма |GDP_PPP_year = 2023 |GDP_PPP = {{Increase}} $5.537 трилиони<ref name=IMF>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=5&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund |date = септември 2011 |accessdate=17 ноември 2011}}</ref> |GDP_PPP_rank = 5та |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $66,037<ref name=IMF/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 19та |GDP_nominal = {{Increase}} $4.462 трилиони<ref name=IMF/> |GDP_nominal_rank = 3та |GDP_nominal_year = 2023 |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $52,823<ref name=IMF/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 19та |HDI_year = 2024<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.958 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 јули 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 6та |Gini = 28.8 <!--number only--> |Gini_year = 2023 |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{Наведена мрежна страница|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=25 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|archivedate=4 March 2016|df=dmy-all}}</ref> |currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]){{Ref|2}} |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.de]] {{Ref|3}} |calling_code = [[Телефонски броеви во Германија|+49]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = {{note|1}} [[Дански јазик|Дански]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]] се официјално признаени и заштитени како малцинско од [[Европска дирекција за регионални и малцински јазици|ECRML]]. |footnote2 = {{note|2}} Пред 2002: [[германска марка]] (DEM). |footnote3 = {{note|3}} Исто така, [[.eu]], го дели со земјите-членки на [[ЕУ|Европската Унија]]. |ethnic_groups={{unbulleted list | 81.8% [[Германци]] | 2.8% [[Турци]] | 1.5% [[Полјаци]] | 1.3% [[Руси]] | 1.2% [[Сиријци]] | 1.1% [[Романци]] | 0.9% [[Италијанци]] | 0.7% [[Казаци]] | 3.1% [[Азијци]] | 2.4% [[Европејци]] | {{nowrap|3.2% останати{{\}}неизјаснети}} }}|ethnic_groups_year=2024}} '''Германија''', службено '''Сојузна Република Германија''' ({{langx|de|Bundesrepublik Deutschland}})<ref>{{наведена книга |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6 |publisher=Dudenverlag |language=|isbn= 9783411209163 |pages=271, 53f}}</ref> — [[Федерација|сојузна]] [[парламентарна република]] во [[Европа]], која се состои од [[Покраини на Германија|16 покраини]]. Германија покрива површина од 357.021 км² и главно има умерена сезонска клима. Таа е најнаселена земја членка и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|најголема економија]] во [[Европска Унија|Европската Унија]], а истотака и една од најголемите политички сили на европскиот континент и технолошки предводник во многу полиња. [[Берлин]] е [[главен град|главниот]] град на државата и [[Список на градови во Германија со повеќе од 100.000 жители|најголемиот град]], по што следи [[Хамбург]]. Регионот именуван [[Древна Германија|Германија]], населен од страна на [[Германи]]те, бил документиран пред 100. година од нашата ера. Во текот на [[Голема преселба на народите|Големата преселба]], [[Германи|германските племиња]] се прошириле на југ и основале наследнички кралства низ поголемиот дел на [[Европа]]. Почнувајќи од X век, [[Германци|германските]] територии го формирале централниот дел на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]].<ref>Латинското име ''Sacrum Imperium'' (Света Империја) било документирано уште во 1157. Латинското име Свето Римско Царство (''Sacrum Romanum Imperium'') било првпат документирано во 1254 година. Полното име „Свето Римско Царство на германскиот народ“ (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation'') датира уште од XV век.<br />{{наведена книга|title=Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart|last=Zippelius|first=Reinhold|publisher=Beck|year=|isbn=9783406476389|edition=7|location=Минхен|page=25|pages=|language=германски}}</ref> Во текот на XVI век, северните германски области станале центар на [[Протестантска реформација|протестантската реформација]], додека јужните и западните области останале доминантно [[Римокатоличка црква|римокатолички]], со две спротивни фракции во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]], обележувајќи ја католичко-[[Протестантство|протестантската]] поделба, која оттогаш го карактеризира германското општество.<ref name="georgetown1">{{Наведена мрежна страница |url= http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |title= Германија |work= |publisher= Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |date= |accessdate= 2011-12-15 |archive-date= 2013-10-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131012004817/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |url-status= dead }}</ref> Окупирана за време на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], се случил подемот на [[Пангерманизам|пангерманизмот]] внатре во [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]], поради што дошло до обединување на повеќето германски држави во [[Обединување на Германија|Германското Царство]] во 1871, кое било предводено од [[Прусија]]. По [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] од 1918-1919 г., а потоа и военото предавање во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], царството било заменето од [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]] во 1918 и поделено со [[Версајски договор|Версајскиот договор]]. Сред [[Големата криза]], [[Нацистичка Германија|Третиот Рајх]] бил прогласен во 1933. Подоцнежниот период бил обележан од [[Фашизам|фашизмот]] и [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. По 1945, Германија била поделена од страна на сојузниците во четири окупациски зони, кои се развиле во две држави, [[Источна Германија|Источна]] и [[Западна Германија]]. Во 1990, Германија била [[Повторно обединување на Германија|повторно обединета]]. Германија била еден од основачите на [[Европска Економска Заедница|Европската заедница]] во 1957, која станала Европска Унија во 1993. Таа е дел од [[Шенгенска зона|Шенгенската зона]] и од 1999 членка на [[еврозона]]та. Германија е членка на [[Обединети нации|Обединетите нации]], [[НАТО]], [[Г8]], [[Г-20 големи економии|Г20]], [[Организација за економска соработка и развој|ОЕЦД]] и [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и моментално е непостојана земја членка во [[Совет за безбедност на ОН|Советот за безбедност на ОН]] со мандат за 2011-2012. Таа е [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема економија]] во светот по номинален [[БДП]] и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема]] по [[Паритет на куповна моќ|паритетот на куповна моќ]]. Воедно, таа е [[Список на држави по извоз|втор најголем извозник]] и [[Список на држави по увоз|трет најголем увозник]] на добра. Има развиено [[Список на држави по индекс на човековиот развој|многу висок стандард на живот]] и сеопфатен систем на [[социјална заштита]]. Германија е дом на многу влијателни [[Наука и технологија во Германија|научници и пронаоѓачи]] и позната е по нејзината [[Култура на Германија|културна]] и [[Политика на Германија|политичка]] [[Историја на Германија|историја]]. == Потекло на поимот == {{Главна|Имиња на Германија}} Англискиот збор ''Germany'' потекнува од латинското [[Магна Германија]], кој стапил во употреба откако [[Гај Јулиј Цезар]] го прифатил овој назив за луѓето источно од [[Рајна]].<ref>{{наведена книга |last= Шулце |first=Хаген |title=Германија: Нова историја |publisher= Универзитет Харвард |page=4 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref> Во другите јазици има [[Имиња на Германија|различни имиња]]. [[Германски јазик|Германскиот]] збор ''Deutschland'' (првично ''diutisciu land'', „германска земја“) потекнува од ''deutsch'', наследено од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманското]] ''diutisc'' „популарен“ (односно, кои припаѓаат на ''diot'' или ''diota'' „луѓе“; првично користено за разликување на јазикот на обичните луѓе од латинскиот и римските наследници). == Историја == {{Главна|Историја на Германија}} === Германски племиња === {{Главна|Германи|Голема преселба на народите}} [[Податотека:Ancient German Family.jpg|мини|лево|200п|Германи]][[Податотека:Imperium Romanum Germania.png|thumb|300п|десно|Карта на [[Древна Германија]] и [[Римско Царство|Римското Царство]]]] Се смета дека појавувањето на [[германски племиња|германските племиња]] како етнос се случило во времето на [[Бронзено доба|бронзената доба]] или најдоцна во времето на [[Железно доба|железната доба]]. Германските племиња потекнуваат од јужна [[Скандинавија]] и [[Северна Германија]], кои започнале со своето населување кон југ, исток и запад во [[I век п.н.е.]]. Тие влегле во контакт со [[Келти|келтските племиња]] во [[Галија]] како и со [[Персијци|персиските]], [[Балтички племиња|балтичките]] и [[Словени|словенските]] во [[Источна Европа]].<ref>{{наведена книга |first =Jill N. |last = Claster |title = Средновековна историја: 300–1400 |publisher= Њујорк Универзитет |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref> Со водство на [[Октавијан Август]], римскиот генерал Публиј Квинтилиј Варус започнал да ја освојува Германија (област која се протегала од [[Рајна]] до [[Урал (планина)|Урал]]). Во 9 година од нашата ера, три [[Римска легија|римски легии]] предводени од Варус биле [[Битка кај Тевтобуршката шума|поразени]] од водачот на [[Херуски]]те, [[Арминиј]]. До 100 година од нашата ера, кога [[Такит]] ја напишал ''Германија'', германските племиња се населиле долж Рајна и Дунав, зафаќајќи го поголемиот дел од денешна Германија; меѓутоа, Австрија, јужна [[Баварија]] и западната [[Рајнска област]] биле римски провинции.<ref name="9-13">Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> Во III век, се појавиле голем број на западногермански племиња: [[Алемани]], [[Франки]], [[Хати (Германи)|Хати]], [[Саси|Саксонци]], [[Фризи]], [[Сикамбри]] и [[Туринги]]. Околу 260, Германите влегле во земјите контролирани од Римјаните.<ref>{{наведена книга |series= Древна историја - Кембриџ |title = Криза на императија, 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher= Универзитет Кембриџ |year = 2005}}</ref> По инвазијата на [[Хуни]]те во 375 и со пропаѓањето на Рим од 395, германски племиња се поместиле кон југозапад. Истовремено, неколку големи племиња ја формирале Германија и раселиле неколку помали германски племиња. Големи области (познати од периодот на [[Меровинзи]]те како [[Австразија]]) биле окупирани од [[Франкиска Империја|Франките]], а Северна Германија била управувана од Саксонците и Словени.<ref name="9-13"/> === Империја на Франките === {{Главна|Империја на Франките}} По пропаѓањето на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]], [[Франки]]те создале своја империја под раководство на [[Меровинзи]]те, потчинувајќи ги другите германски племиња. [[Швабија]] во рамките на [[Империја на Франките|Царството на Франките]] станала грофовство во [[496]] година по [[Битка кај Болбијак|Битката кај Болбијак]]. Кралот [[Кловис I]] веќе го имал зеземено поголемиот дел од територијата на денешна Германија и покренал нови походи кон [[Саксонија]], додека југоисточниот дел од денешна Германија останал под власта на [[Остроготи]]те. Во [[531]] година, [[Саксонци]]те и [[Франки]]те го зазеле кралството [[Тирингија]]. Саксонското население се населило во областа [[Унштрут]]. Во времето на разделувањето на Франкиската Империја, нивните германски територии биле дел од [[Австрија]]. Во [[718]] година, [[Карл Мартел]] започнал воени дејствија против [[Саксонија]], поради фактот што таа му ја откажала својата помош за [[Неустрија]]. Во [[751]] година, [[Пипин III]] ја примил титулата крал, а самата титула му била дадена од страна на [[црква]]та. === Свето Римско Царство === {{Главна|Свето Римско Царство}} [[Податотека:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|140px|upright|left|[[Мартин Лутер]] ја иницирал [[Протестантска реформација|протестантската реформација]].]] Син на [[Пипин III]] e [[Карло Велики]] ([[768]]-[[814]]), најпознатиот и најмоќниот крал на [[Франки]]те. Во текот на своето владеење, тој водел војни со [[Саси|Саксонците]] (772-804), [[Лангобарди]]те (774), [[Словени]]те (789-812), [[Баварци]]те (788) и [[Авари]]те (791-802). Пред неговата смрт, Франкиската држава се простирала од [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]] и [[Ламанш]] до [[Рим]], [[Елба]] и [[Панонија]]. Островот [[Бретан]] останал под власта на [[Гали]]те. На југ, неговата држава се простирала до [[Шпанија]] и на исток до [[Картинија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Чешка]].<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref> Државата била разделена на 230 мали административни единични грофовства. Со грофовствата управувале грофови, кои имале правни и административни функции. Еден од најголемите успеси на Карло Велики е крунисувањето за царот од страна на [[Папа Лав III|папата Лав III]] на 25 декември [[800]] година.<ref name="f11"/> [[Византија]], која се наоѓала од другата страна на [[Европа]] ја признала оваа титула на Карло Велики. Во [[1033]] година, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] го уништило кралството Бургунди ставајќи го под нејзина контрола во времето на [[Конрад II]]. За време на управувањето на неговиот син, Хенри III, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] ја поддржила клунијачката реформа на црквата, забраната на [[Симонија]]та и безбрачноста на свештениците. Во ова време, империјата била под власта на папата во позадина. Следувал конфликтот помеѓу [[Анри IV]] и [[Папа Григориј VII|папата Григориј VII]]. Папата сакал да си ја врати својата раководна улога во [[Западна Европа]] и германскиот цар да му стане вазал. Хенри IV попаднал во тешка положба и бил принуден да отиде кај [[Григориј VII]], за да бара помилување. Царот отишол во седиштето на папата во Каноса. Бил принуден неколку денови да го чека папата гладен и необлечен. По неколку денови папата го примил и му простил. Со оваа победа над царот, папата во [[Западна Европа]] уште повеќе добил можност за наложување на христијанството како и подоцната поддршка за Крстоносните војни. Во [[1222]] година се дошло до привремено помирување помеѓу Хенри V и папата. Во периодот од [[1212]] година до [[1250]] година, [[Фридрих II]] создал модерна, професионално административна држава во [[Сицилија]]. Преку тоа тој ги подновил своите планови за завлдување на [[Италија]], кое довело до создавање на нов конфликт со папството. Борбата со папата целосно ја исцрпила државата. По неговата смрт паднала и неговата [[династија Хоенштауфен]]. Следувал период на безвластие односно период во кој немало цар. Врз основа на Златната була од Римини, големиот водач на тевтонските витези [[Херман фон Салца]] и војводата [[Конрад I од Масовије]] заедно ги нападнале старите [[Пруси]] во [[1226]] година, за да ги покрстат во крстоносниот поход на Прусите. Тогаш витезите биле обвинети за малверзации во полската управа и образување на независната Монашка Држава на тевтонски витези. Редот ја губи својата цел кога соседната Литванија го прифаќа христијанството. Сместен во [[Прусија]], Редот почнува походи кон своите христијански соседи, царството [[Полска]], [[Големо Војводство Литванија|Големото Војводство Литванија]] и [[Република Новгород]], откако целосно го асимилира Ливонискиот ред. Благодарение на своите достигнувања, редот постигнува голема градска економија, вработува голем број на европски трговци и станува морска сила на [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Во периодот од [[1346]] до [[1378]] година, [[Карл IV од Луксембург]], крал на [[Чешка (историска област)|Чешка]] (Бохемија), преземал големи мерки за да ја издигне повторно царската власт. Во средината на [[XVI век]], црната смрт ја опустошила [[Европа]], заедно со територијата на Германија.<ref>{{наведена книга |url =http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title = Големата глад (1315–1317) и црната смрт (1346–1351) |first= Лин Хари|last= Нелсон |publisher= Универзитет Канзас |accessdate=19 март 2011}}</ref> Следувало прогонувањето на [[Евреи]]те на економска и религиозна основа. Многу од нив успеале да побегнат во [[Полска]]. Во времето на златниот век, во [[1356]] година било земено решение дека царот ќе се избира од страна на кралот на [[Чешка (историска област)|Чешка]], на [[Рејн]], грофот на [[Саксонија]] и маркгрофот на [[Бранденбург]], како и од страна на три духовни свештеници односно бискупите на [[Мајнц]], [[Трир]] и [[Келн]].<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> Од [[1640]] година, [[Бранденбург]] започнал да ја зголемува својата моќ под раководство на [[Фридрих Вилхелм]]. Вестфалскиот мировен договор кој бил потпишан во [[1648]] година дал уште поголема можност за завладување со Источна [[Померанија]].<ref>{{наведено списание|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245}}</ref> Била образувана апсолутна форма на управување. Во [[1701]] година, [[Фридрих Ванденбургски]] бил прогласен за [[крал на Прусија]]. Од [[1713]] година до [[1740]] година, кралот Фридрих Вилхелм I Прусија ја образувал како високо централизирана територијална држава. Во тоа време [[Луј XIV]], крал на [[Франција]], успеал да завладее со делови од [[Елзас]] и [[Лорена|Лотарингија]]. Во [[1683]] година Турците Османлии за првпат доживеале пораз пред портите на Виена од страна на полската армија водена од страна на [[Јан III]] заедно со австриските војски под раководство на [[Карло IV]]. Унгарија била покорена, а [[Австрија]] станала голема светска сила. === Германски Сојуз и Германско Царство === {{Главна|Германски Сојуз|Германско Царство|Пангерманизам}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|мини|лево|150п|Ото Фон Бизмарк]][[Податотека:Wernerprokla.jpg|thumb|300п|Основање на Германското Царство во [[Версај]], 1871. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] е во средината во бела униформа.]] По падот на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]], се одржал [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] во 1814 и бил основан Германскиот Сојуз ([[Deutscher Bund]]), лабава лига на [[Список на земји членки на Германсиот Сојуз|39 суверени држави]]. Несогласување со политиката на реставрација делумно довело до побудување на либералните движење, следени од новите мерки за репресија на австрискиот државник [[Клеменс Венцел фон Метерних|Метерних]]. ''[[Германска царинска унија|Zollverein]]'', царинска унија, да се унапреди економското единство на германските држави.<ref>{{наведено списание |last= Хендерсон |first=W. O. |title=The Zollverein |journal= Историја |date= јануари 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x|issn=0018-2648}}</ref> [[Национализам|Националните]] и либералните идеали на [[Француска револуција|Француската револуција]] добиле зголемена поддршка меѓу многу, особено млади, Германци. Во пресрет на [[Револуции од 1848|низата револуционерни движења во Европа]], од кои била формирана републиката [[Револуции од 1848 во Франција|во Франција]], интелектуалците и обичните луѓе ги започнале револуциите од 1848 во германските држави. Кралот [[Фридрих Вилхелм IV од Прусија]] добил понуда за титула на цар, но со губење на моќта; тој ја отфрлил круната и предложениот устав, што довело до привремен неуспех на движењето.<ref name="state"/> Конфликт меѓу прускиот крал [[Вилхелм I]] од и либералниот парламент избил за воените реформи во 1862 и кралот го назначил [[Ото фон Бизмарк]] за нов [[премиер на Прусија]]. Бизмарк успешно ја завршил [[Втора шлеска војна|војната со Данска]] во 1864. Пруската победа во [[Австриско-пруска војна|Австриско-пруската војна]] од 1866 му дозволила да ја создаде [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] (''Norddeutscher Bund'') и да ја исклучи [[Австриско Царство|Австрија]], порано водечка германска држава, од работите на сојузот. По францускиот пораз во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]], Германското Царство било прогласено во 1871 во [[Версај (дворец)|Версај]], обединувајќи ги сите распрскани делови на Германија освен Австрија ({{јаз|de|[[Голема Германија|''Kleindeutschland'']]}}, или „Мала Германија“). Со скоро две третини од нејзината територија и население, Прусија била доминантна во новата држава; од [[Династија Хоенцолерн|династијата Хоенцолерн]] бил кралот на Прусија кој владеел како цар, а Берлин станал главен град.<ref name="state"/> Во периодот на {{јаз|de|''[[Gründerzeit]]''}} по [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]], надворешната политика на Бизмарк како [[Канцелар на Германија|канцелар]] на Германија под власт на царот Вилхелм I ѝ ја обезбедила позицијата на Германија како голема нација во градење сојузи, изолирајќи ја [[Трета Француска Република|Франција]] од дипломатијата и избегнувајќи војна. Меѓутоа, под царот [[Вилхелм II]], Германија, како и другите европски сили, го зазела [[Нов империјализам|империјалистичкиот]] курс, што довело до напнатост во соседните земји. Како последица на [[Берлинска конференција|Берлинската конференција]] во 1884, Германија барала неколку [[Список на поранешни германски колонии|колонии]] вклучувајќи ја [[Германска Источна Африка]], [[Германска Југозападна Африка]], [[Тоголанд|Того]] и [[Камерун]].<ref>{{наведена книга |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=9781402728853 |editor=Black, John |page=202}}</ref> Повеќето сојузи во кои Германија порано била вклучена не биле обновени, додека новите сојузи ја исклучувале земјата.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> [[Атентат на Франц Фердинанд|Атентатот]] на [[Франц Фердинанд|австрискиот престолонаследник]] на 28 јуни 1914 ја предизвикал [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Германија, како дел од [[Централни сили|Централните сили]], доживеала пораз против [[Сојузници во Првата светска војна|Сојузниците]] во [[Жртви во Првата светска војна|една од најкрвавите]] конфликти на сите времиња. Се проценува дека два милиони германски војници умреле во Првата светска војна.<ref>{{наведени вести |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Последниот ветеран од Првата светска војна починал |work =Spiegel Online |date =22 јануари 2008 |first = Давид |last = Кросланд |accessdate=25 март 2011}}</ref> [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] избила во ноември 1918 година и царот Вилхелм II и сите германски владејачки принцови [[Абдицирање|абдицирале]]. Примирје ја завршило војната на 11 ноември и Германија била принудена да го потпише [[Версајски договор|Версајскиот договор]] во јуни 1919 година. Договорот бил прифатен во Германија како понижувачко продолжување на војната и често е наведуван како влијание во подемот на [[Нацизам|нацизмот]].<ref>{{наведена книга |first =Stephen J. |last =Lee |title =Europe, 1890–1945 |publisher=Routledge |year =2003 |page =131 |isbn = 9780415254557}}</ref> === Вајмарска Република и Третиот Рајх === {{Главна|Вајмарска Република|Третиот Рајх}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|upright|left|[[Адолф Хитлер]], канцелар и претседател на ¹ [[Нацистичка Германија|1933–1945]]<br />1: мандатот службено го започнал од август 1934; Хитлер самиот се именувал како ''„[[Фирер|Führer und Reichskanzler]]“''<ref name="bdp_2003">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bpb.de/publikationen/02735619745887542775109928829773,5,0,Beginn_der_nationalsozialistischen_Herrschaft_%28Teil_2%29.html#art5 |title = Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) |first = Hans-Ulrich |last = Thamer |year = 2003 |work = Nationalsozialismus I |publisher= Federal Agency for Civic Education |location = Bonn |language = германски |accessdate= 4 October 2011 |quote = Претседателот [[Паул фон Хинденбург|Фон Хинденбург]] умрел на втори август 1934. Еден ден претходно, кабинетот ја одобрил одлуката Хитлер да биде негов наследник. Канцеларијата на претседателот била укината и обединета на таа со канцеларот под името „Führer und Reichskanzler“. Меѓутоа, ова било големо непочитување на законите}}</ref>]] [[Податотека:World War II in Europe, 1942.svg|мини|десно|300п|Третиот Рајх]] На почетокот на Германската револуција во ноември 1918, Германија била прогласена за [[република]]. Меѓутоа, борбата за власт продолжила, со [[Баварска Советска Република|освојувањето на власта во Баварија]] на радикалните комунисти. Револуцијата завршила на 11 август 1919, кога демократскиот [[Вајмарски устав]] бил потпишан од [[Претседател на Германија|претседателот]] [[Фридрих Еберт]].<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> Страдајќи од [[Големата криза|Големата депресија]] од 1929, суровите услови поставени со Версајскиот договор и нестабилните влади, Германците ја изгубиле идентификацијата со владата. Ова било влошени од широко распространетата десничарска {{јаз|de|''[[Dolchstoßlegende]]''}}, или митот за забивање на нож во грбот, кој тврдел дека Германија изгубила во Првата светска војна, поради оние кои сакале да ја соборат владата. Вајмарската влада била обвинета за предавство на Германија со потпишувањето на Версајскиот договор. Од 1932, [[Комунистичка партија на Германија|Германската комунистичка партија]] и [[Нацистичка партија|Нацистичката партија]] го контролирале мнозинството во парламентот, разгорени од незадоволството на Вајмарската влада. По серија неуспешни кабинети, претседателот [[Паул фон Хинденбург]] го назначил [[Адолф Хитлер]] како [[канцелар на Германија]] на 30 јануари 1933.<ref>Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.</ref> На 27 февруари 1933, зградата на [[Палење на Рајхстагот|Рајхстагот]] била запалена и како последица на тоа бил донесен итен декрет, кој ги укинал основните права на граѓаните. Овој закон поминал во парламентот давајќи му на Хитлер неограничена законодавна власт. Само [[Социјалдемократска партија на Германија|Социјалдемократската партија]] гласала против, додека [[Комунистичка партија на Германија|комунистичките]] членови на парламентот веќе биле затворени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |title=Das Ermächtigungsgesetz 1933 |accessdate=25 март 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum|language=германски}}</ref><ref>{{наведена книга |last= Stackelberg| first =Roderick |year =1999 |title= Германија на Хитлер: Потекло, интерпретации, закони |publisher=Routledge |isbn=9780415201155 |page =103}}</ref> Користејќи ја неговата моќ да го уништи каков било вистински или потенцијален отпор, Хитлер воспоставил централизирана [[Тоталитаризам|тоталитарна држава]] за неколку месеци. Индустријата била ревитализирана со фокус на военото вооружување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=Industrie und Wirtschaft |accessdate=25 March 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum |language=германски}}</ref> [[Податотека:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|300п|Берлин во руини по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]]] Во 1935, Германија ја повратила контролата на [[Сар (Друштво на народите)|Сар]], а во 1936 воената контрола на [[Рајнска Област|Рајнската Област]], обата изгубени со Версајскиот договор.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> Во 1938, [[Австрија]] била [[Аншлус|припоена]], а во 1939, над [[Германска окупација на Чехословачка|Чехословачка]] била воспоставена германска контрола. [[Инвазија на Полска|Инвазијата на Полска]] била подготвена со [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Рибентроп-Молотов]] и [[Операција Химлер|операцијата Химлер]]. На 1 септември 1939, германскиот [[Вермахт]] започнал [[блицкриг]] со [[Втора полска република|Полска]], која била брзо окупирана од Германија и од советската [[Црвена армија]]. Обединетото Кралство и Франција ѝ објавиле војна на Германија, означувајќи го почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> Како напредувала војната, Германија и нејзините [[Сили на Оската|сојузници]] брзо постигнале контрола на поголемиот дел од [[Окупирана Европа|континентална Европа]] и [[Северна Африка]], иако плановите за [[Битка за Британија|принудување на Обединетото Кралство]] на примирје или предавање не успеале. На 22 јуни 1941, Германија го прекршила пактот Рибентроп-Молотов и го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]]. [[Јапонско Царство|Јапонскиот]] [[напад на Перл Харбор]] довел Германија да ѝ објави војна на Соединетите Американски Држави. [[Сталинградска битка|Сталинградската битка]] ја принудила германската армија да се повлече од [[Источен фронт во Втората светска војна|Источниот фронт]].<ref name="Fulbrook 190"/> Во септември 1943, германскиот сојузник Италија се предале и германските трупи биле принудени да бранат дополнителен фронт во Италија. [[Операција Нептун|Д-денот]] го отворил [[Западен фронт во Втората светска војна|Западниот фронт]], како што сојузничките трупи напредувале кон германската територија. На 8 мај 1945, [[Денот на победата во Европа|германските вооружени сили се предале]] откако Црвената армија го окупирала Берлин.<ref>{{наведена книга |last=Steinberg |first=Heinz Günter |title=Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 |year=1991 |publisher=Kulturstiftung der dt. Vertriebenen |isbn=9783885570899 |language=германски}}</ref> Во она што подоцна стана познато како [[Холокауст]], режимот на Третиот Рајх донел политики, кои директно се однесувале на многу дисиденти и малцинства. Милиони луѓе биле убиени од нацистите во текот на Холокаустот, вклучувајќи голем број на [[Евреи]], [[Роми]], [[Јеховини сведоци]], [[Генералплан Ост|Полјаци и други Словени]], вклучувајќи советски воени заробеници, лица со ментални и/или физички пречки, хомосексуалци и [[Холокауст|членови на политичката опозиција]].<ref>{{наведена книга |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =9780231112000}}</ref> Втората светска војна била одговорна за повеќе од 40 милиони мртви во Европа.<ref>{{наведени вести | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm | title = Leaders mourn Soviet wartime dead | work = BBC News | date=9 May 2005 |accessdate=18 March 2011 }}</ref> [[Нирнбершки процес|Нирнбершкиот процес]] на нацистичките воени злосторници бил одржан по Втората светска војна.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Овери |first=Ричард |title= Нирнберг: Нацистите на судење |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |publisher=BBC History |date =17 февруари 2011 |accessdate=25 март 2011}}</ref> Воените жртви за Германија се проценети на 5,3 милиони германски војници<ref name="Rűdiger Overmans 2000">Rűdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> и милиони германски цивили;<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (Оваа студија била подготвена од Германскиот воено-историски истражувачки центар, агенција на германската влада)</ref><ref>{{наведена книга|author1=Peter Antill|author2=Peter Dennis|title=Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich|url=http://books.google.com/books?id=vAzgsCDUky0C|accessdate=24 June 2011|date=10 October 2005|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841769158|page=85}}</ref><ref>Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'' / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (Ова е студија на германските жртви поради „воено злосторство“ подготвена од архивите на германската влада)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, ''Racial Hygiene: Medicine under the Nazis'', Harvard 1988,</ref> и губењето на војната резултирало со [[Граница Одра-Ниса|големи територијални загуби]]; протерување на околу 15 милиони Германци од поранешните источни територии на Германија и други држави; масовно силување на германските жени;<ref>{{наведена книга |last =Beevor |first =Antony |title =Berlin: The downfall 1945 |origyear =2002 |year =2003 |publisher=Penguin |isbn =9780140286960 |pages =31–32, 409–412}}</ref> и уништување на многубројни големи градови. === Разделување на Германија === {{Главна|Историја на Германија (1945–1990)}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|лево|мини|150п|[[Конрад Аденауер]]]][[Податотека:Map-Germany-1945.svg|thumb|десно|[[Сојузнички окупациски зони во Германија|Окупациските зони]] во Германија, 1947. Териториите источно од [[Линија Одра-Ниса|линијата Одра-Ниса]], под ''де јуре'' полска и советска администрација и ''де факто'' припоени, се покажани во светложолто, како и издвоениот [[Сар (протекторат)|протекторат Сар]].]] [[Податотека:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|right|[[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] пред [[Бранденбуршка порта|Бранденбуршката порта]] кратко пред неговиот пад во 1989]] По предавањето на Германија, преостанатата германска територија и Берлин биле поделени од [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]] во четири воено-окупациски зони. Западните сектори, контролирани од Франција, Обединетото Кралство и САД, биле споени на 23 мај 1949 за формирање на ''[[Западна Германија|Сојузна Република Германија]]'' (''Bundesrepublik Deutschland''); на 7 октомври 1949, советската зона станала ''[[Источна Германија|Германска Демократска Република]]'' (''Deutsche Demokratische Republik'', или DDR). Тие неслужбено биле познати како „Западна Германија“ и „Источна Германија“. Источна Германија го избрала Источен Берлин како свој главен град, додека Западна Германија го одбрала [[Бон]] како привремен главен град, да го истакне својот став дека решението за двете држави е вештачко и привремено ''статус кво''.<ref>{{наведена книга | last = Wise | first = Michael Z. | title = Дилема за главен град: Германската потрага по нова архитектура на демократија | year = 1998| publisher= Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref> Западна Германија, основана како сојузна парламентарна република со „[[социјална пазарна економија]]“, била сојузник на Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Франција. Државата уживала подолг економски раст започнат во раните 1950-ти ({{јаз|de|''[[Wirtschaftswunder]]''}}). Западна Германија му се придружила на [[НАТО]] во 1955 и била еден од основачите на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]] во 1957. Источна Германија била држава од [[Источен блок|Источниот блок]] под политичка и воена контрола од [[СССР]] преку нивните окупациски сили и [[Варшавски договор|Варшавскиот договор]]. Иако Источна Германија тврдела дека има демократија, политичка власт била практикувани исклучиво од водечките членови (''[[Политбиро|Politbüro]]'') на комунистичко контролираната [[партија за социјалистичко единство на Германија]] (SED), поддржувана од [[Штази]], огромната тајна служба,<ref name="spiegel_20080311">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540771,00.html |title = Нова студија открива повеќе траги на Штази |author = maw/dpa|date = 11 март 2008|work = Spiegel Online – англиска страница (www.spiegel.de/international)|publisher= Der Spiegel|accessdate = 30 октомври 2011|quote = 189,000 луѓе биле информатори за Штази - поранешната комунистичка тајна полиција - кога Источна Германија пропаднала во 1989 – 15.000 повеќе отколку претходните студии. [...] околу еден од 20 членови на поранешната комунистичка партија на Источна Германија, SED, бил информатор на тајната полиција.}}</ref> и различни подорганизации го контролирале секој аспект во општеството. Била создадена [[командна економија]] во советски стил; ГДР подоцна станал дел од [[Совет за заемна економска помош|Советот за заемна економска помош]].<ref>{{наведени вести | last = Колчестер | first = Нико | url = http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | title = D-mark day dawns | newspaper = [[Financial Times]] | location = Лондон | date = 1 јануари 2001 | accessdate = 19 март 2011 | archive-date = 2011-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110501092536/http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | url-status = dead }}</ref> Додека [[Комунистичка пропаганда|источногерманската пропаганда]] била заснована врз социјалните програми на ГДР и за наводната постојана закана од западногерманска инвазија, многу од нејзините граѓани го гледале Западот како слобода и просперитет.<ref name="NYT_19890822">{{наведени вести|url = http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html?pagewanted=all&src=pm | title = Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote|first = Ferdinand|last = Protzman |date = 22 August 1989|work = www.nytimes.com | publisher= The New York Times | accessdate= 30 October 2011 }}</ref> [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]], изграден во 1961 за да ги спречи Источногерманците да бегаат во Западна Германија, станал симбол на [[Студена војна|Студената војна]].<ref name="state"/> Тензиите помеѓу Источна и Западна Германија биле намалени во раните 1970-ти од [[Канцелар на Германија|канцеларот]] [[Вили Брант]] со неговата {{јаз|de|''[[Остполитик|Ostpolitik]]''}}. Во летото 1989, Унгарија одлучила да ја расформира [[Железна завеса|Железната завеса]] и да ги отвори границите, предизвикувајќи емиграција на илјадници [[Источна Германија|Источногерманци]] кон Западна Германија преку Унгарија. Ова имало катастрофални последици врз [[Источна Германија|ГДР]], каде што регуларните [[Понеделнички демонстрации во Источна Германија|масовни демонстрации]] добиле поголема поддршка. Властите на Источна Германија неочекувани ги олесниле граничните ограничувања, дозволувајќи им на Источногерманците да патуваат во Западот; првично наменети за зачувување на Источна Германија како држава, отворањето на границите всушност довело до забрзување на [[Die Wende|реформскиот процес ''Wende'']]. Ова кулминирало во Договорот Два плус Четири една година подоцна на 12 септември 1990, со кој четирите окупациски сили ги прекинале своите права во рамките на Актот за капитулација и Германија стекнала полна сувереност. Ова го дозволило [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]] на 3 октомври 1990, со пристапувањето на петте повторно основани покраини од поранешна ГДР ([[Нови покраини во Германија|нови покраини]] или „neue Länder“).<ref name="state"/> === Падот на комунизмот === {{Главна|Историја на Германија од 1990}} Врз основа на [[Закон Берлин/Бон|законот Берлин/Бон]], донесен на 10 мај 1994, Берлин повторно станал главен град на обединета Германија, додека Бон го добил уникатниот статус на ''Bundesstadt'' (сојузен град), задржувајќи некои сојузни министерства.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=http://bundesrecht.juris.de/berlin_bonng/index.html |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011 | language=германски | date=26 април 1994}}</ref> Преместувањето на владата била завршена во 1999.<ref>{{наведени вести |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 март 2011 |newspaper=Focus |date=12 април 1999 |location=Минхен |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |url-status=dead }}</ref> Од обединувањето, Германија земала поактивна улога во [[ЕУ|Европската Унија]] и НАТО. Германија испратила мировни сили за обезбедување стабилност на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|Балканот]] и одреден број на [[Бундесвер|германски војници]] во [[Авганистан]] како дел од напорите на НАТО за обезбедување на [[Војна во Авганистан (од 2001)|сигурноста во таа држава]] по истерувањето на [[Талибанци]]те.<ref>{{наведени вести | last = Dempsey | first = Judy | url = http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | location = Paris | date = 31 октомври 2006 | accessdate= 7 мај 2011 }}</ref> Овие распоредувања биле контроверзни, бидејќи по војната, Германија била обврзана со домашното право да распоредува воени трупи само за одбранбени цели.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=16 April 2011 |pages=2, 3 |date=November 2007 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101004042/http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |url-status=dead }}</ref> Во 2005, [[Ангела Меркел]] станала првата жена канцелар на Германија како водач на [[Голема коалиција (Германија)|големата коалиција]].<ref name="state"/> == Географија == {{Главна|Географија на Германија}} [[Податотека:Deutschland topo.jpg|thumb|upright|250px|Топографска карта]] Германија е во Западна и Средна Европа, граничејќи се со [[Данска]] на север, [[Полска]] и [[Чешка]] на исток, [[Австрија]] и [[Швајцарија]] на југ, [[Франција]] и [[Луксембург]] на југозапад и [[Белгија]] и [[Холандија]] на северозапад. Главно се наоѓа помеѓу ширините [[47-ми северен напоредник|47°]] и [[55-ти северен напоредник|55° С]] (врвот на [[Зилт]] е малку посеверно од 55°) и должините [[5-ти источен меридијан|5°]] и [[16-ти источен меридијан|16° И]]. Територијата покрива 357.021 км², која се состои од 349.223 км² копнена површина и 7.798 км² водена површина. Таа е седма најголема држава по површина во Европа и [[Список на држави и територии по површина|62. најголема во светот]].<ref name="CIA"/> Висината се движи од планинскиот масив, [[Алпи]] (највисока точка: [[Цугшпице]] на 2.962 метри) на југ до бреговите на [[Северно Море|Северното Море]] (''Nordsee'') на северозапад и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] (''Ostsee'') на североисток. Шумскиот планински дел од централна Германија и низинските делови на Северна Германија (најниска точка: [[Вилстермарш]] на 3,54 под надморската височина) е испресечен од големите реки [[Рајна]], [[Дунав]] и [[Елба]]. ледници се наоѓаат во алпскиот регион, но во последно време се забележува нивно топење. Значајни природни ресурси се [[железна руда]], јаглен, потања, дрво, лигнит, ураниум, бакар, природен гас, сол, никел, обработлива земја и вода.<ref name="CIA">{{Наведена мрежна страница| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| title = World Factbook| accessdate = 26 март 2011| publisher = CIA| archive-date = 2016-02-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| url-status = dead}}</ref> === Клима === Поголемиот дел од Германија има [[Умерена клима|умерена сезонска клима]], во која преовладуваат западните влажни ветрови. Климата е под влијание на [[Северноатлантска струја|северноатлантската струја]], северното продолжување на [[Голфска струја|Голфската струја]]. Оваа потопла вода влијае на областите, кои се граничат со Северното Море; како последица на тоа на северозапад и север, климата е [[Океанска клима|океанска]]. [[Врнежи]]те од дожд се случуваат преку целата година, особено во лето. Зимите се благи, а летата имаат тенденција да бидат топли, со температура околу 30&nbsp;°C.<ref name="climate">{{Наведена мрежна страница |title= Клима во Германија |url= http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |publisher=GermanCulture|accessdate=26 март 2011}}</ref> На исток има повеќе [[континентална клима]]; зимите може да бидат многу ладни и летата многу топли, а долгите сушни периоди се чести. Централна и Јужна Германија се преодни региони, кои се разликуваат од умерена океанска до континентална. Покрај поморската и континенталната клима, кои доминираат во земјата, Алпскиот регион на крајниот југ и во помал степен, некои области во Централните Германски Висорамнини имаат планинска клима, карактеризирана со пониски температури и поголеми врнежи.<ref name="climate"/> === Биоразновидност === [[Податотека:Aquila chrysaetos 3 (Martin Mecnarowski).jpg|мини|250п|[[Златен орел|Орелот]] е заштитена птица и национално хералдичко животно.]] Територијата на Германија може да биде поделена во два екорегиона: Европско-средоземниот со мешани шуми по планините и Североисточно-атлантскиот покрај приморјето.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Екорегиони|url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|publisher=WWF|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812123040/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|url-status=dead}}</ref> До 2008, поголемиот дел на Германија бил покриен или од обработливо земјиште (34%) или од шуми и гори (30,1%); само 13,4% од површината се состои од постојани пасишта, 11,8% е покриена од населби и улици.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Стром |first= Катрин |url= http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |title= Обработливо земјиште во Германија |publisher= Agri benchmark |date= мај 2010 |accessdate= 14 април 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513054412/http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |url-status= dead }}</ref> Растенијата и животните главно се слични со оние од средна Европа. Буките, дабовите и другите листопадни дрвја претставуваат една третина од шумите; четинарите се зголемуваат како последица на пошумувањето. Смреките и зимзелените дрвја доминираат во високите планини, додека боровите се наоѓаат на песоклива почва. Постојат многу видови на папрати, цвеќиња, габи и мов. Диви животни, кои се сретнуваат се елени, диви свињи, муфлони, лисици, јазовци, зајаци и други животни.<ref>{{наведена книга| last=Bekker |first=Henk |title=Adventure Guide Germany |year=2005 |publisher=Hunter |isbn =9781588435033 |page=14}}</ref> [[Список на национални паркови во Германија|Национални паркови во Германија]] се [[национални паркови на Ваденското Море|националните паркови на Ваденското Море]], [[Национален парк Јазмунд]], [[Национален парк Западнопомерански лагуни]], [[Национален парк Мириц]], [[Национален парк Долна долина на Одра]], [[Национален парк Харц]], [[Национален парк Саксонска Швајцарија]] и [[Национален парк Баварска Шума]]. Во Германија работат преку 400 регистрирани зоолошки градини и животински паркови, што се верува дека е најголема бројка во една држава.<ref>{{Наведена мрежна страница|title= Зоо факти|url= http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|publisher= Зоолошки градини и аквариуми во Америка|accessdate= 16 април 2011|archive-date= 2003-10-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|url-status= dead}}</ref> Познатата [[Берлинска зоолошка градина]] е најстарата зоолошка градина во Германија и претставува најсеопфатната збирка на видовите во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|title=Der Zoologische Garten Berlin|publisher=Zoo Berlin|accessdate=19 март 2011|language=германски|archive-date=2011-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430015152/http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|url-status=dead}}</ref> == Политички систем == {{Главна|Политика на Германија}} [[Податотека:2017-04-26 Frank-Walter-Steinmeier 0447.JPG|мини|лево|150п|[[Франц-Валтер Штајнмајер]], претседател на Германија]] [[Податотека:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|мини|десно|300п|[[Рајхстаг]]от во Берлин е седиштето на [[Бундестаг|германскиот парламент]].]] Германија е [[Сојузна република|сојузна]], [[Парламентарен систем|парламентарна]], [[Посредна демократија|посредна демократска]] република. Германскиот политички систем функционира по рамка донесена во уставниот документ од 1949 година, познат како [[Основен закон за Сојузна Република Германија]] (''Grundgesetz''). Генерално, измените бараат двотретинско мнозинство на обата дома од парламентот; основните принципи на Уставот, како што е изнесено во членовите се гарантирање на човечкото достоинство, поделба на власта, сојузна структура и владеење на правото, кои како такви се трајни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf|title= Основен закон за Сојузна Република Германија|date=октомври 2010|work=Deutscher Bundestag|publisher=Btg-bestellservice|accessdate=14 април 2011}}</ref> [[Претседател на Германија|Претседателот]] е на чело на државата и главно има претставнички одговорности и овластувања. Него го бира [[Сојузно собрание (Германија)|Сојузното собрание]] (''Bundesversammlung''), институција составено од членови на [[Бундестаг]]от и на еднаков број на покраински делегати. Втората по важност функција во германската [[протоколарна хиерархија]] е [[Претседател на Бундестаг|претседателот на Бундестагот]] (''Bundestagspräsident''), кој е избран од Бундестагот и одговорен за надгледување на дневните заседанија на парламентот. Третата функција и шеф на владата е [[Канцелар на Германија|канцеларот]], кој е назначен од сојузниот претседател откако бил избран од Бундестагот.<ref name="state"/> Канцеларот, моментално [[Ангела Меркел]], е на чело на владата и на [[Извршна власт|извршната власт]], слично на улогата на премиерот во другите парламентарни демократии. Сојузната [[законодавна власт]] е доверена на парламентот, кој се состои од [[Бундестаг]]от („Сојузно собрание“) и [[Бундесрат]]от („Сојузен совет“), кои заедно го создаваат законодавното тело. Бундестагот се бира на директни избори, по пропорционален модел.<ref name="CIA"/> Членовите на Бундесратот ги претставуваат владите на шеснаесетте сојузни покраини и се членови на покраинските владини состави.<ref name="state"/> [[Податотека:Schwerin Palace Park Garden Mecklenburg Germany Schweriner Schloss Garten BUGA 2009.jpg|мини|[[Шверински замок]], парламентот на [[Мекленбург-Западна Померанија]]]] Од 1949 година, во партискиот систем на Германија доминира [[Христијанска демократска унија (Германија)|Христијанската демократска унија]] и [[Социјалдемократска партија на Германија]], па така досега сите канцелари биле членови на овие партии. Меѓутоа, помалата либерално [[Слободна демократска партија (Германија)|Слободна демократска партија]] (која има членови во Бундестагот од 1949 г.) и [[Сојуз 90/Зелени]] (која првпат обезбедила места во парламентот во 1983 г.) исто така имаат значајни улоги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://countrystudies.us/germany/159.htm|title= Христијанска демократска унија/Христијанска социјална унија|publisher=Библиотека на Конгресот (САД)|accessdate=26 март 2011}}</ref> Германија има [[Континентално право|граѓански правен систем]] заснован на [[Римско граѓанско право|римското право]] со одредени упати од [[Раногерманско право|германското право]]. ''[[Сојузен уставен суд на Германија|Bundesverfassungsgericht]]'' (Сојузен уставен суд) е германски Врховен суд одговорен за уставни прашања, со моќ на уставна контрола.<ref name="state"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |title= Сојузен уставен суд |publisher= Bundesverfassungsgericht |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-04-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110429005142/http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |url-status= dead }}</ref> Германскиот систем на врховни судови, наречен ''Oberste Gerichtshöfe des Bundes'', е специјализиран: за граѓански и кривични дела, највисокиот суд на жалби е [[Врховен суд на Германија|Врховниот суд]], а за други прашања, надлежни се судовите [[Сојузен суд за труд на Германија|Сојузен суд за труд]], [[Сојузен социјален суд на Германија|Сојузен социјален суд]], [[Сојузен финансиски суд на Германија|Сојузен финансиски суд]] и [[Сојузен административен суд на Германија|Сојузен административен суд]]. ''[[Völkerstrafgesetzbuch]]'' ги регулира последиците од [[злосторства против човештвото]], [[геноцид]] и [[воени злосторства]] и им дава на германските судови [[универзална јурисдикција]] во некои околности.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bundesrecht.juris.de/vstgb/BJNR225410002.html#BJNR225410002BJNG000200000 |title=Völkerstrafgesetz Teil 1 Allgemeine Regelungen |publisher= Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011|language=германски}}</ref> Кривичните и граѓанските дела се кодифицирани на национално ниво во ''[[Кривичен законик|Strafgesetzbuch]]'' и ''[[Граѓански законик|Bürgerliches Gesetzbuch]]'' соодветно. Германскиот казнен систем е насочен кон рехабилитација на криминалците и заштита на општата јавност.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html|title=§ 2 Strafvollzugsgesetz |publisher=Bundesministerium der Justiz|accessdate=26 март 2011|language= германски}}</ref> Освен за ситни злосторства, кои се судат пред еден професионален судија и сериозните политички дела, сите обвиненија се судат пред мешан состав на судии-поротници, кои седат на страна заедно со професионалните судии.<ref>{{наведена книга | title= Кривична правда во Германија| first= Јерг-Мартин|last= Јеле| author2= [[Сојузно министерство за правда (Германија)|Германско сојузно министерство за правда]] | publisher= Forum-Verlag | year= 2009 | page= 23 | isbn= 9783936999518 | url= http://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 | ref= {{harvid|Jehle|BMJ|2009}}}}</ref><ref>{{наведено списание | title= Судии-поротници во германските кривични судови| page=141 | first1 = Герхард| last1= Каспер| first2= Ханс| last2= Цајзел | journal= Journal of Legal Studies | volume= 1 | issue= 1 | date= јануари 1972 | jstor= 724014 }}</ref> === Административна поделба === {{Главна|Покраини во Германија}} Германија се состои од [[Покраини во Германија|шеснаесет покраини]], кои на германски се нарекуваат ''Länder''.<ref>Поединечно може да се нарекуваат или ''Land'' [покраина], ''Freistaat'' [слободна покраина] или ''Freie (und) Hansestadt'' [слободен (и) ханзеатски град].<br />{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|title= Сојузни покраини|publisher= [[Бундесрат на Германија]]|work= www.bundesrat.de|accessdate= 17 July 2011|archive-date= 2013-09-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|url-status= dead}} <br />{{Наведена мрежна страница|url = http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Infoservice/Terminologie/Bundeslaender/Uebersicht_node.html|title = Official denomination of federated states|work = www.auswaertiges-amt.de|publisher = [[Сојузни министерство за надворешни работи (Германија)|Сојузно министерство за надворешни работи]]|language = германски|format = PDF; download file „Englisch“|accessdate = 22 октомври 2011}}</ref> Секоја покраина има сопствен покраински устав<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp|title=Пример за покраински устав: „Устав на Покраината Северна Рајна-Вестфалија“|publisher=[[Ландтаг на Северна Рајна-Вестфалија|Ландтаг (покраинско собрание) на Северна Рајна-Вестфалија]]|accessdate=17 јули 2011|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117011619/http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp}}</ref> и се во голема мерка автономни во поглед на нивната внатрешна организација. Поради разликите во големина и население понатамошната [[Покраини во Германија|административна поделба на овие покраини]] се разликува, особено помеѓу [[град-држава|градовите-покраини]] (''Stadtstaaten'') и покраините со поголеми територии (''Flächenländer''). За регионални административни цели, пет покраини (Баден-Виртемберг, Баварија, Хесен, Северна Рајна-Вестфалија и Саксонија), имаат воведено вкупно 22 [[Административно подрачје (Германија)|административни окрузи]] (''Regierungsbezirke''). До 2009 година, Германија била поделба на 403 [[Окрузи во Германија|окрузи]] (''Kreise'') на општински ниво, кои се состојат од 301 [[Список на рурални окрузи во Германија|рурален округ]] и 102 [[Урбани окрузи во Германија|урбани окрузи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell,property=file.xls|title= Kreisfreie Städte und Landkreise nach Fläche und Bevölkerung 31.12.2009|format= XLS|year= 2010|publisher= [[Statistisches Bundesamt]] Deutschland|language= германски|accessdate= 26 септември 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428135732/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell%2Cproperty%3Dfile.xls}}</ref> {{Германски сојузни покраини|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| [[Покраини во Германија|Покраина]] !! style="width:85px;"| Главен град !! style="width:85px;"| Површина (км²)!! style="width:85px;"| Население |- | [[Баден-Виртемберг]] || [[Штутгарт]] || style="text-align:right"|35.752|| style="text-align:right"|10.717.000 |- | [[Баварија]] || [[Минхен]] || style="text-align:right"|70.549|| style="text-align:right"|12.444.000 |- | [[Берлин]] || [[Берлин]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3.400.000 |- | [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || style="text-align:right"|29.477|| style="text-align:right"|2.568.000 |- | [[Бремен (покраина)|Бремен]] || [[Бремен]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|663.000 |- | [[Долна Саксонија]] || [[Хановер]] || style="text-align:right"|47.618|| style="text-align:right"|8.001.000 |- | [[Мекленбург-Западна Померанија]] || [[Шверин]] || style="text-align:right"|23.174|| style="text-align:right"| 1.720.000 |- | [[Рајнска област-Пфалц]] || [[Мајнц]] || style="text-align:right"|19.847|| style="text-align:right"|4.061.000 |- | [[Саксонија]] || [[Дрезден]] || style="text-align:right"|18.416|| style="text-align:right"|4.296.000 |- | [[Саксонија-Анхалт]] || [[Магдебург]] || style="text-align:right"|20.445|| style="text-align:right"|2.494.000 |- | [[Сар]] || [[Сарбрикен]] || style="text-align:right"|2.569|| style="text-align:right"|1.056.000 |- | [[Северна Рајна-Вестфалија]] || [[Диселдорф]] || style="text-align:right"|34.043|| style="text-align:right"| 18.075.000 |- | [[Тирингија]] || [[Ерфурт]] || style="text-align:right"|16.172|| style="text-align:right"|2.355.000 |- | [[Хамбург]] || [[Хамбург]] ||style="text-align:right"|755|| style="text-align:right"|1.735.000 |- | [[Хесен]] || [[Висбаден]] || style="text-align:right"|21.115|| style="text-align:right"|6.098.000 |- | [[Шлезвиг-Холштајн]] || [[Кил]] || style="text-align:right"|15.763|| style="text-align:right"|2.829.000 |} |} Пред [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]] во 1990, [[Сојузна Република Германија|Западна Германија]] се содржела од 10 покраини, додека во [[1952]] [[ГДР|Источна Германија]] ја реорганизирала својата територија на 15 административни области. По обединувањето на Германија на [[3 октомври]] [[1990]], 14 од овие области биле сместени во 5 покраини — Мекленбург-Западна Померанија, Бранденбург, Саксонија-Анхалт, Тирингија и Саксонија како што постоеле до 1952. Поранешната област Берлин (источен) била комбинирана со [[Западен Берлин]] и ја оформиле новата покраина Берлин. === Меѓународни односи === {{Главна|Надворешна политика на Германија}} [[Податотека:33rdG8Leaders.jpg|thumb|300п|Канцеларката [[Ангела Меркел]] како домаќин на самитот на [[Г8]] во [[Хајлигендам]]]] Германија има мрежа од 229 дипломатски мисии во странство и одржува односи со повеќе од 190 држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html|title= Германски мисии |publisher= Германско министерство за надворешни работи |accessdate=26 март 2011}}</ref> До 2011 била најголем придонесувач во буџетот на Европската Унија (обезбедува 20%<ref>{{Наведена мрежна страница | url= http://ec.europa.eu/budget/figures/2011/2011_en.cfm | title= ЕУ-буџет 2011 во бројки |publisher= [[Европска Комисија]] |accessdate=6 мај 2011}}</ref> и трет најголем придонесувач во буџетот на ОН (обезбедува 8%).<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 | title= Буџетот на ОН за 2011 година |publisher= ОН Комитет за придонеси |accessdate=6 мај 2011}}</ref> Германија е членка на НАТО, Организацијата за економска соработка и развој (OECD), Г8, Г20, Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд (ММФ). Одигрува водечка улога во Европската Унија од нејзиното основање и одржува силен сојуз со Франција од крајот на Втората светска војна. Германија се обидува да го унапреди создавањето на пообединет европски политички, одбранбен и безбедносен апарат.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |title= Објава од француско-германскиот одбранбен и безбедносен совет |publisher= Француска амбасада |date= 13 мај 2004 |accessdate= 19 март 2011 |archive-date= 2014-03-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{наведени вести | url=http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html | title = Водачот на Европа? | author = Фрид, Џон К. | newspaper = The New York Times | date = 4 април 2008 | accessdate= 28 март 2011 }}</ref> Политиката на развој на Сојузната Република Германија е независна областа на германската надворешна политика. Таа е формулиран од сојузното министерство за економска соработка и развој (BMZ) и спроведувана од организации, кои ја спроведуваат. Германската влада ја гледа политиката на развој како заедничка одговорност на меѓународната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmz.de/en/index.html|title=Цели на германската развојна политика|publisher=Сојузно министерство за економска соработка и развој|date=10 април 2008|accessdate=26 март 2011|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html|url-status=dead}}</ref> Таа е трет најголем светски дарител по САД и Франција.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf |title=Net Official Development Assistance 2009 |publisher=OECD |accessdate=26 март 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |title = Говор од канцеларот Ангела Меркеле во Генералното собрание на Обединетите нации |work = Die Bundesregierung |date = 21 септември 2010 |accessdate = 18 март 2011 |archive-date = 2011-04-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110402191910/http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |url-status = dead }}</ref> Во текот на Студената војна, поделбата на Германија со [[Железна завеса|железната завеса]] ја направи симбол на тензиите на Истокот и Западот и политичко борбено поле во Европа. Меѓутоа, Ostpolitik на Вили Брант била клучен фактор во попуштањето во 1970-тите.<ref>{{наведено списание |last=Харисон |first=Хоуп |url=http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |publisher=Германски историски институт |journal=Bulletin Supplement |volume=1 |year=2004 |title=American détente and German ostpolitik, 1969–1972 |accessdate=26 март 2011 |archive-date=2012-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |url-status=dead }}</ref> Во 1999, владата на канцеларот [[Герхард Шредер]] дефинирала нова основа на германската надворешна политика со земање дел до одлуките на НАТО околу [[Косовска војна|Косовската војна]] и со испраќањето германски војници во борба првпат по Втората светска војна.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |title= Новото лице на Германија надвор |work=[[Deutsche Welle]] |date=14 октомври 2005 |accessdate=26 март 2011}}</ref> Владите на Германија и САД се блиску политички сојузници.<ref name="state">{{Наведена мрежна страница |url= http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Германија|publisher= Американски Стејт департмент |date=10 ноември 2010|accessdate=26 март 2011}}</ref> [[Маршалов план|Маршаловиот план]] и силните културни врски изградиле силен сојуз помеѓу двете земји, иако противењето на Шредер на [[Втора Заливска војна|Ирачката војна]] предложила крај на атлантицизмот и релативно заладување на германско-американските односи.<ref>{{наведени вести |url = http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |title = Подготвени за прегретка од Буш? |newspaper = [[The Economist]] |date =6 јули 2006 |accessdate= 19 март 2011}}</ref> Исто така, двете земји се економски меѓузависни: 8,8% од германскиот извоз е врзан за Америка и 6,6‘ од германскиот увоз потекнува од САД.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |title= Економски односи САД-Германија |publisher= Американска амбасада во Берлин |date= мај 2006 |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-05-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |url-status= dead }}</ref> === Војска === {{Главна|Bundeswehr}} [[Податотека:Eurofighter 9803.ogg|десно|300п|thumb|left|thumbtime=32|[[Јурофајтер тајфун]] е дел од [[Луфтвафе]].]] Германската војска, ''[[Bundeswehr]]'', е организирана во деловите ''[[Германска армија|Heer]]'' („армија“), ''[[Германска морнарица|Marine]]'' („морнарица“), ''[[Луфтвафе|Luftwaffe]]'' („воздушни сили“), [[Централни медицински услуги на Бундесвер|''Zentraler Sanitätsdienst'']] („централни медицински услуги“) и ''[[Streitkräftebasis]]'' („заедничка поддршка“). До 2005, воените трошоци биле на околу 1,5% од БДП на државата, со што го добива 99. место од сите држави;<ref name="CIA"/> апсолутно, германските воени трошоци се осми по ред во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/factsheet2010|title= Извештај на СИПРИ за податоците на воените трошоци 2010 |accessdate= 7 мај 2011 |date=11 април 2011 | publisher= Меѓународен истражувачки институт за мир Стокхолм}}</ref> Во мирнодопски услови, Бундесвер е командувана од министерот за одбрана. Доколку Германија влезе во војна, што според уставот е дозволено единствено за одбранбени цели, Канцеларот станува врховен командант на ''Bundeswehr''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 март 2011 |language= германски}}</ref> До мај 2011, Бундесвер вработувал 188.000 професионални војници, 31.000 регрути помеѓу 18 и 25 години, кои служат најмалку шест месеци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ |title=Die Stärke der Streitkräfte |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Германската влада планира да го намали бројот на војници на 170.000 професионалци и 15.000 краткотрајни волонтери (''доброволна воена служба'').<ref name="bwzukunft">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title= Ausblick: Die Bundeswehr der Zukunft |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Резервистите се достапни на вооружените сили и учествуваат во одбранбени вежби и распоредувањата во странство, новиот концепт за резервите за силата и функции бил објавен во 2011.<ref name="bwzukunft"/> До април 2011, германската војска имала околу 6.900 војници сместени во странски земји како дел од меѓународните мировни сили, вклучувајќи 4.900 војници на Бундесвер во мисијата на НАТО, [[ИСАФ]] во Авганистан и [[Узбекистан]], 1.150 германски војници во [[Косово]] и 300 учесници во [[УНИФИЛ]] во Либан.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=/C1256EF4002AED30/W264VFT2439INFODE/content.jsp |title=Einsatzzahlen – Die Stärke der deutschen Einsatzkontingente |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429090345/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=%2FC1256EF4002AED30%2FW264VFT2439INFODE%2Fcontent.jsp |url-status=dead }}</ref> До 2011, воената служба била задолжителна за мажи на возраст од 18 години и служеле шестмесечен воен рок; доколку одбијат да служат можат да се одлучат за ''[[Zivildienst]]'' (граѓанска служба) во еднаков период или шестгодишна посветеност на (доброволно) служби за итни случаи, како што е доброволната противпожарна бригада или Црвениот крст. На 1 јули 2011, регрутацијата била службено суспендирана и заменета со доброволна служба.<ref>{{наведени вести |title= Германија ја укинува задолжителната воена служба |author= Коноли, Кејт |url= http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |newspaper =The Guardian |location =Обединето Кралство |date= 22 ноември 2010 |accessdate=7 април 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |title = Без наредби за регрутација во Германија, но што ќе дојде на нивно место? |author = Пајд, Хелен |url= http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |newspaper =The Guardian |location = Обединето Кралство |date =16 март 2011 |accessdate=7 април 2011}}</ref> Од 2001 жените може да служат во сите функции на војската без ограничување, но тие не биле предмет на регрутација. Во моментов има околу 17.500 жени на активна служба и голем број на женски резервисти.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/FcwxEoUgDAXAE0l6O0_x1YZ5QMSMEp2In-urs_3STC_FXzKqHIqdRpqi9KG50BK7qxpL3Qy8VHbZbk07MqtbDDerF_WJzYdGv286DbmAJj26iLgynaUMD6qutPs!/ |title=Frauen in der Bundeswehr |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски}}</ref> == Стопанство == {{Главна|Економија на Германија}} [[Податотека:S-Klasse W221.jpg|thumb|лево|200п|[[Мерцедес Бенц]]. Германија бил водечки светски извозник на добра од 2003 до 2008.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2010/02/20/business/economy/20charts.html | work=The New York Times | title= Промена во силата на извозот |first= Флојд |last= Норис|date=20 февруари 2010 |accessdate=27 март 2011}}</ref>]] [[Податотека:Frankfurt Am Main-Stadtansicht von der Deutschherrnbruecke am fruehen Abend-20110808.jpg|мини|десно|300п|[[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]] претставува финансиски центар на Германија]] [[Податотека:Germany Product Export Treemap.jpg |thumb|десно|300п|Германскиот извоз (2009) по производствена категорија. МИТ/Харвард<ref>http://macroconnections.media.mit.edu/featured/economic-complexity-observatory/{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Германија има [[социјална пазарна економија]] со висококвалификувана работна сила, голем капитал, ниско ниво на корупција,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |title= Табела на CPI 2009 |publisher= Transparency International |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2012-04-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422020642/http://transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |url-status= dead }}</ref> и високо ниво на иновација.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |title=Предноста на иновациите во производството: Како САД може да ја поврати предноста |date=март 2009 |accessdate=19 март 2011 |publisher=Boston Consulting Group |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520154532/http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |url-status=dead }}</ref> Таа е најголема национална економија во Европа, [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема по номинален БДП]] во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |work= Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title= Бруто-домашен производ (2009) |date= 27 септември 2010 |publisher= Светска банка |accessdate= 1 јануари 2011 }}<br />[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Список - БДП (службен курс)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, CIA World Factbook</ref> и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема по ПКМ]]<ref name=wbpdf>{{Наведена мрежна страница |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf |work=Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title=Бруто-домашен производ (2009) |date=27 септември 2010 |publisher=Светска банка |accessdate=5 октомври 2010 }}<br /> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Список - БДП (курс ПКМ)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}, CIA World Factbook</ref> во 2009. Услужниот сектор придонесува со околу 71% од вкупниот БДП, индустријата 28% и земјоделството 0,9%.<ref name="CIA"/> Просечната национална стапка на невработеност во 2010 била околу 7,5%.<ref name="CIA"/> Првите проценки укажуваат 3,6% пораст на прилагодениот БДП за 2010, по падот од 4,7% во 2009.<ref>{{наведена изјава за печат |title = Германската економија доживеа рекорден пораст во 2010 |url = http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |publisher = Германски мисии во САД |date = 12 јануари 2011 |accessdate = 27 март 2011 }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |date=2011-11-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-01 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |url-status=dead }}</ref> ''Табела 1: Годишни реални стапки на растеж на БДП во Германија (1990-2013)''<ref>[http://ec.europa.eu/eurostat Eurostat (пристапено на 20.9.2017)]</ref> {| class="wikitable" |- ! !! 1999-2007 !! 2008-2013 !! 1990-2013 |- | ЕУ || 2,5% || -0,1% || 1,7% |- | Германија || 1,7% || 0,7% || 1,3% |} Германија е еден од основачите на ЕУ, Г8 и Г20 и била најголем светски извозник од 2003 до 2008. Во 2009 останала [[Список на држави по извоз|втора најголема извозник]] и трет најголем увозник на добра. Поголемиот дел од извозот на земјата е во областа на инженерството, особено машинската индустрија, автомобили, хемиски добра и метали.<ref name="CIA"/> Германија е водечки производител на турбини на ветер и технологија за сончева енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210163253/http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archivedate=2006-12-10 |title=Енергија од ветер |publisher=Сојузно министерство за економија и технологија |accessdate=27 март 2011 |url-status=live }}</ref> Годишни саеми и конгреси се одржуваат во градови низ Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Статистика за европски саеми 2008|publisher=AUMA Ausstellungs- und Messe-Ausschuss der Deutschen Wirtschaft e.V.|page=12|author=UFI, the Global Association of the Exhibition Industry|year=2008|url=http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|accessdate=24 септември 2011|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173443/http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Германија е застапник за поблиска европска економска и политичка интеграција. Нејзините трговски политики сè повеќе се утврдени со договори меѓу земјите членки на Европската Унија и законодавството на ЕУ. Германија ја вовела заедничката европска валута, еврото, на 1 јануари 2002.<ref name=euroc>{{Наведени вести |title= Германија ѝ кажаат збогум на марката, симболот на силата и обединувањето |newspaper=The New York Times |accessdate=18 март 2011 |url = http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |first= Едмунд Л. |last =Ендрјус |date=1 јануари 2002}}</ref><ref>{{наведени вести |title= На 1 јануари стигнува еврото |newspaper=[[St. Petersburg Times]] |first= Сузан |last = Тејлор Мартин |date=28 декември 1998 |page=National, 1.A }}</ref> Нејзината монетарна политика е поставена од страна на [[Европска централна банка|Европската централна банка]]. Две декади по [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]], [[Животен стандард|животниот стандард]] и приходите по глава на жител остануваат значително повисоки во покраините на поранешна Западна Германија, отколку во Истокот.<ref>{{наведени вести |author= Берг С.; Винтер С.; Васерман А. |date=5 септември 2005 |url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,373639,00.html |title= Цената на пропаднатото обединување |newspaper=Spiegel Online |accessdate=28 ноември 2006}}</ref> Модернизацијата и интеграцијата на источната германска економија и долгорочен процес, кој треба да трае до 2019 година, со годишни трансфери од западот кон истокот околу 80 милијарди долари.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title= In East Germany, a Decline as Stark as a Wall | first=Nicholas |last=Kulish |date=19 јуни 2009 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Во јануари 2009 германската влада одобрила економски стимулативен план од 50 милијарди евра за заштита на неколку сектори од криза и последователен пораст на стапките на невработеност.<ref>{{Наведени вести| url= http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan| title= Германија се согласи на стимулативен план од 50 милијарди евра | work= France 24| date=6 јануари 2009| accessdate=27 март 2011}}</ref> На светскиот список на 500 најголеми компании, кои котираат на берзата, распоредени по приход во 2010, [[Fortune Global 500]], 37 имаат седиште во Германија. 30 компании основани во Германија се вклучени во [[DAX]], германскиот берзански индекс. Добро познати светски марки се [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[SAP AG|SAP]], [[Siemens]], [[Volkswagen]], [[Adidas]], [[Audi]], [[Allianz]], [[Porsche]] и [[Nivea]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |title= 100 врвни марки 2010 |publisher= Interbrand |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2011-02-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110212184731/http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |url-status= dead }}</ref> Германија е позната по нејзините специјализирани мали и средни претпријатија. Околу 1.000 од овие компании се водачи на глобалниот пазар во нивниот сегмент и се означени како скриени прваци.<ref>{{наведени вести |author= Гевин, Мајк |date=23 септември 2010 |url=http://www.businessweek.com/news/2010-09-23/germany-has-1-000-market-leading-companies-manager-magazin-says.html |title= Германија има 1.000 пазарно водечки компании, вели магазинот Менаџер |newspaper=Businessweek |location = Њујорк |accessdate=27 март 2011}}</ref> Списокот ги вклучува најголеми компании по обртот во 2009. Не се рангирани најголемата банка и најголемата осигурителна компанија во 2007: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Место<ref>{{наведени вести |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |title=Global 500: Држави - Германија |work=Forbes |date=26 јули 2010 |accessdate=27 март 2011}}</ref>|| style="text-align:center;"| Име|| style="text-align:center;"| Седишта|| style="text-align:center;"| Приход<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Профит<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Вработени<br />(Свет) |- | 1 || style="text-align:left;"| [[Volkswagen AG]]|| style="text-align:left;" | [[Волфсбург]] || 108,897 || 4,120 || 329.305 |- | 2 || style="text-align:left;"| [[Daimler AG]] || style="text-align:left;"| [[Штутгарт]] || 99,399 || 3,985 || 272.382 |- | 3 || style="text-align:left;"| [[Siemens AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]]/[[Берлин]] || 72,488 || 3.806 || 398.200 |- | 4 || style="text-align:left;"| [[E.ON|E.ON AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 68,731 || 7,204 || 87,815 |- | 5 || style="text-align:left;"| [[Metro AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 64,337 || 825 || 242.378 |- | 6 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Post AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 63,512 || 1,389 || 475.100 |- | 7 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Telekom AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 62,516 || 569 || 241.426 |- | 8 || style="text-align:left;"| [[BASF|BASF SE]]|| style="text-align:left;" | [[Лудвигсхафен на Рајна|Лудвигсхафен]]|| 57,951 || 4,065 || 95.175 |- | 9 || style="text-align:left;"| [[BMW AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]] || 56,018 || 3,126 || 107.539 |- | 10 || style="text-align:left;"| [[ThyssenKrupp AG]]|| style="text-align:left;" | [[Есен (град)|Есен]]/[[Дисбург]] || 51,723 || 2,102 || 191.350 |} == Инфраструктура == {{Главна|Сообраќај во Германија|Енергија во Германија}} [[Податотека:ICE 3M KRM.jpg|thumb|лево|200п||Возот [[ICE 3]]]] [[Податотека:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|300px|Атомската централа ''Grafenrheinfeld'']] Со нејзината средишна положба во Европа, Германија е сообраќаен центар. Ова се однесува на нејзината густа и современа сообраќајна мрежа. Мрежата на автопатишта ([[Autobahn]]) се наоѓа на третото место во светот по должина.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title = Autobahn-Temporegelung |publisher = [[ADAC]] |date = јуни 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |date=2015-01-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title=архивски примерок |accessdate=2022-10-28 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |url-status=bot: unknown }}</ref> Германија има основано полицентрична мрежа на брзи возови. Мрежата на [[InterCityExpress]] или ''ICE'' на [[Германски железници|Deutsche Bahn]] ги опслужува главните германски градови, како и одредишта во соседните држави со брзини над 300 км/ч.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809140315/http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archivedate=2007-08-09 |title=Geschäftsbericht 2006 |publisher=[[Deutsche Bahn]] |accessdate=27 март 2011 |language=германски |url-status=live }}</ref> Најголеми германски аеродроми се [[Аеродром Франкфурт|франкфуртскиот]] и [[Аеродром Минхен|аеродромот во Минхен]], двата седишта на [[Lufthansa]]. Други поголеми аеродроми се [[Аеродром Берлин Шенефелд|Берлин Шенефелд]], [[Аеродром Хамбург|Хамбург]], [[Аеродром Келн/Бон|Келн/Бон]] и [[Аеродром Лајпциг/Хале|Лајпциг/Хале]]. Обата аеродрома во Берлин ќе бидат споени во еден на место во близина на Берлин Шенефелд, кој ќе стане [[аеродром Берлин Бранденбург]] во 2012.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm|title=Аеродроми во Германија|publisher=Air Broker Center International|accessdate=16 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064115/http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm}}</ref> До 2008, Германија била шестиот најголем потрошувач на енергија во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=GM| title = Преглед/Податоци: Германија|date =30 јуни 2010| publisher= САД енергетски информации| accessdate= 19 април 2011}}</ref> и 60% од нејзината примарна енергија била увезувана.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Увоз на енергија, нето (% од користење на енергија) |url= http://data.worldbank.org/indicator/EG.IMP.CONS.ZS |publisher= Светска банка |accessdate=18 април 2011}}</ref> Политиката на владата промовира зачувување на енергија и користење [[обновлива енергија]]. [[Енергетска ефикасност|Енергетската ефикасност]] е подобрена од раните 1970-тите; целите на владата се да ги задоли потребите за енергија користејќи само обновлива енергија до 2050.<ref>{{наведени вести|title=* Животна средина * Обновлива енергија Германија планира замена до 100% обновлива енергија до 2050 |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jul/07/germany-renewable-energy-electricity|accessdate=18 април 2011|newspaper=The Guardian|date=7 јули 2010 |author= Reuters Berlin|location=UK}}</ref> Во 2010, извори на енергија биле: нафта (33,7%); јаглен, вклучувајќи лигнит (22,9%); природен гас (21,8%); јадрена енергија (10,8%); хидроенергија и енергија од ветер (1,5%) и други обновливи извори (7,9%).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|title=Primärenergieverbrauch nach Energieträgern|language=германски|publisher=Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie|date=декември 2010|accessdate=18 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427062607/http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|url-status=dead}}</ref> Во 2000, владата и [[Јадрена енергија во Германија|индустријата на јадрена енергија]] се согласија на фазно затворање на сите атомски централи до 2021.<ref>{{наведени вести |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4295389.stm |title= Германија се определи за зелена енергија |work=BBC News |date= 25 февруари 2005 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Германија е обврзана со [[Протокол Кјото|протоколот Кјото]] и неколку други договори да промовира [[биоразновидност]]а, стандарди за ниска емисија, рециклирање и употреба на обновлива енергија и да го поддржува одржливиот развој на глобално ниво.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title = Deutschland erfüllte 2008 seine Klimaschutzverpflichtung nach dem Kyoto-Protokoll |publisher = Umweltbundesamt |date = 1 февруари 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |date=2011-04-27 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-08 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Германската влада започна активности за намалување на емисиите и конечните емисии на јаглерод диоксид на државата се во опаѓање.<ref>{{наведени вести|url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|title= Германија - најзелена земја во светот|newspaper= The Times of India|location= Њу Делхи|date= 21 јуни 2008|accessdate= 26 март 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428105221/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|url-status= dead}}</ref> Сепак, емисијата на стаклени гасови било на највисоко ниво во ЕУ до 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.umweltbundesamt-daten-zur-umwelt.de/umweltdaten/public/document/downloadImage.do?ident=18198|title=Treibhausgas-Emissionen der Europäischen Union ...|language= германски |publisher=Umweltbundesamt|format=PDF|year=2009|accessdate=10 мај 2011}}</ref> == Наука и технологија == {{Главна|Наука и технологија во Германија}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F005116-0001, Lager Friedland, wartende Kriegsheimkehrer.jpg|мини|десно|300п|Враќање на германските научници од СССР, во февруари 1958&nbsp;г.]] Достигнувањата на Германија во науката се значајни и напорите за [[истражување и развој]] претставуваат составен дел од [[Економија на Германија|економијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= Сојузно министерство за образование и истраживање |url= http://www.bmbf.de/en/1869.php |title= Германските технолошки резултати |date= 11 јануари 2007 |accessdate= 21 август 2011 |archive-date= 2012-03-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120323205416/http://www.bmbf.de/en/1869.php |url-status= dead }}</ref> [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] била доделана на [[Список на нобелови лауреати по земја#Германија|103 германски лауреати]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://nobelprize.org/ |title= Нобелова награда|publisher=Nobelprize.org|accessdate=27 март 2011}}</ref> За време на XX век, Германија имала повеќе лауреати од која било друга нација, особено во науките, како што се ([[Нобелова награда за физика|физика]], [[Нобелова награда за хемија|хемија]] и [[Нобелова награда за медицина|физиологија или медицина]]).<ref>{{наведени вести|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|title=Наградите на Шведската академија|newspaper=ScienceNews|accessdate=1 октомври 2010|archive-date=2012-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929062910/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|url-status=dead}}</ref><ref>Нобелови награда поделени 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/sci.html по државјанство во моментот на наградата] и [http://www.idsia.ch/~juergen/scinat.html по држава на раѓање]. Од {{Наведена мрежна страница |author=[[Јирген Шмидхубер|Шмидхубер, Ј.]]|year=2010|url=http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html|title= Еволуција на доделувањата на нобеловите награди во XX век |accessdate=27 март 2011}}</ref> Работата на [[Алберт Ајнштајн]] и [[Макс Планк]] била од клучно значење за основање на современата [[физика]], која [[Вернер Хајзенберг]] и [[Макс Борн]] ја развиле понатаму.<ref>{{наведена книга |last=Робертс |first= Џ. М. |title= The New Penguin History of the World |publisher=Allen Lane |year =2002 |page =1014 |isbn= 9780713996111}}</ref> [[Вилхелм Конрад Рентген]] ги открил [[Рендгенски зраци|Х-зраците]] и бил првиот добитник на [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1901.<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5984670,00.html|title= Првата Нобелова награда|newspaper= Deutsche Welle|date=8 септември 2010|accessdate=27 март 2011}}</ref> Бројни [[математичар]]и биле родени во Германија, вклучувајќи ги [[Карл Фридрих Гаус]], [[Давид Хилберт]], [[Бернхард Риман]], [[Готфрид Лајбниц]], [[Карл Вајерштрас]], [[Херман Вајл]] и [[Феликс Клајн]]. Истражувачки институции во Германија се Друштвото Макс Планк, Асоцијацијата Хелмхолц и Друштвото Фраунхофер. Наградата Лајбниц се доделува на десет научници и академици секоја година. Со максимум од 2,5 милиони евра по награда; тоа е еден од највисоките износи за истражувачка награда во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080621091621/http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archivedate=2008-06-21|title=Награда Лајбниц|publisher=DFG|accessdate=27 март 2011|url-status=live}}</ref> Германија била дом на многу познати пронаоѓачи и инженери, како што се [[Јоханес Гутенберг]], кој е заслужен за пронаоѓањето на движечкото печатење во Европа; [[Ханс Гајгер]], пронаоѓачот на Гајгеровиот бројач и [[Конрад Цузе]], која го изградил првиот потполно автоматски дигитален компјутер.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Бјанки |first= Лујџи |title= Големи електромеханички компјутери |url=http://www.yorku.ca/lbianchi/sts3700b/lecture17a.html|publisher=York University|accessdate=17 април 2011}}</ref> Германските пронаоѓачи, инженери и индустријалци, како грофот [[Фердинанд фон Цепелин]], [[Ото Лилиентал]], [[Готлиб Дајмлер]], [[Рудолф Дизел]], [[Хуго Јункерс]] и [[Карл Бенц]] помогнале да се обликува современата автомобилска и воздушна технологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|title=Цепелин|publisher=U.S. Centennial of Flight Commission|accessdate=27 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501132157/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|url-status=dead}}</ref> Воздухопловниот инженер [[Вернер фон Браун]] ја развил првата ракета за вселената и подоцна бил истакнат член на [[НАСА]] и ракетата за Месечината Сатурн 5, која му го отворила патот на успехот во американската програма „Аполо“. Работата на [[Хајрих Рудолф Херц]] во областа на [[електромагнетно зрачење|елетромагнетното зрачење]] била клучна за развојот на современите телекомуникации.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.itu.int/aboutitu/HistoricalFigures.html|title= Историски бројки во телекомуникациите |publisher=International Telecommunication Union|date=14 јануари 2004 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Исто така, Германија е една од водечките земји во развојот и користењето на зелени технологии. Компаниите специјализирани во зелената технологија имаат проценет обрт од 200 милијарди евра. Особено експертизата во инженерството, науката и истражувањето на Германија е секогаш за почит. Водечки пазари во Германија за индустријата на зелена технологија се електричната енергија, одржлива подвижност, материјална ефикасност, енергетска ефикасност, управување со отпад и рециклирање, како и управување со водите.<ref>Roland Berger Strategy Consultants: ''Green Growth, Green Profit – How Green Transformation Boosts Business'' Palgrave Macmillan, New York 2010, ISBN 978-0-230-28543-9</ref> == Демографија == {{Главна|Демографија на Германија|Германци}} Со проценето население од 93 милиони во март 2024,<ref name=population>{{Наведена книга | title = Клучни бројки за Европа | publisher= Европска Унија | location = Белгија | page = 37 | url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-EI-11-001/EN/KS-EI-11-001-EN.PDF | doi = 10.2785/623 | isbn = 978-92-79-18441-3}}</ref> Германија е најнаселената држава во Европската Унија и се смета за [[Список на држави по население|17 најнаселена држава]] во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |title=Споредба на држави :: Население |publisher=CIA |accessdate=26 јуни 2011 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106143620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |url-status=dead }}</ref> Нејзината [[Список на држави по густина на населеност|густина на населеност]] изнесува 229,4 жители по километар квадратен. Целокупниот животен век во Германија е 80 години. Стапката на плодност од 1.6 деца по мајка или 8.4 раѓања на 1.000 жители во 2020, е една од најниските во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|title=Durchschnittliche Kinderzahl 2008 in den neuen Ländern angestiegen|author=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]]|language=германски|accessdate=28 март 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095132/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|archivedate=2010-12-29|url-status=live}}</ref> Од 1970-тите, стапките на смртност во Германија постојано ја надминува нејзината стапка на наталитет.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Модел на демографска транзиција | publisher=Barcelona Field Studies Centre |url = http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm | accessdate= 28 март 2011}}</ref> [[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро на Германија]] предвидува дека населението ќе се накачи на 100 милиони до 2060 (зависејќи од стапката на нето-миграцијата).<ref>{{наведена изјава за печат | publisher=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]] | date = 18 ноември 2009 | language = германски |title=Im Jahr 2060 wird jeder Siebente 80 Jahre oder älter sein| url= https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2009/11/PD09_435_12411.html;jsessionid=7247D871DEB96E4AE313EE55A45CEFC1.cae1 | accessdate= 6 април 2012 }}<br /> Детали за методологијата, детални табел се обезбедени од {{Наведена мрежна страница| url = http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| title = Bevölkerungsentwicklung in Deutschland bis 2060| date = 18 ноември 2009| publisher = [[Statistisches Bundesamt]]| language = германски| accessdate = 15 февруари 2011| archiveurl = https://web.archive.org/web/20101229190016/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| archivedate = 2010-12-29| url-status = live}}</ref> Германците сочинуваат 81% од населението на Германија. До 2010, околу седум милиони странски државјани биле регистрирани во Германија и 19% од жителите на државата биле со странско или делумно странско потекло (вклучувајќи ги и лицата, кои потекнуваат или делумно потекнуваат од етничките Германци — повратници), 96% од нив живееле во Западна Германија или Берлин.<ref>{{наведена книга| title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit:Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010| title= Population and employment: Population with migrant background – Results of the 2010 microcensus| url = https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund2010220107004.pdf?__blob=publicationFile| format = PDF| accessdate= 7 март 2012 | series = Fachserie 1 Reihe 2.2|date=14 јули 2010| publisher= Statistisches Bundesamt| language = германски| id = Artikelnummer: 2010220107004| pages = 6–8}}<br />[[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро]] ги дефинира лицата со доселеничко потекло, како сите луѓе кои мигрирале во денешната област на Сојузна Република Германија по 1949, дополнително сите странски државјани кои се родиле во Германија како германски државјани со најмалку еден родител, кој се доселил во Германија или е роден во Германија како странец.</ref> Фондот за население на Обединетите нации ја вбројува Германија со трет највисок број на странски доселеници во светот, околу 5% или 10 милиони од сите 191 милиони доселеници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/Migration2006.pdf |title= Меѓународна миграција 2006 |publisher= ОН департман за економски и социјални прашања |accessdate=18 март 2011}}</ref> Како последица на [[Имиграција во Германија|ограничувањата]] на поранешните германски закони за правото на азил и имиграцијата, бројот на баратели на азил или барањата за германско државјанство (главно од поранешниот Советски Сојуз) силно опаднале од 2000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|title=Германија|publisher=Focus-Migration|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501004432/http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|url-status=dead}}</ref> Во 2009, 20% од населението имало доселенички корени, највисоко од 1945.<ref>{{Наведени вести | title=20% од Германците имаат доселенички корени | newspaper=Burlington Free Press | page= 4A | date=15 јули 2010 }}</ref> Во 2008, најголема национална група била од Турција (2,5 милиони), следени од Италија (776.000) и Полска (687.000).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |title=Bevölkerung nach Migrationshintergrund |accessdate=28 март 2011 |publisher=Германско сојузно статистичко биро |language=германски |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095012/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |archivedate=2010-12-29 |url-status=live }}</ref> Околу 3 милиони „''Aussiedler''“ — етнички Германци, главно од Источна Европа и поранешен Советски Сојуз — се вратиле во Германија од 1987.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=201 |title= Неколку етнички Германци се враќаат во татковината |publisher=Migration Information Source |accessdate=28 март 2011}}</ref> Германија има голем број на големи [[Список на градови во Германија|градови]]. Најголема област е регионот [[Рајна-Рур]] (11,5 милиони во 2006, вклучувајќи го [[Диселдорф]] (главен град во [[Северна Рајна-Вестфалија]]), [[Келн]], [[Дортмунд]], [[Есен]], [[Дисбург]] и [[Бохум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf|title=Regionales Monitoring 2008 – Daten und Karten zu den Europäischen Metropolregionen (EMR) in Deutschland|publisher=Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung|page=10|language=германски|accessdate=11 јуни 2011|archive-date=2016-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729035026/http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf}}</ref>{{-}} {{Најголеми градови во Германија}} === Религија === {{Главна|Религија во Германија}} [[Податотека:500px photo (70560973).jpeg|thumb|300п|[[Келнска катедрала|Келнската катедрала]] на реката [[Рајна]] е дел од [[Светско наследство на УНЕСКО|светското културно наследство на УНЕСКО]]]] Христијанството е најголема религија во Германија, со околу 51,5 милиони приврзаници (62,8%) во 2008,<ref name="ekd">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html |title=EKD-Statistik: Christen in Deutschland 2007 |publisher=Evangelische Kirche in Deutschland |accessdate=28 март 2011 |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430195847/http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html }}</ref> од кои 30% се [[Римокатоличка црква|католици]] и 29,9% се [[Протестантство|протестанти]], припаѓајќи на [[Евангелистичка црква во Германија|Евангелистичката црква во Германија]] (EKD); додека останатите припаѓаат на помали вероисповести (секоја помалку од 0,5% од населението во Германија).<ref name="fowid">{{Наведена мрежна страница|url=http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|title=Konfessionen in Deutschland|language=германски|publisher=Fowid|date=9 септември 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201534/http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Протестантството повеќе е раширено на северот и југот, додека Римокатоличката црква има повеќе членови на југот и запад;<ref name="georgetown1"/> 1,6% од вкупното население во Германија се изјаснуваат како [[Православие|православни христијани]].<ref name="ekd"/> Втора најголема религија е [[ислам]]от со околу 3,8 до 4,3 милиони приврзаници (4,6% до 5,2%),<ref name="MLD"/> следени од [[Будизам|будизмот]] со 250.000 и јудаизмот со околу 200.000 приврзаници (0,3%); [[Хиндуизам|Хиндуизмот]] има околу 90.000 приврзаници (0,1%). Сите други религиозни заедници во Германија имаат помалку од 50.000 приврзаници.<ref>{{Наведена мрежна страница|language=германски|url=http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|title=Religionen in Deutschland: Mitgliederzahlen|publisher=Religionswissenschaftlicher Medien- und Informationsdienst|date=31 октомври 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2014-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528204944/http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|url-status=dead}}</ref> Од околу 4 милиони муслимани, најмногу се [[Сунити]] и [[Алевити]] од Турција, но има и мал број на [[Шиити]] и други правци.<ref name="MLD">{{Наведена книга | title = Muslimisches Leben in Deutschland | url = http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | format = PDF | accessdate = 28 март 2011 | date = јуни 2009 | publisher = Bundesamt für Migration und Flüchtlinge | language = германски | isbn = 978-3-9812115-1-1 | pages = 80, 97 | department = Chapter 2: Wie viele Muslime leben in Deutschland? | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430195028/http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | url-status = dead }}</ref> На германските муслимани, голем дел од нив со [[Турција|турско]] потекло, им недостига потполно признавање на државата на нивните религиозна заедница.<ref name="georgetown1"/> Германија ја има третата најголема [[Историја на Евреите во Германија|еврејска заедница]] во Европа (зад Франција и Велика Британија).<ref>{{наведени вести | author = Blake, Mariah | url = http://www.csmonitor.com/2006/1110/p25s02-woeu.html | title = In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance | newspaper = [[Christian Science Monitor]] | date = 10 ноември 2006 | accessdate= 28 март 2011}}</ref> Околу 50% од будистите во Германија се азиски доселеници.<ref>{{наведени вести |author=Schnabel, U. |date=15 март 2007 |url=http://www.zeit.de/2007/12/Buddhismus |title= Buddhismus Eine Religion ohne Gott |newspaper=[[Die Zeit]] |location =Hamburg |accessdate=19 март 2011 |language=германски}}</ref> Германците со ненаведена верска припадност претставуваат 34,1% од населението, особено во поранешната [[Германска Демократска Република|Источна Германија]] и големите метрополитенски области.<ref name="fowid"/> [[Повторно обединување на Германија|Повторното обединување во Германија]] во 1990 значајно го зголеми процентот на лица, кои немаат наведено религиозна определеност, наследство од државниот атеизам на Источна Германија, која била контролирана од Советскиот Сојуз. Членството во христијанските цркви се намалува во последните декади, делумно меѓу протестантите.<ref name="georgetown1"/> === Јазици === {{Главна|Јазици на Германија}} [[File:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus.jpg|thumb|Двојазичен знак на германски и [[Долнолужички јазик|долнолужички]] во градот [[Котбус]] (''Chóśebuz''), [[Бранденбург]]]] [[Германски јазик|Германскиот јазик]] е службен и најмногу говорен јазик во Германија.<ref name="Eurobarometer Languages"/> Тој е еден од 23. службени јазици во [[Европска Унија|Европската Унија]] и еден од трите работни јазици на [[Европска Комисија|Европската комисија]]. Признаени национални малцински јазици во Германија се [[Дански јазик|данскиот]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]]; тие се официјално заштитени од [[ECRML]]. Најмногу користени доселенички јазици се [[Турски јазик|турскиот]], [[Курдски јазик|курдскиот]], [[Полски јазик|полскиот]], [[Јужнословенски јазици|балканските јазици]] и [[Руски јазик|рускиот]]; 67% од германски граѓани изјавуваат дека се способни да комуницираат на најмалку еден странски јазик, а 27% на најмалку два јазици различни од нивниот мајчин.<ref name="Eurobarometer Languages">{{Наведена мрежна страница |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006 |url= http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf| accessdate= 28 март 2011}}<br />{{Наведена мрежна страница|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Стандардниот германски е [[Западногермански јазици|западногермански јазик]] и е тесно поврзан и групиран заедно со [[Англиски јазик|англискиот]], [[Долногермански јазик|долногерманскиот]], [[Холандски јазик|холандскиот]] и фризиските јазици. Во помала мера, исто така е поврзан со [[Источногермански јазици|источните]] (изумрени) и [[Северногермански јазици|северногерманските]]. Поголемиот дел од германскиот [[вокабулар]] е изведен од германската гранка на индоевропското јазично семејство.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Многу јазици, едно семејство. Јазици во Европската Унија |publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]] |year=2004 |url= http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Значаен број на зборови се изведени од латински и грчки, помала количина од француски и од неодамне од англиски (познат како ''Денглиш''). Германскиот јазик се пишува со помош на латиница. Германските дијалекти, традиционалните локални форми кои потекнуваат од германските племиња, се разликуваат од варијантите на стандардниот германски јазик по нивната лексика, фонологија и синтакса.<ref>{{наведени вести|title=Sprechen Sie Deutsch? |url=http://www.economist.com/node/15731354 |accessdate=16 април 2011 |newspaper=The Economist |date=18 март 2010}}</ref> === Образование === {{Главна|Образование во Германија}} [[Податотека:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|десно|300п|[[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] бил основан во 1386.]] Над 99% од Германците со возраст од 15 години или повеќе можат да читаат и пишуваат.<ref name="CIA"/> Меѓутоа, голем број на лица од вкупното население се функционално неписмени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |title=leo.- Level One Survey. Presseheft |last1=Grotlüschen |first1=Anke |last2=Riekmann |first2=Wibke |year=2011 |publisher=[[Хамбуршки универзитет]] |language=германски |accessdate=15 април 2011 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427030407/http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |url-status=dead }}</ref> Одговорноста за образовниот надзор во Германија првенствено се наоѓа во поединечните [[Покраини на Германија|сојузни покраини]]. Од 1960-тите, реформското движење се обидело да го обедини средното образование во ''Gesamtschule'' (сеопфатно училиште); неколку западногермански покраини подоцна го поедноставиле нивниот училиштен систем на две или три нивоа. Системот за образување наречен ''Duale Ausbildung'' („двојно образование“) им дозволува на учениците со стручна насока да учат во компанија, како и да посетуваат државно стручно училиште.<ref name="ED"/> Недоброволното предучилишно образование се обезбедува за сите деца помеѓу три и шест години, по што присуството на училиште е задолжително за сите, најмалку девет години. Основното образование обично трае четири години и јавните училиште не се групирани во оваа фаза на образованието.<ref name="ED">{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |title=Country profile: Germany |publisher=Library of Congress |date=април 2008 |accessdate=28 март 2011}}</ref> За разлика од тоа, средното образование се состои од три традиционални типови на улилишта насочени кон различно ниво на академска способност: ''Гимназијата'' ја запишуваат најталентираните деца и се подготвуваат за студии на универзитет; ''Realschule'' за просечните ученици и трае шест години; ''Hauptschule'' ги подготвува учениците за стручно образование.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |title= Образованиот систем во Германија |publisher= Cuesta College |date= 31 август 2002 |accessdate= 16 мај 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513042500/http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |url-status= dead }}</ref> Општ услов за влез на универзитет е ''[[Abitur]]'', квалификација обично заснована на континуирано оценување во текот на последните години на училиште и завршни испити; но, сепак постојат исклучоци, и барањата се разликуваат, различно во поглед на одредени покраини, универзитети и предмети. Универзитетите во Германија се меѓународно признати; во академското рангирање на светските универзитети за 2008, шест од врвните 100 универзитети во светот се од Германија, а 18 од нив се наоѓаат во првите 200 универзитети.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Топ 100 Светски универзитети |publisher=Academic Ranking of World Universities |url=http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822124509/http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archivedate=2008-08-22 |accessdate=28 март 2011 |url-status=live }}</ref> Речиси сите германски универзитети се јавни институции, со плаќање партиципација од 50 до 500 евра секој семестар за секој студент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|title=Школарините на универзитетите во Германија|publisher=StudyinEurope.eu|year=2009|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513095318/https://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|url-status=dead}}</ref> === Здравство === {{Главна|Здравство во Германија}} Германија го има најстариот систем за универзална здравствена заштита во светот, кој потекнува од социјалното законодавство на [[Ото фон Бизмарк]] во 1883.<ref>{{наведена книга|title=Системите за здравствена заштита во транзиција: Германија|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|accessdate=15 април 2011|year=2000|publisher=European Observatory on Health Care Systems|id=AMS 5012667 (DEU)|page=8|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|url-status=dead}}</ref> Моментално населението е покриено со прилично сеопфатен план за здравствено осигурување предвиден со статутот. Некои групи на луѓе (доживотни функционери, самовработени лица, вработени со високи доходи) може да излезат од планот и да преминат кон некое приватно друштво со склучување договор. Претходно, овие групи можеа исто така да изберат да бидат без осигурување, но оваа можност била повлечена во 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.krankenkassen.de/gesetzliche-krankenkassen/gesundheitsreform/Gesundheitsreform-zentrale-Punkte-Fragen/|title=Die Gesundheitsreform 2007: Was hat sich geändert?|publisher= Krankenkassen.de |accessdate=16 април 2012}}</ref> Според [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], германскиот систем за здравствена заштита бил финансиран 77% од владата и 23% од приватниот сектор во 2005.<ref name=health>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.who.int/whosis/database/core/core_select.cfm|title=Core Health Indicators |publisher= Светска здравствена заштита |accessdate=6 јуни 2011}}</ref> Во 2005, Германија потрошила 11% од нејзиниот БДП за здравствена заштита. Германија е рангирана на 20. место во светот по проценетиот животен век со 77 години за мажи и 82 години за жени и имала многу ниска стапка на смртност кај новороденчињата (4 на 1.000 живородени деца).<ref name=health/> До 2010, главна причина за смрт биле кардиоваскуларните болести, со 41%, следени од злоќудните тумори, со 26%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1|language=германски|title=2010: Herz-/Kreislauferkrankungen verursachen 41 % aller Todesfälle|publisher=Destatis.de|accessdate=6 април 2012|archive-date=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723221700/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1}}</ref> До 2008, околу 82.000 Германци биле заразени со ХИВ/СИДА, а 26.000 умреле од оваа болест (кумулативно од 1982).<ref name=cp>{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf| title = Профил на Германија| year = 2008| publisher= [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]| format = PDF| accessdate= 7 мај 2011}}<br /> Оваа статија може содржи текст од овој извор, кој е јавна сопственост.</ref> Според направено истражување во 2005 година, 27% од возрасните Германци биле пушачи.<ref name=cp/> == Култура == {{Главна|Култура во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Beethoven.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Hegel.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Grimm.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Metropolisposter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wir sind die Roboter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"| * [[Лудвиг ван Бетовен]]<br />* [[Хегел]]<br />* [[Браќа Грим|Браќата Грим]]<br />* [[Метрополис (филм)|Метрополис]]<br />* [[Kraftwerk]] |} Од нејзините корени, културата во Германија била обликувана од главните интелектуални и популарни струи во Европа, како религиозни, така и секуларни. Историја, Германија била нарекувана ''Das Land der Dichter und Denker'' („земјата на поети и мислители“).<ref>{{наведени вести|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 април 2006 |accessdate=28 март 2011}}</ref> Сојузните покраини се задолжени за културните институции. Постојат 24- субвенционирани театри, стотици симфониски оркестри, илјадници музеи и над 25.000 библиотеки низ цела Германија. Овие културни можности се користени од многумина: годишно има над 91 милион посети во германски музеи; 20 милиони одат секоја година во театар и опера; 3,6 милиони лица секој година ги слушаат симфониските оркестри.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |title=Unbelievable Multitude |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=28 март 2011 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204233339/http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |url-status=dead }}</ref> [[УНЕСКО]] има впишано 33 објекти како [[Светско наследство на УНЕСКО|светско природно и културно наследство]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worldheritagesite.org/countries/germany.html |title=Објекти на светското наследство во Германија |publisher=УНЕСКО|accessdate=3 октомври 2010}}</ref> Германија има воспоставено високо ниво на еднаквост на половите,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | title = Human Development Report 2010 Table 4 Gender Inequality Index | pages = 156–160 | publisher = United Nations Development Programme | accessdate = 20 април 2011 | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304124612/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | url-status = dead }}</ref> ги промовира правата на лицата со хендикеп и е правно и социјално толерантна кон хомосексуалците. Хомосексуалците можат правно да ги посвојат биолошките деца на нивните партнери, а граѓанските заедници се дозволени од 2001.<ref>{{наведени вести|url=http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|title=Германија ги проширува хомосексуалните права|publisher=News24|date=29 октомври 2004|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724005542/http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|url-status=dead}}</ref> Исто така, Германија го промени својот став кон доселениците; од средината на 1990-тите, владата и мнозинството Германци започнале да признаваат дека контролираната имиграција треба да се дозволи врз основа на определени стандарди.<ref>{{Наведена книга | first = Friedrich | last = Heckmann | title = The Integration of Immigrants in European Societies: national differences and trends of convergence| publisher=Lucius & Lucius | pages = 51 ff | year = 2003 | isbn = 978-3-8282-0181-1}}</ref> Германија била именувана како втора најценета нација во светот помеѓу 50 држави во 2010.<ref>{{Наведена изјава за печат | title = 2010 Anholt-GfK Roper Nation Brands Index | publisher = [[GfK]] | date = 12 октомври 2010 | url = http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html | accessdate = 28 март 2011 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-26 |archive-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016162033/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Глобалната анкета спроведена од британскиот јавен сервис [[BBC]], покажала дека за Германија се верува дека има најголемо позитивно влијание во светот во 2011.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | title = Views of US Continue to Improve in 2011 BBC Country Rating Poll | work = Worldpublicopinion.org | date = 7 март 2011 | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427045321/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | url-status = dead }}</ref> === Уметности === {{Главна|Германска уметност|Архитектура во Германија|Музика во Германија}} Бројни германски сликари стекнале меѓународен углед преку нивната работа во различни уметнички стилови. [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Матијас Гриневалд]] и [[Албрехт Дирер]] биле важни уметници на [[ренесанса]]та, [[Каспар Давид Фридрих]] на [[романтизмот]] и [[Макс Ернст]] на [[надреализмот]]. Архитектонските достигнувања од Германија ги вклучува каролиншките и отонските стилови, кои биле претходници на [[романска архитектура|романската]]. Подоцна, регионот станал место на [[Готска архитектура|готската]], [[Ренесансна архитектура|ренесансната]] и [[Барокна архитектура|барокната]] уметност. Германија била особено важна во раното движење на модернизмот, особено преку движењето [[Баухаус]], основано од [[Валтер Гропиус]]. [[Лудвиг Мис ван дер Рое]] станал еден од најпознатите архитекти во светот во втората половина на XX век. Тој ја осмислил стаклената фасада на облакодерите.<ref>{{наведена книга|year=2006|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|publisher=Oxford University Press|page=880|isbn=0-19-860678-8}}</ref> Германската музика вклучува дела на некои од најпознатите класични музички композитори во светот, вклучувајќи ги [[Лудвиг ван Бетовен]], [[Јохан Себастијан Бах]], [[Волфганг Амадеус Моцарт]], [[Јоханес Брамс]], [[Рихард Вагнер]] и [[Рихард Штраус]]. До 2008, Германија е четвртиот најголем музички пазар во светот<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5200389,00.html|title= Germany's flailing music industry seeks new talent|newspaper=Deutsche Welle|date=2 февруари 2010|accessdate=28 март 2011}}</ref> и има влијание врз популарната музика преку артистите, како што е [[Kraftwerk]], [[Alphaville (band)|Alphaville]], [[Boney M.]], [[Нена]], [[Нико]], [[Нина Хаген]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Die Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] и [[Пол ван Дајк]]. === Книжевност и филозофија === {{Главна|Германска книжевност|Германска филозофија}} [[Германска книжевност|Германската книжевност]] може да се проследи сè до средниот век и вклучува дела на писатели, како што се [[Валтер фон дер Фогервајде]] и [[Волфрам фон Ешенбах]]. Познати германски автори се [[Јохан Волфганг фон Гете]], [[Фридрих Шилер]], [[Готхолд Ефрајм Лесинг]] и [[Теодор Фонтан]]. Збирките на народните приказни објавени од [[Браќа Грим|Браќата Грим]] го прошириле германскиот фолклор на меѓународно ниво. Влијателни автори на XX век биле [[Герхарт Хауптман]], [[Томас Ман]], [[Херман Хесе]], [[Хајнрих Бел]] и [[Гинтер Грас]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=The Nobel Prize in Literature |publisher=Nobelprize.org |date=3 декември 1999 |author=Espmark, Kjell |accessdate= 28 март 2011}}</ref> Издавачите на германски јазик издаваат околу 700 милиони книги секоја година, со над 80.000 наслови, скоро 60.000 од нив нови. Германија се наоѓа на третото место во количината на објавени книги, веднаш зад пазарите на англиското говорно подрачје и оној на Народна Република Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.html|title=Land of ideas|publisher=Land-der-ideen.matrix.de|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081703/http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.htm|url-status=dead}}</ref> Франкфуртскиот Саем на книга е најважен саем во светот за склучување меѓународни договори и тргување, со традиција од над 500 години.<ref>{{наведена книга |title =A History of the Frankfurt Book Fair |isbn=9781550027440 |first =Peter |last =Weidhaas |first2 =Carolyn |last2 =Gossage |first3 =Wendy A. |last3 =Wright |publisher=Dundurn Press Ltd. | pages = 11 ff|year = 2007}}</ref> Германската филозофија е историски значајна. Придонесите на [[Готфрид Лајбниц]] кон рационализмот; основањето на класичниот германски идеализам од [[Имануел Кант]], [[Јохан Готлиб Фихте]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]] и [[Фридрих Вилхелм Јозеф Шелинг]]; делото на [[Артур Шопенхауер]] за метафизичкиот песимизам; формулирањето на комунистичката теорија од [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]]; развојот на перспективизмот од [[Фридрих Ниче]]; придонесите на [[Готлоб Фреге]] за почетокот на аналитичката филозофија; делата на [[Мартин Хајдегер]] за битието и развојот на франкфуртската школа од [[Макс Хоркхајмер]], [[Теодор Адорно]], [[Херберт Маркус]] и [[Јирген Хабермас]] се смета за исклучително влијателна. Во овој век, Германија придонесува кон развојот на современата аналитичка филозофија во континентална Европа, заедно со Франција, Австрија, Швајцарија и скандинавските држави.<ref>{{наведена книга|author=Searle, John|year=1987|title=The Blackwell Companion to Philosophy|department=Introduction|publisher=Wiley-Blackwell}}</ref> === Медиуми === Германскиот филм потекнува од најраните години на овој медиум со делата на [[Макс Складановски]], кој бил особено влијателен со германските експресионисти, како што се [[Роберт Вине]] и [[Фридрих Вилхелм Мурнау]]. Режисерот [[Фриц Ланг]] и неговиот филм „[[Метрополис (филм)|Метрополис]]“ (1927) се смета за првиот модерен научнофанатастичен филм. Во 1930, Американецот со австриско потекло [[Јозеф фон Стернберг]] го снимил „[[Синиот ангел]]“, првиот важен германски филм со звук.<ref>{{Наведена книга |last= Bordwell |first= David |author2= Thompson, Kristin |title= Film History: An Introduction |origyear= 1994 |edition=2 |year= 2003 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-115141-2 |page= 204 |department= The Introduction of Sound}}</ref> Во текот на 1970-тите и 1980-тите, режисерите од Новиот германски филм, како што се [[Фолкер Шендорф]], [[Вернер Херцог]], [[Вим Вендерс]] и [[Рајнер Вернер Фасбиндер]] го поставил западногерманскиот филм на меѓународна сцена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|title=Rainer Werner Fassbinder|publisher=Fassbinder Foundation|accessdate=28 March 2011|archive-date=2011-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026222235/http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|url-status=dead}}</ref> Годишната церемонија за доделување на Европската филмска награда се одржува секоја друга година во Берлин седиштето на Европската филмска академија (EFA); [[Берлински филмски фестивал|Берлинскиот филмски фестивал]], кој се одржува секоја година од 1951, е еден од најистакнатите филмски фестивали во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|title=2006 FIAPF accredited Festivals Directory|publisher=International Federation of Film Producers Associations|accessdate=28 март 2011|archive-date=2007-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109173533/http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|url-status=dead}}</ref> Во поново време, филмовите како ''Збогум, Ленин!'' (2003), ''Gegen die Wand'' („Против ѕидот“) (2004), ''Падот'' (2004) и ''Baader Meinhof Complex'' (2008) имале меѓународен успех. Оскарот за најдобар филм од неанглиско говорно подрачје отишол за германската продуција ''Калај тапан'' во 1979, за ''Никаде во Африка'' во 2002 и за ''Животот на другите'' во 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0405094/awards|title=Awards:Das Leben der Anderen|publisher=IMDb|accessdate=28 март 2011}}</ref> Германскиот телевизиски пазар е најголем во Европа, со околу 34 милиони ТВ-домаќинства. Околу 90% од германските домаќинства имаат кабелска или сателитска телевизија, со различни слободни јавни и комерцијални канали.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1047864.stm |title=Профил на држава: Германија|work=BBC News |accessdate=28 март 2011}}</ref> === Храна === {{Главна|Германска кујна}} Германската кујна се разликува од еден регион до друг. Јужните региони на Баварија и Швабија, на пример, делат слична кујна со Швајцарија и Австрија. Во сите региони е присутно месото, особено колбасите.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | title = Guide to German Sausages & Meat Products | publisher = German Foods North America | accessdate = 6 април 2012 | archive-date = 2010-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100329100340/http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | url-status = dead }}</ref> Органската храна придобила пазарно учество од околу 2% и тоа се очекува да се зголемува.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries | title = Germany Country Profiles for Organic Agriculture | publisher = Food and Agriculture Organization | accessdate = 6 мај 2011 | archive-date = 2012-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120121061337/http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries }}</ref> Иако, виното станува сè попопуларно во многу делови на Германија, национален алкохолен пијалак е пивото. Потрошувачката на пиво по лице во Германија опаѓа, но со 121,4 литри во 2009, сè уште е меѓу највисоките во светот.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,5489225,00.html | title = Brewers not worried by beer consumption drop | work = Deutsche Welle | location = Бон| accessdate= 6 април 2012 | author = Schneibel, Gerhard | date = 23 април 2010}}</ref> Водичот Мишелин на девет рестораи во Германија им има доделено три ѕвезди, највисока оценка, додека уште 15 имаат добиено две ѕвезди.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,2914502_page_0,00.html | title = Schnitzel Outcooks Spaghetti in Michelin Guide | work = Deutsche Welle | location = Bonn | accessdate= 6 април 2012 | date = 15 ноември 2007}}</ref> Со тоа, германските ресторани станале вторите по бројност означени ресторани од Мишелин, зад оние од Франција.<ref>{{наведени вести | url = http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | title = German cuisine beats Italy, Spain in gourmet stars | work = Reuters | accessdate = 19 март 2011 | date = 28 март 2011 | archive-date = 2015-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117021928/http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | url-status = dead }}</ref> === Спорт === {{Главна|Спорт во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Black Forest gateau.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Westfalenstadion von oben.jpg|200px]] |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"|* A ''[[Schwarzwälder Kirschtorte]]'' (буквално, „Торта со црешни од Шварцвалд“.)<br />* [[Сигнал Идуна Парк]] е најголемиот стадион во Германија |} Дваесет и седум милиони Германци се членови на спортски клуб и дополнителни дванаесет милиони практикуваат некој спорт поединечно.<ref name="sports">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | url-status = dead }}</ref> [[Фудбал]]от е најпознатиот спорт. Со повеќе од 6,3 милиони официјални членови, [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германскиот фудбалски сојуз]] (''Deutscher Fußball-Bund'') е најголемата спортска организација од овој вид во светот<ref name="sports"/> [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] е на второто место по просечниот број на посети во однос на која било професионална спортска лига во светот. [[Фудбалска репрезентација на Германија|Националната фудбалска репрезентација]] ги освоила [[Светско првенство во фудбал|Светските првенства во фудбал]] во 1954, 1974 и 1990 и [[Европско првенство во фудбал|Европските првенства во фудбал]] во 1972, 1980 и 1996. Германија била домаќин на светските првенства во фудбал во [[Светско првенство во фудбал 1974|1974]] и [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и европското првенство во [[Европско првенство во фудбал 1988|1988]]. Меѓу најпознатите фудбалери се [[Франц Бекенбауер]], [[Герд Милер]], [[Јирген Клинсман]], [[Лотар Матхојс]] и [[Оливер Кан]]. Други распространети спортови се [[ракомет]]от, [[одбојка]]та, [[кошарка]]та, [[Хокеј на мраз|хокејот на мраз]] и [[тенис]]от.<ref name="sports"/> Германија е една од водечките држави во мото-спортот во светот. Конструкторите како [[BMW]] и [[Mercedes-Benz|Mercedes]] се познати производители во мото-спортот. Дополнително, [[Porsche]] има победено на [[24 часа Ле Ман]], годишна трка на издржливост во франција, 16 пати и [[Audi]], кој има освоено 9 победи. Возачот во [[Формула 1]] [[Михаел Шумахер]] има поставено многу рекорди во овој спорт во текот на неговата кариера, имајќи освоено повеќе титули во првенството и повеќе победи на трките од кој било друг возач; тој е еден од најмногу платените спортисти во историјата.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper=The Guardian | date = 23 октомври 2006 | accessdate= 19 март 2011 | location=UK | first=David | last=Ornstein }}</ref> Историски, германските спортисти биле успешни натпреварувачи на Олимписките игри, сместувајќи се на третото место на по бројот на медали на сите времиња, кога ќе се земат предвид медалите на Источна и Западна Германија. На [[Летни олимписки игри 2008|Летните олимписки игри 2008]], Германија завршила петта по бројот на медали,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343488&games=1333952&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true | title = Beijing 2008 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> додека на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]] завршила на првото место.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343486&games=1334152&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true&sortorder=medal&sortorder=country | title = Turin 2006 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> Германија била домаќин на Летните олимписки игри двапати, во [[Берлин]] во [[Летни олимписки игри 1936|1936]] и во [[Минхен]] во [[Летни олимписки игри 1972|1972]]. Зимските олимписки игри се одржале во Германија еднаш во [[Зимски олимписки игри 1936|1936]] во споените градови [[Гармиш]] и [[Партенкирхен]]. ==Германија како тема во уметноста и во популарната култура== * „На германскиот јазик“ — песна на арегнтинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 89-90.</ref> * „[[Колку е сето тоа германско]]“ — книга на [[Волтер Ебиш]]. * „Германските девојки“ (''Deutscher Girls'') — песна на британската [[панк-рок]] група [[Адам енд д антс]] (''Adam & The Ants'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Original-Adam-The-Ants-Deutscher-Girls/master/63441 Discogs, The Original Adam & The Ants* ‎– Deutscher Girls (пристапено на 4.9.2019)]</ref> * „Западна Германија“ ([[англиски]]: ''West Germany'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == {{Sister project links|Germany}} * [http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 deutschland.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120324002758/http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 |date=2012-03-24 }} – Официјална германски портал (непрофитен) * [http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html Официјална страница на германскиот канцелар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121014034607/http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html |date=2012-10-14 }} * {{Wikiatlas|Germany}} * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – германскиот меѓународен сервис * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Германија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm |date=2009-02-21 }} на ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Germany}} * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Факти околу Германија] – од германското сојузно министертсво за надворешни работи * [https://www.destatis.de/EN/Homepage.html Destatis.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160717075757/https://www.destatis.de/EN/Homepage.html |date=2016-07-17 }} – Сојузно статистичко биро на Германија {{Сојузни покраини во Германија}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Германија| ]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Средна Европа]] [[Категорија:Западна Европа]] [[Категорија:Членки на Г8]] [[Категорија:Земји од германското говорно подрачје]] [[Категорија:Земји членки на Европската Унија]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1990 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1949 година]] ks767zzdo8097dsjb21z4yrrdcynbml 5561334 5561332 2026-05-18T22:42:31Z ГП 23995 /* Германија како тема во уметноста и во популарната култура */ 5561334 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{native name|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} |conventional_long_name = Сојузна Република Германија |common_name = Германија |national_anthem = <center>[[Податотека:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />Третата строфа од {{јаз|de|''[[Песната на Германците|Das Lied der Deutschen]]''}}{{Spaces|2}}<br /><small>''Песната на Германците''</small><br /> |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map_caption = {{map caption|location_color=темнозелена|region=Европа|region_color=темнозелена|subregion=[[Европска Унија]]|subregion_color=зелена|legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[Германски јазик|германски]]{{Ref|1}} |demonym = [[Германци]] (Германец/Германка) |capital = [[Берлин]] |latd=52|latm=31|latNS=N|longd=13|longm=23|longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Сојузна република|Сојузна]] [[Парламентарен систем|парламентарна]] [[уставна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Германија|Претседател]] |leader_name1 = [[Франк-Валтер Штајнмаер]] |leader_title2 = [[Канцелар на Германија|Канцелар]] |leader_name2 = [[Фридрих Мерц]] |sovereignty_type = [[Кралство Германија|Создавање]] |established_event1 = [[Свето Римско Царство]] |established_date1 = 2 февруари 962 |established_event2 = [[Обединување на Германија|Обединување]] |established_date2 = 18 јануари 1871 |established_event3 = [[Историја на Германија|Сојузна република]] |established_date3 = 23 мај 1949 |established_event4 = [[Повторно обединување на Германија|Реобединување]] |established_date4 = 3 октомври 1990 |accessionEUdate = 25 март 1957 |EUseats = 99 |area_km2 = 357,021 |area_sq_mi = 137,847 |area_rank = 63та |percent_water = 2.416 | population_estimate = {{Increase}} 93,059,447<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|title=Bevölkerung in Deutschland zum Jahresende 2016 auf 82,5 Millionen Personen gewachsen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116135358/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|archivedate=16 January 2018|df=dmy-all}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 17та | population_density_km2 = 239 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58ма |GDP_PPP_year = 2023 |GDP_PPP = {{Increase}} $5.537 трилиони<ref name=IMF>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=5&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund |date = септември 2011 |accessdate=17 ноември 2011}}</ref> |GDP_PPP_rank = 5та |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $66,037<ref name=IMF/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 19та |GDP_nominal = {{Increase}} $4.462 трилиони<ref name=IMF/> |GDP_nominal_rank = 3та |GDP_nominal_year = 2023 |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $52,823<ref name=IMF/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 19та |HDI_year = 2024<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.958 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 јули 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 6та |Gini = 28.8 <!--number only--> |Gini_year = 2023 |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{Наведена мрежна страница|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=25 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|archivedate=4 March 2016|df=dmy-all}}</ref> |currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]){{Ref|2}} |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.de]] {{Ref|3}} |calling_code = [[Телефонски броеви во Германија|+49]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = {{note|1}} [[Дански јазик|Дански]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]] се официјално признаени и заштитени како малцинско од [[Европска дирекција за регионални и малцински јазици|ECRML]]. |footnote2 = {{note|2}} Пред 2002: [[германска марка]] (DEM). |footnote3 = {{note|3}} Исто така, [[.eu]], го дели со земјите-членки на [[ЕУ|Европската Унија]]. |ethnic_groups={{unbulleted list | 81.8% [[Германци]] | 2.8% [[Турци]] | 1.5% [[Полјаци]] | 1.3% [[Руси]] | 1.2% [[Сиријци]] | 1.1% [[Романци]] | 0.9% [[Италијанци]] | 0.7% [[Казаци]] | 3.1% [[Азијци]] | 2.4% [[Европејци]] | {{nowrap|3.2% останати{{\}}неизјаснети}} }}|ethnic_groups_year=2024}} '''Германија''', службено '''Сојузна Република Германија''' ({{langx|de|Bundesrepublik Deutschland}})<ref>{{наведена книга |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6 |publisher=Dudenverlag |language=|isbn= 9783411209163 |pages=271, 53f}}</ref> — [[Федерација|сојузна]] [[парламентарна република]] во [[Европа]], која се состои од [[Покраини на Германија|16 покраини]]. Германија покрива површина од 357.021 км² и главно има умерена сезонска клима. Таа е најнаселена земја членка и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|најголема економија]] во [[Европска Унија|Европската Унија]], а истотака и една од најголемите политички сили на европскиот континент и технолошки предводник во многу полиња. [[Берлин]] е [[главен град|главниот]] град на државата и [[Список на градови во Германија со повеќе од 100.000 жители|најголемиот град]], по што следи [[Хамбург]]. Регионот именуван [[Древна Германија|Германија]], населен од страна на [[Германи]]те, бил документиран пред 100. година од нашата ера. Во текот на [[Голема преселба на народите|Големата преселба]], [[Германи|германските племиња]] се прошириле на југ и основале наследнички кралства низ поголемиот дел на [[Европа]]. Почнувајќи од X век, [[Германци|германските]] територии го формирале централниот дел на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]].<ref>Латинското име ''Sacrum Imperium'' (Света Империја) било документирано уште во 1157. Латинското име Свето Римско Царство (''Sacrum Romanum Imperium'') било првпат документирано во 1254 година. Полното име „Свето Римско Царство на германскиот народ“ (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation'') датира уште од XV век.<br />{{наведена книга|title=Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart|last=Zippelius|first=Reinhold|publisher=Beck|year=|isbn=9783406476389|edition=7|location=Минхен|page=25|pages=|language=германски}}</ref> Во текот на XVI век, северните германски области станале центар на [[Протестантска реформација|протестантската реформација]], додека јужните и западните области останале доминантно [[Римокатоличка црква|римокатолички]], со две спротивни фракции во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]], обележувајќи ја католичко-[[Протестантство|протестантската]] поделба, која оттогаш го карактеризира германското општество.<ref name="georgetown1">{{Наведена мрежна страница |url= http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |title= Германија |work= |publisher= Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |date= |accessdate= 2011-12-15 |archive-date= 2013-10-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131012004817/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |url-status= dead }}</ref> Окупирана за време на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], се случил подемот на [[Пангерманизам|пангерманизмот]] внатре во [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]], поради што дошло до обединување на повеќето германски држави во [[Обединување на Германија|Германското Царство]] во 1871, кое било предводено од [[Прусија]]. По [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] од 1918-1919 г., а потоа и военото предавање во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], царството било заменето од [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]] во 1918 и поделено со [[Версајски договор|Версајскиот договор]]. Сред [[Големата криза]], [[Нацистичка Германија|Третиот Рајх]] бил прогласен во 1933. Подоцнежниот период бил обележан од [[Фашизам|фашизмот]] и [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. По 1945, Германија била поделена од страна на сојузниците во четири окупациски зони, кои се развиле во две држави, [[Источна Германија|Источна]] и [[Западна Германија]]. Во 1990, Германија била [[Повторно обединување на Германија|повторно обединета]]. Германија била еден од основачите на [[Европска Економска Заедница|Европската заедница]] во 1957, која станала Европска Унија во 1993. Таа е дел од [[Шенгенска зона|Шенгенската зона]] и од 1999 членка на [[еврозона]]та. Германија е членка на [[Обединети нации|Обединетите нации]], [[НАТО]], [[Г8]], [[Г-20 големи економии|Г20]], [[Организација за економска соработка и развој|ОЕЦД]] и [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и моментално е непостојана земја членка во [[Совет за безбедност на ОН|Советот за безбедност на ОН]] со мандат за 2011-2012. Таа е [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема економија]] во светот по номинален [[БДП]] и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема]] по [[Паритет на куповна моќ|паритетот на куповна моќ]]. Воедно, таа е [[Список на држави по извоз|втор најголем извозник]] и [[Список на држави по увоз|трет најголем увозник]] на добра. Има развиено [[Список на држави по индекс на човековиот развој|многу висок стандард на живот]] и сеопфатен систем на [[социјална заштита]]. Германија е дом на многу влијателни [[Наука и технологија во Германија|научници и пронаоѓачи]] и позната е по нејзината [[Култура на Германија|културна]] и [[Политика на Германија|политичка]] [[Историја на Германија|историја]]. == Потекло на поимот == {{Главна|Имиња на Германија}} Англискиот збор ''Germany'' потекнува од латинското [[Магна Германија]], кој стапил во употреба откако [[Гај Јулиј Цезар]] го прифатил овој назив за луѓето источно од [[Рајна]].<ref>{{наведена книга |last= Шулце |first=Хаген |title=Германија: Нова историја |publisher= Универзитет Харвард |page=4 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref> Во другите јазици има [[Имиња на Германија|различни имиња]]. [[Германски јазик|Германскиот]] збор ''Deutschland'' (првично ''diutisciu land'', „германска земја“) потекнува од ''deutsch'', наследено од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманското]] ''diutisc'' „популарен“ (односно, кои припаѓаат на ''diot'' или ''diota'' „луѓе“; првично користено за разликување на јазикот на обичните луѓе од латинскиот и римските наследници). == Историја == {{Главна|Историја на Германија}} === Германски племиња === {{Главна|Германи|Голема преселба на народите}} [[Податотека:Ancient German Family.jpg|мини|лево|200п|Германи]][[Податотека:Imperium Romanum Germania.png|thumb|300п|десно|Карта на [[Древна Германија]] и [[Римско Царство|Римското Царство]]]] Се смета дека појавувањето на [[германски племиња|германските племиња]] како етнос се случило во времето на [[Бронзено доба|бронзената доба]] или најдоцна во времето на [[Железно доба|железната доба]]. Германските племиња потекнуваат од јужна [[Скандинавија]] и [[Северна Германија]], кои започнале со своето населување кон југ, исток и запад во [[I век п.н.е.]]. Тие влегле во контакт со [[Келти|келтските племиња]] во [[Галија]] како и со [[Персијци|персиските]], [[Балтички племиња|балтичките]] и [[Словени|словенските]] во [[Источна Европа]].<ref>{{наведена книга |first =Jill N. |last = Claster |title = Средновековна историја: 300–1400 |publisher= Њујорк Универзитет |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref> Со водство на [[Октавијан Август]], римскиот генерал Публиј Квинтилиј Варус започнал да ја освојува Германија (област која се протегала од [[Рајна]] до [[Урал (планина)|Урал]]). Во 9 година од нашата ера, три [[Римска легија|римски легии]] предводени од Варус биле [[Битка кај Тевтобуршката шума|поразени]] од водачот на [[Херуски]]те, [[Арминиј]]. До 100 година од нашата ера, кога [[Такит]] ја напишал ''Германија'', германските племиња се населиле долж Рајна и Дунав, зафаќајќи го поголемиот дел од денешна Германија; меѓутоа, Австрија, јужна [[Баварија]] и западната [[Рајнска област]] биле римски провинции.<ref name="9-13">Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> Во III век, се појавиле голем број на западногермански племиња: [[Алемани]], [[Франки]], [[Хати (Германи)|Хати]], [[Саси|Саксонци]], [[Фризи]], [[Сикамбри]] и [[Туринги]]. Околу 260, Германите влегле во земјите контролирани од Римјаните.<ref>{{наведена книга |series= Древна историја - Кембриџ |title = Криза на императија, 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher= Универзитет Кембриџ |year = 2005}}</ref> По инвазијата на [[Хуни]]те во 375 и со пропаѓањето на Рим од 395, германски племиња се поместиле кон југозапад. Истовремено, неколку големи племиња ја формирале Германија и раселиле неколку помали германски племиња. Големи области (познати од периодот на [[Меровинзи]]те како [[Австразија]]) биле окупирани од [[Франкиска Империја|Франките]], а Северна Германија била управувана од Саксонците и Словени.<ref name="9-13"/> === Империја на Франките === {{Главна|Империја на Франките}} По пропаѓањето на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]], [[Франки]]те создале своја империја под раководство на [[Меровинзи]]те, потчинувајќи ги другите германски племиња. [[Швабија]] во рамките на [[Империја на Франките|Царството на Франките]] станала грофовство во [[496]] година по [[Битка кај Болбијак|Битката кај Болбијак]]. Кралот [[Кловис I]] веќе го имал зеземено поголемиот дел од територијата на денешна Германија и покренал нови походи кон [[Саксонија]], додека југоисточниот дел од денешна Германија останал под власта на [[Остроготи]]те. Во [[531]] година, [[Саксонци]]те и [[Франки]]те го зазеле кралството [[Тирингија]]. Саксонското население се населило во областа [[Унштрут]]. Во времето на разделувањето на Франкиската Империја, нивните германски територии биле дел од [[Австрија]]. Во [[718]] година, [[Карл Мартел]] започнал воени дејствија против [[Саксонија]], поради фактот што таа му ја откажала својата помош за [[Неустрија]]. Во [[751]] година, [[Пипин III]] ја примил титулата крал, а самата титула му била дадена од страна на [[црква]]та. === Свето Римско Царство === {{Главна|Свето Римско Царство}} [[Податотека:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|140px|upright|left|[[Мартин Лутер]] ја иницирал [[Протестантска реформација|протестантската реформација]].]] Син на [[Пипин III]] e [[Карло Велики]] ([[768]]-[[814]]), најпознатиот и најмоќниот крал на [[Франки]]те. Во текот на своето владеење, тој водел војни со [[Саси|Саксонците]] (772-804), [[Лангобарди]]те (774), [[Словени]]те (789-812), [[Баварци]]те (788) и [[Авари]]те (791-802). Пред неговата смрт, Франкиската држава се простирала од [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]] и [[Ламанш]] до [[Рим]], [[Елба]] и [[Панонија]]. Островот [[Бретан]] останал под власта на [[Гали]]те. На југ, неговата држава се простирала до [[Шпанија]] и на исток до [[Картинија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Чешка]].<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref> Државата била разделена на 230 мали административни единични грофовства. Со грофовствата управувале грофови, кои имале правни и административни функции. Еден од најголемите успеси на Карло Велики е крунисувањето за царот од страна на [[Папа Лав III|папата Лав III]] на 25 декември [[800]] година.<ref name="f11"/> [[Византија]], која се наоѓала од другата страна на [[Европа]] ја признала оваа титула на Карло Велики. Во [[1033]] година, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] го уништило кралството Бургунди ставајќи го под нејзина контрола во времето на [[Конрад II]]. За време на управувањето на неговиот син, Хенри III, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] ја поддржила клунијачката реформа на црквата, забраната на [[Симонија]]та и безбрачноста на свештениците. Во ова време, империјата била под власта на папата во позадина. Следувал конфликтот помеѓу [[Анри IV]] и [[Папа Григориј VII|папата Григориј VII]]. Папата сакал да си ја врати својата раководна улога во [[Западна Европа]] и германскиот цар да му стане вазал. Хенри IV попаднал во тешка положба и бил принуден да отиде кај [[Григориј VII]], за да бара помилување. Царот отишол во седиштето на папата во Каноса. Бил принуден неколку денови да го чека папата гладен и необлечен. По неколку денови папата го примил и му простил. Со оваа победа над царот, папата во [[Западна Европа]] уште повеќе добил можност за наложување на христијанството како и подоцната поддршка за Крстоносните војни. Во [[1222]] година се дошло до привремено помирување помеѓу Хенри V и папата. Во периодот од [[1212]] година до [[1250]] година, [[Фридрих II]] создал модерна, професионално административна држава во [[Сицилија]]. Преку тоа тој ги подновил своите планови за завлдување на [[Италија]], кое довело до создавање на нов конфликт со папството. Борбата со папата целосно ја исцрпила државата. По неговата смрт паднала и неговата [[династија Хоенштауфен]]. Следувал период на безвластие односно период во кој немало цар. Врз основа на Златната була од Римини, големиот водач на тевтонските витези [[Херман фон Салца]] и војводата [[Конрад I од Масовије]] заедно ги нападнале старите [[Пруси]] во [[1226]] година, за да ги покрстат во крстоносниот поход на Прусите. Тогаш витезите биле обвинети за малверзации во полската управа и образување на независната Монашка Држава на тевтонски витези. Редот ја губи својата цел кога соседната Литванија го прифаќа христијанството. Сместен во [[Прусија]], Редот почнува походи кон своите христијански соседи, царството [[Полска]], [[Големо Војводство Литванија|Големото Војводство Литванија]] и [[Република Новгород]], откако целосно го асимилира Ливонискиот ред. Благодарение на своите достигнувања, редот постигнува голема градска економија, вработува голем број на европски трговци и станува морска сила на [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Во периодот од [[1346]] до [[1378]] година, [[Карл IV од Луксембург]], крал на [[Чешка (историска област)|Чешка]] (Бохемија), преземал големи мерки за да ја издигне повторно царската власт. Во средината на [[XVI век]], црната смрт ја опустошила [[Европа]], заедно со територијата на Германија.<ref>{{наведена книга |url =http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title = Големата глад (1315–1317) и црната смрт (1346–1351) |first= Лин Хари|last= Нелсон |publisher= Универзитет Канзас |accessdate=19 март 2011}}</ref> Следувало прогонувањето на [[Евреи]]те на економска и религиозна основа. Многу од нив успеале да побегнат во [[Полска]]. Во времето на златниот век, во [[1356]] година било земено решение дека царот ќе се избира од страна на кралот на [[Чешка (историска област)|Чешка]], на [[Рејн]], грофот на [[Саксонија]] и маркгрофот на [[Бранденбург]], како и од страна на три духовни свештеници односно бискупите на [[Мајнц]], [[Трир]] и [[Келн]].<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> Од [[1640]] година, [[Бранденбург]] започнал да ја зголемува својата моќ под раководство на [[Фридрих Вилхелм]]. Вестфалскиот мировен договор кој бил потпишан во [[1648]] година дал уште поголема можност за завладување со Источна [[Померанија]].<ref>{{наведено списание|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245}}</ref> Била образувана апсолутна форма на управување. Во [[1701]] година, [[Фридрих Ванденбургски]] бил прогласен за [[крал на Прусија]]. Од [[1713]] година до [[1740]] година, кралот Фридрих Вилхелм I Прусија ја образувал како високо централизирана територијална држава. Во тоа време [[Луј XIV]], крал на [[Франција]], успеал да завладее со делови од [[Елзас]] и [[Лорена|Лотарингија]]. Во [[1683]] година Турците Османлии за првпат доживеале пораз пред портите на Виена од страна на полската армија водена од страна на [[Јан III]] заедно со австриските војски под раководство на [[Карло IV]]. Унгарија била покорена, а [[Австрија]] станала голема светска сила. === Германски Сојуз и Германско Царство === {{Главна|Германски Сојуз|Германско Царство|Пангерманизам}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|мини|лево|150п|Ото Фон Бизмарк]][[Податотека:Wernerprokla.jpg|thumb|300п|Основање на Германското Царство во [[Версај]], 1871. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] е во средината во бела униформа.]] По падот на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]], се одржал [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] во 1814 и бил основан Германскиот Сојуз ([[Deutscher Bund]]), лабава лига на [[Список на земји членки на Германсиот Сојуз|39 суверени држави]]. Несогласување со политиката на реставрација делумно довело до побудување на либералните движење, следени од новите мерки за репресија на австрискиот државник [[Клеменс Венцел фон Метерних|Метерних]]. ''[[Германска царинска унија|Zollverein]]'', царинска унија, да се унапреди економското единство на германските држави.<ref>{{наведено списание |last= Хендерсон |first=W. O. |title=The Zollverein |journal= Историја |date= јануари 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x|issn=0018-2648}}</ref> [[Национализам|Националните]] и либералните идеали на [[Француска револуција|Француската револуција]] добиле зголемена поддршка меѓу многу, особено млади, Германци. Во пресрет на [[Револуции од 1848|низата револуционерни движења во Европа]], од кои била формирана републиката [[Револуции од 1848 во Франција|во Франција]], интелектуалците и обичните луѓе ги започнале револуциите од 1848 во германските држави. Кралот [[Фридрих Вилхелм IV од Прусија]] добил понуда за титула на цар, но со губење на моќта; тој ја отфрлил круната и предложениот устав, што довело до привремен неуспех на движењето.<ref name="state"/> Конфликт меѓу прускиот крал [[Вилхелм I]] од и либералниот парламент избил за воените реформи во 1862 и кралот го назначил [[Ото фон Бизмарк]] за нов [[премиер на Прусија]]. Бизмарк успешно ја завршил [[Втора шлеска војна|војната со Данска]] во 1864. Пруската победа во [[Австриско-пруска војна|Австриско-пруската војна]] од 1866 му дозволила да ја создаде [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] (''Norddeutscher Bund'') и да ја исклучи [[Австриско Царство|Австрија]], порано водечка германска држава, од работите на сојузот. По францускиот пораз во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]], Германското Царство било прогласено во 1871 во [[Версај (дворец)|Версај]], обединувајќи ги сите распрскани делови на Германија освен Австрија ({{јаз|de|[[Голема Германија|''Kleindeutschland'']]}}, или „Мала Германија“). Со скоро две третини од нејзината територија и население, Прусија била доминантна во новата држава; од [[Династија Хоенцолерн|династијата Хоенцолерн]] бил кралот на Прусија кој владеел како цар, а Берлин станал главен град.<ref name="state"/> Во периодот на {{јаз|de|''[[Gründerzeit]]''}} по [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]], надворешната политика на Бизмарк како [[Канцелар на Германија|канцелар]] на Германија под власт на царот Вилхелм I ѝ ја обезбедила позицијата на Германија како голема нација во градење сојузи, изолирајќи ја [[Трета Француска Република|Франција]] од дипломатијата и избегнувајќи војна. Меѓутоа, под царот [[Вилхелм II]], Германија, како и другите европски сили, го зазела [[Нов империјализам|империјалистичкиот]] курс, што довело до напнатост во соседните земји. Како последица на [[Берлинска конференција|Берлинската конференција]] во 1884, Германија барала неколку [[Список на поранешни германски колонии|колонии]] вклучувајќи ја [[Германска Источна Африка]], [[Германска Југозападна Африка]], [[Тоголанд|Того]] и [[Камерун]].<ref>{{наведена книга |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=9781402728853 |editor=Black, John |page=202}}</ref> Повеќето сојузи во кои Германија порано била вклучена не биле обновени, додека новите сојузи ја исклучувале земјата.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> [[Атентат на Франц Фердинанд|Атентатот]] на [[Франц Фердинанд|австрискиот престолонаследник]] на 28 јуни 1914 ја предизвикал [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Германија, како дел од [[Централни сили|Централните сили]], доживеала пораз против [[Сојузници во Првата светска војна|Сојузниците]] во [[Жртви во Првата светска војна|една од најкрвавите]] конфликти на сите времиња. Се проценува дека два милиони германски војници умреле во Првата светска војна.<ref>{{наведени вести |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Последниот ветеран од Првата светска војна починал |work =Spiegel Online |date =22 јануари 2008 |first = Давид |last = Кросланд |accessdate=25 март 2011}}</ref> [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] избила во ноември 1918 година и царот Вилхелм II и сите германски владејачки принцови [[Абдицирање|абдицирале]]. Примирје ја завршило војната на 11 ноември и Германија била принудена да го потпише [[Версајски договор|Версајскиот договор]] во јуни 1919 година. Договорот бил прифатен во Германија како понижувачко продолжување на војната и често е наведуван како влијание во подемот на [[Нацизам|нацизмот]].<ref>{{наведена книга |first =Stephen J. |last =Lee |title =Europe, 1890–1945 |publisher=Routledge |year =2003 |page =131 |isbn = 9780415254557}}</ref> === Вајмарска Република и Третиот Рајх === {{Главна|Вајмарска Република|Третиот Рајх}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|upright|left|[[Адолф Хитлер]], канцелар и претседател на ¹ [[Нацистичка Германија|1933–1945]]<br />1: мандатот службено го започнал од август 1934; Хитлер самиот се именувал како ''„[[Фирер|Führer und Reichskanzler]]“''<ref name="bdp_2003">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bpb.de/publikationen/02735619745887542775109928829773,5,0,Beginn_der_nationalsozialistischen_Herrschaft_%28Teil_2%29.html#art5 |title = Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) |first = Hans-Ulrich |last = Thamer |year = 2003 |work = Nationalsozialismus I |publisher= Federal Agency for Civic Education |location = Bonn |language = германски |accessdate= 4 October 2011 |quote = Претседателот [[Паул фон Хинденбург|Фон Хинденбург]] умрел на втори август 1934. Еден ден претходно, кабинетот ја одобрил одлуката Хитлер да биде негов наследник. Канцеларијата на претседателот била укината и обединета на таа со канцеларот под името „Führer und Reichskanzler“. Меѓутоа, ова било големо непочитување на законите}}</ref>]] [[Податотека:World War II in Europe, 1942.svg|мини|десно|300п|Третиот Рајх]] На почетокот на Германската револуција во ноември 1918, Германија била прогласена за [[република]]. Меѓутоа, борбата за власт продолжила, со [[Баварска Советска Република|освојувањето на власта во Баварија]] на радикалните комунисти. Револуцијата завршила на 11 август 1919, кога демократскиот [[Вајмарски устав]] бил потпишан од [[Претседател на Германија|претседателот]] [[Фридрих Еберт]].<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> Страдајќи од [[Големата криза|Големата депресија]] од 1929, суровите услови поставени со Версајскиот договор и нестабилните влади, Германците ја изгубиле идентификацијата со владата. Ова било влошени од широко распространетата десничарска {{јаз|de|''[[Dolchstoßlegende]]''}}, или митот за забивање на нож во грбот, кој тврдел дека Германија изгубила во Првата светска војна, поради оние кои сакале да ја соборат владата. Вајмарската влада била обвинета за предавство на Германија со потпишувањето на Версајскиот договор. Од 1932, [[Комунистичка партија на Германија|Германската комунистичка партија]] и [[Нацистичка партија|Нацистичката партија]] го контролирале мнозинството во парламентот, разгорени од незадоволството на Вајмарската влада. По серија неуспешни кабинети, претседателот [[Паул фон Хинденбург]] го назначил [[Адолф Хитлер]] како [[канцелар на Германија]] на 30 јануари 1933.<ref>Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.</ref> На 27 февруари 1933, зградата на [[Палење на Рајхстагот|Рајхстагот]] била запалена и како последица на тоа бил донесен итен декрет, кој ги укинал основните права на граѓаните. Овој закон поминал во парламентот давајќи му на Хитлер неограничена законодавна власт. Само [[Социјалдемократска партија на Германија|Социјалдемократската партија]] гласала против, додека [[Комунистичка партија на Германија|комунистичките]] членови на парламентот веќе биле затворени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |title=Das Ermächtigungsgesetz 1933 |accessdate=25 март 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum|language=германски}}</ref><ref>{{наведена книга |last= Stackelberg| first =Roderick |year =1999 |title= Германија на Хитлер: Потекло, интерпретации, закони |publisher=Routledge |isbn=9780415201155 |page =103}}</ref> Користејќи ја неговата моќ да го уништи каков било вистински или потенцијален отпор, Хитлер воспоставил централизирана [[Тоталитаризам|тоталитарна држава]] за неколку месеци. Индустријата била ревитализирана со фокус на военото вооружување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=Industrie und Wirtschaft |accessdate=25 March 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum |language=германски}}</ref> [[Податотека:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|300п|Берлин во руини по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]]] Во 1935, Германија ја повратила контролата на [[Сар (Друштво на народите)|Сар]], а во 1936 воената контрола на [[Рајнска Област|Рајнската Област]], обата изгубени со Версајскиот договор.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> Во 1938, [[Австрија]] била [[Аншлус|припоена]], а во 1939, над [[Германска окупација на Чехословачка|Чехословачка]] била воспоставена германска контрола. [[Инвазија на Полска|Инвазијата на Полска]] била подготвена со [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Рибентроп-Молотов]] и [[Операција Химлер|операцијата Химлер]]. На 1 септември 1939, германскиот [[Вермахт]] започнал [[блицкриг]] со [[Втора полска република|Полска]], која била брзо окупирана од Германија и од советската [[Црвена армија]]. Обединетото Кралство и Франција ѝ објавиле војна на Германија, означувајќи го почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> Како напредувала војната, Германија и нејзините [[Сили на Оската|сојузници]] брзо постигнале контрола на поголемиот дел од [[Окупирана Европа|континентална Европа]] и [[Северна Африка]], иако плановите за [[Битка за Британија|принудување на Обединетото Кралство]] на примирје или предавање не успеале. На 22 јуни 1941, Германија го прекршила пактот Рибентроп-Молотов и го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]]. [[Јапонско Царство|Јапонскиот]] [[напад на Перл Харбор]] довел Германија да ѝ објави војна на Соединетите Американски Држави. [[Сталинградска битка|Сталинградската битка]] ја принудила германската армија да се повлече од [[Источен фронт во Втората светска војна|Источниот фронт]].<ref name="Fulbrook 190"/> Во септември 1943, германскиот сојузник Италија се предале и германските трупи биле принудени да бранат дополнителен фронт во Италија. [[Операција Нептун|Д-денот]] го отворил [[Западен фронт во Втората светска војна|Западниот фронт]], како што сојузничките трупи напредувале кон германската територија. На 8 мај 1945, [[Денот на победата во Европа|германските вооружени сили се предале]] откако Црвената армија го окупирала Берлин.<ref>{{наведена книга |last=Steinberg |first=Heinz Günter |title=Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 |year=1991 |publisher=Kulturstiftung der dt. Vertriebenen |isbn=9783885570899 |language=германски}}</ref> Во она што подоцна стана познато како [[Холокауст]], режимот на Третиот Рајх донел политики, кои директно се однесувале на многу дисиденти и малцинства. Милиони луѓе биле убиени од нацистите во текот на Холокаустот, вклучувајќи голем број на [[Евреи]], [[Роми]], [[Јеховини сведоци]], [[Генералплан Ост|Полјаци и други Словени]], вклучувајќи советски воени заробеници, лица со ментални и/или физички пречки, хомосексуалци и [[Холокауст|членови на политичката опозиција]].<ref>{{наведена книга |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =9780231112000}}</ref> Втората светска војна била одговорна за повеќе од 40 милиони мртви во Европа.<ref>{{наведени вести | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm | title = Leaders mourn Soviet wartime dead | work = BBC News | date=9 May 2005 |accessdate=18 March 2011 }}</ref> [[Нирнбершки процес|Нирнбершкиот процес]] на нацистичките воени злосторници бил одржан по Втората светска војна.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Овери |first=Ричард |title= Нирнберг: Нацистите на судење |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |publisher=BBC History |date =17 февруари 2011 |accessdate=25 март 2011}}</ref> Воените жртви за Германија се проценети на 5,3 милиони германски војници<ref name="Rűdiger Overmans 2000">Rűdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> и милиони германски цивили;<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (Оваа студија била подготвена од Германскиот воено-историски истражувачки центар, агенција на германската влада)</ref><ref>{{наведена книга|author1=Peter Antill|author2=Peter Dennis|title=Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich|url=http://books.google.com/books?id=vAzgsCDUky0C|accessdate=24 June 2011|date=10 October 2005|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841769158|page=85}}</ref><ref>Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'' / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (Ова е студија на германските жртви поради „воено злосторство“ подготвена од архивите на германската влада)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, ''Racial Hygiene: Medicine under the Nazis'', Harvard 1988,</ref> и губењето на војната резултирало со [[Граница Одра-Ниса|големи територијални загуби]]; протерување на околу 15 милиони Германци од поранешните источни територии на Германија и други држави; масовно силување на германските жени;<ref>{{наведена книга |last =Beevor |first =Antony |title =Berlin: The downfall 1945 |origyear =2002 |year =2003 |publisher=Penguin |isbn =9780140286960 |pages =31–32, 409–412}}</ref> и уништување на многубројни големи градови. === Разделување на Германија === {{Главна|Историја на Германија (1945–1990)}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|лево|мини|150п|[[Конрад Аденауер]]]][[Податотека:Map-Germany-1945.svg|thumb|десно|[[Сојузнички окупациски зони во Германија|Окупациските зони]] во Германија, 1947. Териториите источно од [[Линија Одра-Ниса|линијата Одра-Ниса]], под ''де јуре'' полска и советска администрација и ''де факто'' припоени, се покажани во светложолто, како и издвоениот [[Сар (протекторат)|протекторат Сар]].]] [[Податотека:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|right|[[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] пред [[Бранденбуршка порта|Бранденбуршката порта]] кратко пред неговиот пад во 1989]] По предавањето на Германија, преостанатата германска територија и Берлин биле поделени од [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]] во четири воено-окупациски зони. Западните сектори, контролирани од Франција, Обединетото Кралство и САД, биле споени на 23 мај 1949 за формирање на ''[[Западна Германија|Сојузна Република Германија]]'' (''Bundesrepublik Deutschland''); на 7 октомври 1949, советската зона станала ''[[Источна Германија|Германска Демократска Република]]'' (''Deutsche Demokratische Republik'', или DDR). Тие неслужбено биле познати како „Западна Германија“ и „Источна Германија“. Источна Германија го избрала Источен Берлин како свој главен град, додека Западна Германија го одбрала [[Бон]] како привремен главен град, да го истакне својот став дека решението за двете држави е вештачко и привремено ''статус кво''.<ref>{{наведена книга | last = Wise | first = Michael Z. | title = Дилема за главен град: Германската потрага по нова архитектура на демократија | year = 1998| publisher= Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref> Западна Германија, основана како сојузна парламентарна република со „[[социјална пазарна економија]]“, била сојузник на Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Франција. Државата уживала подолг економски раст започнат во раните 1950-ти ({{јаз|de|''[[Wirtschaftswunder]]''}}). Западна Германија му се придружила на [[НАТО]] во 1955 и била еден од основачите на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]] во 1957. Источна Германија била држава од [[Источен блок|Источниот блок]] под политичка и воена контрола од [[СССР]] преку нивните окупациски сили и [[Варшавски договор|Варшавскиот договор]]. Иако Источна Германија тврдела дека има демократија, политичка власт била практикувани исклучиво од водечките членови (''[[Политбиро|Politbüro]]'') на комунистичко контролираната [[партија за социјалистичко единство на Германија]] (SED), поддржувана од [[Штази]], огромната тајна служба,<ref name="spiegel_20080311">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540771,00.html |title = Нова студија открива повеќе траги на Штази |author = maw/dpa|date = 11 март 2008|work = Spiegel Online – англиска страница (www.spiegel.de/international)|publisher= Der Spiegel|accessdate = 30 октомври 2011|quote = 189,000 луѓе биле информатори за Штази - поранешната комунистичка тајна полиција - кога Источна Германија пропаднала во 1989 – 15.000 повеќе отколку претходните студии. [...] околу еден од 20 членови на поранешната комунистичка партија на Источна Германија, SED, бил информатор на тајната полиција.}}</ref> и различни подорганизации го контролирале секој аспект во општеството. Била создадена [[командна економија]] во советски стил; ГДР подоцна станал дел од [[Совет за заемна економска помош|Советот за заемна економска помош]].<ref>{{наведени вести | last = Колчестер | first = Нико | url = http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | title = D-mark day dawns | newspaper = [[Financial Times]] | location = Лондон | date = 1 јануари 2001 | accessdate = 19 март 2011 | archive-date = 2011-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110501092536/http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | url-status = dead }}</ref> Додека [[Комунистичка пропаганда|источногерманската пропаганда]] била заснована врз социјалните програми на ГДР и за наводната постојана закана од западногерманска инвазија, многу од нејзините граѓани го гледале Западот како слобода и просперитет.<ref name="NYT_19890822">{{наведени вести|url = http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html?pagewanted=all&src=pm | title = Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote|first = Ferdinand|last = Protzman |date = 22 August 1989|work = www.nytimes.com | publisher= The New York Times | accessdate= 30 October 2011 }}</ref> [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]], изграден во 1961 за да ги спречи Источногерманците да бегаат во Западна Германија, станал симбол на [[Студена војна|Студената војна]].<ref name="state"/> Тензиите помеѓу Источна и Западна Германија биле намалени во раните 1970-ти од [[Канцелар на Германија|канцеларот]] [[Вили Брант]] со неговата {{јаз|de|''[[Остполитик|Ostpolitik]]''}}. Во летото 1989, Унгарија одлучила да ја расформира [[Железна завеса|Железната завеса]] и да ги отвори границите, предизвикувајќи емиграција на илјадници [[Источна Германија|Источногерманци]] кон Западна Германија преку Унгарија. Ова имало катастрофални последици врз [[Источна Германија|ГДР]], каде што регуларните [[Понеделнички демонстрации во Источна Германија|масовни демонстрации]] добиле поголема поддршка. Властите на Источна Германија неочекувани ги олесниле граничните ограничувања, дозволувајќи им на Источногерманците да патуваат во Западот; првично наменети за зачувување на Источна Германија како држава, отворањето на границите всушност довело до забрзување на [[Die Wende|реформскиот процес ''Wende'']]. Ова кулминирало во Договорот Два плус Четири една година подоцна на 12 септември 1990, со кој четирите окупациски сили ги прекинале своите права во рамките на Актот за капитулација и Германија стекнала полна сувереност. Ова го дозволило [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]] на 3 октомври 1990, со пристапувањето на петте повторно основани покраини од поранешна ГДР ([[Нови покраини во Германија|нови покраини]] или „neue Länder“).<ref name="state"/> === Падот на комунизмот === {{Главна|Историја на Германија од 1990}} Врз основа на [[Закон Берлин/Бон|законот Берлин/Бон]], донесен на 10 мај 1994, Берлин повторно станал главен град на обединета Германија, додека Бон го добил уникатниот статус на ''Bundesstadt'' (сојузен град), задржувајќи некои сојузни министерства.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=http://bundesrecht.juris.de/berlin_bonng/index.html |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011 | language=германски | date=26 април 1994}}</ref> Преместувањето на владата била завршена во 1999.<ref>{{наведени вести |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 март 2011 |newspaper=Focus |date=12 април 1999 |location=Минхен |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |url-status=dead }}</ref> Од обединувањето, Германија земала поактивна улога во [[ЕУ|Европската Унија]] и НАТО. Германија испратила мировни сили за обезбедување стабилност на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|Балканот]] и одреден број на [[Бундесвер|германски војници]] во [[Авганистан]] како дел од напорите на НАТО за обезбедување на [[Војна во Авганистан (од 2001)|сигурноста во таа држава]] по истерувањето на [[Талибанци]]те.<ref>{{наведени вести | last = Dempsey | first = Judy | url = http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | location = Paris | date = 31 октомври 2006 | accessdate= 7 мај 2011 }}</ref> Овие распоредувања биле контроверзни, бидејќи по војната, Германија била обврзана со домашното право да распоредува воени трупи само за одбранбени цели.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=16 April 2011 |pages=2, 3 |date=November 2007 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101004042/http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |url-status=dead }}</ref> Во 2005, [[Ангела Меркел]] станала првата жена канцелар на Германија како водач на [[Голема коалиција (Германија)|големата коалиција]].<ref name="state"/> == Географија == {{Главна|Географија на Германија}} [[Податотека:Deutschland topo.jpg|thumb|upright|250px|Топографска карта]] Германија е во Западна и Средна Европа, граничејќи се со [[Данска]] на север, [[Полска]] и [[Чешка]] на исток, [[Австрија]] и [[Швајцарија]] на југ, [[Франција]] и [[Луксембург]] на југозапад и [[Белгија]] и [[Холандија]] на северозапад. Главно се наоѓа помеѓу ширините [[47-ми северен напоредник|47°]] и [[55-ти северен напоредник|55° С]] (врвот на [[Зилт]] е малку посеверно од 55°) и должините [[5-ти источен меридијан|5°]] и [[16-ти источен меридијан|16° И]]. Територијата покрива 357.021 км², која се состои од 349.223 км² копнена површина и 7.798 км² водена површина. Таа е седма најголема држава по површина во Европа и [[Список на држави и територии по површина|62. најголема во светот]].<ref name="CIA"/> Висината се движи од планинскиот масив, [[Алпи]] (највисока точка: [[Цугшпице]] на 2.962 метри) на југ до бреговите на [[Северно Море|Северното Море]] (''Nordsee'') на северозапад и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] (''Ostsee'') на североисток. Шумскиот планински дел од централна Германија и низинските делови на Северна Германија (најниска точка: [[Вилстермарш]] на 3,54 под надморската височина) е испресечен од големите реки [[Рајна]], [[Дунав]] и [[Елба]]. ледници се наоѓаат во алпскиот регион, но во последно време се забележува нивно топење. Значајни природни ресурси се [[железна руда]], јаглен, потања, дрво, лигнит, ураниум, бакар, природен гас, сол, никел, обработлива земја и вода.<ref name="CIA">{{Наведена мрежна страница| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| title = World Factbook| accessdate = 26 март 2011| publisher = CIA| archive-date = 2016-02-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| url-status = dead}}</ref> === Клима === Поголемиот дел од Германија има [[Умерена клима|умерена сезонска клима]], во која преовладуваат западните влажни ветрови. Климата е под влијание на [[Северноатлантска струја|северноатлантската струја]], северното продолжување на [[Голфска струја|Голфската струја]]. Оваа потопла вода влијае на областите, кои се граничат со Северното Море; како последица на тоа на северозапад и север, климата е [[Океанска клима|океанска]]. [[Врнежи]]те од дожд се случуваат преку целата година, особено во лето. Зимите се благи, а летата имаат тенденција да бидат топли, со температура околу 30&nbsp;°C.<ref name="climate">{{Наведена мрежна страница |title= Клима во Германија |url= http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |publisher=GermanCulture|accessdate=26 март 2011}}</ref> На исток има повеќе [[континентална клима]]; зимите може да бидат многу ладни и летата многу топли, а долгите сушни периоди се чести. Централна и Јужна Германија се преодни региони, кои се разликуваат од умерена океанска до континентална. Покрај поморската и континенталната клима, кои доминираат во земјата, Алпскиот регион на крајниот југ и во помал степен, некои области во Централните Германски Висорамнини имаат планинска клима, карактеризирана со пониски температури и поголеми врнежи.<ref name="climate"/> === Биоразновидност === [[Податотека:Aquila chrysaetos 3 (Martin Mecnarowski).jpg|мини|250п|[[Златен орел|Орелот]] е заштитена птица и национално хералдичко животно.]] Територијата на Германија може да биде поделена во два екорегиона: Европско-средоземниот со мешани шуми по планините и Североисточно-атлантскиот покрај приморјето.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Екорегиони|url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|publisher=WWF|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812123040/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|url-status=dead}}</ref> До 2008, поголемиот дел на Германија бил покриен или од обработливо земјиште (34%) или од шуми и гори (30,1%); само 13,4% од површината се состои од постојани пасишта, 11,8% е покриена од населби и улици.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Стром |first= Катрин |url= http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |title= Обработливо земјиште во Германија |publisher= Agri benchmark |date= мај 2010 |accessdate= 14 април 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513054412/http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |url-status= dead }}</ref> Растенијата и животните главно се слични со оние од средна Европа. Буките, дабовите и другите листопадни дрвја претставуваат една третина од шумите; четинарите се зголемуваат како последица на пошумувањето. Смреките и зимзелените дрвја доминираат во високите планини, додека боровите се наоѓаат на песоклива почва. Постојат многу видови на папрати, цвеќиња, габи и мов. Диви животни, кои се сретнуваат се елени, диви свињи, муфлони, лисици, јазовци, зајаци и други животни.<ref>{{наведена книга| last=Bekker |first=Henk |title=Adventure Guide Germany |year=2005 |publisher=Hunter |isbn =9781588435033 |page=14}}</ref> [[Список на национални паркови во Германија|Национални паркови во Германија]] се [[национални паркови на Ваденското Море|националните паркови на Ваденското Море]], [[Национален парк Јазмунд]], [[Национален парк Западнопомерански лагуни]], [[Национален парк Мириц]], [[Национален парк Долна долина на Одра]], [[Национален парк Харц]], [[Национален парк Саксонска Швајцарија]] и [[Национален парк Баварска Шума]]. Во Германија работат преку 400 регистрирани зоолошки градини и животински паркови, што се верува дека е најголема бројка во една држава.<ref>{{Наведена мрежна страница|title= Зоо факти|url= http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|publisher= Зоолошки градини и аквариуми во Америка|accessdate= 16 април 2011|archive-date= 2003-10-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|url-status= dead}}</ref> Познатата [[Берлинска зоолошка градина]] е најстарата зоолошка градина во Германија и претставува најсеопфатната збирка на видовите во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|title=Der Zoologische Garten Berlin|publisher=Zoo Berlin|accessdate=19 март 2011|language=германски|archive-date=2011-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430015152/http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|url-status=dead}}</ref> == Политички систем == {{Главна|Политика на Германија}} [[Податотека:2017-04-26 Frank-Walter-Steinmeier 0447.JPG|мини|лево|150п|[[Франц-Валтер Штајнмајер]], претседател на Германија]] [[Податотека:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|мини|десно|300п|[[Рајхстаг]]от во Берлин е седиштето на [[Бундестаг|германскиот парламент]].]] Германија е [[Сојузна република|сојузна]], [[Парламентарен систем|парламентарна]], [[Посредна демократија|посредна демократска]] република. Германскиот политички систем функционира по рамка донесена во уставниот документ од 1949 година, познат како [[Основен закон за Сојузна Република Германија]] (''Grundgesetz''). Генерално, измените бараат двотретинско мнозинство на обата дома од парламентот; основните принципи на Уставот, како што е изнесено во членовите се гарантирање на човечкото достоинство, поделба на власта, сојузна структура и владеење на правото, кои како такви се трајни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf|title= Основен закон за Сојузна Република Германија|date=октомври 2010|work=Deutscher Bundestag|publisher=Btg-bestellservice|accessdate=14 април 2011}}</ref> [[Претседател на Германија|Претседателот]] е на чело на државата и главно има претставнички одговорности и овластувања. Него го бира [[Сојузно собрание (Германија)|Сојузното собрание]] (''Bundesversammlung''), институција составено од членови на [[Бундестаг]]от и на еднаков број на покраински делегати. Втората по важност функција во германската [[протоколарна хиерархија]] е [[Претседател на Бундестаг|претседателот на Бундестагот]] (''Bundestagspräsident''), кој е избран од Бундестагот и одговорен за надгледување на дневните заседанија на парламентот. Третата функција и шеф на владата е [[Канцелар на Германија|канцеларот]], кој е назначен од сојузниот претседател откако бил избран од Бундестагот.<ref name="state"/> Канцеларот, моментално [[Ангела Меркел]], е на чело на владата и на [[Извршна власт|извршната власт]], слично на улогата на премиерот во другите парламентарни демократии. Сојузната [[законодавна власт]] е доверена на парламентот, кој се состои од [[Бундестаг]]от („Сојузно собрание“) и [[Бундесрат]]от („Сојузен совет“), кои заедно го создаваат законодавното тело. Бундестагот се бира на директни избори, по пропорционален модел.<ref name="CIA"/> Членовите на Бундесратот ги претставуваат владите на шеснаесетте сојузни покраини и се членови на покраинските владини состави.<ref name="state"/> [[Податотека:Schwerin Palace Park Garden Mecklenburg Germany Schweriner Schloss Garten BUGA 2009.jpg|мини|[[Шверински замок]], парламентот на [[Мекленбург-Западна Померанија]]]] Од 1949 година, во партискиот систем на Германија доминира [[Христијанска демократска унија (Германија)|Христијанската демократска унија]] и [[Социјалдемократска партија на Германија]], па така досега сите канцелари биле членови на овие партии. Меѓутоа, помалата либерално [[Слободна демократска партија (Германија)|Слободна демократска партија]] (која има членови во Бундестагот од 1949 г.) и [[Сојуз 90/Зелени]] (која првпат обезбедила места во парламентот во 1983 г.) исто така имаат значајни улоги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://countrystudies.us/germany/159.htm|title= Христијанска демократска унија/Христијанска социјална унија|publisher=Библиотека на Конгресот (САД)|accessdate=26 март 2011}}</ref> Германија има [[Континентално право|граѓански правен систем]] заснован на [[Римско граѓанско право|римското право]] со одредени упати од [[Раногерманско право|германското право]]. ''[[Сојузен уставен суд на Германија|Bundesverfassungsgericht]]'' (Сојузен уставен суд) е германски Врховен суд одговорен за уставни прашања, со моќ на уставна контрола.<ref name="state"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |title= Сојузен уставен суд |publisher= Bundesverfassungsgericht |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-04-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110429005142/http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |url-status= dead }}</ref> Германскиот систем на врховни судови, наречен ''Oberste Gerichtshöfe des Bundes'', е специјализиран: за граѓански и кривични дела, највисокиот суд на жалби е [[Врховен суд на Германија|Врховниот суд]], а за други прашања, надлежни се судовите [[Сојузен суд за труд на Германија|Сојузен суд за труд]], [[Сојузен социјален суд на Германија|Сојузен социјален суд]], [[Сојузен финансиски суд на Германија|Сојузен финансиски суд]] и [[Сојузен административен суд на Германија|Сојузен административен суд]]. ''[[Völkerstrafgesetzbuch]]'' ги регулира последиците од [[злосторства против човештвото]], [[геноцид]] и [[воени злосторства]] и им дава на германските судови [[универзална јурисдикција]] во некои околности.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bundesrecht.juris.de/vstgb/BJNR225410002.html#BJNR225410002BJNG000200000 |title=Völkerstrafgesetz Teil 1 Allgemeine Regelungen |publisher= Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011|language=германски}}</ref> Кривичните и граѓанските дела се кодифицирани на национално ниво во ''[[Кривичен законик|Strafgesetzbuch]]'' и ''[[Граѓански законик|Bürgerliches Gesetzbuch]]'' соодветно. Германскиот казнен систем е насочен кон рехабилитација на криминалците и заштита на општата јавност.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html|title=§ 2 Strafvollzugsgesetz |publisher=Bundesministerium der Justiz|accessdate=26 март 2011|language= германски}}</ref> Освен за ситни злосторства, кои се судат пред еден професионален судија и сериозните политички дела, сите обвиненија се судат пред мешан состав на судии-поротници, кои седат на страна заедно со професионалните судии.<ref>{{наведена книга | title= Кривична правда во Германија| first= Јерг-Мартин|last= Јеле| author2= [[Сојузно министерство за правда (Германија)|Германско сојузно министерство за правда]] | publisher= Forum-Verlag | year= 2009 | page= 23 | isbn= 9783936999518 | url= http://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 | ref= {{harvid|Jehle|BMJ|2009}}}}</ref><ref>{{наведено списание | title= Судии-поротници во германските кривични судови| page=141 | first1 = Герхард| last1= Каспер| first2= Ханс| last2= Цајзел | journal= Journal of Legal Studies | volume= 1 | issue= 1 | date= јануари 1972 | jstor= 724014 }}</ref> === Административна поделба === {{Главна|Покраини во Германија}} Германија се состои од [[Покраини во Германија|шеснаесет покраини]], кои на германски се нарекуваат ''Länder''.<ref>Поединечно може да се нарекуваат или ''Land'' [покраина], ''Freistaat'' [слободна покраина] или ''Freie (und) Hansestadt'' [слободен (и) ханзеатски град].<br />{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|title= Сојузни покраини|publisher= [[Бундесрат на Германија]]|work= www.bundesrat.de|accessdate= 17 July 2011|archive-date= 2013-09-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|url-status= dead}} <br />{{Наведена мрежна страница|url = http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Infoservice/Terminologie/Bundeslaender/Uebersicht_node.html|title = Official denomination of federated states|work = www.auswaertiges-amt.de|publisher = [[Сојузни министерство за надворешни работи (Германија)|Сојузно министерство за надворешни работи]]|language = германски|format = PDF; download file „Englisch“|accessdate = 22 октомври 2011}}</ref> Секоја покраина има сопствен покраински устав<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp|title=Пример за покраински устав: „Устав на Покраината Северна Рајна-Вестфалија“|publisher=[[Ландтаг на Северна Рајна-Вестфалија|Ландтаг (покраинско собрание) на Северна Рајна-Вестфалија]]|accessdate=17 јули 2011|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117011619/http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp}}</ref> и се во голема мерка автономни во поглед на нивната внатрешна организација. Поради разликите во големина и население понатамошната [[Покраини во Германија|административна поделба на овие покраини]] се разликува, особено помеѓу [[град-држава|градовите-покраини]] (''Stadtstaaten'') и покраините со поголеми територии (''Flächenländer''). За регионални административни цели, пет покраини (Баден-Виртемберг, Баварија, Хесен, Северна Рајна-Вестфалија и Саксонија), имаат воведено вкупно 22 [[Административно подрачје (Германија)|административни окрузи]] (''Regierungsbezirke''). До 2009 година, Германија била поделба на 403 [[Окрузи во Германија|окрузи]] (''Kreise'') на општински ниво, кои се состојат од 301 [[Список на рурални окрузи во Германија|рурален округ]] и 102 [[Урбани окрузи во Германија|урбани окрузи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell,property=file.xls|title= Kreisfreie Städte und Landkreise nach Fläche und Bevölkerung 31.12.2009|format= XLS|year= 2010|publisher= [[Statistisches Bundesamt]] Deutschland|language= германски|accessdate= 26 септември 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428135732/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell%2Cproperty%3Dfile.xls}}</ref> {{Германски сојузни покраини|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| [[Покраини во Германија|Покраина]] !! style="width:85px;"| Главен град !! style="width:85px;"| Површина (км²)!! style="width:85px;"| Население |- | [[Баден-Виртемберг]] || [[Штутгарт]] || style="text-align:right"|35.752|| style="text-align:right"|10.717.000 |- | [[Баварија]] || [[Минхен]] || style="text-align:right"|70.549|| style="text-align:right"|12.444.000 |- | [[Берлин]] || [[Берлин]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3.400.000 |- | [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || style="text-align:right"|29.477|| style="text-align:right"|2.568.000 |- | [[Бремен (покраина)|Бремен]] || [[Бремен]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|663.000 |- | [[Долна Саксонија]] || [[Хановер]] || style="text-align:right"|47.618|| style="text-align:right"|8.001.000 |- | [[Мекленбург-Западна Померанија]] || [[Шверин]] || style="text-align:right"|23.174|| style="text-align:right"| 1.720.000 |- | [[Рајнска област-Пфалц]] || [[Мајнц]] || style="text-align:right"|19.847|| style="text-align:right"|4.061.000 |- | [[Саксонија]] || [[Дрезден]] || style="text-align:right"|18.416|| style="text-align:right"|4.296.000 |- | [[Саксонија-Анхалт]] || [[Магдебург]] || style="text-align:right"|20.445|| style="text-align:right"|2.494.000 |- | [[Сар]] || [[Сарбрикен]] || style="text-align:right"|2.569|| style="text-align:right"|1.056.000 |- | [[Северна Рајна-Вестфалија]] || [[Диселдорф]] || style="text-align:right"|34.043|| style="text-align:right"| 18.075.000 |- | [[Тирингија]] || [[Ерфурт]] || style="text-align:right"|16.172|| style="text-align:right"|2.355.000 |- | [[Хамбург]] || [[Хамбург]] ||style="text-align:right"|755|| style="text-align:right"|1.735.000 |- | [[Хесен]] || [[Висбаден]] || style="text-align:right"|21.115|| style="text-align:right"|6.098.000 |- | [[Шлезвиг-Холштајн]] || [[Кил]] || style="text-align:right"|15.763|| style="text-align:right"|2.829.000 |} |} Пред [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]] во 1990, [[Сојузна Република Германија|Западна Германија]] се содржела од 10 покраини, додека во [[1952]] [[ГДР|Источна Германија]] ја реорганизирала својата територија на 15 административни области. По обединувањето на Германија на [[3 октомври]] [[1990]], 14 од овие области биле сместени во 5 покраини — Мекленбург-Западна Померанија, Бранденбург, Саксонија-Анхалт, Тирингија и Саксонија како што постоеле до 1952. Поранешната област Берлин (источен) била комбинирана со [[Западен Берлин]] и ја оформиле новата покраина Берлин. === Меѓународни односи === {{Главна|Надворешна политика на Германија}} [[Податотека:33rdG8Leaders.jpg|thumb|300п|Канцеларката [[Ангела Меркел]] како домаќин на самитот на [[Г8]] во [[Хајлигендам]]]] Германија има мрежа од 229 дипломатски мисии во странство и одржува односи со повеќе од 190 држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html|title= Германски мисии |publisher= Германско министерство за надворешни работи |accessdate=26 март 2011}}</ref> До 2011 била најголем придонесувач во буџетот на Европската Унија (обезбедува 20%<ref>{{Наведена мрежна страница | url= http://ec.europa.eu/budget/figures/2011/2011_en.cfm | title= ЕУ-буџет 2011 во бројки |publisher= [[Европска Комисија]] |accessdate=6 мај 2011}}</ref> и трет најголем придонесувач во буџетот на ОН (обезбедува 8%).<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 | title= Буџетот на ОН за 2011 година |publisher= ОН Комитет за придонеси |accessdate=6 мај 2011}}</ref> Германија е членка на НАТО, Организацијата за економска соработка и развој (OECD), Г8, Г20, Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд (ММФ). Одигрува водечка улога во Европската Унија од нејзиното основање и одржува силен сојуз со Франција од крајот на Втората светска војна. Германија се обидува да го унапреди создавањето на пообединет европски политички, одбранбен и безбедносен апарат.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |title= Објава од француско-германскиот одбранбен и безбедносен совет |publisher= Француска амбасада |date= 13 мај 2004 |accessdate= 19 март 2011 |archive-date= 2014-03-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{наведени вести | url=http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html | title = Водачот на Европа? | author = Фрид, Џон К. | newspaper = The New York Times | date = 4 април 2008 | accessdate= 28 март 2011 }}</ref> Политиката на развој на Сојузната Република Германија е независна областа на германската надворешна политика. Таа е формулиран од сојузното министерство за економска соработка и развој (BMZ) и спроведувана од организации, кои ја спроведуваат. Германската влада ја гледа политиката на развој како заедничка одговорност на меѓународната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmz.de/en/index.html|title=Цели на германската развојна политика|publisher=Сојузно министерство за економска соработка и развој|date=10 април 2008|accessdate=26 март 2011|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html|url-status=dead}}</ref> Таа е трет најголем светски дарител по САД и Франција.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf |title=Net Official Development Assistance 2009 |publisher=OECD |accessdate=26 март 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |title = Говор од канцеларот Ангела Меркеле во Генералното собрание на Обединетите нации |work = Die Bundesregierung |date = 21 септември 2010 |accessdate = 18 март 2011 |archive-date = 2011-04-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110402191910/http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |url-status = dead }}</ref> Во текот на Студената војна, поделбата на Германија со [[Железна завеса|железната завеса]] ја направи симбол на тензиите на Истокот и Западот и политичко борбено поле во Европа. Меѓутоа, Ostpolitik на Вили Брант била клучен фактор во попуштањето во 1970-тите.<ref>{{наведено списание |last=Харисон |first=Хоуп |url=http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |publisher=Германски историски институт |journal=Bulletin Supplement |volume=1 |year=2004 |title=American détente and German ostpolitik, 1969–1972 |accessdate=26 март 2011 |archive-date=2012-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |url-status=dead }}</ref> Во 1999, владата на канцеларот [[Герхард Шредер]] дефинирала нова основа на германската надворешна политика со земање дел до одлуките на НАТО околу [[Косовска војна|Косовската војна]] и со испраќањето германски војници во борба првпат по Втората светска војна.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |title= Новото лице на Германија надвор |work=[[Deutsche Welle]] |date=14 октомври 2005 |accessdate=26 март 2011}}</ref> Владите на Германија и САД се блиску политички сојузници.<ref name="state">{{Наведена мрежна страница |url= http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Германија|publisher= Американски Стејт департмент |date=10 ноември 2010|accessdate=26 март 2011}}</ref> [[Маршалов план|Маршаловиот план]] и силните културни врски изградиле силен сојуз помеѓу двете земји, иако противењето на Шредер на [[Втора Заливска војна|Ирачката војна]] предложила крај на атлантицизмот и релативно заладување на германско-американските односи.<ref>{{наведени вести |url = http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |title = Подготвени за прегретка од Буш? |newspaper = [[The Economist]] |date =6 јули 2006 |accessdate= 19 март 2011}}</ref> Исто така, двете земји се економски меѓузависни: 8,8% од германскиот извоз е врзан за Америка и 6,6‘ од германскиот увоз потекнува од САД.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |title= Економски односи САД-Германија |publisher= Американска амбасада во Берлин |date= мај 2006 |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-05-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |url-status= dead }}</ref> === Војска === {{Главна|Bundeswehr}} [[Податотека:Eurofighter 9803.ogg|десно|300п|thumb|left|thumbtime=32|[[Јурофајтер тајфун]] е дел од [[Луфтвафе]].]] Германската војска, ''[[Bundeswehr]]'', е организирана во деловите ''[[Германска армија|Heer]]'' („армија“), ''[[Германска морнарица|Marine]]'' („морнарица“), ''[[Луфтвафе|Luftwaffe]]'' („воздушни сили“), [[Централни медицински услуги на Бундесвер|''Zentraler Sanitätsdienst'']] („централни медицински услуги“) и ''[[Streitkräftebasis]]'' („заедничка поддршка“). До 2005, воените трошоци биле на околу 1,5% од БДП на државата, со што го добива 99. место од сите држави;<ref name="CIA"/> апсолутно, германските воени трошоци се осми по ред во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/factsheet2010|title= Извештај на СИПРИ за податоците на воените трошоци 2010 |accessdate= 7 мај 2011 |date=11 април 2011 | publisher= Меѓународен истражувачки институт за мир Стокхолм}}</ref> Во мирнодопски услови, Бундесвер е командувана од министерот за одбрана. Доколку Германија влезе во војна, што според уставот е дозволено единствено за одбранбени цели, Канцеларот станува врховен командант на ''Bundeswehr''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 март 2011 |language= германски}}</ref> До мај 2011, Бундесвер вработувал 188.000 професионални војници, 31.000 регрути помеѓу 18 и 25 години, кои служат најмалку шест месеци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ |title=Die Stärke der Streitkräfte |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Германската влада планира да го намали бројот на војници на 170.000 професионалци и 15.000 краткотрајни волонтери (''доброволна воена служба'').<ref name="bwzukunft">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title= Ausblick: Die Bundeswehr der Zukunft |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Резервистите се достапни на вооружените сили и учествуваат во одбранбени вежби и распоредувањата во странство, новиот концепт за резервите за силата и функции бил објавен во 2011.<ref name="bwzukunft"/> До април 2011, германската војска имала околу 6.900 војници сместени во странски земји како дел од меѓународните мировни сили, вклучувајќи 4.900 војници на Бундесвер во мисијата на НАТО, [[ИСАФ]] во Авганистан и [[Узбекистан]], 1.150 германски војници во [[Косово]] и 300 учесници во [[УНИФИЛ]] во Либан.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=/C1256EF4002AED30/W264VFT2439INFODE/content.jsp |title=Einsatzzahlen – Die Stärke der deutschen Einsatzkontingente |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429090345/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=%2FC1256EF4002AED30%2FW264VFT2439INFODE%2Fcontent.jsp |url-status=dead }}</ref> До 2011, воената служба била задолжителна за мажи на возраст од 18 години и служеле шестмесечен воен рок; доколку одбијат да служат можат да се одлучат за ''[[Zivildienst]]'' (граѓанска служба) во еднаков период или шестгодишна посветеност на (доброволно) служби за итни случаи, како што е доброволната противпожарна бригада или Црвениот крст. На 1 јули 2011, регрутацијата била службено суспендирана и заменета со доброволна служба.<ref>{{наведени вести |title= Германија ја укинува задолжителната воена служба |author= Коноли, Кејт |url= http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |newspaper =The Guardian |location =Обединето Кралство |date= 22 ноември 2010 |accessdate=7 април 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |title = Без наредби за регрутација во Германија, но што ќе дојде на нивно место? |author = Пајд, Хелен |url= http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |newspaper =The Guardian |location = Обединето Кралство |date =16 март 2011 |accessdate=7 април 2011}}</ref> Од 2001 жените може да служат во сите функции на војската без ограничување, но тие не биле предмет на регрутација. Во моментов има околу 17.500 жени на активна служба и голем број на женски резервисти.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/FcwxEoUgDAXAE0l6O0_x1YZ5QMSMEp2In-urs_3STC_FXzKqHIqdRpqi9KG50BK7qxpL3Qy8VHbZbk07MqtbDDerF_WJzYdGv286DbmAJj26iLgynaUMD6qutPs!/ |title=Frauen in der Bundeswehr |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски}}</ref> == Стопанство == {{Главна|Економија на Германија}} [[Податотека:S-Klasse W221.jpg|thumb|лево|200п|[[Мерцедес Бенц]]. Германија бил водечки светски извозник на добра од 2003 до 2008.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2010/02/20/business/economy/20charts.html | work=The New York Times | title= Промена во силата на извозот |first= Флојд |last= Норис|date=20 февруари 2010 |accessdate=27 март 2011}}</ref>]] [[Податотека:Frankfurt Am Main-Stadtansicht von der Deutschherrnbruecke am fruehen Abend-20110808.jpg|мини|десно|300п|[[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]] претставува финансиски центар на Германија]] [[Податотека:Germany Product Export Treemap.jpg |thumb|десно|300п|Германскиот извоз (2009) по производствена категорија. МИТ/Харвард<ref>http://macroconnections.media.mit.edu/featured/economic-complexity-observatory/{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Германија има [[социјална пазарна економија]] со висококвалификувана работна сила, голем капитал, ниско ниво на корупција,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |title= Табела на CPI 2009 |publisher= Transparency International |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2012-04-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422020642/http://transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |url-status= dead }}</ref> и високо ниво на иновација.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |title=Предноста на иновациите во производството: Како САД може да ја поврати предноста |date=март 2009 |accessdate=19 март 2011 |publisher=Boston Consulting Group |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520154532/http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |url-status=dead }}</ref> Таа е најголема национална економија во Европа, [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема по номинален БДП]] во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |work= Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title= Бруто-домашен производ (2009) |date= 27 септември 2010 |publisher= Светска банка |accessdate= 1 јануари 2011 }}<br />[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Список - БДП (службен курс)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, CIA World Factbook</ref> и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема по ПКМ]]<ref name=wbpdf>{{Наведена мрежна страница |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf |work=Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title=Бруто-домашен производ (2009) |date=27 септември 2010 |publisher=Светска банка |accessdate=5 октомври 2010 }}<br /> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Список - БДП (курс ПКМ)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}, CIA World Factbook</ref> во 2009. Услужниот сектор придонесува со околу 71% од вкупниот БДП, индустријата 28% и земјоделството 0,9%.<ref name="CIA"/> Просечната национална стапка на невработеност во 2010 била околу 7,5%.<ref name="CIA"/> Првите проценки укажуваат 3,6% пораст на прилагодениот БДП за 2010, по падот од 4,7% во 2009.<ref>{{наведена изјава за печат |title = Германската економија доживеа рекорден пораст во 2010 |url = http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |publisher = Германски мисии во САД |date = 12 јануари 2011 |accessdate = 27 март 2011 }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |date=2011-11-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-01 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |url-status=dead }}</ref> ''Табела 1: Годишни реални стапки на растеж на БДП во Германија (1990-2013)''<ref>[http://ec.europa.eu/eurostat Eurostat (пристапено на 20.9.2017)]</ref> {| class="wikitable" |- ! !! 1999-2007 !! 2008-2013 !! 1990-2013 |- | ЕУ || 2,5% || -0,1% || 1,7% |- | Германија || 1,7% || 0,7% || 1,3% |} Германија е еден од основачите на ЕУ, Г8 и Г20 и била најголем светски извозник од 2003 до 2008. Во 2009 останала [[Список на држави по извоз|втора најголема извозник]] и трет најголем увозник на добра. Поголемиот дел од извозот на земјата е во областа на инженерството, особено машинската индустрија, автомобили, хемиски добра и метали.<ref name="CIA"/> Германија е водечки производител на турбини на ветер и технологија за сончева енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210163253/http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archivedate=2006-12-10 |title=Енергија од ветер |publisher=Сојузно министерство за економија и технологија |accessdate=27 март 2011 |url-status=live }}</ref> Годишни саеми и конгреси се одржуваат во градови низ Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Статистика за европски саеми 2008|publisher=AUMA Ausstellungs- und Messe-Ausschuss der Deutschen Wirtschaft e.V.|page=12|author=UFI, the Global Association of the Exhibition Industry|year=2008|url=http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|accessdate=24 септември 2011|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173443/http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Германија е застапник за поблиска европска економска и политичка интеграција. Нејзините трговски политики сè повеќе се утврдени со договори меѓу земјите членки на Европската Унија и законодавството на ЕУ. Германија ја вовела заедничката европска валута, еврото, на 1 јануари 2002.<ref name=euroc>{{Наведени вести |title= Германија ѝ кажаат збогум на марката, симболот на силата и обединувањето |newspaper=The New York Times |accessdate=18 март 2011 |url = http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |first= Едмунд Л. |last =Ендрјус |date=1 јануари 2002}}</ref><ref>{{наведени вести |title= На 1 јануари стигнува еврото |newspaper=[[St. Petersburg Times]] |first= Сузан |last = Тејлор Мартин |date=28 декември 1998 |page=National, 1.A }}</ref> Нејзината монетарна политика е поставена од страна на [[Европска централна банка|Европската централна банка]]. Две декади по [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]], [[Животен стандард|животниот стандард]] и приходите по глава на жител остануваат значително повисоки во покраините на поранешна Западна Германија, отколку во Истокот.<ref>{{наведени вести |author= Берг С.; Винтер С.; Васерман А. |date=5 септември 2005 |url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,373639,00.html |title= Цената на пропаднатото обединување |newspaper=Spiegel Online |accessdate=28 ноември 2006}}</ref> Модернизацијата и интеграцијата на источната германска економија и долгорочен процес, кој треба да трае до 2019 година, со годишни трансфери од западот кон истокот околу 80 милијарди долари.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title= In East Germany, a Decline as Stark as a Wall | first=Nicholas |last=Kulish |date=19 јуни 2009 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Во јануари 2009 германската влада одобрила економски стимулативен план од 50 милијарди евра за заштита на неколку сектори од криза и последователен пораст на стапките на невработеност.<ref>{{Наведени вести| url= http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan| title= Германија се согласи на стимулативен план од 50 милијарди евра | work= France 24| date=6 јануари 2009| accessdate=27 март 2011}}</ref> На светскиот список на 500 најголеми компании, кои котираат на берзата, распоредени по приход во 2010, [[Fortune Global 500]], 37 имаат седиште во Германија. 30 компании основани во Германија се вклучени во [[DAX]], германскиот берзански индекс. Добро познати светски марки се [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[SAP AG|SAP]], [[Siemens]], [[Volkswagen]], [[Adidas]], [[Audi]], [[Allianz]], [[Porsche]] и [[Nivea]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |title= 100 врвни марки 2010 |publisher= Interbrand |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2011-02-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110212184731/http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |url-status= dead }}</ref> Германија е позната по нејзините специјализирани мали и средни претпријатија. Околу 1.000 од овие компании се водачи на глобалниот пазар во нивниот сегмент и се означени како скриени прваци.<ref>{{наведени вести |author= Гевин, Мајк |date=23 септември 2010 |url=http://www.businessweek.com/news/2010-09-23/germany-has-1-000-market-leading-companies-manager-magazin-says.html |title= Германија има 1.000 пазарно водечки компании, вели магазинот Менаџер |newspaper=Businessweek |location = Њујорк |accessdate=27 март 2011}}</ref> Списокот ги вклучува најголеми компании по обртот во 2009. Не се рангирани најголемата банка и најголемата осигурителна компанија во 2007: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Место<ref>{{наведени вести |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |title=Global 500: Држави - Германија |work=Forbes |date=26 јули 2010 |accessdate=27 март 2011}}</ref>|| style="text-align:center;"| Име|| style="text-align:center;"| Седишта|| style="text-align:center;"| Приход<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Профит<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Вработени<br />(Свет) |- | 1 || style="text-align:left;"| [[Volkswagen AG]]|| style="text-align:left;" | [[Волфсбург]] || 108,897 || 4,120 || 329.305 |- | 2 || style="text-align:left;"| [[Daimler AG]] || style="text-align:left;"| [[Штутгарт]] || 99,399 || 3,985 || 272.382 |- | 3 || style="text-align:left;"| [[Siemens AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]]/[[Берлин]] || 72,488 || 3.806 || 398.200 |- | 4 || style="text-align:left;"| [[E.ON|E.ON AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 68,731 || 7,204 || 87,815 |- | 5 || style="text-align:left;"| [[Metro AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 64,337 || 825 || 242.378 |- | 6 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Post AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 63,512 || 1,389 || 475.100 |- | 7 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Telekom AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 62,516 || 569 || 241.426 |- | 8 || style="text-align:left;"| [[BASF|BASF SE]]|| style="text-align:left;" | [[Лудвигсхафен на Рајна|Лудвигсхафен]]|| 57,951 || 4,065 || 95.175 |- | 9 || style="text-align:left;"| [[BMW AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]] || 56,018 || 3,126 || 107.539 |- | 10 || style="text-align:left;"| [[ThyssenKrupp AG]]|| style="text-align:left;" | [[Есен (град)|Есен]]/[[Дисбург]] || 51,723 || 2,102 || 191.350 |} == Инфраструктура == {{Главна|Сообраќај во Германија|Енергија во Германија}} [[Податотека:ICE 3M KRM.jpg|thumb|лево|200п||Возот [[ICE 3]]]] [[Податотека:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|300px|Атомската централа ''Grafenrheinfeld'']] Со нејзината средишна положба во Европа, Германија е сообраќаен центар. Ова се однесува на нејзината густа и современа сообраќајна мрежа. Мрежата на автопатишта ([[Autobahn]]) се наоѓа на третото место во светот по должина.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title = Autobahn-Temporegelung |publisher = [[ADAC]] |date = јуни 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |date=2015-01-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title=архивски примерок |accessdate=2022-10-28 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |url-status=bot: unknown }}</ref> Германија има основано полицентрична мрежа на брзи возови. Мрежата на [[InterCityExpress]] или ''ICE'' на [[Германски железници|Deutsche Bahn]] ги опслужува главните германски градови, како и одредишта во соседните држави со брзини над 300 км/ч.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809140315/http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archivedate=2007-08-09 |title=Geschäftsbericht 2006 |publisher=[[Deutsche Bahn]] |accessdate=27 март 2011 |language=германски |url-status=live }}</ref> Најголеми германски аеродроми се [[Аеродром Франкфурт|франкфуртскиот]] и [[Аеродром Минхен|аеродромот во Минхен]], двата седишта на [[Lufthansa]]. Други поголеми аеродроми се [[Аеродром Берлин Шенефелд|Берлин Шенефелд]], [[Аеродром Хамбург|Хамбург]], [[Аеродром Келн/Бон|Келн/Бон]] и [[Аеродром Лајпциг/Хале|Лајпциг/Хале]]. Обата аеродрома во Берлин ќе бидат споени во еден на место во близина на Берлин Шенефелд, кој ќе стане [[аеродром Берлин Бранденбург]] во 2012.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm|title=Аеродроми во Германија|publisher=Air Broker Center International|accessdate=16 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064115/http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm}}</ref> До 2008, Германија била шестиот најголем потрошувач на енергија во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=GM| title = Преглед/Податоци: Германија|date =30 јуни 2010| publisher= САД енергетски информации| accessdate= 19 април 2011}}</ref> и 60% од нејзината примарна енергија била увезувана.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Увоз на енергија, нето (% од користење на енергија) |url= http://data.worldbank.org/indicator/EG.IMP.CONS.ZS |publisher= Светска банка |accessdate=18 април 2011}}</ref> Политиката на владата промовира зачувување на енергија и користење [[обновлива енергија]]. [[Енергетска ефикасност|Енергетската ефикасност]] е подобрена од раните 1970-тите; целите на владата се да ги задоли потребите за енергија користејќи само обновлива енергија до 2050.<ref>{{наведени вести|title=* Животна средина * Обновлива енергија Германија планира замена до 100% обновлива енергија до 2050 |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jul/07/germany-renewable-energy-electricity|accessdate=18 април 2011|newspaper=The Guardian|date=7 јули 2010 |author= Reuters Berlin|location=UK}}</ref> Во 2010, извори на енергија биле: нафта (33,7%); јаглен, вклучувајќи лигнит (22,9%); природен гас (21,8%); јадрена енергија (10,8%); хидроенергија и енергија од ветер (1,5%) и други обновливи извори (7,9%).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|title=Primärenergieverbrauch nach Energieträgern|language=германски|publisher=Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie|date=декември 2010|accessdate=18 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427062607/http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|url-status=dead}}</ref> Во 2000, владата и [[Јадрена енергија во Германија|индустријата на јадрена енергија]] се согласија на фазно затворање на сите атомски централи до 2021.<ref>{{наведени вести |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4295389.stm |title= Германија се определи за зелена енергија |work=BBC News |date= 25 февруари 2005 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Германија е обврзана со [[Протокол Кјото|протоколот Кјото]] и неколку други договори да промовира [[биоразновидност]]а, стандарди за ниска емисија, рециклирање и употреба на обновлива енергија и да го поддржува одржливиот развој на глобално ниво.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title = Deutschland erfüllte 2008 seine Klimaschutzverpflichtung nach dem Kyoto-Protokoll |publisher = Umweltbundesamt |date = 1 февруари 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |date=2011-04-27 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-08 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Германската влада започна активности за намалување на емисиите и конечните емисии на јаглерод диоксид на државата се во опаѓање.<ref>{{наведени вести|url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|title= Германија - најзелена земја во светот|newspaper= The Times of India|location= Њу Делхи|date= 21 јуни 2008|accessdate= 26 март 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428105221/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|url-status= dead}}</ref> Сепак, емисијата на стаклени гасови било на највисоко ниво во ЕУ до 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.umweltbundesamt-daten-zur-umwelt.de/umweltdaten/public/document/downloadImage.do?ident=18198|title=Treibhausgas-Emissionen der Europäischen Union ...|language= германски |publisher=Umweltbundesamt|format=PDF|year=2009|accessdate=10 мај 2011}}</ref> == Наука и технологија == {{Главна|Наука и технологија во Германија}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F005116-0001, Lager Friedland, wartende Kriegsheimkehrer.jpg|мини|десно|300п|Враќање на германските научници од СССР, во февруари 1958&nbsp;г.]] Достигнувањата на Германија во науката се значајни и напорите за [[истражување и развој]] претставуваат составен дел од [[Економија на Германија|економијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= Сојузно министерство за образование и истраживање |url= http://www.bmbf.de/en/1869.php |title= Германските технолошки резултати |date= 11 јануари 2007 |accessdate= 21 август 2011 |archive-date= 2012-03-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120323205416/http://www.bmbf.de/en/1869.php |url-status= dead }}</ref> [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] била доделана на [[Список на нобелови лауреати по земја#Германија|103 германски лауреати]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://nobelprize.org/ |title= Нобелова награда|publisher=Nobelprize.org|accessdate=27 март 2011}}</ref> За време на XX век, Германија имала повеќе лауреати од која било друга нација, особено во науките, како што се ([[Нобелова награда за физика|физика]], [[Нобелова награда за хемија|хемија]] и [[Нобелова награда за медицина|физиологија или медицина]]).<ref>{{наведени вести|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|title=Наградите на Шведската академија|newspaper=ScienceNews|accessdate=1 октомври 2010|archive-date=2012-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929062910/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|url-status=dead}}</ref><ref>Нобелови награда поделени 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/sci.html по државјанство во моментот на наградата] и [http://www.idsia.ch/~juergen/scinat.html по држава на раѓање]. Од {{Наведена мрежна страница |author=[[Јирген Шмидхубер|Шмидхубер, Ј.]]|year=2010|url=http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html|title= Еволуција на доделувањата на нобеловите награди во XX век |accessdate=27 март 2011}}</ref> Работата на [[Алберт Ајнштајн]] и [[Макс Планк]] била од клучно значење за основање на современата [[физика]], која [[Вернер Хајзенберг]] и [[Макс Борн]] ја развиле понатаму.<ref>{{наведена книга |last=Робертс |first= Џ. М. |title= The New Penguin History of the World |publisher=Allen Lane |year =2002 |page =1014 |isbn= 9780713996111}}</ref> [[Вилхелм Конрад Рентген]] ги открил [[Рендгенски зраци|Х-зраците]] и бил првиот добитник на [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1901.<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5984670,00.html|title= Првата Нобелова награда|newspaper= Deutsche Welle|date=8 септември 2010|accessdate=27 март 2011}}</ref> Бројни [[математичар]]и биле родени во Германија, вклучувајќи ги [[Карл Фридрих Гаус]], [[Давид Хилберт]], [[Бернхард Риман]], [[Готфрид Лајбниц]], [[Карл Вајерштрас]], [[Херман Вајл]] и [[Феликс Клајн]]. Истражувачки институции во Германија се Друштвото Макс Планк, Асоцијацијата Хелмхолц и Друштвото Фраунхофер. Наградата Лајбниц се доделува на десет научници и академици секоја година. Со максимум од 2,5 милиони евра по награда; тоа е еден од највисоките износи за истражувачка награда во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080621091621/http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archivedate=2008-06-21|title=Награда Лајбниц|publisher=DFG|accessdate=27 март 2011|url-status=live}}</ref> Германија била дом на многу познати пронаоѓачи и инженери, како што се [[Јоханес Гутенберг]], кој е заслужен за пронаоѓањето на движечкото печатење во Европа; [[Ханс Гајгер]], пронаоѓачот на Гајгеровиот бројач и [[Конрад Цузе]], која го изградил првиот потполно автоматски дигитален компјутер.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Бјанки |first= Лујџи |title= Големи електромеханички компјутери |url=http://www.yorku.ca/lbianchi/sts3700b/lecture17a.html|publisher=York University|accessdate=17 април 2011}}</ref> Германските пронаоѓачи, инженери и индустријалци, како грофот [[Фердинанд фон Цепелин]], [[Ото Лилиентал]], [[Готлиб Дајмлер]], [[Рудолф Дизел]], [[Хуго Јункерс]] и [[Карл Бенц]] помогнале да се обликува современата автомобилска и воздушна технологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|title=Цепелин|publisher=U.S. Centennial of Flight Commission|accessdate=27 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501132157/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|url-status=dead}}</ref> Воздухопловниот инженер [[Вернер фон Браун]] ја развил првата ракета за вселената и подоцна бил истакнат член на [[НАСА]] и ракетата за Месечината Сатурн 5, која му го отворила патот на успехот во американската програма „Аполо“. Работата на [[Хајрих Рудолф Херц]] во областа на [[електромагнетно зрачење|елетромагнетното зрачење]] била клучна за развојот на современите телекомуникации.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.itu.int/aboutitu/HistoricalFigures.html|title= Историски бројки во телекомуникациите |publisher=International Telecommunication Union|date=14 јануари 2004 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Исто така, Германија е една од водечките земји во развојот и користењето на зелени технологии. Компаниите специјализирани во зелената технологија имаат проценет обрт од 200 милијарди евра. Особено експертизата во инженерството, науката и истражувањето на Германија е секогаш за почит. Водечки пазари во Германија за индустријата на зелена технологија се електричната енергија, одржлива подвижност, материјална ефикасност, енергетска ефикасност, управување со отпад и рециклирање, како и управување со водите.<ref>Roland Berger Strategy Consultants: ''Green Growth, Green Profit – How Green Transformation Boosts Business'' Palgrave Macmillan, New York 2010, ISBN 978-0-230-28543-9</ref> == Демографија == {{Главна|Демографија на Германија|Германци}} Со проценето население од 93 милиони во март 2024,<ref name=population>{{Наведена книга | title = Клучни бројки за Европа | publisher= Европска Унија | location = Белгија | page = 37 | url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-EI-11-001/EN/KS-EI-11-001-EN.PDF | doi = 10.2785/623 | isbn = 978-92-79-18441-3}}</ref> Германија е најнаселената држава во Европската Унија и се смета за [[Список на држави по население|17 најнаселена држава]] во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |title=Споредба на држави :: Население |publisher=CIA |accessdate=26 јуни 2011 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106143620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |url-status=dead }}</ref> Нејзината [[Список на држави по густина на населеност|густина на населеност]] изнесува 229,4 жители по километар квадратен. Целокупниот животен век во Германија е 80 години. Стапката на плодност од 1.6 деца по мајка или 8.4 раѓања на 1.000 жители во 2020, е една од најниските во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|title=Durchschnittliche Kinderzahl 2008 in den neuen Ländern angestiegen|author=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]]|language=германски|accessdate=28 март 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095132/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|archivedate=2010-12-29|url-status=live}}</ref> Од 1970-тите, стапките на смртност во Германија постојано ја надминува нејзината стапка на наталитет.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Модел на демографска транзиција | publisher=Barcelona Field Studies Centre |url = http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm | accessdate= 28 март 2011}}</ref> [[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро на Германија]] предвидува дека населението ќе се накачи на 100 милиони до 2060 (зависејќи од стапката на нето-миграцијата).<ref>{{наведена изјава за печат | publisher=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]] | date = 18 ноември 2009 | language = германски |title=Im Jahr 2060 wird jeder Siebente 80 Jahre oder älter sein| url= https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2009/11/PD09_435_12411.html;jsessionid=7247D871DEB96E4AE313EE55A45CEFC1.cae1 | accessdate= 6 април 2012 }}<br /> Детали за методологијата, детални табел се обезбедени од {{Наведена мрежна страница| url = http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| title = Bevölkerungsentwicklung in Deutschland bis 2060| date = 18 ноември 2009| publisher = [[Statistisches Bundesamt]]| language = германски| accessdate = 15 февруари 2011| archiveurl = https://web.archive.org/web/20101229190016/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| archivedate = 2010-12-29| url-status = live}}</ref> Германците сочинуваат 81% од населението на Германија. До 2010, околу седум милиони странски државјани биле регистрирани во Германија и 19% од жителите на државата биле со странско или делумно странско потекло (вклучувајќи ги и лицата, кои потекнуваат или делумно потекнуваат од етничките Германци — повратници), 96% од нив живееле во Западна Германија или Берлин.<ref>{{наведена книга| title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit:Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010| title= Population and employment: Population with migrant background – Results of the 2010 microcensus| url = https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund2010220107004.pdf?__blob=publicationFile| format = PDF| accessdate= 7 март 2012 | series = Fachserie 1 Reihe 2.2|date=14 јули 2010| publisher= Statistisches Bundesamt| language = германски| id = Artikelnummer: 2010220107004| pages = 6–8}}<br />[[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро]] ги дефинира лицата со доселеничко потекло, како сите луѓе кои мигрирале во денешната област на Сојузна Република Германија по 1949, дополнително сите странски државјани кои се родиле во Германија како германски државјани со најмалку еден родител, кој се доселил во Германија или е роден во Германија како странец.</ref> Фондот за население на Обединетите нации ја вбројува Германија со трет највисок број на странски доселеници во светот, околу 5% или 10 милиони од сите 191 милиони доселеници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/Migration2006.pdf |title= Меѓународна миграција 2006 |publisher= ОН департман за економски и социјални прашања |accessdate=18 март 2011}}</ref> Како последица на [[Имиграција во Германија|ограничувањата]] на поранешните германски закони за правото на азил и имиграцијата, бројот на баратели на азил или барањата за германско државјанство (главно од поранешниот Советски Сојуз) силно опаднале од 2000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|title=Германија|publisher=Focus-Migration|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501004432/http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|url-status=dead}}</ref> Во 2009, 20% од населението имало доселенички корени, највисоко од 1945.<ref>{{Наведени вести | title=20% од Германците имаат доселенички корени | newspaper=Burlington Free Press | page= 4A | date=15 јули 2010 }}</ref> Во 2008, најголема национална група била од Турција (2,5 милиони), следени од Италија (776.000) и Полска (687.000).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |title=Bevölkerung nach Migrationshintergrund |accessdate=28 март 2011 |publisher=Германско сојузно статистичко биро |language=германски |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095012/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |archivedate=2010-12-29 |url-status=live }}</ref> Околу 3 милиони „''Aussiedler''“ — етнички Германци, главно од Источна Европа и поранешен Советски Сојуз — се вратиле во Германија од 1987.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=201 |title= Неколку етнички Германци се враќаат во татковината |publisher=Migration Information Source |accessdate=28 март 2011}}</ref> Германија има голем број на големи [[Список на градови во Германија|градови]]. Најголема област е регионот [[Рајна-Рур]] (11,5 милиони во 2006, вклучувајќи го [[Диселдорф]] (главен град во [[Северна Рајна-Вестфалија]]), [[Келн]], [[Дортмунд]], [[Есен]], [[Дисбург]] и [[Бохум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf|title=Regionales Monitoring 2008 – Daten und Karten zu den Europäischen Metropolregionen (EMR) in Deutschland|publisher=Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung|page=10|language=германски|accessdate=11 јуни 2011|archive-date=2016-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729035026/http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf}}</ref>{{-}} {{Најголеми градови во Германија}} === Религија === {{Главна|Религија во Германија}} [[Податотека:500px photo (70560973).jpeg|thumb|300п|[[Келнска катедрала|Келнската катедрала]] на реката [[Рајна]] е дел од [[Светско наследство на УНЕСКО|светското културно наследство на УНЕСКО]]]] Христијанството е најголема религија во Германија, со околу 51,5 милиони приврзаници (62,8%) во 2008,<ref name="ekd">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html |title=EKD-Statistik: Christen in Deutschland 2007 |publisher=Evangelische Kirche in Deutschland |accessdate=28 март 2011 |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430195847/http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html }}</ref> од кои 30% се [[Римокатоличка црква|католици]] и 29,9% се [[Протестантство|протестанти]], припаѓајќи на [[Евангелистичка црква во Германија|Евангелистичката црква во Германија]] (EKD); додека останатите припаѓаат на помали вероисповести (секоја помалку од 0,5% од населението во Германија).<ref name="fowid">{{Наведена мрежна страница|url=http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|title=Konfessionen in Deutschland|language=германски|publisher=Fowid|date=9 септември 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201534/http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Протестантството повеќе е раширено на северот и југот, додека Римокатоличката црква има повеќе членови на југот и запад;<ref name="georgetown1"/> 1,6% од вкупното население во Германија се изјаснуваат како [[Православие|православни христијани]].<ref name="ekd"/> Втора најголема религија е [[ислам]]от со околу 3,8 до 4,3 милиони приврзаници (4,6% до 5,2%),<ref name="MLD"/> следени од [[Будизам|будизмот]] со 250.000 и јудаизмот со околу 200.000 приврзаници (0,3%); [[Хиндуизам|Хиндуизмот]] има околу 90.000 приврзаници (0,1%). Сите други религиозни заедници во Германија имаат помалку од 50.000 приврзаници.<ref>{{Наведена мрежна страница|language=германски|url=http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|title=Religionen in Deutschland: Mitgliederzahlen|publisher=Religionswissenschaftlicher Medien- und Informationsdienst|date=31 октомври 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2014-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528204944/http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|url-status=dead}}</ref> Од околу 4 милиони муслимани, најмногу се [[Сунити]] и [[Алевити]] од Турција, но има и мал број на [[Шиити]] и други правци.<ref name="MLD">{{Наведена книга | title = Muslimisches Leben in Deutschland | url = http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | format = PDF | accessdate = 28 март 2011 | date = јуни 2009 | publisher = Bundesamt für Migration und Flüchtlinge | language = германски | isbn = 978-3-9812115-1-1 | pages = 80, 97 | department = Chapter 2: Wie viele Muslime leben in Deutschland? | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430195028/http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | url-status = dead }}</ref> На германските муслимани, голем дел од нив со [[Турција|турско]] потекло, им недостига потполно признавање на државата на нивните религиозна заедница.<ref name="georgetown1"/> Германија ја има третата најголема [[Историја на Евреите во Германија|еврејска заедница]] во Европа (зад Франција и Велика Британија).<ref>{{наведени вести | author = Blake, Mariah | url = http://www.csmonitor.com/2006/1110/p25s02-woeu.html | title = In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance | newspaper = [[Christian Science Monitor]] | date = 10 ноември 2006 | accessdate= 28 март 2011}}</ref> Околу 50% од будистите во Германија се азиски доселеници.<ref>{{наведени вести |author=Schnabel, U. |date=15 март 2007 |url=http://www.zeit.de/2007/12/Buddhismus |title= Buddhismus Eine Religion ohne Gott |newspaper=[[Die Zeit]] |location =Hamburg |accessdate=19 март 2011 |language=германски}}</ref> Германците со ненаведена верска припадност претставуваат 34,1% од населението, особено во поранешната [[Германска Демократска Република|Источна Германија]] и големите метрополитенски области.<ref name="fowid"/> [[Повторно обединување на Германија|Повторното обединување во Германија]] во 1990 значајно го зголеми процентот на лица, кои немаат наведено религиозна определеност, наследство од државниот атеизам на Источна Германија, која била контролирана од Советскиот Сојуз. Членството во христијанските цркви се намалува во последните декади, делумно меѓу протестантите.<ref name="georgetown1"/> === Јазици === {{Главна|Јазици на Германија}} [[File:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus.jpg|thumb|Двојазичен знак на германски и [[Долнолужички јазик|долнолужички]] во градот [[Котбус]] (''Chóśebuz''), [[Бранденбург]]]] [[Германски јазик|Германскиот јазик]] е службен и најмногу говорен јазик во Германија.<ref name="Eurobarometer Languages"/> Тој е еден од 23. службени јазици во [[Европска Унија|Европската Унија]] и еден од трите работни јазици на [[Европска Комисија|Европската комисија]]. Признаени национални малцински јазици во Германија се [[Дански јазик|данскиот]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]]; тие се официјално заштитени од [[ECRML]]. Најмногу користени доселенички јазици се [[Турски јазик|турскиот]], [[Курдски јазик|курдскиот]], [[Полски јазик|полскиот]], [[Јужнословенски јазици|балканските јазици]] и [[Руски јазик|рускиот]]; 67% од германски граѓани изјавуваат дека се способни да комуницираат на најмалку еден странски јазик, а 27% на најмалку два јазици различни од нивниот мајчин.<ref name="Eurobarometer Languages">{{Наведена мрежна страница |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006 |url= http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf| accessdate= 28 март 2011}}<br />{{Наведена мрежна страница|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Стандардниот германски е [[Западногермански јазици|западногермански јазик]] и е тесно поврзан и групиран заедно со [[Англиски јазик|англискиот]], [[Долногермански јазик|долногерманскиот]], [[Холандски јазик|холандскиот]] и фризиските јазици. Во помала мера, исто така е поврзан со [[Источногермански јазици|источните]] (изумрени) и [[Северногермански јазици|северногерманските]]. Поголемиот дел од германскиот [[вокабулар]] е изведен од германската гранка на индоевропското јазично семејство.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Многу јазици, едно семејство. Јазици во Европската Унија |publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]] |year=2004 |url= http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Значаен број на зборови се изведени од латински и грчки, помала количина од француски и од неодамне од англиски (познат како ''Денглиш''). Германскиот јазик се пишува со помош на латиница. Германските дијалекти, традиционалните локални форми кои потекнуваат од германските племиња, се разликуваат од варијантите на стандардниот германски јазик по нивната лексика, фонологија и синтакса.<ref>{{наведени вести|title=Sprechen Sie Deutsch? |url=http://www.economist.com/node/15731354 |accessdate=16 април 2011 |newspaper=The Economist |date=18 март 2010}}</ref> === Образование === {{Главна|Образование во Германија}} [[Податотека:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|десно|300п|[[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] бил основан во 1386.]] Над 99% од Германците со возраст од 15 години или повеќе можат да читаат и пишуваат.<ref name="CIA"/> Меѓутоа, голем број на лица од вкупното население се функционално неписмени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |title=leo.- Level One Survey. Presseheft |last1=Grotlüschen |first1=Anke |last2=Riekmann |first2=Wibke |year=2011 |publisher=[[Хамбуршки универзитет]] |language=германски |accessdate=15 април 2011 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427030407/http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |url-status=dead }}</ref> Одговорноста за образовниот надзор во Германија првенствено се наоѓа во поединечните [[Покраини на Германија|сојузни покраини]]. Од 1960-тите, реформското движење се обидело да го обедини средното образование во ''Gesamtschule'' (сеопфатно училиште); неколку западногермански покраини подоцна го поедноставиле нивниот училиштен систем на две или три нивоа. Системот за образување наречен ''Duale Ausbildung'' („двојно образование“) им дозволува на учениците со стручна насока да учат во компанија, како и да посетуваат државно стручно училиште.<ref name="ED"/> Недоброволното предучилишно образование се обезбедува за сите деца помеѓу три и шест години, по што присуството на училиште е задолжително за сите, најмалку девет години. Основното образование обично трае четири години и јавните училиште не се групирани во оваа фаза на образованието.<ref name="ED">{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |title=Country profile: Germany |publisher=Library of Congress |date=април 2008 |accessdate=28 март 2011}}</ref> За разлика од тоа, средното образование се состои од три традиционални типови на улилишта насочени кон различно ниво на академска способност: ''Гимназијата'' ја запишуваат најталентираните деца и се подготвуваат за студии на универзитет; ''Realschule'' за просечните ученици и трае шест години; ''Hauptschule'' ги подготвува учениците за стручно образование.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |title= Образованиот систем во Германија |publisher= Cuesta College |date= 31 август 2002 |accessdate= 16 мај 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513042500/http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |url-status= dead }}</ref> Општ услов за влез на универзитет е ''[[Abitur]]'', квалификација обично заснована на континуирано оценување во текот на последните години на училиште и завршни испити; но, сепак постојат исклучоци, и барањата се разликуваат, различно во поглед на одредени покраини, универзитети и предмети. Универзитетите во Германија се меѓународно признати; во академското рангирање на светските универзитети за 2008, шест од врвните 100 универзитети во светот се од Германија, а 18 од нив се наоѓаат во првите 200 универзитети.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Топ 100 Светски универзитети |publisher=Academic Ranking of World Universities |url=http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822124509/http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archivedate=2008-08-22 |accessdate=28 март 2011 |url-status=live }}</ref> Речиси сите германски универзитети се јавни институции, со плаќање партиципација од 50 до 500 евра секој семестар за секој студент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|title=Школарините на универзитетите во Германија|publisher=StudyinEurope.eu|year=2009|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513095318/https://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|url-status=dead}}</ref> === Здравство === {{Главна|Здравство во Германија}} Германија го има најстариот систем за универзална здравствена заштита во светот, кој потекнува од социјалното законодавство на [[Ото фон Бизмарк]] во 1883.<ref>{{наведена книга|title=Системите за здравствена заштита во транзиција: Германија|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|accessdate=15 април 2011|year=2000|publisher=European Observatory on Health Care Systems|id=AMS 5012667 (DEU)|page=8|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|url-status=dead}}</ref> Моментално населението е покриено со прилично сеопфатен план за здравствено осигурување предвиден со статутот. Некои групи на луѓе (доживотни функционери, самовработени лица, вработени со високи доходи) може да излезат од планот и да преминат кон некое приватно друштво со склучување договор. Претходно, овие групи можеа исто така да изберат да бидат без осигурување, но оваа можност била повлечена во 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.krankenkassen.de/gesetzliche-krankenkassen/gesundheitsreform/Gesundheitsreform-zentrale-Punkte-Fragen/|title=Die Gesundheitsreform 2007: Was hat sich geändert?|publisher= Krankenkassen.de |accessdate=16 април 2012}}</ref> Според [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], германскиот систем за здравствена заштита бил финансиран 77% од владата и 23% од приватниот сектор во 2005.<ref name=health>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.who.int/whosis/database/core/core_select.cfm|title=Core Health Indicators |publisher= Светска здравствена заштита |accessdate=6 јуни 2011}}</ref> Во 2005, Германија потрошила 11% од нејзиниот БДП за здравствена заштита. Германија е рангирана на 20. место во светот по проценетиот животен век со 77 години за мажи и 82 години за жени и имала многу ниска стапка на смртност кај новороденчињата (4 на 1.000 живородени деца).<ref name=health/> До 2010, главна причина за смрт биле кардиоваскуларните болести, со 41%, следени од злоќудните тумори, со 26%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1|language=германски|title=2010: Herz-/Kreislauferkrankungen verursachen 41 % aller Todesfälle|publisher=Destatis.de|accessdate=6 април 2012|archive-date=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723221700/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1}}</ref> До 2008, околу 82.000 Германци биле заразени со ХИВ/СИДА, а 26.000 умреле од оваа болест (кумулативно од 1982).<ref name=cp>{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf| title = Профил на Германија| year = 2008| publisher= [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]| format = PDF| accessdate= 7 мај 2011}}<br /> Оваа статија може содржи текст од овој извор, кој е јавна сопственост.</ref> Според направено истражување во 2005 година, 27% од возрасните Германци биле пушачи.<ref name=cp/> == Култура == {{Главна|Култура во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Beethoven.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Hegel.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Grimm.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Metropolisposter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wir sind die Roboter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"| * [[Лудвиг ван Бетовен]]<br />* [[Хегел]]<br />* [[Браќа Грим|Браќата Грим]]<br />* [[Метрополис (филм)|Метрополис]]<br />* [[Kraftwerk]] |} Од нејзините корени, културата во Германија била обликувана од главните интелектуални и популарни струи во Европа, како религиозни, така и секуларни. Историја, Германија била нарекувана ''Das Land der Dichter und Denker'' („земјата на поети и мислители“).<ref>{{наведени вести|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 април 2006 |accessdate=28 март 2011}}</ref> Сојузните покраини се задолжени за културните институции. Постојат 24- субвенционирани театри, стотици симфониски оркестри, илјадници музеи и над 25.000 библиотеки низ цела Германија. Овие културни можности се користени од многумина: годишно има над 91 милион посети во германски музеи; 20 милиони одат секоја година во театар и опера; 3,6 милиони лица секој година ги слушаат симфониските оркестри.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |title=Unbelievable Multitude |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=28 март 2011 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204233339/http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |url-status=dead }}</ref> [[УНЕСКО]] има впишано 33 објекти како [[Светско наследство на УНЕСКО|светско природно и културно наследство]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worldheritagesite.org/countries/germany.html |title=Објекти на светското наследство во Германија |publisher=УНЕСКО|accessdate=3 октомври 2010}}</ref> Германија има воспоставено високо ниво на еднаквост на половите,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | title = Human Development Report 2010 Table 4 Gender Inequality Index | pages = 156–160 | publisher = United Nations Development Programme | accessdate = 20 април 2011 | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304124612/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | url-status = dead }}</ref> ги промовира правата на лицата со хендикеп и е правно и социјално толерантна кон хомосексуалците. Хомосексуалците можат правно да ги посвојат биолошките деца на нивните партнери, а граѓанските заедници се дозволени од 2001.<ref>{{наведени вести|url=http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|title=Германија ги проширува хомосексуалните права|publisher=News24|date=29 октомври 2004|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724005542/http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|url-status=dead}}</ref> Исто така, Германија го промени својот став кон доселениците; од средината на 1990-тите, владата и мнозинството Германци започнале да признаваат дека контролираната имиграција треба да се дозволи врз основа на определени стандарди.<ref>{{Наведена книга | first = Friedrich | last = Heckmann | title = The Integration of Immigrants in European Societies: national differences and trends of convergence| publisher=Lucius & Lucius | pages = 51 ff | year = 2003 | isbn = 978-3-8282-0181-1}}</ref> Германија била именувана како втора најценета нација во светот помеѓу 50 држави во 2010.<ref>{{Наведена изјава за печат | title = 2010 Anholt-GfK Roper Nation Brands Index | publisher = [[GfK]] | date = 12 октомври 2010 | url = http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html | accessdate = 28 март 2011 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-26 |archive-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016162033/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Глобалната анкета спроведена од британскиот јавен сервис [[BBC]], покажала дека за Германија се верува дека има најголемо позитивно влијание во светот во 2011.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | title = Views of US Continue to Improve in 2011 BBC Country Rating Poll | work = Worldpublicopinion.org | date = 7 март 2011 | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427045321/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | url-status = dead }}</ref> === Уметности === {{Главна|Германска уметност|Архитектура во Германија|Музика во Германија}} Бројни германски сликари стекнале меѓународен углед преку нивната работа во различни уметнички стилови. [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Матијас Гриневалд]] и [[Албрехт Дирер]] биле важни уметници на [[ренесанса]]та, [[Каспар Давид Фридрих]] на [[романтизмот]] и [[Макс Ернст]] на [[надреализмот]]. Архитектонските достигнувања од Германија ги вклучува каролиншките и отонските стилови, кои биле претходници на [[романска архитектура|романската]]. Подоцна, регионот станал место на [[Готска архитектура|готската]], [[Ренесансна архитектура|ренесансната]] и [[Барокна архитектура|барокната]] уметност. Германија била особено важна во раното движење на модернизмот, особено преку движењето [[Баухаус]], основано од [[Валтер Гропиус]]. [[Лудвиг Мис ван дер Рое]] станал еден од најпознатите архитекти во светот во втората половина на XX век. Тој ја осмислил стаклената фасада на облакодерите.<ref>{{наведена книга|year=2006|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|publisher=Oxford University Press|page=880|isbn=0-19-860678-8}}</ref> Германската музика вклучува дела на некои од најпознатите класични музички композитори во светот, вклучувајќи ги [[Лудвиг ван Бетовен]], [[Јохан Себастијан Бах]], [[Волфганг Амадеус Моцарт]], [[Јоханес Брамс]], [[Рихард Вагнер]] и [[Рихард Штраус]]. До 2008, Германија е четвртиот најголем музички пазар во светот<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5200389,00.html|title= Germany's flailing music industry seeks new talent|newspaper=Deutsche Welle|date=2 февруари 2010|accessdate=28 март 2011}}</ref> и има влијание врз популарната музика преку артистите, како што е [[Kraftwerk]], [[Alphaville (band)|Alphaville]], [[Boney M.]], [[Нена]], [[Нико]], [[Нина Хаген]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Die Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] и [[Пол ван Дајк]]. === Книжевност и филозофија === {{Главна|Германска книжевност|Германска филозофија}} [[Германска книжевност|Германската книжевност]] може да се проследи сè до средниот век и вклучува дела на писатели, како што се [[Валтер фон дер Фогервајде]] и [[Волфрам фон Ешенбах]]. Познати германски автори се [[Јохан Волфганг фон Гете]], [[Фридрих Шилер]], [[Готхолд Ефрајм Лесинг]] и [[Теодор Фонтан]]. Збирките на народните приказни објавени од [[Браќа Грим|Браќата Грим]] го прошириле германскиот фолклор на меѓународно ниво. Влијателни автори на XX век биле [[Герхарт Хауптман]], [[Томас Ман]], [[Херман Хесе]], [[Хајнрих Бел]] и [[Гинтер Грас]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=The Nobel Prize in Literature |publisher=Nobelprize.org |date=3 декември 1999 |author=Espmark, Kjell |accessdate= 28 март 2011}}</ref> Издавачите на германски јазик издаваат околу 700 милиони книги секоја година, со над 80.000 наслови, скоро 60.000 од нив нови. Германија се наоѓа на третото место во количината на објавени книги, веднаш зад пазарите на англиското говорно подрачје и оној на Народна Република Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.html|title=Land of ideas|publisher=Land-der-ideen.matrix.de|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081703/http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.htm|url-status=dead}}</ref> Франкфуртскиот Саем на книга е најважен саем во светот за склучување меѓународни договори и тргување, со традиција од над 500 години.<ref>{{наведена книга |title =A History of the Frankfurt Book Fair |isbn=9781550027440 |first =Peter |last =Weidhaas |first2 =Carolyn |last2 =Gossage |first3 =Wendy A. |last3 =Wright |publisher=Dundurn Press Ltd. | pages = 11 ff|year = 2007}}</ref> Германската филозофија е историски значајна. Придонесите на [[Готфрид Лајбниц]] кон рационализмот; основањето на класичниот германски идеализам од [[Имануел Кант]], [[Јохан Готлиб Фихте]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]] и [[Фридрих Вилхелм Јозеф Шелинг]]; делото на [[Артур Шопенхауер]] за метафизичкиот песимизам; формулирањето на комунистичката теорија од [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]]; развојот на перспективизмот од [[Фридрих Ниче]]; придонесите на [[Готлоб Фреге]] за почетокот на аналитичката филозофија; делата на [[Мартин Хајдегер]] за битието и развојот на франкфуртската школа од [[Макс Хоркхајмер]], [[Теодор Адорно]], [[Херберт Маркус]] и [[Јирген Хабермас]] се смета за исклучително влијателна. Во овој век, Германија придонесува кон развојот на современата аналитичка филозофија во континентална Европа, заедно со Франција, Австрија, Швајцарија и скандинавските држави.<ref>{{наведена книга|author=Searle, John|year=1987|title=The Blackwell Companion to Philosophy|department=Introduction|publisher=Wiley-Blackwell}}</ref> === Медиуми === Германскиот филм потекнува од најраните години на овој медиум со делата на [[Макс Складановски]], кој бил особено влијателен со германските експресионисти, како што се [[Роберт Вине]] и [[Фридрих Вилхелм Мурнау]]. Режисерот [[Фриц Ланг]] и неговиот филм „[[Метрополис (филм)|Метрополис]]“ (1927) се смета за првиот модерен научнофанатастичен филм. Во 1930, Американецот со австриско потекло [[Јозеф фон Стернберг]] го снимил „[[Синиот ангел]]“, првиот важен германски филм со звук.<ref>{{Наведена книга |last= Bordwell |first= David |author2= Thompson, Kristin |title= Film History: An Introduction |origyear= 1994 |edition=2 |year= 2003 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-115141-2 |page= 204 |department= The Introduction of Sound}}</ref> Во текот на 1970-тите и 1980-тите, режисерите од Новиот германски филм, како што се [[Фолкер Шендорф]], [[Вернер Херцог]], [[Вим Вендерс]] и [[Рајнер Вернер Фасбиндер]] го поставил западногерманскиот филм на меѓународна сцена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|title=Rainer Werner Fassbinder|publisher=Fassbinder Foundation|accessdate=28 March 2011|archive-date=2011-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026222235/http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|url-status=dead}}</ref> Годишната церемонија за доделување на Европската филмска награда се одржува секоја друга година во Берлин седиштето на Европската филмска академија (EFA); [[Берлински филмски фестивал|Берлинскиот филмски фестивал]], кој се одржува секоја година од 1951, е еден од најистакнатите филмски фестивали во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|title=2006 FIAPF accredited Festivals Directory|publisher=International Federation of Film Producers Associations|accessdate=28 март 2011|archive-date=2007-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109173533/http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|url-status=dead}}</ref> Во поново време, филмовите како ''Збогум, Ленин!'' (2003), ''Gegen die Wand'' („Против ѕидот“) (2004), ''Падот'' (2004) и ''Baader Meinhof Complex'' (2008) имале меѓународен успех. Оскарот за најдобар филм од неанглиско говорно подрачје отишол за германската продуција ''Калај тапан'' во 1979, за ''Никаде во Африка'' во 2002 и за ''Животот на другите'' во 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0405094/awards|title=Awards:Das Leben der Anderen|publisher=IMDb|accessdate=28 март 2011}}</ref> Германскиот телевизиски пазар е најголем во Европа, со околу 34 милиони ТВ-домаќинства. Околу 90% од германските домаќинства имаат кабелска или сателитска телевизија, со различни слободни јавни и комерцијални канали.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1047864.stm |title=Профил на држава: Германија|work=BBC News |accessdate=28 март 2011}}</ref> === Храна === {{Главна|Германска кујна}} Германската кујна се разликува од еден регион до друг. Јужните региони на Баварија и Швабија, на пример, делат слична кујна со Швајцарија и Австрија. Во сите региони е присутно месото, особено колбасите.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | title = Guide to German Sausages & Meat Products | publisher = German Foods North America | accessdate = 6 април 2012 | archive-date = 2010-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100329100340/http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | url-status = dead }}</ref> Органската храна придобила пазарно учество од околу 2% и тоа се очекува да се зголемува.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries | title = Germany Country Profiles for Organic Agriculture | publisher = Food and Agriculture Organization | accessdate = 6 мај 2011 | archive-date = 2012-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120121061337/http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries }}</ref> Иако, виното станува сè попопуларно во многу делови на Германија, национален алкохолен пијалак е пивото. Потрошувачката на пиво по лице во Германија опаѓа, но со 121,4 литри во 2009, сè уште е меѓу највисоките во светот.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,5489225,00.html | title = Brewers not worried by beer consumption drop | work = Deutsche Welle | location = Бон| accessdate= 6 април 2012 | author = Schneibel, Gerhard | date = 23 април 2010}}</ref> Водичот Мишелин на девет рестораи во Германија им има доделено три ѕвезди, највисока оценка, додека уште 15 имаат добиено две ѕвезди.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,2914502_page_0,00.html | title = Schnitzel Outcooks Spaghetti in Michelin Guide | work = Deutsche Welle | location = Bonn | accessdate= 6 април 2012 | date = 15 ноември 2007}}</ref> Со тоа, германските ресторани станале вторите по бројност означени ресторани од Мишелин, зад оние од Франција.<ref>{{наведени вести | url = http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | title = German cuisine beats Italy, Spain in gourmet stars | work = Reuters | accessdate = 19 март 2011 | date = 28 март 2011 | archive-date = 2015-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117021928/http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | url-status = dead }}</ref> === Спорт === {{Главна|Спорт во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Black Forest gateau.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Westfalenstadion von oben.jpg|200px]] |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"|* A ''[[Schwarzwälder Kirschtorte]]'' (буквално, „Торта со црешни од Шварцвалд“.)<br />* [[Сигнал Идуна Парк]] е најголемиот стадион во Германија |} Дваесет и седум милиони Германци се членови на спортски клуб и дополнителни дванаесет милиони практикуваат некој спорт поединечно.<ref name="sports">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | url-status = dead }}</ref> [[Фудбал]]от е најпознатиот спорт. Со повеќе од 6,3 милиони официјални членови, [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германскиот фудбалски сојуз]] (''Deutscher Fußball-Bund'') е најголемата спортска организација од овој вид во светот<ref name="sports"/> [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] е на второто место по просечниот број на посети во однос на која било професионална спортска лига во светот. [[Фудбалска репрезентација на Германија|Националната фудбалска репрезентација]] ги освоила [[Светско првенство во фудбал|Светските првенства во фудбал]] во 1954, 1974 и 1990 и [[Европско првенство во фудбал|Европските првенства во фудбал]] во 1972, 1980 и 1996. Германија била домаќин на светските првенства во фудбал во [[Светско првенство во фудбал 1974|1974]] и [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и европското првенство во [[Европско првенство во фудбал 1988|1988]]. Меѓу најпознатите фудбалери се [[Франц Бекенбауер]], [[Герд Милер]], [[Јирген Клинсман]], [[Лотар Матхојс]] и [[Оливер Кан]]. Други распространети спортови се [[ракомет]]от, [[одбојка]]та, [[кошарка]]та, [[Хокеј на мраз|хокејот на мраз]] и [[тенис]]от.<ref name="sports"/> Германија е една од водечките држави во мото-спортот во светот. Конструкторите како [[BMW]] и [[Mercedes-Benz|Mercedes]] се познати производители во мото-спортот. Дополнително, [[Porsche]] има победено на [[24 часа Ле Ман]], годишна трка на издржливост во франција, 16 пати и [[Audi]], кој има освоено 9 победи. Возачот во [[Формула 1]] [[Михаел Шумахер]] има поставено многу рекорди во овој спорт во текот на неговата кариера, имајќи освоено повеќе титули во првенството и повеќе победи на трките од кој било друг возач; тој е еден од најмногу платените спортисти во историјата.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper=The Guardian | date = 23 октомври 2006 | accessdate= 19 март 2011 | location=UK | first=David | last=Ornstein }}</ref> Историски, германските спортисти биле успешни натпреварувачи на Олимписките игри, сместувајќи се на третото место на по бројот на медали на сите времиња, кога ќе се земат предвид медалите на Источна и Западна Германија. На [[Летни олимписки игри 2008|Летните олимписки игри 2008]], Германија завршила петта по бројот на медали,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343488&games=1333952&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true | title = Beijing 2008 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> додека на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]] завршила на првото место.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343486&games=1334152&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true&sortorder=medal&sortorder=country | title = Turin 2006 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> Германија била домаќин на Летните олимписки игри двапати, во [[Берлин]] во [[Летни олимписки игри 1936|1936]] и во [[Минхен]] во [[Летни олимписки игри 1972|1972]]. Зимските олимписки игри се одржале во Германија еднаш во [[Зимски олимписки игри 1936|1936]] во споените градови [[Гармиш]] и [[Партенкирхен]]. ==Германија како тема во уметноста и во популарната култура== * „На германскиот јазик“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 89-90.</ref> * „[[Колку е сето тоа германско]]“ — книга на [[Волтер Ебиш]]. * „Германските девојки“ (''Deutscher Girls'') — песна на британската [[панк-рок]] група [[Адам енд д антс]] (''Adam & The Ants'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Original-Adam-The-Ants-Deutscher-Girls/master/63441 Discogs, The Original Adam & The Ants* ‎– Deutscher Girls (пристапено на 4.9.2019)]</ref> * „Западна Германија“ ([[англиски]]: ''West Germany'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == {{Sister project links|Germany}} * [http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 deutschland.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120324002758/http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 |date=2012-03-24 }} – Официјална германски портал (непрофитен) * [http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html Официјална страница на германскиот канцелар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121014034607/http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html |date=2012-10-14 }} * {{Wikiatlas|Germany}} * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – германскиот меѓународен сервис * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Германија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm |date=2009-02-21 }} на ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Germany}} * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Факти околу Германија] – од германското сојузно министертсво за надворешни работи * [https://www.destatis.de/EN/Homepage.html Destatis.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160717075757/https://www.destatis.de/EN/Homepage.html |date=2016-07-17 }} – Сојузно статистичко биро на Германија {{Сојузни покраини во Германија}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Германија| ]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Средна Европа]] [[Категорија:Западна Европа]] [[Категорија:Членки на Г8]] [[Категорија:Земји од германското говорно подрачје]] [[Категорија:Земји членки на Европската Унија]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1990 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1949 година]] 59m93e0uk3uuqkg72ruzf8mnh2cntfl 0 1609 5561367 5458743 2026-05-18T22:56:21Z ГП 23995 /* Критички толкувања и влијание */ дополнување 5561367 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Франц Кафка<br />''Franz Kafka'' | image = Kafka1906.jpg | caption = Фотографија на Франц Кафка од 1906 | bgcolour = silver | birth_date = {{роден на|3|јули|1883}} | birth_place = {{роден во|Прага}}, [[Кралство Бохемија]], [[Австроунгарија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1924|6|3|1883|7|3}} | death_place = {{починал во|Клостернојбург}}, [[Прва Австриска Република|Австрија]] | occupation = агент за осигурување, управник на фабрика, писател на [[роман]]и и [[расказ]]и | nationality = [[Австроунгарија|Австроунгарец]]<br />[[Прва Чехословачка Република|Чехословак]] | ethnicity=[[Евреин]] | genre = [[роман]], [[расказ]] | movement = [[модернизам]], [[егзистенцијализам]], [[надреализам]], претходник на [[магичен реализам|магичниот реализам]] | notableworks = [[Процес (роман)|Процес]]<br />[[Замок (роман)|Замок]]<br />[[Преобразба (расказ)|Преобразба]] | influences = [[Артур Шопенхауер]], [[Серен Кјеркегор]], [[Фјодор Достоевски]], [[Чарлс Дикенс]], [[Фридрих Ниче]] | influenced = [[Албер Ками]], [[Федерико Фелини]], [[Исак Башевис Сингер]], [[Хорхе Луис Борхес]], [[Габриел Гарсија Маркез]], [[Карлос Фуентес]], [[Салман Ружди]], [[Харуки Мураками]], [[Гинтер Грас]], [[Чан-Ук Пак]], [[Јонен Васкез]] | signature = Franz Kafka's signature.svg}} '''Франц Кафка'''<ref>{{IPA-de|fʁants ˈkafkaː}}; {{IPA-cs|ˈfrants ˈkafka}}; на чешки некојпат го нарекувале '''František Kafka''' ({{IPA-cs|ˈfrancɪʃɛk ˈkafka}}); англиски изговор: {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|f|k|ɑː|,_|-|k|ə}} (''Random House Webster's Unabridged Dictionary'': [http://dictionary.reference.com/browse/kafka "Kafka"]).</ref> ({{langx|de|Franz Kafka}}; {{роден на|3|јули|1883}} во {{роден во|Прага|}} – {{починал на|3|јуни|1924}} во {{починал во|Виена|}}) — еден од водечките писатели на [[германски јазик]] од [[XX век|20 век]]. Најголемиот дел од неговите дела се објавени посмртно. Во неговите најпознати дела, [[роман]]ите „[[Процес (роман)|Процес]]“ ([[германски јазик|германски]]: ''Der Process'') и „Замок“ ([[германски јазик|германски]]: ''Das Schloss''), како и [[новела]]та „[[Преобразба (расказ)|Преобразба]]“, пишува за [[бирократија]]та, за отуѓувањето и за немоќта на поединецот да влијае врз општествените случувања.<ref name="Britannica">{{Britannica|309545}}</ref> == Кратка биографија == === Семејство === Таткото на Кафка, Херман Кафка (1854–1931) бил трговец. Тој имал двајца браќа Георг и Хајнрих кои умреле уште како деца, пред Кафка да наполни седум години. Имал и три сестри: Габриела (''Ели'') (1889–1944), Валерија (''Вали'') (1890–1942) и Отилија Кафка (Отла) (1892–1943). Сите сестри умреле за време на [[холокауст]]от во Втората светска војна. Вали била депортирана во Полска во 1942, и тоа е последната документација за неа. Отилија му била најомилена сестра.<ref>{{Наведена книга|title=The Metamorphosis|last=Kafka|first=Franz|publisher=Simon and Schuster Paperbacks|year=2009|isbn=978-1-4165-9968-5|location=Avenue of Americas|pages=ix}}</ref> Иако неговиот мајчин јазик е [[Германски јазик|германски]], Кафка одлично знаел и [[Чешки јазик|чешки]] бидејќи неговиот татко бил чешки Евреин кој потекнувал од [[Прага]] и сакал неговиот син одлично да ги зборува и двата јазика. Кафка имал познавање и од францускиот јазик и култура, а еден од неговите омилените автори му бил [[Гистав Флобер|Флобер]]. === Образование === Од 1889 до 1893, Кафка одел во основно училиште во Прага. По основното училиште се запишал во гимназија каде учел 8 години, на германски јазик. Матурирал во 1901, со високи оценки<ref>Kempf 2005, pp. 159–160</ref>. Истата година се запишал на студии на [[Карлов универзитет|Карловиот универзитет]] во Прага<ref>Diamant 2003, pp. 36–38</ref>. Отпрвин бил запишан да студира [[хемија]] но по две недели се префрлил на право. На крајот на првата година се запознал со Макс Брод со кого ќе остане близок пријател до крајот на својот живот<ref>Gray 2005, p. 179.</ref>. Кафка многу читал и заедно со [[Макс Брод|Брод]] го читале [[Платон]] на оригинален грчки и делата на Флобер на [[Француски јазик|француски]]<ref>Брод, 1966, стр.53-54</ref>. Ги сметал [[Фјодор Михајлович Достоевски|Фјодор Достоевски]], Флобер, [[Николај Гогољ]] за свои „браќа по крв“<ref>Gray 2005, стр. 74, 273</ref>. Освен тоа, го интересирала и [[Чешка книжевност|чешката книжевност]] и го сакал делото на [[Јохан Волфганг фон Гете|Гете]]<ref>Brod 1960, стр 51, 122–124.</ref>. Кафка станал доктор по право на 18 јули 1906 а потоа една година неплатено работел како приправник во граѓанскиот и кривичниот суд. === Професија === После приправничкиот стаж работел како службеник во осигурителна компанија. Тогаш започнала неговата писателска кариера. Тој ја опишува работата во оваа компанија како нешто што го прави само за да заработи пари. Во 1917 година се разболел од [[Туберкулоза|туберколоза]]<ref>Corngold 2011, стр. 339–343.</ref> а неговото семејство му помагало да се опорави. Најчесто била присутна сестра му Отла со која имал одлична комуникација. Уште додека учел тој активно организира литературни и социјални случувања, промовирајќи ги во Еврејскиот театар и покрај негодувањата на неговиот најблизок пријател [[Макс Брод]] кој вообичаено го поддржувал во работите кои ги правел. Откако ја видел театарската изведба на еврејската театарска дружина во октомври 1911, Кафка "се посветил целосно на [[јидиш]]от и на еврејската книжевност"<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/680017863|title=Kafka : a guide for the perplexed|last=Clayton|first=Koelb|date=2010|publisher=Continuum|year=|isbn=9780826495792|location=London|pages=|oclc=680017863}}</ref>. Овој интерес бил појдовна точка за тој длабоко да го истражува [[Јудаизам|јудаизмот]]<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/60419722|title=Kafka the decisive years|last=Reiner|first=Stach|date=2005|publisher=Harcourt|year=|isbn=9780151007523|edition=1 U.S.|location=Orlando|pages=|oclc=60419722}}</ref>. Наспроти стравот дека е физички и ментално антипатичен, луѓето биле импресионирани од него, од неговиот момчешки, чист и аскетски надворешен изглед, неговата интелигенција и чудна смисла за хумор<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/61848572|title=Conversations with Kafka.|last=Gustav|first=Janouch|date=1971|publisher=New Directions|year=|isbn=9780811200714|edition=2-ро|location=New York|pages=|oclc=61848572}}</ref>. [[Податотека:Franz_Kafka_1910.jpg|мини|Кафка во 1910]] === Приватен живот === Врската со неговиот доминантен татко е честа тема во она што го пишува. Во 1920 доживеал многу интензивна љубовна врска со чешката новинарка и писателка [[Милена Јасенска]] и во 1923. Писмата што ѝ ги пишувал подоцна биле објавени како [[Писма до Милена]].<ref>Brod 1966, p. 389</ref> Во [[Берлин]] ја сретнал Дора Диамант, 25-годишна учителка во градинка која потекнувала од ортодоксно Еврејско семејство. Тој се преселил во Берлин обидувајќи се да се оддалечи од влијанието на неговото семејство и да се фокусира на пишувањето. Дора станала негова љубовница и поради неа Кафка пројавил интерес за [[Талмуд]]от<ref>Hempel, 2002.</ref>. Општо е прифатено мислењето дека Кафка страдал од клиничка [[Депресија (расположение)|депресија]] и социјална анксиозност целиот свој живот. Страдал од мигрена, несоница, цревни заболувања, напади на бес и други оболувања создадени од прекумерен стрес и напор. Тој се обидувал да ги контролира овие заболувања преку природни методи држејќи [[Вегетаријанство|вегетеријанска диета]] и конзумирајќи големи количини непастеризирано млеко (кое се смета за главниот причинител на туберкулозата). [[Туберкулоза]]та се влошила и тој се вратил во Прага, а оттаму заминал во [[санаториум]]от Кирлинг во Клостернојбург, во близината на [[Виена]],<ref name="ReferenceA">Ј. А., „О рукопису процеса и његовом преводу“, во: Франц Кафка, ''Процес''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 221.</ref> со надеж дека ќе се излечи. Таму, тој умрел на 3 јуни 1924 година, а причината за неговата [[смрт]] најверојатно е изгладнувањето. Болките во грлото му оневозможувале да јаде, а бидејќи интравенозното хранење во тоа време не било развиено не постоел начин за негово хранење.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/12397232|title=Franz Kafka : a biography|last=Max|first=Brod|date=1975|publisher=Schocken Books|year=|isbn=9780805200478|edition=1 Schocken pbk.|location=New York|pages=|oclc=12397232}}</ref> Исто така се претпоставува дека Кафка страдал од некој вид атипична [[анорекс]]ија.<ref>{{Наведено списание|last=Fichter|first=Manfred M.|date=1987-05-01|title=The anorexia nervosa of Franz Kafka|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1098-108X(198705)6:33.0.CO;2-W/abstract|journal=International Journal of Eating Disorders|language=en|volume=6|issue=3|pages=367–377|doi=10.1002/1098-108x(198705)6:3%3C367::aid-eat2260060306%3E3.0.co;2-w|issn=1098-108X}}</ref> По смртта, неговото тело било донесено во Прага, каде на 11 јуни бил закопан на Новите еврејски [[гробишта]] во Страшница, Жижиков (кој две години претходно бил припоен кон Прага).<ref name="ReferenceA"/> === Наследство === [[Податотека:De_Kafka_Brief_an_den_Vater_001.jpg|алт=an old letter with text written in German|мини|Првата страница од ''Писмата до неговиот татко'', на германски јазик]] Кафка во својот живот објавил само неколку [[расказ]]и, само мал дел од неговото творештво и поради тоа неговото творештво не привлекува значајно внимание додека бил жив. Пред да почине му рекол на својот пријател Макс Брод да ги уништи сите ракописи. Неговата љубовница Дора Дијамант делумно ги извршила неговите претсмртни барања. Голем дел од неговите последни ракописи, вклучувајќи 20 тетратки и 35 писма таа тајно ги задржува сè додека не се конфискувани од [[Гестапо]] во 1933. Сè уште се во тек неколку меѓународни барања кои се спроведени за да се пронајдат овие изгубени текстови на Кафка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kafkaproject.com/|title=Kafka Project|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref>. Брод ги прекршува упатствата на Кафка и ги прегледува публикациите на поголемиот дел од текстовите што ги поседувал, и наскоро овие текстови започнуваат да привлекуваат внимание и високи критички оценки. Сите објавени дела на Франц Кафка, со исклучок на неколку писма што ѝ ги упатил на Милена Јасенска се напишани на [[Германски јазик|германски]] јазик. == Творештво == Книжевното дело на Кафка му припаѓа на германското [[експресионизам|експресионистичко]] движење. Врз него делувале делата на [[Сигмунд Фројд]], а [[егзистенционализам|егзистенционалистите]] го сметаат за свој претходник. Пишувал со едноставна, речиси фактографска техника, изобилно употребувајќи ја филозофската и религиозната симболика, често на граница на [[алегорија]]. Неговиот логичен, збиен стил му овозможувал совршено природно да ги изнесува своите фантастични визии. Во своите дела ја изложува идејата за бесплодноста и немоќта на човекот да ги сфати принципите и механизмот на светот. Малите луѓе кои се покоруваат без прашање, секогаш се во милост на „власта“, додека оние кои се бунат, се осудени. [[Податотека:Kafka_Der_Prozess_1925.jpg|алт=A simple book cover in green displays the name of the author and the book|мини|Првото издание на романот ''Процес'' 1925]] === Процес === Јозеф К., банкарски службеник во некој германски град, е уапсен од непознати причини. Никој не му кажува за што е обвинет, а тој не може да открие ни каков е тој суд што тајно заседава во некоја зграда во градот, и каква моќ има. Тој се обидува да се брани, и бара помош од било којшто има врска со мистериозниот апарат што е против него. Малата слугинка му советува да признае сè што се бара од него, и да се стави на милост и немилост на судот. Неговата вина е утврдена, и тој дознава дека има само две можности: или случајот да се одложи на некое време, или да биде привремено пуштен на слобода, но да може да биде затворен кога судот ќе нареди. Јозеф К. му се спротивставува на судот, сака да дознае за што и пред кого е виновен, повикувајќи се на принципите на разум и правда. Најпосле, доаѓаат двајца таинствени агенти и го убиваат. Романот бил предмет на бројни интерпретации. Тиранскиот, брутален и ирационален судски систем кој го прогонува Јозеф К., се толкува како човечка злоупотреба на божествените закони. Како и да е, Кафка во романот создава атмосфера на безизлезност. == Критички толкувања и влијание== [[Податотека:Музеј-Кафка.jpg|мини|Музејот на Кафка во Прага]] Денес, Кафка се смета за еден од најзначајните и највлијателните писатели на [[XX век]].<ref name="ReferenceA"/> Така, [[Томас Ман]] вели дека творештвото на Кафка спаѓа меѓу најдлабокото и најзначајното нешто што во прозен облик го создала светската книжевност.<ref>О. Бихаљи-Мерин, „Натурализам и грађански дух“, во: Томас Ман, ''Чаробни брег''. Београд: Просвета, 1956, стр. XXVIII.</ref> Постојат повеќе критики кои се обиделе да го објаснат и да ги толкуваат делата на Кафка толкувајќи ги преку одредени школи на литературната критика - како што се [[модернизам|модернистите]], магичните [[реализам|реалисти]] итн. Очигледната безнадежност и апсурдноста кои се врежани во неговите дела се сметаат за симболичен егзистенцијализам. Други пак се обидуваа да лоцираат [[маркс]]истичко влијание во неговата сатиризација на бирократијата во делата како „[[Процес (роман)|Процес]]“, „Замок“, итн., а некои критичари пак сметаа дека главната инспирација на Кафка е анархизмот и антибирократскиот индивидуализам. Дури и денес постојат интерпретации на неговите дела преку [[јудаизам|јудаизмот]] (поради фактот што бил [[Евреин]] и пројавувал интерес за еврејската култура). [[Борхес]] прави неколку перцептивни забелешки во однос на ова стојалиште за [[јудаизам|јудаизмот]]: преку [[Фројд]] (поради семејните несогласувања) или како алегорија на метафизичко барање на Бога ([[Томас Ман]] се согласувал со оваа теорија). Темите на отуѓеноста и прогонувањето се повеќепати нагласени, и посебен акцент е ставен во делото на Марти Робер - кое делумно е инспирирано од делото на [[Жил Делез]] и [[Феликс Гуатари]] кои расправаат дека кај Кафка нема стереотипи на осамени фигури напишани од мака, туку неговото дело е многу повеќе промислено, субверзивно и на крајот на краиштата повеќе „весело“ отколку тоа се чини. Биографите откриваат дека Кафка честопати им ги читал поглавјата од книгите на кои работел на своите најблиски пријатели, и овие читања биле концентрирани на самите себе, со константна, но честопати игнорирана, хумористична линија во неговата проза. [[Милан Кундера]] упатува на есенцијалниот [[Надреализам|надреалистичен]] хумор на Кафка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jstor.org/stable/40257735?seq=1#page_scan_tab_contents|title=Светот на Кафка (Kafka's World)|last=Кундера|first=Милан|date=|work=JSTOR|publisher=The Wilson Quarterly (1976-) © 1988|page=88-89|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> како главен претходник на идните уметнички дела на [[Федерико Фелини]], [[Габриел Гарсија Маркес]], [[Карлос Фуентес]] и [[Салман Ружди]]. Во есејот „Отворени дела“ од 1962 година, италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]] ги карактеризира делата на Кафка како отворени, поради нивните многубројни значења.<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 122.</ref> Во поговорот кон полскиот превод на „Процес“, [[Бруно Шулц]] го опишува Кафка како писател со „неверојатно чувство за одговорност“ и „религиозна умереност“ и „творец од голем формат, кој посегнува по највисоките задачи, кој се бори за разрешување на најдлабоките битови прашања“, истакнувајќи дека „творештвото на Кафка е богато и интензивно, од самиот почеток готово и зрело“. Притоа, според Шулц, Кафка е воспевач на божествениот поредок, но тоа го прави со карикатурална деформација, во навидум компромитирачки и апсурдни форми. На тој начин, Кафка ги исмејува проблематичноста и безнадежноста на човековите дела во однос на божествениот поредок. Во продолжение, Шулц го определува методот на Кафка како создавање паралелна, двојна реалност, којашто ја постигнува со помош на псевдореализам, т.е. Кафка ја гледа реалноста изострено и ја познава нејзината гестикулација. Неговиот однос кон реалноста е ироничен и перфиден, како односот на магионичарот кон својата апаратура, и тој само ја симулира точноста и прецизноста на реалноста за да може подетално да ја искомпромитира. Книгите на Кафка не се алегорична слика или интерпретација на некоја доктрина, туку претставуваат самостојна поетска реалност што се мотивира и пронаоѓа во самата себе. Неговото дело живее со сопствен поетски живот - многузначно, бескрајно длабоко, неисцрпено од ниедна интерпретација.<ref>„Поговор кон полскиот превод на ''Процес'' од Франц Кафка“, во: Бруно Шулц, ''Митизација на реалноста''. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 111-117.</ref> Според сопственото признание, [[Петер Хандке]] повеќепати ги читал делата на Кафка за кого вели дека му значи многу. Според него, со својата чистота на [[јазик]]от Кафка секогаш ќе значи многу<ref>Žarko Radaković, „Umesto pogovora“, во: Peter Handke, ''Spori povratak kući''. Gornju Milanovac: Dečje novine, 1990, стр. 161-162.</ref> и тој го нарекува Кафка пример за писател од [[XX век]]. Хандке смета дека, во однос на јазикот, не може ништо да му се префрли на Кафка, но неговите [[Реченица|реченици]] се „панично назапчени“, т.е. во нив нема празнина, нема мир ниту тивок опис на природата, што е одлика на големата книжевност. Напротив, во делата на Кафка постои само [[Клаустрофобија|клаустрофобичен]] внатрешен свет што тој го создава со најголема сугестивност, а можеби и во воодушевување за очајот. Оттука, Хандке вели дека не го прифаќа Кафка како писател на овој век, а еднаш во младоста напишал: „Го мразам Франц Кафка, вечното дете!“<ref>Žarko Radaković, „Umesto pogovora“, во: Peter Handke, ''Spori povratak kući''. Gornju Milanovac: Dečje novine, 1990, стр. 163-164.</ref> Исто така, тој вели дека за Кафка чувствува презир, љубов, пријателство и сè можно, нарекувајќи го „пријател-непријател“. Меѓутоа, според Хандке, пропаст е Кафка да се нарече најсветла појава во книжевноста на 20 век, велејќи дека Кафка ќе биде проголтан и потрошен од 20 век.<ref>Žarko Radaković, „Umesto pogovora“, во: Peter Handke, ''Spori povratak kući''. Gornju Milanovac: Dečje novine, 1990, стр. 171-172.</ref> Во 2000 година, руската поетеса [[Новела Матвеева]] ја напишала песната „На речниот полуостров“, посветена во спомен на Франц Кафка.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 60-61.</ref> Францускиот писател [[Албер Ками]] во младоста бил голем љубител на творештвото на Кафка.<ref>Nada Marinković, „Alber Kami“, во: ''Stranac'', Rad, Beograd, 89.</ref> Кафка е главниот лик во песната на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]], „Ein Traum“.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 125.</ref> [[Податотека:Zdruzenie Kafka.jpg|мини|Здружението „Франц Кафка“ во Прага]] == Кафка на филм == Делата на Кафка се пренесени и на [[филм]]. Во [[1962]] година, [[Орсон Велс]] го напишал и го режирал [[сценарио]]то кое всушност е адаптација на романот „[[Процес (роман)|Процес]]“ од Франц Кафка, (Тhe Trial, 1962). Во филмот на Велс, Ентони Перкинс го толкува ликот на Јозеф К, а се појавуваат а други улоги толкуваат [[Жана Моро]] и [[Роми Шнајдер]]. Велс ова остварување го сметал за свое најдобро, после [[Граѓанинот Кејн]]<ref>[http://www.wellesnet.com/trial%20bbc%20interview.htm "Orson Welles on ''The Trial'' (BBC Interview)"]. Welles Net. 1962.</ref>. [[Стивен Содерберг]], во 1991 го режирал полубиографскиот филм „Кафка“, кој е мешавина од животот на Кафка и фикција од неговите [[роман]]и. Сценариото претставува комбинација на повеќе негови дела, вклучително и делата „Процес“ и „Замок“<ref>[http://www.albany.edu/writers-inst/webpages4/filmnotes/fnf01n6.html Kafka"]. ''New York State Writer's Institute''. State University of New York.</ref>. Во филмот глуми [[Џереми Ајронс]]. “Прекрасниот живот“ е краток филм од [[1993]] година, инспириран од делото на Кафка, во којшто е обработено и неговото дело „[[Преобразба (расказ)|Преобразба]]“. Во 1993 снимен е филм на [[Би-би-си]] (Процес) во режија на Дејвид Џонс, каде ликот на Јозеф К. го толкува [[Кајл Меклахлан]], сценариото е на [[Нобелова награда|нобеловецот]] [[Харолд Пинтер]]. == Библиографија == [[Податотека:Kafka head1.jpg|мини|Главата на Кафка (споменик во Прага)]] ==== Раскази ==== * Опис на борба ([[1904]]-[[1905]]) * Подготовки за венчавка на село ([[1907]]-[[1908]]) * Судење ([[1912]]) * Огнарот ([[1914]]) * Во Казнената колонија ([[1914]]) * Селото Шломастер (1914-1915) * Блумфелд, постариот ерген ([[1915]]) * Управникот на гробницата * Селскиот доктор (1917) * Ловецот Грахус([[1917]]) * Извештај за Академијата (1922) * Истрага за куче ([[1922]]) * Мала жена (1923) * Дувло ([[1923]]-1924) * Пејачката Жозефина ([[1924]]) [[Податотека:Kafka1.jpg|мини|Споменик на Кафка во Прага]] ==== Новели ==== * [[Преобразба (расказ)|Преобразба]] ([[1915]]) ==== Романи ==== * [[Процес (роман)|Процес]] ([[1925]]) * [[Замокот (роман)|Замок]] ([[1926]]) * [[Америка (роман)|Америка]] ([[1927]])<ref>{{Наведена книга|title=Америка|last=Кафка|first=Франц|publisher=Темплум|year=2011|isbn= 978-9989-189-97-5|location=Скопје|pages=|language=македонски}}</ref> ==== Дневници ==== * Дневникот на Франц Кафка * Сина осмина ракопис ==== Писма ==== * Писма за Фелис * Писма за Отла * Писма за Милена * Франц Кафка: Писма за семејството, пријателите и уредниците == Поврзано == * [[Награда „Франц Кафка“]] * [http://franz-kafka.redorb.co.uk/ Франц Кафка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927051314/http://franz-kafka.redorb.co.uk/ |date=2007-09-27 }} {{Франц Кафка}} {{Нормативна контрола}} == Наводи == {{наводи|3}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кафка, Франц}} [[Категорија:Австриски писатели|Кафка]] [[Категорија:Германски писатели]] [[Категорија:Евреи]] [[Категорија:Починати од туберкулоза]] [[Категорија:Чешки Евреи]] [[Категорија:Афористи]] [[Категорија:Апсолвенти на Карловиот универзитет]] mtfkvn1767ph4syqnsgh87a4ap4mhy8 0 1620 5561353 5402964 2026-05-18T22:50:01Z ГП 23995 /* Значење и влијание */ дополнување 5561353 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Мигел де Сервантес<br /><small>''Miguel de Cervantes''</small> | image = Cervantes Jáuregui.jpg | imagesize = | alt = 4 | caption = Портрет на Сервантес |birth_name=Мигел де Сервантес Сааведра | birth_date = {{Birth date|df=y|1547|9|29}} (препост.) | birth_place = [[Алкала де Енарес]], Кастиља | death_date = {{Death date and age|df=y|1616|4|22|1547|9|29}} | death_place = [[Мадрид]], Кастиља | burial_site = Манастир на Босите троичници, Мадрид | occupation = [[романописец]], [[поет]], [[драматург]], [[војник]] | language = [[шпански јазик|шпански]] | nationality = [[Шпанци|Шпанец]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = „[[Дон Кихот]]“<br>„Закуски“<br>„[[Примерни новели]]“ | spouse(s) = Каталина де Салазар и Палисиос | partner(s) = | children = | relative(s) = Родриго Сервантес (брат), Луиса де Сервантес (сестра) | influences = [[Вергилиј]], [[старогрчка филозофија]], [[витешки роман|витешка книжевност]], [[ренесанса|италијанска ренесанса]], [[пикареска]] | influenced = [[роман]]от, [[Жозе Сарамаго|Сарамаго]],<ref>[http://www.ft.com/cms/s/2/bfaf51ba-e05a-11de-8494-00144feab49a.html#axzz1L3wH1OFW „Муабет: Жозе Сарамаго“]: „Сè што имам прочитано, влијаело на мене на некој начин. Како постојани сопатници можам да ги споменам Кафка, Борхес, Гогољ, Монтењ и Севрантес." - FT.com {{en}}</ref> [[Твејн]], [[Дикенс]], [[Мигел де Унамуно|Унамуно]], [[Хенри Филдинг|Филдинг]], [[Греам Грин|Грин]], [[Волтер]], [[Достоевски]]. | awards = | signature = Miguel de Cervantes signature.svg | signature_alt = | website = | portaldisp = }} '''Мигел де Сервантес''' ({{langx|es|Miguel de Cervantes}}; [[9 октомври]] [[1547]] - [[23 април]] [[1616]]) — шпански [[романописец]] и [[поет]], автор на првиот [[реалистичен роман]] во [[шпанска книжевност|шпанската книжевност]] „[[Дон Кихот]]“. == Животопис == === 1547 до 1566: Рани години === Мигел Сервантес де Саведра е роден во Алкала де Енарес, мало место во близината на [[Мадрид]], како четврто од седумте деца на сиромашниот [[Благородништво|благородник]], Родриго де Сервантес и неговата сопруга Леонор де Кортинас. Познато е дека Мигел Сервантес бил крстен на 9 октомври 1547 година, во парохиската [[Црква (градба)|црква]] во Алкала де Енарес, а врз основа на тоа, истражувачите претпоставуваат дека се родил на 29 септември, т.е. на денот на [[св. Михаил]]. Родриго де Сервантес на своето [[семејство]] му оставил само долгови, поради што бил уапсен во [[Ваљадолид]], во 1552 година, но бил пуштен од [[затво]]рот како „очигледен идалго“. Следната година, семејството Сервантес се преселило во Кородба, кај татко му на Родриго, лиценцијатот Хуан де Сервантес. Во 1556 година умрел Хуан де Сервантес, а една година подоцна умрела и мајка му на Родриго, Леонор де Торебланка. Во еден документ од 30 октомври 1564 година, во [[Севиља]], Родриго де Сервантес изјавува дека е лекар при што од документот, во кој тој ѝ дал полномошно на сопругата, се гледа дека таа со децата живеела во Алкала де Енарес. Во 1565 година, сестра му на Мигел, Луиса де Сервантес станала [[Свештенство|калуѓерка]] во Алкала, во [[манастир]]от на безгрешното зачетие. Од полномошното што Леонор му го дала на Родриго, направено на 2 декември 1566 година во [[Мадрид]], се гледа дека семејството Сервантес се преселило во Мадрид, а тоа го потврдува и едно полномоштво напишано од Родриго на 9 јануари 1567 година. === 1566 до 1580: Воена служба и заробеништво === Во 1568 година, Мигел Сервантес му бил ученик на Хуан Лопес де Ојоса, управник на Градското граматичко [[училиште]], а на 15 септември 1569 година, по налог на кралот [[Филип II (Шпанија)|Филип II]], тој бил уапсен под обвинение дека во [[двобој]] го ранил Антонио де Сигура.<ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 589-590.</ref><ref name="O. Bihalji-Merin 1963">O. Bihalji-Merin, „Beleške o piscu“, во: Miguel Servantes, ''Uzorne priče''. Beograd: Rad, 1963, стр. 137-138.</ref> Од еден документ од 22 декември 1569 година, во кој се потврдува „чистата крв“ на Мигел Сервантес, се дознава дека во тоа време се наоѓал во [[Рим]], каде следната година работел како собар на [[кардинал]]от Аквавива. Во јули 1571 година, неговиот помлад брат Родриго пристигнал во Италија со војската на Диего де Урбина на која ѝ се придружил и Мигел Сервантес. Притоа, на 7 октомври, Мигел Сервантес учествувал во познатата поморска битка против [[Османлии]]те, во која бил ранет во градите и во левата [[рака]]. За тоа сведочи еден документ од 23 септември 1572 година, кој потврдува дека на ранетиот Сервантес му биле исплатени 20 [[дукат]]и. Истата година, во август и во септември, Сервантес учествувал во поморскиот поход на дон Хуан од [[Австрија]] на [[Крф]] и на Модон, а во 1573-1574 година бил во состав на војската на дон Мануел Понсе де Леон, во [[Неапол]]. Од 8. до 10. октомври 1574 година, Сервантес учествувал во походот на дон Хуан од Австрија на [[Тунис]], а во ноември се наоѓал во [[Палермо]]. На 7 ноември 1575 година, со бродот „Сол“, Сервантес отпатувал од Неапол кон [[Шпанија]], но на 26. септември, во близината на каталонскиот брег бил заробен од [[Бербери|берберските]] [[гусар]]и. Во јануари 1576 година, Севрантес се обидел да избега од [[ропство]]то, но не успеал и тој се вратил во [[Алжир]]. За неговото ропство сведочат извештаите на Антонио Марко, писар од [[Валенсија]] и на таткото на Сервантес, кои потекнуваат од ноември 1576 година. На 24 август 1577 година бил ослободен Родриго, помладиот брат на Сервантес, кој бил откупен од Милосрдните браќа, а во септември истата година, Мигел Сервантес направил втор обид да избега од ропството, откако неговиот брат испратил брод за да го ослободи. Мигел Сервантес бил изведен пред алжирскиот [[крал]] при што изјавил дека тој го испланирал бегството и поради тоа поминал пет месеци во затвор. Во март 1578 година, Мигел Сервантес се обидел и по третпат да избега, но повторно не успеал. Во октомври 1579 година, повторно се обидел да избега и пак изјавил дека тој бил организаторот, така што добил нова затворска казна од пет месеци. Најпосле, како што е наведено во еден извештај од 19 септември 1580 година, со откупот од страна на браќата тринитарци, Сервантес бил ослободен, но останал во [[Алжир (град)|Алжир]], каде од 10 до 21 октомври составил извештај за своето ропство. === 1580 до 1616: Подоцнежен живот и смрт === Во декември 1580 година, тој се наоѓал во [[Валенсија]], а во мај-јуни 1581 година заминал во [[Оран]].<ref name="O. Bihalji-Merin 1963"/><ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 590-593.</ref> Во 1584 година, Сервантес одржувал љубовна врска со Ана Франка де Рохас со која ја добил ќерката изабел, но на 12 декември истата година, во [[село]]то Ескивија, во близината на [[Мадрид]], се оженил со Каталина де Паласиос Саласар Восмедијано. На 13 јуни 1585 година, во [[Мадрид]], умрел неговиот татко, Родриго де Сервантес. Во 1587 година, по наредба на Антоно де Гевара, Сервантес почнал да работи како собирач на [[Данок|даноци]], а во октомври истата година, главниот викар на [[Севиља]] го екскомунуцирал Сервантес поради тоа што го одзел житото што им припаѓало на некои калуѓери од Есиха. Во 1590 година, Сервантес му поднесол извештај на кралот Филип II во кој ги набројал сите свои служби и побарал да добие служба во [[Америка]], но на 6 јуни, Советот за Индии ја одбил неговата молба, со советот „Нека побара овде да му се направи некаква милост“. Во текот на 1591 година, Сервантес работел како набавувач на жито и сточна храна, а на 19 септември 1592 година бил уапсен во Кастро дел Рио, зашто собирал данок во [[жито]] од [[Свештенство|свештениците]], но бил ослободен откако платил кауција. Во 1593 година работел како собирач на данок во Севиља, а на 19 октомври истата година умрела неговата мајка. Во 1594 година, престанал да собира данок во [[Андалусија]] и од 23 август започнал да работи во [[Гранада]], за што постојат извештаи напишани од него. На 18 мај 1595 година, во Толедо, дал изјава по повод замонашувањето на братот на неговата жена, Франсиско де Паласиос. Според еден документ од 21 јануари 1597 година, повторно собирал данок во Севиља, но по банкротот на банкарот кој ги чувал парите од собраниот данок, а по наредба на лиценцијатот Гаспар де Валјехо, Сервантес бил затворен, но набргу бил ослободен и во 1598 година повторно престојувал во Севиља. На 12 мај 1598 година, во Мадрид, умрела Ана Франка де Рохас, мајката на Изабел Сааведре, вонбрачната ќерка на Сервантес, а на 11 август 1599 година, неговата сестра, Магдалена де Сервантес, потпишала документ за старателство над Изабел Сааведра. Еден документ од мај 1600 година сведочи дека во тоа време Сервантес живеел во [[Севиља]], а на 2 јули истата година, во [[Фландрија]], умрел брат му Родриго. Во текот на 1601 година, Сервантес собирал данок во Гранада, а во 1602 година престојувал во селото Ескивија. Според еден документ од 1603 година, Сервантес повторно западнал во долгови и во проблеми во врска со парите собрани од данокот, а во 1604 година престојувал во Ваљадолид, каде на 27 јуни 1605 година бил сведок на судењето по повод смртта на Гаспар де Еспелета, кој бил ранет на влезот куќата на Сервантес, додека неговите сестри и ќерката биле предмет на некои озборувања. Поради тоа, на 29 јуни 1605 година, судијата Вилјароел го затворил Сервантес, заедно со семејството, но на 1 јули ги ослободил.<ref name="O. Bihalji-Merin 1963"/><ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 593-596.</ref> На 16 февруари 1608 година, Сервантес изјавил дека живее во мадридскиот кварт Атоќа, зад [[болница]]та Антон Мартин. Во јуни истата година, умрел сопругот на Изабел Сааведра, која Сервантес ја признал како „законска ќерка“, а на 28 август, таа се премажила при што добила 2.000 дукти како поклон од нејзиниот заштитник Хуан де Урбина. На почетокот од 1609 година, Сервантес живеел на улицата „[[Војводата од Алба]]“, во близината на Империјалниот колеџ Сан Исидоро. На 1 март истата година била објавена венчавката на Изабел де Сааведра и Лиус де Молина; на 17 април, Сервантес ѝ пристапил на Конгрегацијата на робовите на пресветиот сакрамент; на 8 јуни, неговата сопруга Каталина де Саласар и неговата сестра Андреа де Сервантес пристапиле на Третиот ред на св. Франсиско; а на 9 октомври умрела Андреа де Сервантес. Во еден документ од 27 март 1610 година, Сервантес изјавил дека е сопственик на куќата на раскрсницата Сан Луис, најверојатно купено со [[пари]]те од Хуан де Урбина. Тогаш започнал долг судски процес меѓу Хуан де Урбина и Изабел Сааведра околу сопственоста на куќата. Во јуни 1610 година, Сервантес престојувал во [[Барселона]], очекувајќи дека ќе замине во [[Неапол]], како дел од придружбата на контот од Лемос, додека еден документ од 27 јуни истата година потврдува дека тој живеел на улицата Леон во Мадрид. На 28 јануари 1611 година умрела неговата сестра, Магдалена де Сервантес. Од април 1611 година, Сервантес живеел на улицата Уертас во Мадрид, зад [[Црква (градба)|црквата]] св. Себастијан. Во 1612 година, Сервантес и сопругата се преселиле во Ескивија, а на 22 април истата година била закопана Изабел Санс де Агила, внуката на Сервантес од првиот [[брак]] на Изабел Сааведра. На 2 јули 1613 година, при престојот во Алкала де Енарес, Сервантес станал [[искушеник]] во Велечесниот трет ред на [[св. Франсиско]], а на 2 април 1616 година му пристапил на овој калуѓерски ред. Сервантес умрел на 22 април 1616 година, во куќата на улицата Леон, во Мадрид, а бил закопан следниот ден, во блискиот [[манастир]] на Босите тринитарки, на улицата Кантаранас.<ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 596-598.</ref> == Творештво == [[Податотека:Don Quijote Illustration by Gustave Dore VII.jpg|thumb|upright|left|Борбата со ветерниците од ''Дон Кихот'', од [[Гистав Доре]]]] На почетокот на книжевното творештво, Сервантес бил поет и пишувал [[Елегија|елегии]] и [[сонет]]и. Првиот познат текст на Сервантес датира од 1567 година, а тоа е еден [[сонет]] посветен на [[Изабела I|кралицата Изабела]], по повод раѓањето на нејзината ќерка Каталина Микаела. Подоцна, во извештајот за погребот на кралицата Изабела, кој го објавил Хуан Лопес де Ојос во септември 1569 година, биле застапени и четири песни на Сервантес. Додека бил во ропство во Алжир, во јануари 1576 година, тој му дал неколку сонети на својот другар Бартоломео Руфин ди Кјамбери. По ослободувањето, од 1581 до 1587 година, Сервантес напишал неколку комедии при што во Мадрид биле прикажувани делата „Алжирски работи“, „Разурнувањето на Нумансија“ и „Поморската битка“. Во нив, тој ги искажал љубовта кон татковината и кон слободата, борбата за праведност и за независност на човекот, итн. Иако овие драми се малку антички укочени и помалку драматични во споредба со делата на Лопе де Вега, сепак тие се посилни и помудри. Како што сведочи едно негово писмо, во 1582 година, Сервантес го напишал делото „Галатеја“ за кое на 1 февруари 1584 година добил дозвола за објавување од [[Цензура|цензорот]]. На 5 март 1585 година, во Мадрид, му продал на Гаспар де Порес две комедии, кои не се сочувани: „Цариградски работи“ и „Селимовата смрт“.<ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 589-593.</ref> На 13 март 1585 година бил објавен пастирскиот роман „[[Галатеја (Сервантес)|Галатеја]]“ (инаку, неговото омилено дело) во кој ја опишува својата младешка [[љубов]]. Сепак, во идиличната атмосфера на романот, неговата моќ за набљудување ја губи острината, а неговиот [[дух]] ја губи моќта на изразување.<ref>O. Bihalji-Merin, „Beleške o piscu“, во: Miguel Servantes, ''Uzorne priče''. Beograd: Rad, 1963, стр. 138.</ref> Во 1587 година, Сервантес објавил неколку пофални песни (сонети) во книгите на своите пријатели Лопес Малдонада, Алонсо де Баросо и Педро де Падилја. На 5 септември 1592 година, во [[Севиља]], потпишал договор со Родриго Осорио со кои се обврзал да му испорача шест [[Комедија|комедии]], а во 1593 година ја објавил романсата „Љубомора“ за која многу се гордеел. Во 1595 година, Сервантес победил на поетскиот натпревар што го организирале доминиканците во [[Сарагоса]]. Во ноември 1598 година, по повод смртта на кралот Филип II, го напишал „Сонетот над гробот на кралот, создаден во Севиља“. На 26 септември 1604 година, Сервантес добил дозвола за печатењето на „[[Дон Кихот|Досетливиот идалго]]“ (првобитното име на романот „Дон Кихот“, а на 20 декември било завршено печатењето и тој ја добил „таксата“ за објавување на книгата. Потоа, на 12 април 1605 година, во [[Ваљадолид (град)|Ваљадолид]], му дал полномошно на книжарот Франсиско де Роблес да го печати и да го продава романот „Дон Кихот“ во [[Португалија]], [[Арагонија]], [[Валенсија (покраина)|Валенсија]] и [[Каталонија]]. На 12 септември 1612 година добил дозвола од цензорот за „[[Примерни новели|Примерните новели]]“, на 22 ноември добил дозвола за нивното печатење, а на 9 септември 1613 година, на Франсиско де Роблес му ја отстапил дозволата за печатењето на ова дело. Во септември 1614 година бил објавен романот „Вториот том на Досетливиот идалго дон Кихот од Манча“, потпишан од Алонсо Фернандес де Авељанеда, додека на 18 октомври, Сервантес добил дозвола за печатење на „Патот за Парнас“. На 25 февруари 1615 година, неколку благородници од придружбата на францускиот пратеник на дворот на Бријар де Сиери, сведочат за славата на делата на Сервантес во нивната земја. На 30 март 1615 година, Сервантес добил дозвола за печатење на „Вториот дел на Досетливиот витез дон Кихот од Манча“, додека на 25 јули добил дозвола за печатење на осум момедии и осум меѓуигри. На 19 април 1616 година, Сервантес му напишал посвета на контот од Лемос за „[[Страдањата и подвизите на Персил и Сигисмунда]]“, а по неговата смрт, на 9 септември, цензорот издал дозвола за печатење на оваа книга, која била објавена во јануари 1617 година.<ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 593-598.</ref> ===Значење и влијание=== Големиот шпански писател и негов современик, [[Лопе де Вега]] имал лошо мислење за Сервантес. Во едно писмо од 4 август 1604 година, наведувајќи ги писателите кои „се наѕираат за идната година“, тој напишал: „ниеден не е толку лош како Сервантес“.<ref>„Сажета хронологија живота и дела Мигела де Сервантеса“, во: Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 1''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 596.</ref> Еден дел од поемата „Петнаесет парички“ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] носи наслов „Мигел де Сервантес“.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 108-111.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.quoteswave.com/authors/miguel-de-cervantes Познати мисли на Мигел де Сервантес] {{en}} {{рв|Miguel de Cervantes}} *{{gutenberg author| id=Miguel+de+Cervantes+Saavedra | name=Мигел де Сервантес}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сервантес, Мигел де}} [[Категорија:Шпански романописци]] [[Категорија:Шпански поети]] [[Категорија:Шпански писатели]] [[Категорија:Римокатолички христијани од Шпанија]] [[Категорија:Родени во 1547 година]] [[Категорија:Починати во 1616 година]] jk4sleg3qqqqgdhfjs47n7ispmgi07a 0 1625 5561374 5261157 2026-05-18T22:58:06Z ГП 23995 /* Парите како тема во книжевноста */ дополнување 5561374 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Euro coins and banknotes (cropped).jpg|мини|десно|250п|Банкноти и монети]] '''Пари''' — општоприфатено средство кое служи за размена на производите, за чување на вредноста и за плаќање на долговите. Тие се засноваат на договор во рамките на една заедница за користење на одредено средство за размена. Овој договор за користење на било кој материјал за пари може да биде или експлицитен или имплицитен, слободно избран или под принуда. ==Функции на парите== Парите во економијата ги имаат следниве функции:<ref>Andrew T. Hill, (2013), “Functions and Characteristics of Money”, Federal Reserve Bank of Philadelphia, Charter 3, Segment 301, p. 2.</ref> * Средство за размена (во прометот) - парите се предмет кој купувачите им го даваат на продавачите кога сакаат да купат добра и услуги. * Платежно средство (мерка за вредност) - парите се мерило со кое луѓето ги одредуваат цените и ги бележат долговите. * Чувар на вредноста (богатство) - парите се предмет кој луѓето можат да го употребат за пренос на куповната моќ од сегашноста во иднината. == Примитивни форми на пари == Во текот на историскиот развој, голем број производи служеле како пари. Вообичаено, кај сточарските народи, добитокот служел како пари. [[Номади|Номадските народи]] како средство за размена употребувале кожи. Како средство за размена се употребувале и определени парчиња накит. Кај војнички настроените народи за таа цел често служело и оружјето. Покрај споменатите добра, кои служеле и како употребни вредности, па и поради тоа биле многу барани, како средства за размена служеле и предмети кај кои е тешко да се утврди поводот поради кој биле избрани за таа улога, како, на пример, човечки или животински черепи, огромни камења и друго. За тоа дека разни предмети често служеле како општо разменско средство не упатуваат и следниве поими во разни јазици во светот:<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.24-25.</ref> * во [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] зборот "''скоту''" означувал стока (добиток), но во исто време и пари; * војниците во древниот [[Рим]] во еден период биле плаќани со [[сол]]. Оттаму е и коренот на зборот "''salary''" во англискиот збор што означува плата. * до неодамна во [[Руски јазик|рускиот јазик]] за една четвртина копејка се употребуваше зборот "''полушка''", а тоа значи половина кожа од [[зајак]]. Кај повеќе словенски народи се употребува зборот - [[Плата|плати]], платите, платити и слично, кој потекнува од времињата кога платнените крпи служеле како пари. Како разменско средство, односно пари во одредени периоди а во некои изолирани племиња во [[Полинезија]] и денес, за жал служеле и служат луѓето. Тоа и [[Хомер]] го има опеано во [[Илијада]] и [[Одисеја]]. Така, од Илијада можеме да дознаеме дека [[Ахил]] како награда на победникот во борење му давал троножец од [[бронза]] кој вредел 12 говеда, а на победениот му давал [[роб]]инка која вредела четири [[Говедо|говеда]]. Според Одисеја, [[Лаерт]] дал за робинката Еуриклија 20 волови, а за робови и робинки се купувале [[вино]], [[бронза]], [[железо]] итн.<ref>Поврзано кај Миодраг Угриќиќ, ''Новчани систем Југославије'', Београд, 1967.</ref> Интересен е случајот на [[Кина]]. Во еден период, таму како пари служеле вистински ножеви. Подоцна, почнале да се прават од ламарина "мали симболични ножеви", кои немале своја употребна вредност, туку само разменска. Со текот на времето некои од средствата за размена, од голема употреба толку се истрошувале што повеќе не можеле да се употребуваат за целите за кои првобитно биле наменети. На пример, кога како средство за размена се употребувале парчиња платно, со време тие потполно се испарталувале поради што биле непогодни за употреба (како употребна вредност), меѓутоа, и натаму биле ценети како средство за размена. На [[Крит]], исто така, се ковале [[бакар]]ни листови во облик на говедска кожа, што очигледно значело дека еден таков лист вредел колку и една говедска кожа, која првобитно „ин натура“ (во природа) била средство за размена. Во подоцнежниот развој, наместо говеда се употребувале [[метал]]и со втиснат лик на говедо. Тоа значи дека првобитниот предмет, во текот на развојот се сведувал на прост знак, [[симбол]], често без каква било материјална вредност, но со можност за нив да добие производи за потрошувачка. На овој начин, средството за размена станало самостојна категорија, губејќи постепено секаква врска со конкретниот производ од кој потекнало. Неговата вредност повеќе не се темелела врз [[материја]]та од која било изработено средството, ниту врз можноста за негова употреба како добро, туку врз уверувањето дека за него, во определен сооднос, ќе може да се стекне друг производ, односно, било која друга употребна вредност. Од примитивните облици на парите и нивниот развој, проф. Мајхснер<ref>Вјекослав Мајхнер, ''Основи науке о новцу'', Универзитет Скопје, Скопје 1958, стр.31.</ref> изведува заклучок, според кој, економските добра можат да имаат вредност само ако се производи на општествено корисен човечки труд. == Металите како пари == Со текот на времето, од бројните облици на примитивни пари, [[метал]]ите ја презеле улогата на пари и од благородните метали се развиле денешните форми на пари и денешните [[паричен систем|парични системи]]. Имено, поради природните особини, металите биле особено погодни за нивна употреба како средство за размена и поради тоа, тие ги истиснале сите останати предмети како средства за размена. Во таа функција се употребувале [[железо]]то, [[бакар]]от, [[бронза]]та, [[сребро]]то и [[злато]]то. Со текот на развојот, пак поради природните особини, златото ги истиснало сите метали и останало, до средината на 70-тите години од [[XX век]], единствен метал за чија вредност се врзувала вредноста на парите. Меѓу особините што се својствени за металите, особено за златото, да се употребуваат како пари, односно како материјал за правење пари или како стандард на вредноста на парична единица се наведуваат следните:<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр. 27.</ref> * ''Заменливост''. Хомогеноста на материјата овозможува секое парче од металот да е еднакво на друго парче од истиот метал; * ''Деливост''. Благородните метали можат да се делат и на најмали делови, а сите тие заедно да претставуваат иста вредност која ја претставувало парчето метал; * ''Ковливост''. Металите можат да се коваат, да се растопуваат, а притоа да не изгубат ништо ниту од количината, ниту од особините, ниту од вредноста; * ''Трајност''. Благородните метали не се распаѓаат и се неуништливи. Поради надворешни влијанија не можат да изгубат од својата количина, вредност или убавина; * ''Преносливот''. Релативно големата вредност на мали количини благородни метали го олеснува прометот и на големи количини на вредности; * ''Корисност''. Нема сомнение дека ни благородните метали не би се употребувале како средство за размена доколку не биле барани како [[стока (економија)|стока]], а побарувачката морала да биде интензивна и постојана. Тоа дава сигурност дека доброто кое се избира како средство за размена ќе се употребува и бара и во иднина, односно и во следниот период лесно ќе се најде имател на добра кои се подготвени да ги дадат во замена за [[благородни метали]]. Во врска со корисноста на благородните метали може да се забележи дека тие не можат да подмират егзистенцијални потреби, а се барани, што ја олеснува нивната потреба како средство за размена; * ''Постојаност на вредноста''. Во текот на историјата благородните метали покажале најголема стабилност на вредноста, што е неопходно за со нив да се мери вредноста на другите стоки. Тоа е мошне важно за остварување и на нивната функција на средство за размена. Меѓу причините за стабилноста на вредноста на благородните метали се наведуваат две: 1) Нивното производство подлежи на [[Закон на опаѓање на рента|Законот на опаѓање на рентата]], што значи дека зголемувањето на производството на благородните метали е сврзано со зголемувањето на трошоците по единица на произведено количество, што има за последица поскапување на производот; 2) Самата употреба на благородните метали како парична материја придонела нивната вредност да се одржува стабилна. Тоа се обезбедувало со врзувањето на вредноста на парите за вредноста на благородните метали. == Ковани пари == '''Кованите пари''', всушност, претставуваат парчиња метал со втиснат [[жиг]] на кој е напишана тежината на парчето.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.29.</ref> [[Податотека:BMC 06.jpg|thumb|left|Ковани пари од [[Лидија]].]] Првите познати ковани пари се изработени пред 2700 години во [[Турција|Лидија]] од мешавина на [[злато]] и [[сребро]] која се нарекува ''електрум''. И покрај предностите на благородните метали (злато, сребро) како средства за размена, во однос на примитивните форми на пари, плаќањето не било едноставно. При секое плаќање, металот морал да се мери, да се испитува неговата чистота, а и исправноста во мерењето на тежината можела да доведе до разидување на учесниците во размената. Овој начин на плаќање, каде што во секоја поединечна трансакција се вршеле мерење на тежината на златото или среброто се нарекува ''пенсаторно плаќање''. Меѓутоа, пенсаторното плаќање се покажало како комплицирано и набрзо почнале да се прават парчиња метали - прачки на кои се втиснувале знаци и натписи од кои можело да се види колкава е тежината на парчето, односно, кај благородните метали, колкава е содржината на чистиот метал. Такви знаци ставале производителите, а подоцна, специјализирани трговци или [[банка]]ри. Таквото заверување на самата прачка ја елиминирало потребата од испитување на чистотата и од мерење на тежината, меѓутоа, тоа зависело од веродостојноста на лицето кое го вршело заверувањето. Со текот на времето, таквите заверки претставувале доволна гаранција заверените прачки да се примаат во прометот без детални испитувања на нивната тежина, а особено чистотата. Со втиснување на таков жиг е означен почетокот на ковањето на пари. Со практиката на ковање на пари (при што однапред се знаело колку злато треба да содржи определено парче и со каква чистота е златото) се надминала практиката на мерење на тежината и испитувањето на чистотата на секоја одделна прачка. Подоцна, со закони за парите во одделни земји се определувало колку злато содржи секоја парична единица и според тоа, потоа, во заокружени износи, се ковале одделни златници. Бројот кој означува колку парични единици се коваат од една единица на тежина на чист благороден метал се нарекува ''ковничка стапка''.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.30.</ref> [[Податотека:Zecchino Antonio Venier 1382.jpg|мини|Венецијански дукати, 1382-1400 година]] Со кованите пари се надминале бројни проблеми од пенсаторното плаќање, меѓутоа, се појавил и нов проблем. Преоѓајќи од рака во рака, златниците се трошеле, па нивната материјална вредност била помала од нивната номинална вредност. Тоа го комплицирало мерењето на вредноста на стоките. Во тој случај, проблемот го решавала државата така што таа определува граница до која златниците можат да се истрошат, а сепак, во прометот и натаму да се сметаат како полноважни. Со тоа, таа ги прогласувала за законско средство за плаќање и покрај тоа што златниците изгубиле дел од својата тежина и чистота, односно вределе помалку од онаа количина метал која соодветствувала на бројот на паричната единица на која гласеле. Од развојот на кованите пари, според проф. Мајхснер,<ref>Вјекослав Мајхнер, ''Основи науке о новцу'', Универзитет Скопје, Скопје 1958, стр.40-42.</ref> можат да се извлечат неколку заклучоци во поглед на промените во поимот на парите: * благодорниот метал е средство за размена на производите, а ковањето е само техничка мерка за олеснување на манипулацијата при плаќањата; * со ковањето се овозможило од пенсаторно да се премине на ''нумераторно плаќање''. Со тоа била создадена можноста фактички извршеното плаќање во поглед на количината на пренесениот метал повеќе да не биде сосема точно. Ознаката на самиот златник станала конвенционалност и како и сите конвенционалности покажала толкава виталност што станала порешавачка од самата содржина. На тој начин, ознаките како „[[фунта]]”, „[[рубља]]” или „[[Германска марка|марка]]” ја изгубиле врската со она што некогаш значеле, значи, што некогаш мереле, и повеќе не се ознаки на определена тежина или количина метал, туку голи имиња кои го изгубиле своето вистинско значење и само историски можат да се објаснат. Таквите ознаки стануваат имиња на пресметковни единици. Тие ја одбележуваат паричната единица како таква, значи, сосема истргната од нејзината врска со благородниот метал. Така, на површината избива паричната единица како чист пресметковен израз за определување на количината на пари т.е. на паричните износи. Паричната единица повеќе не се определува (дефинира) материјално, туку номинално. Ваквото осамостојување на паричната единица од материјата на парите набрзо го искористиле монетарните власти и почнале да коваат пари со иста ознака на вредноста, но со помалку метална содржина во една парична единица. Одземеното злато го употребувале за ковење на дополнителна количина на пари, исто така со помала содржина на благороден метал. Со тоа се зголемувал паричниот оптек и се намалувала вредноста на парите (секогаш паѓа вредноста на секој производ чија количина се зголемува, ако во истовреме не се зголеми побарувачката за тој производ). Во таква ситуација, граѓаните повторно станувале свесни за металот кој требало да го содржи одделно парче на ковани пари и повторно почнувале да ги испитуваат кованите пари во поглед на содржината на благородните метали, и покрај жигот кој божем ја гарантирал вредноста во тој метал. И така, враќајќи се повторно на испитување на содржината на кованите пари, прометот почнал повторно да се враќа од нумераторно на пенсаторно плаќање. == Хартиени пари == Парите од хартија се само надворешна форма на пари, слично како и кованите пари. Се појавиле од технички причини: да ги олеснат тешкотиите во ковањето на парчиња од помали и од поголеми износи, да ја подобрат преносливоста на парите и да ги намалат трошоците (кованите пари се трошат во прометот, при што исчезнува во неповрат дел од благородниот метал) и опасностите сврзани со преносот на кованите пари. Појавата на хартиените пари се поврзува со практиката плаќањата да не се вршат со пренос на готови пари, туку со пренос на самото право на определен износ готови пари. Тие права биле отелотворени во исправи, чија големина не морала да се рамни според износот на кој гласеле исправите. На исто парче [[хартија]] издавачот можел да се обврзе на плаќање на било кој износ. Станува збор за [[Обврзница|обврзници]] на готови пари, со чие поседување располагал и износот на готовите пари на кои тие гласеле. Таквата обврзница е хартиена пара само доколку прометот се навикнал во доволна мера со неа да врши плаќање, наместо со готови пари. Значи, самата таа не е пари, туку само исправа преку која се располагало со пари. Тие обврзници биле сурогати на парите, т.е. ги заменувале вистинските пари, но го немале нивниот квалитет. === Сертификати === [[Податотека:£1 Gloucester Old Bank note for Charles Evans & James Fell 1814.jpg|мини|Сертификат издаден од Gloucester Old Bank, 1814 година]] Почетокот на издавање хартиени пари се наоѓа во практиката на [[лондон]]ските златари на поединци кои овде полагале готови пари за да им се издадат признаници на положените износи.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 31.</ref> Потврдите му давале право на имателот од златарот да го подигне износот на кој гласела одделна признаница. Таквите потврди за депонирани метални пари (или монетарен метал,) се нарекуваат ''сертификати''. Полагачот на готовите пари можел да изврши некое плаќање со отстапување на признаницата на соодветен износ готови пари, бидејќи го пренесувал и правото на располагање со положениот износ. Довербата која ја уживале златарите придонела овие потврди во целост да ги заменат кованите пари, како средство за размена и плаќање. А технички, за прометот биле попогодни од кованите пари. Со воведувањето на сертификатите во односниот паричен систем не настануваат никакви суштински промени. Оптекот не се зголемува, бидејќи ако не циркулираат сертификатите, би циркулирале златниците или сребрениците. Сертификатот само ги заменува валутните пари (златници или сребреници). Со нив, всушност, само технички се подобрува циркулацијата на кованите пари. ==== Банкноти ==== [[Податотека:1000 Mark 1910 front 01 09.jpg|мини|Банкнота од 1 000 германски марки, 1910 година]] Искуството дека потврдите ретко се враќале кај депозитарите заради враќање на положените пари на златарите им овозможило да издаваат потврди и над положениот вкупен износ на ковани пари, т.е. да издаваат нова форма на пари. Откриената можност била корисна и за депонентите и за [[депозит]]арите. Со издавањето потврди над примените износи ковани пари, депозиторот го зголемувал износот на средства за позајмување, издавајќи потврди над положените износи. Поради тоа, тој не морал да наплатува за чување од депонентите, а му се создала можност на положените ковани пари на депонентите да им плаќа определена [[камата]] (што е поповолно за нив од претходната ситуација). Формално гледано, во прометот не се променило ништо. Истите потврди, како и порано, циркулирале и натаму. Меѓутоа, во суштина, со оваа постапка работата се променила суштествено, како во правен така и во економски поглед. Кога потврдите биле во целост покриени со ковани пари, текстот на потврдите можел да гласи: „Во депозит примив 10 фунти во ковано злато кое ќе го исплатам на барање на доносителот на оваа потврда”. Со практиката да се издаваат потврди над примениот износ на ковани пари, на потврдите текстот би можел да гласи само вака: „На барање на доносителот на оваа белешка ќе му исплатам десет фунти во ковано злато”.<ref>Крсте Шајновски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Штип 2011, стр.19.</ref> Со оваа промена, сертификатот станува '''банкнота'''. Името потекнува оттаму што наскоро со таква работа почнале исклучително да се занимаваат [[Банка|банките]]. Со ова постапка, како што констатира проф. Мајхснер, издавачот воопшто повеќе не тврди дека примил во депозит извесна количина златници, туку тој само се обврзува дека на барање на доносителот на банкнотата ќе му ја исплати определената количина. Издавачот сега повеќе не морал во касите да го чува целиот износ на златници на кој вкупно гласеле од него издадените обврзници (потврди, ноти). Уште повеќе, тој - теоретски - воопшто не бил должен да држи каква било резерва, бидејќи било важно, при презентирањето на обврзницата, да ја исполни обврската. Негова работа било од каде, во тој момент, ќе набави златници. Заради сигурност, сепак, најдобро и наједноставно било во сопствените каси да држи дел од износот на кој вкупно гласеле издадени белешки, за да не се случи издавачот да не може, на барање на имателот, да ги исплати без одлагање. === Книжни пари – пари со присилно важење (''fiat money'')=== [[Податотека:100 USD 1934.jpg|мини|Банкнота од 100 американски долари, 1934 година]] За [[книжна пара|книжни пари]] се говори по укинувањето на конвертибилноста (заменливоста) на банкнотите во злато. Тоа се случило по [[Големата депресија]] од триесеттите години на 20 век. По таквите одлуки на владите во тогашните најразвиени земји, старите банкноти останале во употреба, меѓутоа, суштински се променила нивната правна природа. Тие веќе не претставувале барање на имателот за исплата во ковани пари на износот на кој гласеле. Наместо кованите пари, тие станале дефинитивни пари. Сите морале да ги примаат за измирување на своите побарувања по номинална вредност, без право да ги заменуваат за ковани пари. Со тоа банкнотите добиле присилен курс и станале хартиени пари. Ваквата промена на правната природа на парите уште повеќе ја зголемила одговорноста на монетарните власти за успешното остварување на нивната улога во националното стопанство. Се разбира, тоа с еоднесува и на меѓународните економски и финансиски односи, со оглед на елиминирањето на стоковните пари (златото) како светски пари и користењето на националните валути на најразвиените земји во функција на светски пари. == Жирални пари == Оваа форма на пари се развила како сурогат на банкнотите и на книжните пари, за конечно да станат пари за чија емисија и обем се грижи [[Централна банка|централната банка]]. Како што лондонските златари дошле на идеја положените златници да ги искористат подобро, ако им ги позајмат на некој друг, така и банките дошле до сознание еден дел од готовината на своите клиенти да ги позајмат на други лица, со оглед на тоа што дел од положената готовина со години лежела во касата на банките, бидејќи платниот промет се вршел преку сметките без употреба на готовина. Имено, во тоа време, давањето заеми се вршело со одобрување на сметката. Притоа, банката морала да внимава на тоа секогаш да биде во можност евентуалните исплати во готово да ги изврши без одлагање, а од друга страна, да може во секој случај да ги исплати вложувачите на нивно барање. Притоа, се сметало дека сите доверители нема да се појават во исто време со такви барања, како и дека и тие на кои им се позајмуваат пари нема да бараат исплата на кредитот во готово. Ова било основа банките да почнат да даваат заеми (да одобруваат кредити) и над износот на положената готовина. Тие заеми банките ги даваат на тој начин што во своите книги на корисниците на заемот им создаваат побарување спрема банката. Со тие побарувања корисниците можат да располагаат исто како да положиле соодветен износ во готови пари.(се подразбира дека банката за одобрениот креди ги задолжува на друга сметка). Ваквите побарувања се ''жирални пари''. Кога како подлога на жиралните пари биле банкнотите, банките при создавањето на жирални пари морале да водат сметка за покритието во банкноти, а тие, пак, се издавале во определен однос спрема покритието во злато. Така се воспоставувала врска меѓу жиралните пари, банкнотите и златото, а во практиката сите видови пари функционирале како еден единствен систем. Иако и тогаш успешното функционирање на системот зависело од економски оправданото одобрување на кредити (преку создавање на побарувања над положената готовина) и на банкноти над положениот износ на ковани пари, при создавањето на жирални пари тоа е од уште поголемо значење, бидејќи вкупниот [[оптек на парите]] нема „златна кочница”, како во условите на златно важење. Секој промашен кредит во производството ги намалува стоковните вредности и влијае врз намалувањето на вредноста на парите. Плаќањата со жирални пари се извршуваат на тој начин што со налогот за пренос се врши префрлање на парите од една сметка на друга, или со чек се вршт исплатата во готови пари.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 35.</ref> == Електронски пари == Со развојот на електрониката и [[Информатичка технологија|информатичката технологија]] во банкарството се разви и нов вид пари - [[електронски пари]]. Наместо само книжни и/или жирални пари, денес парите се јавуваат и во форма на ''електронски пари'' - пари во вид на електронски сигнали кои се чуваат во меморијата на компјутерите во банките. Со нив не се менува суштинската улога и значење на парите, како што не се промени ни со другите видови пари во процесот на дематеријализација на полновредните стоковни пари. Со електронските пари само се унапреди начинот на пренос на парите, т.е. со преносот на парите преку електронски сигнали се заменија поранешните скапи трансфери (со вагони, [[авион]]и, блиндирани возила, големо обезбедување итн.). За унапредување на преносот на средствата по електронски пат банките создадоа Друштво за светски меѓубанкарски финансиски телекомуникации ([[СВИФТ|SWIFT]]) во кое членуваат повеќе од 2 000 банки.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 36.</ref> ==Парите како тема во уметноста и во популарната култура== Парите се јавуваат како тема во делата од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Парите како тема во книжевноста=== * „Лудо пари даваше“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 82-83.</ref> * „Парите на жабата“ - кавкаска народна приказна.<ref>''Кавкаске бајке''. Београд: Народња књига, 1963, стр. 159-160.</ref> * „Парите го вртат светот“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од [[2008]] година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Фалсификувани пари“ - песна во проза на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Charles Baudelaire, ''Spleen Pariza''. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 88-90.</ref> * „Железна паричка“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 128.</ref> * „[[Ковачи на лажни пари]]“ - [[роман]] на францускиот писател [[Андре Жид]].<ref>Андре Жид, ''Ковачи на лажни пари''. Битола: Микена, 2009.</ref> * „Пријатели без пари“ – расказ на италијанскиот писател [[Алберто Моравија]] од [[1954]] година.<ref>A. Moravija, ''Rimske priče''. Beograd: Rad, 1964, стр. 62-68.</ref> * „Пари“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 51.</ref> * „Двете пари“ (''Два новца'') - српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 135-138.</ref><ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 240-244.</ref> ===Парите како тема во популарната музика=== * „Пари, пари, пари“ (англиски: ''Money, money, money'') - песна на шведската [[Поп-музика|поп]]-група [[АББА]] од 1976 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ETxmCCsMoD0 Abba - Money, Money, Money - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Што правиш за пари, душо“ (англиски: ''What do you do for money honey'') - песна на австралиската рок-група [[АЦ/ДЦ|АЦ ДЦ]] (''AC DC'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=V-_G37EK1VU&list=PL25Xu_pRLEKfuErzp4c1p6vu0rjvjMmp6&index=3 YouTube, What do you do for money honey - AC/DC (Lyrics) (пристапено на 15.6.2017)]</ref> * „Парите зборуваат“ (англиски: ''Money Talks'') - песна на австралиската рок-група АЦ/ДЦ од 1990 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2lqdErI9uss AC/DC - Moneytalks - YouTube (пристапено на 7.11.2016)]</ref> * „Пари“ (англиски: ''Money'') - албум на британската [[Панк рок|панк]] група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GT0wWNOcGpw YouTube, Buzzcocks - Money (1979) (пристапено на 9.2.2017)]</ref> * „Големи пари“ (англиски: ''Big Money'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Биг Блек]] (''Big Black'') од 1986.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=03cDvRl3edo YouTube, Big Black - Atomizer (Full Album) (пристапено на 14.5.2017)]</ref> * „Никогаш не ми ги даваш твоите пари“ (англиски: ''You Never Give me Your Money'') - песна на британската поп-рок група [[Битлси]] од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bVWwgrdobAw YOU NEVER GIVE ME YOUR MONEY - BEATLES ... - YouTube (пристапено на 6.11.2016)]</ref> * „Денови на доларот“ (англиски: ''Dollar days'') - песна на англискиот рок-музичар [[Дејвид Боуви]] (''David Bowie'') од 2016 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RPbuxapYWFc YouTube, David Bowie- Blackstar (Full album) (пристапено на 29.5.2017)]</ref> * „Земи ги парите“ (англиски: ''Get The Money'') - песна на [[Горан Бреговиќ]] од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Arizona-Dream-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/121947 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Ме влечат твоите пари, душо“ (англиски: ''It's Yer Money I'm After, Baby'') - песна на британската рок-група ''The Wonder Stuff'' од 1988.<ref>[https://www.discogs.com/The-Wonder-Stuff-The-Eight-Legged-Groove-Machine/release/379123 Discogs, The Wonder Stuff – The Eight Legged Groove Machine (пристапено на 18.3.2021)]</ref> * „Парите нема да дојдат“ ([[српски]]: ''Novac neće doći!'') — песна на српската рок-група [[Дисциплина кичме]] од 1985 година.<ref name="Oči 2022">[https://www.discogs.com/release/1278357-Disciplina-Kičme-Ja-Imam-Šarene-OčiDisciplina Kičme!* – Ja Imam Šarene Oči (пристапено на 10.9.2022)]</ref> * „Куп пари“ ([[српски]]: ''Pregršt novca'') — песна на Дисциплина кичме од 1985 година.<ref name="Oči 2022"/> * „Пари во рацете“ (српски: ''Novac u rukama'') - песна на југословенската рок-група [[Екатарина Велика]] од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0BWq61ikU1o Ekatarina Velika - Novac u rukama - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Лесни пари“ ([[англиски]]: ''Easy Money'') - песна на британската рок-група ''[[King Crimson]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/444-King-Crimson-Larks-Tongues-In-Aspic King Crimson – Larks' Tongues In Aspic (пристапено на 30.1.2023)]</ref> * „Заработувач на пари“ (англиски: ''Money Maker'') - песна на американскиот [[рапер]] [[Лудакрис]] од 2006 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=T9Op2YQ7yyU Ludacris - Money Maker ft. Pharrell - YouTube (пристапено на 6.11.2016)]</ref> * „За неколку долари повеќе“ (англиски: ''For a Few Dollars More'') - композиција на италијанскиот [[композитор]] [[Енио Мориконе]] (''Ennio Morricone'').<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Ennio-Morricone-The-Best-Of-Ennio-Morricone/release/9311871 DISCOGS, Ennio Morricone ‎– The Best Of Ennio Morricone (пристапено на 31.8.2019)]</ref> * „Грст долари“ (англиски: ''A Fistful of Dollars'') - композиција на италијанскиот композитор Енио Мориконе.<ref name="discogs.com"/> * „Парите нема да те променат“ (''Money Won't Change You'') - песна на американската пејачка [[Арета Френклин]] (''Aretha Franklin'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N3GVfCrHlUI YouTube, Aretha Franklin - Lady Soul (1968) Full Album (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Пари“ (англиски: ''Money'') - песна на британската рок-група [[Пинк Флојд]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-0kcet4aPpQ Pink Floyd - Money (Official Music Video) - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Чудни валути“ (англиски: ''Strange Currencies'') - песна на американската рок-група „[[Р. Е. М.]]“ (''R.E.M.'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Monster/release/1125736 DISCOGS, R.E.M. – Monster (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Овертура - Пари (Ете што сакам)“ (англиски: ''Overture - Money (That's What I Want)'') - песна на американскиот рок-музичар [[Тод Рундгрен]] (''Todd Rundgren'')“ од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Todd-Rundgren-Something-Anything/master/93827 Todd Rundgren ‎– Something / Anything? (пристапено на 27.12.2017)]</ref> * „Парите се многу тешки (да се спомнат)“ (англиски: ''Money's Too Tight (To Mention)'') - песна на британската поп-група [[Симпли ред]] (''Simply Red'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simply-Red-Picture-Book/master/25886 DISCOGS, Simply Red ‎– Picture Book (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Светите пари“ (англиски: ''Holy money'') - албум на американската рок-група „[[Свонс]] (''Swans'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YgzEN1JlaIA&t=65s YouTube, Swans - Holy Money / A Screw (Original CD 1986) (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Парите се месо“ (англиски: ''Money is flesh'') - песна на американската рок-група Свонс од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9-5PZ-YYPI0 YouTube, Swans - Money Is Flesh (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Сè што сакаат парите“ (англиски: ''All That Money Wants'') - песна на британската рок-група ''[[The Psychedelic Furs]]'' од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Psychedelic-Furs-All-Of-This-And-Nothing/release/1329710 Discogs, The Psychedelic Furs ‎– All Of This And Nothing (пристапено на 9.8.2019)]</ref> * „Бесплатни пари“ (англиски: ''Free Money'') - песна на американската рок-музичарка [[Пати Смит]] (''Patti Smith'') од 1975 година.<ref>[https://www.discogs.com/Patti-Smith-Horses/master/401096 DISCOGS, Patti Smith ‎– Horses (пристапено на 13.4.2021)]</ref> * „Протреси ги твоите пари “ (англиски: ''Shake Your MOney'') – песна на британската поп-рок група [[Хепи Мандис]] (''Happy Mondays'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/Black-Grape-Its-Great-When-Youre-StraightYeah/master/99844 DISCOGSBlack Grape ‎– It's Great When You're Straight...Yeah (пристапено на 1.9.2019)]</ref> * „Земи ги парите и бегај“ ([[англиски]]: ''Take the money and run'') - песна на хрватската група „[[Хаустор]]“.<ref>[''Haustor 1981. 1984. 1985. 1988.'' City Records, 2006.</ref> * „Крвави пари“ (англиски: ''Blood money'') - песна на австралиската [[Рок-музика|рок]]-група [[Чрч]] (''The Church'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kcouA8yXYPM YouTube, The Church - Starfish (Full Album) 1988 - 480P.mp4 (пристапено на 15.10.2017)]</ref> * „Убави зелени“ (англиски: ''Pretty Green'') - песна на британската рок-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> ===Парите како тема во филмот=== * „[[Фалсификатори (филм од 2007)|Фалсификатори]]“ ([[германски јазик|германски]]: ''Die Fälscher'') - германски [[филм]] од 2007 година, во [[режија]] на [[Штефан Руцовицки]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0813547/awards?ref_=tt_awd IMBd, The Counterfeiters (2007) Awards (пристапено на 11.2.2018)]</ref> == Наводи == <references/> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пари| ]] [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Финансии]] [[Категорија:Монетарна економија]] [[Категорија:Валути]] pjqngp78u2ut5r4gade83to7l99ksfr 5561375 5561374 2026-05-18T22:58:33Z ГП 23995 /* Парите како тема во книжевноста */ 5561375 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Euro coins and banknotes (cropped).jpg|мини|десно|250п|Банкноти и монети]] '''Пари''' — општоприфатено средство кое служи за размена на производите, за чување на вредноста и за плаќање на долговите. Тие се засноваат на договор во рамките на една заедница за користење на одредено средство за размена. Овој договор за користење на било кој материјал за пари може да биде или експлицитен или имплицитен, слободно избран или под принуда. ==Функции на парите== Парите во економијата ги имаат следниве функции:<ref>Andrew T. Hill, (2013), “Functions and Characteristics of Money”, Federal Reserve Bank of Philadelphia, Charter 3, Segment 301, p. 2.</ref> * Средство за размена (во прометот) - парите се предмет кој купувачите им го даваат на продавачите кога сакаат да купат добра и услуги. * Платежно средство (мерка за вредност) - парите се мерило со кое луѓето ги одредуваат цените и ги бележат долговите. * Чувар на вредноста (богатство) - парите се предмет кој луѓето можат да го употребат за пренос на куповната моќ од сегашноста во иднината. == Примитивни форми на пари == Во текот на историскиот развој, голем број производи служеле како пари. Вообичаено, кај сточарските народи, добитокот служел како пари. [[Номади|Номадските народи]] како средство за размена употребувале кожи. Како средство за размена се употребувале и определени парчиња накит. Кај војнички настроените народи за таа цел често служело и оружјето. Покрај споменатите добра, кои служеле и како употребни вредности, па и поради тоа биле многу барани, како средства за размена служеле и предмети кај кои е тешко да се утврди поводот поради кој биле избрани за таа улога, како, на пример, човечки или животински черепи, огромни камења и друго. За тоа дека разни предмети често служеле како општо разменско средство не упатуваат и следниве поими во разни јазици во светот:<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.24-25.</ref> * во [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] зборот "''скоту''" означувал стока (добиток), но во исто време и пари; * војниците во древниот [[Рим]] во еден период биле плаќани со [[сол]]. Оттаму е и коренот на зборот "''salary''" во англискиот збор што означува плата. * до неодамна во [[Руски јазик|рускиот јазик]] за една четвртина копејка се употребуваше зборот "''полушка''", а тоа значи половина кожа од [[зајак]]. Кај повеќе словенски народи се употребува зборот - [[Плата|плати]], платите, платити и слично, кој потекнува од времињата кога платнените крпи служеле како пари. Како разменско средство, односно пари во одредени периоди а во некои изолирани племиња во [[Полинезија]] и денес, за жал служеле и служат луѓето. Тоа и [[Хомер]] го има опеано во [[Илијада]] и [[Одисеја]]. Така, од Илијада можеме да дознаеме дека [[Ахил]] како награда на победникот во борење му давал троножец од [[бронза]] кој вредел 12 говеда, а на победениот му давал [[роб]]инка која вредела четири [[Говедо|говеда]]. Според Одисеја, [[Лаерт]] дал за робинката Еуриклија 20 волови, а за робови и робинки се купувале [[вино]], [[бронза]], [[железо]] итн.<ref>Поврзано кај Миодраг Угриќиќ, ''Новчани систем Југославије'', Београд, 1967.</ref> Интересен е случајот на [[Кина]]. Во еден период, таму како пари служеле вистински ножеви. Подоцна, почнале да се прават од ламарина "мали симболични ножеви", кои немале своја употребна вредност, туку само разменска. Со текот на времето некои од средствата за размена, од голема употреба толку се истрошувале што повеќе не можеле да се употребуваат за целите за кои првобитно биле наменети. На пример, кога како средство за размена се употребувале парчиња платно, со време тие потполно се испарталувале поради што биле непогодни за употреба (како употребна вредност), меѓутоа, и натаму биле ценети како средство за размена. На [[Крит]], исто така, се ковале [[бакар]]ни листови во облик на говедска кожа, што очигледно значело дека еден таков лист вредел колку и една говедска кожа, која првобитно „ин натура“ (во природа) била средство за размена. Во подоцнежниот развој, наместо говеда се употребувале [[метал]]и со втиснат лик на говедо. Тоа значи дека првобитниот предмет, во текот на развојот се сведувал на прост знак, [[симбол]], често без каква било материјална вредност, но со можност за нив да добие производи за потрошувачка. На овој начин, средството за размена станало самостојна категорија, губејќи постепено секаква врска со конкретниот производ од кој потекнало. Неговата вредност повеќе не се темелела врз [[материја]]та од која било изработено средството, ниту врз можноста за негова употреба како добро, туку врз уверувањето дека за него, во определен сооднос, ќе може да се стекне друг производ, односно, било која друга употребна вредност. Од примитивните облици на парите и нивниот развој, проф. Мајхснер<ref>Вјекослав Мајхнер, ''Основи науке о новцу'', Универзитет Скопје, Скопје 1958, стр.31.</ref> изведува заклучок, според кој, економските добра можат да имаат вредност само ако се производи на општествено корисен човечки труд. == Металите како пари == Со текот на времето, од бројните облици на примитивни пари, [[метал]]ите ја презеле улогата на пари и од благородните метали се развиле денешните форми на пари и денешните [[паричен систем|парични системи]]. Имено, поради природните особини, металите биле особено погодни за нивна употреба како средство за размена и поради тоа, тие ги истиснале сите останати предмети како средства за размена. Во таа функција се употребувале [[железо]]то, [[бакар]]от, [[бронза]]та, [[сребро]]то и [[злато]]то. Со текот на развојот, пак поради природните особини, златото ги истиснало сите метали и останало, до средината на 70-тите години од [[XX век]], единствен метал за чија вредност се врзувала вредноста на парите. Меѓу особините што се својствени за металите, особено за златото, да се употребуваат како пари, односно како материјал за правење пари или како стандард на вредноста на парична единица се наведуваат следните:<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр. 27.</ref> * ''Заменливост''. Хомогеноста на материјата овозможува секое парче од металот да е еднакво на друго парче од истиот метал; * ''Деливост''. Благородните метали можат да се делат и на најмали делови, а сите тие заедно да претставуваат иста вредност која ја претставувало парчето метал; * ''Ковливост''. Металите можат да се коваат, да се растопуваат, а притоа да не изгубат ништо ниту од количината, ниту од особините, ниту од вредноста; * ''Трајност''. Благородните метали не се распаѓаат и се неуништливи. Поради надворешни влијанија не можат да изгубат од својата количина, вредност или убавина; * ''Преносливот''. Релативно големата вредност на мали количини благородни метали го олеснува прометот и на големи количини на вредности; * ''Корисност''. Нема сомнение дека ни благородните метали не би се употребувале како средство за размена доколку не биле барани како [[стока (економија)|стока]], а побарувачката морала да биде интензивна и постојана. Тоа дава сигурност дека доброто кое се избира како средство за размена ќе се употребува и бара и во иднина, односно и во следниот период лесно ќе се најде имател на добра кои се подготвени да ги дадат во замена за [[благородни метали]]. Во врска со корисноста на благородните метали може да се забележи дека тие не можат да подмират егзистенцијални потреби, а се барани, што ја олеснува нивната потреба како средство за размена; * ''Постојаност на вредноста''. Во текот на историјата благородните метали покажале најголема стабилност на вредноста, што е неопходно за со нив да се мери вредноста на другите стоки. Тоа е мошне важно за остварување и на нивната функција на средство за размена. Меѓу причините за стабилноста на вредноста на благородните метали се наведуваат две: 1) Нивното производство подлежи на [[Закон на опаѓање на рента|Законот на опаѓање на рентата]], што значи дека зголемувањето на производството на благородните метали е сврзано со зголемувањето на трошоците по единица на произведено количество, што има за последица поскапување на производот; 2) Самата употреба на благородните метали како парична материја придонела нивната вредност да се одржува стабилна. Тоа се обезбедувало со врзувањето на вредноста на парите за вредноста на благородните метали. == Ковани пари == '''Кованите пари''', всушност, претставуваат парчиња метал со втиснат [[жиг]] на кој е напишана тежината на парчето.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.29.</ref> [[Податотека:BMC 06.jpg|thumb|left|Ковани пари од [[Лидија]].]] Првите познати ковани пари се изработени пред 2700 години во [[Турција|Лидија]] од мешавина на [[злато]] и [[сребро]] која се нарекува ''електрум''. И покрај предностите на благородните метали (злато, сребро) како средства за размена, во однос на примитивните форми на пари, плаќањето не било едноставно. При секое плаќање, металот морал да се мери, да се испитува неговата чистота, а и исправноста во мерењето на тежината можела да доведе до разидување на учесниците во размената. Овој начин на плаќање, каде што во секоја поединечна трансакција се вршеле мерење на тежината на златото или среброто се нарекува ''пенсаторно плаќање''. Меѓутоа, пенсаторното плаќање се покажало како комплицирано и набрзо почнале да се прават парчиња метали - прачки на кои се втиснувале знаци и натписи од кои можело да се види колкава е тежината на парчето, односно, кај благородните метали, колкава е содржината на чистиот метал. Такви знаци ставале производителите, а подоцна, специјализирани трговци или [[банка]]ри. Таквото заверување на самата прачка ја елиминирало потребата од испитување на чистотата и од мерење на тежината, меѓутоа, тоа зависело од веродостојноста на лицето кое го вршело заверувањето. Со текот на времето, таквите заверки претставувале доволна гаранција заверените прачки да се примаат во прометот без детални испитувања на нивната тежина, а особено чистотата. Со втиснување на таков жиг е означен почетокот на ковањето на пари. Со практиката на ковање на пари (при што однапред се знаело колку злато треба да содржи определено парче и со каква чистота е златото) се надминала практиката на мерење на тежината и испитувањето на чистотата на секоја одделна прачка. Подоцна, со закони за парите во одделни земји се определувало колку злато содржи секоја парична единица и според тоа, потоа, во заокружени износи, се ковале одделни златници. Бројот кој означува колку парични единици се коваат од една единица на тежина на чист благороден метал се нарекува ''ковничка стапка''.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр.30.</ref> [[Податотека:Zecchino Antonio Venier 1382.jpg|мини|Венецијански дукати, 1382-1400 година]] Со кованите пари се надминале бројни проблеми од пенсаторното плаќање, меѓутоа, се појавил и нов проблем. Преоѓајќи од рака во рака, златниците се трошеле, па нивната материјална вредност била помала од нивната номинална вредност. Тоа го комплицирало мерењето на вредноста на стоките. Во тој случај, проблемот го решавала државата така што таа определува граница до која златниците можат да се истрошат, а сепак, во прометот и натаму да се сметаат како полноважни. Со тоа, таа ги прогласувала за законско средство за плаќање и покрај тоа што златниците изгубиле дел од својата тежина и чистота, односно вределе помалку од онаа количина метал која соодветствувала на бројот на паричната единица на која гласеле. Од развојот на кованите пари, според проф. Мајхснер,<ref>Вјекослав Мајхнер, ''Основи науке о новцу'', Универзитет Скопје, Скопје 1958, стр.40-42.</ref> можат да се извлечат неколку заклучоци во поглед на промените во поимот на парите: * благодорниот метал е средство за размена на производите, а ковањето е само техничка мерка за олеснување на манипулацијата при плаќањата; * со ковањето се овозможило од пенсаторно да се премине на ''нумераторно плаќање''. Со тоа била создадена можноста фактички извршеното плаќање во поглед на количината на пренесениот метал повеќе да не биде сосема точно. Ознаката на самиот златник станала конвенционалност и како и сите конвенционалности покажала толкава виталност што станала порешавачка од самата содржина. На тој начин, ознаките како „[[фунта]]”, „[[рубља]]” или „[[Германска марка|марка]]” ја изгубиле врската со она што некогаш значеле, значи, што некогаш мереле, и повеќе не се ознаки на определена тежина или количина метал, туку голи имиња кои го изгубиле своето вистинско значење и само историски можат да се објаснат. Таквите ознаки стануваат имиња на пресметковни единици. Тие ја одбележуваат паричната единица како таква, значи, сосема истргната од нејзината врска со благородниот метал. Така, на површината избива паричната единица како чист пресметковен израз за определување на количината на пари т.е. на паричните износи. Паричната единица повеќе не се определува (дефинира) материјално, туку номинално. Ваквото осамостојување на паричната единица од материјата на парите набрзо го искористиле монетарните власти и почнале да коваат пари со иста ознака на вредноста, но со помалку метална содржина во една парична единица. Одземеното злато го употребувале за ковење на дополнителна количина на пари, исто така со помала содржина на благороден метал. Со тоа се зголемувал паричниот оптек и се намалувала вредноста на парите (секогаш паѓа вредноста на секој производ чија количина се зголемува, ако во истовреме не се зголеми побарувачката за тој производ). Во таква ситуација, граѓаните повторно станувале свесни за металот кој требало да го содржи одделно парче на ковани пари и повторно почнувале да ги испитуваат кованите пари во поглед на содржината на благородните метали, и покрај жигот кој божем ја гарантирал вредноста во тој метал. И така, враќајќи се повторно на испитување на содржината на кованите пари, прометот почнал повторно да се враќа од нумераторно на пенсаторно плаќање. == Хартиени пари == Парите од хартија се само надворешна форма на пари, слично како и кованите пари. Се појавиле од технички причини: да ги олеснат тешкотиите во ковањето на парчиња од помали и од поголеми износи, да ја подобрат преносливоста на парите и да ги намалат трошоците (кованите пари се трошат во прометот, при што исчезнува во неповрат дел од благородниот метал) и опасностите сврзани со преносот на кованите пари. Појавата на хартиените пари се поврзува со практиката плаќањата да не се вршат со пренос на готови пари, туку со пренос на самото право на определен износ готови пари. Тие права биле отелотворени во исправи, чија големина не морала да се рамни според износот на кој гласеле исправите. На исто парче [[хартија]] издавачот можел да се обврзе на плаќање на било кој износ. Станува збор за [[Обврзница|обврзници]] на готови пари, со чие поседување располагал и износот на готовите пари на кои тие гласеле. Таквата обврзница е хартиена пара само доколку прометот се навикнал во доволна мера со неа да врши плаќање, наместо со готови пари. Значи, самата таа не е пари, туку само исправа преку која се располагало со пари. Тие обврзници биле сурогати на парите, т.е. ги заменувале вистинските пари, но го немале нивниот квалитет. === Сертификати === [[Податотека:£1 Gloucester Old Bank note for Charles Evans & James Fell 1814.jpg|мини|Сертификат издаден од Gloucester Old Bank, 1814 година]] Почетокот на издавање хартиени пари се наоѓа во практиката на [[лондон]]ските златари на поединци кои овде полагале готови пари за да им се издадат признаници на положените износи.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 31.</ref> Потврдите му давале право на имателот од златарот да го подигне износот на кој гласела одделна признаница. Таквите потврди за депонирани метални пари (или монетарен метал,) се нарекуваат ''сертификати''. Полагачот на готовите пари можел да изврши некое плаќање со отстапување на признаницата на соодветен износ готови пари, бидејќи го пренесувал и правото на располагање со положениот износ. Довербата која ја уживале златарите придонела овие потврди во целост да ги заменат кованите пари, како средство за размена и плаќање. А технички, за прометот биле попогодни од кованите пари. Со воведувањето на сертификатите во односниот паричен систем не настануваат никакви суштински промени. Оптекот не се зголемува, бидејќи ако не циркулираат сертификатите, би циркулирале златниците или сребрениците. Сертификатот само ги заменува валутните пари (златници или сребреници). Со нив, всушност, само технички се подобрува циркулацијата на кованите пари. ==== Банкноти ==== [[Податотека:1000 Mark 1910 front 01 09.jpg|мини|Банкнота од 1 000 германски марки, 1910 година]] Искуството дека потврдите ретко се враќале кај депозитарите заради враќање на положените пари на златарите им овозможило да издаваат потврди и над положениот вкупен износ на ковани пари, т.е. да издаваат нова форма на пари. Откриената можност била корисна и за депонентите и за [[депозит]]арите. Со издавањето потврди над примените износи ковани пари, депозиторот го зголемувал износот на средства за позајмување, издавајќи потврди над положените износи. Поради тоа, тој не морал да наплатува за чување од депонентите, а му се создала можност на положените ковани пари на депонентите да им плаќа определена [[камата]] (што е поповолно за нив од претходната ситуација). Формално гледано, во прометот не се променило ништо. Истите потврди, како и порано, циркулирале и натаму. Меѓутоа, во суштина, со оваа постапка работата се променила суштествено, како во правен така и во економски поглед. Кога потврдите биле во целост покриени со ковани пари, текстот на потврдите можел да гласи: „Во депозит примив 10 фунти во ковано злато кое ќе го исплатам на барање на доносителот на оваа потврда”. Со практиката да се издаваат потврди над примениот износ на ковани пари, на потврдите текстот би можел да гласи само вака: „На барање на доносителот на оваа белешка ќе му исплатам десет фунти во ковано злато”.<ref>Крсте Шајновски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Штип 2011, стр.19.</ref> Со оваа промена, сертификатот станува '''банкнота'''. Името потекнува оттаму што наскоро со таква работа почнале исклучително да се занимаваат [[Банка|банките]]. Со ова постапка, како што констатира проф. Мајхснер, издавачот воопшто повеќе не тврди дека примил во депозит извесна количина златници, туку тој само се обврзува дека на барање на доносителот на банкнотата ќе му ја исплати определената количина. Издавачот сега повеќе не морал во касите да го чува целиот износ на златници на кој вкупно гласеле од него издадените обврзници (потврди, ноти). Уште повеќе, тој - теоретски - воопшто не бил должен да држи каква било резерва, бидејќи било важно, при презентирањето на обврзницата, да ја исполни обврската. Негова работа било од каде, во тој момент, ќе набави златници. Заради сигурност, сепак, најдобро и наједноставно било во сопствените каси да држи дел од износот на кој вкупно гласеле издадени белешки, за да не се случи издавачот да не може, на барање на имателот, да ги исплати без одлагање. === Книжни пари – пари со присилно важење (''fiat money'')=== [[Податотека:100 USD 1934.jpg|мини|Банкнота од 100 американски долари, 1934 година]] За [[книжна пара|книжни пари]] се говори по укинувањето на конвертибилноста (заменливоста) на банкнотите во злато. Тоа се случило по [[Големата депресија]] од триесеттите години на 20 век. По таквите одлуки на владите во тогашните најразвиени земји, старите банкноти останале во употреба, меѓутоа, суштински се променила нивната правна природа. Тие веќе не претставувале барање на имателот за исплата во ковани пари на износот на кој гласеле. Наместо кованите пари, тие станале дефинитивни пари. Сите морале да ги примаат за измирување на своите побарувања по номинална вредност, без право да ги заменуваат за ковани пари. Со тоа банкнотите добиле присилен курс и станале хартиени пари. Ваквата промена на правната природа на парите уште повеќе ја зголемила одговорноста на монетарните власти за успешното остварување на нивната улога во националното стопанство. Се разбира, тоа с еоднесува и на меѓународните економски и финансиски односи, со оглед на елиминирањето на стоковните пари (златото) како светски пари и користењето на националните валути на најразвиените земји во функција на светски пари. == Жирални пари == Оваа форма на пари се развила како сурогат на банкнотите и на книжните пари, за конечно да станат пари за чија емисија и обем се грижи [[Централна банка|централната банка]]. Како што лондонските златари дошле на идеја положените златници да ги искористат подобро, ако им ги позајмат на некој друг, така и банките дошле до сознание еден дел од готовината на своите клиенти да ги позајмат на други лица, со оглед на тоа што дел од положената готовина со години лежела во касата на банките, бидејќи платниот промет се вршел преку сметките без употреба на готовина. Имено, во тоа време, давањето заеми се вршело со одобрување на сметката. Притоа, банката морала да внимава на тоа секогаш да биде во можност евентуалните исплати во готово да ги изврши без одлагање, а од друга страна, да може во секој случај да ги исплати вложувачите на нивно барање. Притоа, се сметало дека сите доверители нема да се појават во исто време со такви барања, како и дека и тие на кои им се позајмуваат пари нема да бараат исплата на кредитот во готово. Ова било основа банките да почнат да даваат заеми (да одобруваат кредити) и над износот на положената готовина. Тие заеми банките ги даваат на тој начин што во своите книги на корисниците на заемот им создаваат побарување спрема банката. Со тие побарувања корисниците можат да располагаат исто како да положиле соодветен износ во готови пари.(се подразбира дека банката за одобрениот креди ги задолжува на друга сметка). Ваквите побарувања се ''жирални пари''. Кога како подлога на жиралните пари биле банкнотите, банките при создавањето на жирални пари морале да водат сметка за покритието во банкноти, а тие, пак, се издавале во определен однос спрема покритието во злато. Така се воспоставувала врска меѓу жиралните пари, банкнотите и златото, а во практиката сите видови пари функционирале како еден единствен систем. Иако и тогаш успешното функционирање на системот зависело од економски оправданото одобрување на кредити (преку создавање на побарувања над положената готовина) и на банкноти над положениот износ на ковани пари, при создавањето на жирални пари тоа е од уште поголемо значење, бидејќи вкупниот [[оптек на парите]] нема „златна кочница”, како во условите на златно важење. Секој промашен кредит во производството ги намалува стоковните вредности и влијае врз намалувањето на вредноста на парите. Плаќањата со жирални пари се извршуваат на тој начин што со налогот за пренос се врши префрлање на парите од една сметка на друга, или со чек се вршт исплатата во готови пари.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 35.</ref> == Електронски пари == Со развојот на електрониката и [[Информатичка технологија|информатичката технологија]] во банкарството се разви и нов вид пари - [[електронски пари]]. Наместо само книжни и/или жирални пари, денес парите се јавуваат и во форма на ''електронски пари'' - пари во вид на електронски сигнали кои се чуваат во меморијата на компјутерите во банките. Со нив не се менува суштинската улога и значење на парите, како што не се промени ни со другите видови пари во процесот на дематеријализација на полновредните стоковни пари. Со електронските пари само се унапреди начинот на пренос на парите, т.е. со преносот на парите преку електронски сигнали се заменија поранешните скапи трансфери (со вагони, [[авион]]и, блиндирани возила, големо обезбедување итн.). За унапредување на преносот на средствата по електронски пат банките создадоа Друштво за светски меѓубанкарски финансиски телекомуникации ([[СВИФТ|SWIFT]]) во кое членуваат повеќе од 2 000 банки.<ref>Љупчо Трпевски, ''Монетарна економија'', Економски факултет, Скопје 2010, стр 36.</ref> ==Парите како тема во уметноста и во популарната култура== Парите се јавуваат како тема во делата од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Парите како тема во книжевноста=== * „Лудо пари даваше“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 82-83.</ref> * „Парите на жабата“ - кавкаска народна приказна.<ref>''Кавкаске бајке''. Београд: Народња књига, 1963, стр. 159-160.</ref> * „Пари“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 51.</ref> * „Двете пари“ (српски: ''Два новца'') - српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 135-138.</ref><ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 240-244.</ref> * „Парите го вртат светот“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од [[2008]] година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Фалсификувани пари“ - песна во проза на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Charles Baudelaire, ''Spleen Pariza''. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 88-90.</ref> * „Железна паричка“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 128.</ref> * „[[Ковачи на лажни пари]]“ - [[роман]] на францускиот писател [[Андре Жид]].<ref>Андре Жид, ''Ковачи на лажни пари''. Битола: Микена, 2009.</ref> * „Пријатели без пари“ – расказ на италијанскиот писател [[Алберто Моравија]] од [[1954]] година.<ref>A. Moravija, ''Rimske priče''. Beograd: Rad, 1964, стр. 62-68.</ref> ===Парите како тема во популарната музика=== * „Пари, пари, пари“ (англиски: ''Money, money, money'') - песна на шведската [[Поп-музика|поп]]-група [[АББА]] од 1976 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ETxmCCsMoD0 Abba - Money, Money, Money - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Што правиш за пари, душо“ (англиски: ''What do you do for money honey'') - песна на австралиската рок-група [[АЦ/ДЦ|АЦ ДЦ]] (''AC DC'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=V-_G37EK1VU&list=PL25Xu_pRLEKfuErzp4c1p6vu0rjvjMmp6&index=3 YouTube, What do you do for money honey - AC/DC (Lyrics) (пристапено на 15.6.2017)]</ref> * „Парите зборуваат“ (англиски: ''Money Talks'') - песна на австралиската рок-група АЦ/ДЦ од 1990 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2lqdErI9uss AC/DC - Moneytalks - YouTube (пристапено на 7.11.2016)]</ref> * „Пари“ (англиски: ''Money'') - албум на британската [[Панк рок|панк]] група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GT0wWNOcGpw YouTube, Buzzcocks - Money (1979) (пристапено на 9.2.2017)]</ref> * „Големи пари“ (англиски: ''Big Money'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Биг Блек]] (''Big Black'') од 1986.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=03cDvRl3edo YouTube, Big Black - Atomizer (Full Album) (пристапено на 14.5.2017)]</ref> * „Никогаш не ми ги даваш твоите пари“ (англиски: ''You Never Give me Your Money'') - песна на британската поп-рок група [[Битлси]] од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bVWwgrdobAw YOU NEVER GIVE ME YOUR MONEY - BEATLES ... - YouTube (пристапено на 6.11.2016)]</ref> * „Денови на доларот“ (англиски: ''Dollar days'') - песна на англискиот рок-музичар [[Дејвид Боуви]] (''David Bowie'') од 2016 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RPbuxapYWFc YouTube, David Bowie- Blackstar (Full album) (пристапено на 29.5.2017)]</ref> * „Земи ги парите“ (англиски: ''Get The Money'') - песна на [[Горан Бреговиќ]] од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Arizona-Dream-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/121947 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Ме влечат твоите пари, душо“ (англиски: ''It's Yer Money I'm After, Baby'') - песна на британската рок-група ''The Wonder Stuff'' од 1988.<ref>[https://www.discogs.com/The-Wonder-Stuff-The-Eight-Legged-Groove-Machine/release/379123 Discogs, The Wonder Stuff – The Eight Legged Groove Machine (пристапено на 18.3.2021)]</ref> * „Парите нема да дојдат“ ([[српски]]: ''Novac neće doći!'') — песна на српската рок-група [[Дисциплина кичме]] од 1985 година.<ref name="Oči 2022">[https://www.discogs.com/release/1278357-Disciplina-Kičme-Ja-Imam-Šarene-OčiDisciplina Kičme!* – Ja Imam Šarene Oči (пристапено на 10.9.2022)]</ref> * „Куп пари“ ([[српски]]: ''Pregršt novca'') — песна на Дисциплина кичме од 1985 година.<ref name="Oči 2022"/> * „Пари во рацете“ (српски: ''Novac u rukama'') - песна на југословенската рок-група [[Екатарина Велика]] од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0BWq61ikU1o Ekatarina Velika - Novac u rukama - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Лесни пари“ ([[англиски]]: ''Easy Money'') - песна на британската рок-група ''[[King Crimson]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/444-King-Crimson-Larks-Tongues-In-Aspic King Crimson – Larks' Tongues In Aspic (пристапено на 30.1.2023)]</ref> * „Заработувач на пари“ (англиски: ''Money Maker'') - песна на американскиот [[рапер]] [[Лудакрис]] од 2006 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=T9Op2YQ7yyU Ludacris - Money Maker ft. Pharrell - YouTube (пристапено на 6.11.2016)]</ref> * „За неколку долари повеќе“ (англиски: ''For a Few Dollars More'') - композиција на италијанскиот [[композитор]] [[Енио Мориконе]] (''Ennio Morricone'').<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Ennio-Morricone-The-Best-Of-Ennio-Morricone/release/9311871 DISCOGS, Ennio Morricone ‎– The Best Of Ennio Morricone (пристапено на 31.8.2019)]</ref> * „Грст долари“ (англиски: ''A Fistful of Dollars'') - композиција на италијанскиот композитор Енио Мориконе.<ref name="discogs.com"/> * „Парите нема да те променат“ (''Money Won't Change You'') - песна на американската пејачка [[Арета Френклин]] (''Aretha Franklin'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N3GVfCrHlUI YouTube, Aretha Franklin - Lady Soul (1968) Full Album (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Пари“ (англиски: ''Money'') - песна на британската рок-група [[Пинк Флојд]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-0kcet4aPpQ Pink Floyd - Money (Official Music Video) - YouTube (пристапено на 3.11.2016)]</ref> * „Чудни валути“ (англиски: ''Strange Currencies'') - песна на американската рок-група „[[Р. Е. М.]]“ (''R.E.M.'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Monster/release/1125736 DISCOGS, R.E.M. – Monster (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Овертура - Пари (Ете што сакам)“ (англиски: ''Overture - Money (That's What I Want)'') - песна на американскиот рок-музичар [[Тод Рундгрен]] (''Todd Rundgren'')“ од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Todd-Rundgren-Something-Anything/master/93827 Todd Rundgren ‎– Something / Anything? (пристапено на 27.12.2017)]</ref> * „Парите се многу тешки (да се спомнат)“ (англиски: ''Money's Too Tight (To Mention)'') - песна на британската поп-група [[Симпли ред]] (''Simply Red'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simply-Red-Picture-Book/master/25886 DISCOGS, Simply Red ‎– Picture Book (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Светите пари“ (англиски: ''Holy money'') - албум на американската рок-група „[[Свонс]] (''Swans'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YgzEN1JlaIA&t=65s YouTube, Swans - Holy Money / A Screw (Original CD 1986) (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Парите се месо“ (англиски: ''Money is flesh'') - песна на американската рок-група Свонс од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9-5PZ-YYPI0 YouTube, Swans - Money Is Flesh (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Сè што сакаат парите“ (англиски: ''All That Money Wants'') - песна на британската рок-група ''[[The Psychedelic Furs]]'' од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Psychedelic-Furs-All-Of-This-And-Nothing/release/1329710 Discogs, The Psychedelic Furs ‎– All Of This And Nothing (пристапено на 9.8.2019)]</ref> * „Бесплатни пари“ (англиски: ''Free Money'') - песна на американската рок-музичарка [[Пати Смит]] (''Patti Smith'') од 1975 година.<ref>[https://www.discogs.com/Patti-Smith-Horses/master/401096 DISCOGS, Patti Smith ‎– Horses (пристапено на 13.4.2021)]</ref> * „Протреси ги твоите пари “ (англиски: ''Shake Your MOney'') – песна на британската поп-рок група [[Хепи Мандис]] (''Happy Mondays'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/Black-Grape-Its-Great-When-Youre-StraightYeah/master/99844 DISCOGSBlack Grape ‎– It's Great When You're Straight...Yeah (пристапено на 1.9.2019)]</ref> * „Земи ги парите и бегај“ ([[англиски]]: ''Take the money and run'') - песна на хрватската група „[[Хаустор]]“.<ref>[''Haustor 1981. 1984. 1985. 1988.'' City Records, 2006.</ref> * „Крвави пари“ (англиски: ''Blood money'') - песна на австралиската [[Рок-музика|рок]]-група [[Чрч]] (''The Church'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kcouA8yXYPM YouTube, The Church - Starfish (Full Album) 1988 - 480P.mp4 (пристапено на 15.10.2017)]</ref> * „Убави зелени“ (англиски: ''Pretty Green'') - песна на британската рок-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> ===Парите како тема во филмот=== * „[[Фалсификатори (филм од 2007)|Фалсификатори]]“ ([[германски јазик|германски]]: ''Die Fälscher'') - германски [[филм]] од 2007 година, во [[режија]] на [[Штефан Руцовицки]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0813547/awards?ref_=tt_awd IMBd, The Counterfeiters (2007) Awards (пристапено на 11.2.2018)]</ref> == Наводи == <references/> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пари| ]] [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Финансии]] [[Категорија:Монетарна економија]] [[Категорија:Валути]] 4q5n5jhxnd5pzgqf689006swbxyjsqx 0 5339 5561333 5341700 2026-05-18T22:41:56Z ГП 23995 /* Исланд како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561333 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Република Исланд | native_name = {{native name|is|Lýðveldið Ísland|icon=no}} | common_name = Исланд | image_flag = Flag of Iceland.svg | image_coat = Coat of arms of Iceland.svg | image_map = Iceland (orthographic projection).svg | map_caption = | national_anthem = ''[[Lofsöngur]]''<br/>{{small|''Химна''}}<br/><center>[[File:Lofsöngur.ogg]]</center> | languages_type = [[национален јазик]] | languages = [[исландски]] | official_religion = [[Црква на Исланд]] | capital = [[Рејкјавик]] | latd=64 |latm=08 |latNS=N |longd=21 |longm=56 |longEW=W | largest_city = capital | ethnic_groups = {{Unbulleted list|93.01%&nbsp;[[Исланѓани]]|3.13%&nbsp;[[Полјаци]]|3.84%&nbsp;други}} | ethnic_groups_year = 2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.statice.is/Statistics/Population/Citizenship-and-country-of-birth|title = Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998–2014|publisher = [[Statistics Iceland]]|location = Reykjavík, Iceland|accessdate = 7 January 2015}}</ref> | demonym = Исланѓанец | government_type = унитарна парламентарна република | leader_title1 = [[Претседател на Исланд|Претседател]] | leader_name1 = [[Гвидни Јоуханесон]] | leader_title2 = | leader_name2 = [[Bjarni Benediktsson]] | leader_name3 = ''[[Сигмундур Давид Гунлаудсон]]'' | legislature = [[Алтинг]] | area_rank = 108-ма | area_magnitude = | area_km2 = 103,001 | area_sq_mi = 39,770 | percent_water = 2.7 | population_estimate = 321,857{{ref label|aaa|a}} | population_estimate_rank = 178-ма | population_estimate_year = 1 јули 2013 | population_density_km2 = 3.1 | population_density_sq_mi = 7.5 | population_density_rank = 235-та | GDP_PPP = $12.831 милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=9&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=176&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Iceland |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2012 | GDP_PPP_per_capita = $39,223<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $13.654 милијарди<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2012 | GDP_nominal_per_capita = $41,739<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | sovereignty_type = [[Историја на Исланд|Создавање]] | established_event1 = [[Доселување на Исланд|Доселување]] | established_date1 = 9 век | established_event2 = Заедница | established_date2 = 930–1262 | established_event3 = {{nowrap|Унија со Норвешка}} | established_date3 = 1262–1814 | established_event4 = Данска монархија | established_date4 = 1380–1944 | established_event5 = Устав на Исланд | established_date5 = 5 јануари 1874 | established_event6 = {{nowrap|[[Кралство Исланд]]}} | established_date6 = 1 декември 1918 | established_event7 = Република | established_date7 = 17 јуни 1944 | Gini = 23.2 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.959<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 3та |currency = [[Исландска круна|круна]] |currency_code = ISK |country_code = EU ISK |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = н.п. |utc_offset_DST = |drives_on = десно |calling_code = [[Телефонски броеви во Исланд|+354]] |cctld = [[.is]] |footnote_a = {{note|aaa}} {{Наведена мрежна страница |title=Statistics Iceland:Key figures |publisher=Statistics Iceland |date=1 October 2002 |url=http://www.statice.is/?PageID=1390 |accessdate=2 July 2011}} |footnote_b = {{note|bbb}} {{Наведена мрежна страница |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Field Listing&nbsp;– Distribution of family income&nbsp;– Gini index |publisher=United States government |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |accessdate=14 September 2008 |archive-date=2014-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625144901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |url-status=dead }} }} '''Исланд''' — [[Островски држави|островска држава]] во [[север]]ниот дел на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]]. Се наоѓа северозападно од [[Велика Британија]], до самиот [[Северен Поларник]] (површина 102.819 км²; 322.000 жит). Карактеристични за Исланд се [[гејзер]]ите и [[вулкан]]ите ([[Хекла]], [[Кванаталсхнукир]] и [[Ерајвајекидл]]). На север од земјата се наоѓаат многубројни [[фјорд]]ови. [[Главен град]] е [[Рејкјавик]]. Други градови: [[Акирејри]], [[Исафјердир]], [[Кеплавик]] и [[Сиглифјердир]]. Најблиски прекуморски соседи: [[Гренланд]], [[Норвешка]], [[Фарски Острови|Фарските Острови]] и [[Шкотска]]. == Потекло на поимот == == Историја == {{Главна|Историја на Исланд}} [[Податотека:Ingolf by Raadsig.jpg|мини|лево|[[Инголфур Арнарсон]], прв постојан нордијски населувач на Исланд]] Првите доселеници на островот биле [[Викинзи]]те во текот на 9 век. Првиот доселеник кој останал да живее трајно на Исланд бил [[Инголфур Арнарсон]]. Во 930 година бил организиран првиот парламент (''алтинг''), најстар во континуитет на светот. Во текот на [[14 век]] земјата паднала под власта на [[Данска]], која дури во [[1918]] година му ја признала на Исланд независноста, иако формално сè уште е под данската круна. === 1944–денес: Република Исланд === Во [[1944]] година Исланд била прогласена за република. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], [[САД]] и [[Велика Британија]] ја окупирале земјата, иако Исланд уште од почетокот бил на страната на сојузниците. Во [[1956]] година Исланд побарал [[САД]] да ја евакуираат својата војска. Откако во [[1972]] година Исланд ја проширил зоната на територијалните води од 5,5 на 370 км, избувнала т.н. „[[Рибарска војна]]“ со В. Британија, која завршила во [[1976]], по признавањето на [[Лондон]] на новите граници. == Географија == {{Главна|Географија на Исланд}} [[Податотека:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|thumb|150px|десно|Вулканското езеро Гримсвот на ледникот Ватнајекидл]] [[Податотека:Iceland Dettifoss 1972-4.jpg|thumb|150px|десно|Детифос, најсилниот водопад во Европа, сместен во североисточен Исланд]] Висорамнина (400 до 800 м) со вулканско потекло, највисок врв [[Ерајвајекидл]], 2.119 м. Од 140 вулкани, 26 се активни (Гримсвотн, Лаки, Хекла...). Над 13.000 км² се покриени со [[ледник|ледници]], од кои најголемиот [[Ватнајекидл]] зафаќа 8.460 км². Забележлива е присутноста и на голем број гејзeри, од кои најсилниот исфрла вода до 100 м височина. Хидрографија: реки – [[Нордирау]], [[Тјоурсау]], [[Квитау]]; езера – [[Ми (езеро|Ми]], [[Тоурис]], [[Тингвадла]], [[Квитаур]]. Клима: во јужните области влажна атлантска со свежи лета и благи зими, а во внатрешноста супполарна. == Политичко уредување == {{Главна|Политика на Исланд}} Исланд е парламентарна република. Парламентот се нарекува ''алтинг'', а негов претседател е [[Гудбјартур Ханесон]]. Претседател на републиката е [[Олафур Рагнар Гримсон]], а премиер е [[Јохана Сигурдардотир]]. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Исланд}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Исланд}} Етнички состав: Исланѓани 94%, [[Полјаци]] 2,83%. Писменост: 100%. Јазици: [[исландски јазик|исландски]] (службен), [[норвешки јазик|норвешки]], [[англиски јазик|англиски]]. Парична единица: [[исландска крона]]. === Религија === {{Главна|Религија во Исланд}} Религија во Исланд со населувањето на островот била нордиска во времето на [[Викинзи]]те (874-1000). Подоцна, нацијата станала полухристијанска, а потоа целосно била христијанизирана. Во моментов, населението најголемиот дел од населението е [[Лутеранство|лутеранско]]. Сепак постојат и помали религиозни заедници [http://64.233.167.104/search?q=cache:ym3PEyj1JKYJ:www.metrowestdailynews.com/travel/view.bg%3Farticleid%3D117772%26format%3Dtext+Icelander+belief+in+elves&hl=en] {{Главна|Религија во Исланд}} {{bar box |title = Верници во Исланд |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|лутеранци|green|81}} {{Столбен постоток|Слободно Врерување|red|9}} {{Столбен постоток|Баптеисти|blue|6}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|4}} }} [[Протестантска реформација|Реформацијата]] речиси сосема ја потчинила [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] во Исланд. Двајца месни жители, [[Одур Готскалсон]] и [[Гисур Еинарсон]] станале ученици на [[Мартин Лутер]], а подоцна и негови следбеници на овие простори, особено откако [[Кристијан III од Данска]] Лутеранството ја прогласил како официјална религија на тероторијата на целото царство. Сепак, спроведувањето на реформацијата била проследена од националистички отпор која ескалирала скоро до точката на граѓанска војна. [[Џон Арсон]] и [[Огмундур Палсон]], католички епископи, се спротивиле на напорите на Кристијан III. Огмундур бил депортиран од страна на данските функционери во [[1541]]. Отпорот завршил во [[1550]], кога Џон Арсон и неговите два сина биле обезглавени на [[7 ноември]] [[1550]] година. Католичката црква во Исланд била формирана на [[8 декември]] [[1855]] година под името [[Апостолска Префектура на Северниот Пол]] (''Praefectura Apostolica Poli Arctici''). Неколку години подоцна, два француски свештеници Бернар (1821-1895) и [[Жан Батист Будоен]] (1831-1875) се населиле во Исланд во [[1857]] односно [[1858]]. Сепак нивната мисија била донекаде неуспешна. Иако католичкото население останува како мал процент од вкупното население на островот, процентот бил зголемен од околу 450 во [[1950]] до 5590 во [[2004]] година, за кое време од вкупното население се зголеми од 140 000 на 290 000. Денеска, 81% од населението на Исланд се членови на [[Лутеранство|Лутеранската]] исландска црква, 2,4% на Слободната црква во Рејкавик, 0,9% Независни Баптисти, 2,5% [[римокатолици]] итн. == Стопанство == {{Главна|Економија на Исланд}} Аграрна земја во која риболовот (флота од над 1.000 бродови) и индустриската преработка на [[риба]]та се главни стопански дејности, напоредно со бродоградбата. Се одгледуваат компири, репка и во стаклени градини цвеќе и овошје, а во сточарството [[говеда]], [[овци]] и [[коњи]]. Располага со значајна [[хидроенергија]] и [[геотермална енергија]]. == Култура == {{Главна|Култура во Исланд}} [[Податотека:Grímsey Iceland.JPG|thumb|150px|десно|Карпестиот брег на островот Гримси, на Арктичкиот круг]] Со воведувањето на [[христијанство]]то во почетокот на [[11 век]], во земјата започнала да се користи [[латиница]]та. Првите книжевни дела се генеалошки стебла и закони, напоредно со преведените религиозни текстови. Во [[12 век]] биле создадени првите дела со историска тематика – [[Книга за Исланѓаните]] и [[Ланднаама|Книга за доселувањето]]. Нешто подоцна биле создадени и првите саги (за норвешките кралеви), највредниот исландски придонес во светската литература. Во [[13 век]] биле комплетирани главните исландски книжевни дела Помладата и Постарата Еда, напоредно со крајот на скалдичката поезија која поети-пејачи ја создавале уште од [[XVIII век]]. Последните саги биле напишани во [[14 век]] и заменети со летописи. Меѓутоа, имтересот за сагите се обновил во [[17 век]] и литературата се збогатила со нови такви творби. Современите автори (почеток на [[XX век]]) ги прифатиле европските литературни текови и во исландската литература почнал да доминира романот, но не и драмското творештво кое било послабо застапено. Првиот [[исландски универзитет]] е отворен во [[1911]] г. во [[Рејкјавик]]. Во рамките на универзитетот работи и [[Институт Арни Магнусон за исландски студии|институтот Арни Магнусон]]. ==Исланд како тема во уметноста и во популарната култура== * „На Исланд“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 97-98.</ref> * „Разгледница од Исланд“ — песна на ирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 86.</ref> * „Исланд“ (англиски: ''Iceland'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Фол]] (''The Fall'') од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gjsQpLIe27I YouTube, The Fall - Hex Enduction Hour (Full Album) (пристапено на 18.6.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Држави на Европскиот континент}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Исланд| ]] [[Категорија:Северна Европа]] [[Категорија:Нордиски земји]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Острови на Исланд]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1944 година]] [[Категорија:Поранешни колонии на Норвешка]] [[Категорија:Поранешни колонии на Данска]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Средноатлантски Гребен]] fu5e4b4jedpwchqvhnhfqa12i9yvj9y 5561362 5561333 2026-05-18T22:54:00Z ГП 23995 /* Исланд како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561362 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Република Исланд | native_name = {{native name|is|Lýðveldið Ísland|icon=no}} | common_name = Исланд | image_flag = Flag of Iceland.svg | image_coat = Coat of arms of Iceland.svg | image_map = Iceland (orthographic projection).svg | map_caption = | national_anthem = ''[[Lofsöngur]]''<br/>{{small|''Химна''}}<br/><center>[[File:Lofsöngur.ogg]]</center> | languages_type = [[национален јазик]] | languages = [[исландски]] | official_religion = [[Црква на Исланд]] | capital = [[Рејкјавик]] | latd=64 |latm=08 |latNS=N |longd=21 |longm=56 |longEW=W | largest_city = capital | ethnic_groups = {{Unbulleted list|93.01%&nbsp;[[Исланѓани]]|3.13%&nbsp;[[Полјаци]]|3.84%&nbsp;други}} | ethnic_groups_year = 2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.statice.is/Statistics/Population/Citizenship-and-country-of-birth|title = Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998–2014|publisher = [[Statistics Iceland]]|location = Reykjavík, Iceland|accessdate = 7 January 2015}}</ref> | demonym = Исланѓанец | government_type = унитарна парламентарна република | leader_title1 = [[Претседател на Исланд|Претседател]] | leader_name1 = [[Гвидни Јоуханесон]] | leader_title2 = | leader_name2 = [[Bjarni Benediktsson]] | leader_name3 = ''[[Сигмундур Давид Гунлаудсон]]'' | legislature = [[Алтинг]] | area_rank = 108-ма | area_magnitude = | area_km2 = 103,001 | area_sq_mi = 39,770 | percent_water = 2.7 | population_estimate = 321,857{{ref label|aaa|a}} | population_estimate_rank = 178-ма | population_estimate_year = 1 јули 2013 | population_density_km2 = 3.1 | population_density_sq_mi = 7.5 | population_density_rank = 235-та | GDP_PPP = $12.831 милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=9&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=176&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Iceland |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2012 | GDP_PPP_per_capita = $39,223<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $13.654 милијарди<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2012 | GDP_nominal_per_capita = $41,739<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | sovereignty_type = [[Историја на Исланд|Создавање]] | established_event1 = [[Доселување на Исланд|Доселување]] | established_date1 = 9 век | established_event2 = Заедница | established_date2 = 930–1262 | established_event3 = {{nowrap|Унија со Норвешка}} | established_date3 = 1262–1814 | established_event4 = Данска монархија | established_date4 = 1380–1944 | established_event5 = Устав на Исланд | established_date5 = 5 јануари 1874 | established_event6 = {{nowrap|[[Кралство Исланд]]}} | established_date6 = 1 декември 1918 | established_event7 = Република | established_date7 = 17 јуни 1944 | Gini = 23.2 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.959<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 3та |currency = [[Исландска круна|круна]] |currency_code = ISK |country_code = EU ISK |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = н.п. |utc_offset_DST = |drives_on = десно |calling_code = [[Телефонски броеви во Исланд|+354]] |cctld = [[.is]] |footnote_a = {{note|aaa}} {{Наведена мрежна страница |title=Statistics Iceland:Key figures |publisher=Statistics Iceland |date=1 October 2002 |url=http://www.statice.is/?PageID=1390 |accessdate=2 July 2011}} |footnote_b = {{note|bbb}} {{Наведена мрежна страница |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Field Listing&nbsp;– Distribution of family income&nbsp;– Gini index |publisher=United States government |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |accessdate=14 September 2008 |archive-date=2014-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625144901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |url-status=dead }} }} '''Исланд''' — [[Островски држави|островска држава]] во [[север]]ниот дел на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]]. Се наоѓа северозападно од [[Велика Британија]], до самиот [[Северен Поларник]] (површина 102.819 км²; 322.000 жит). Карактеристични за Исланд се [[гејзер]]ите и [[вулкан]]ите ([[Хекла]], [[Кванаталсхнукир]] и [[Ерајвајекидл]]). На север од земјата се наоѓаат многубројни [[фјорд]]ови. [[Главен град]] е [[Рејкјавик]]. Други градови: [[Акирејри]], [[Исафјердир]], [[Кеплавик]] и [[Сиглифјердир]]. Најблиски прекуморски соседи: [[Гренланд]], [[Норвешка]], [[Фарски Острови|Фарските Острови]] и [[Шкотска]]. == Потекло на поимот == == Историја == {{Главна|Историја на Исланд}} [[Податотека:Ingolf by Raadsig.jpg|мини|лево|[[Инголфур Арнарсон]], прв постојан нордијски населувач на Исланд]] Првите доселеници на островот биле [[Викинзи]]те во текот на 9 век. Првиот доселеник кој останал да живее трајно на Исланд бил [[Инголфур Арнарсон]]. Во 930 година бил организиран првиот парламент (''алтинг''), најстар во континуитет на светот. Во текот на [[14 век]] земјата паднала под власта на [[Данска]], која дури во [[1918]] година му ја признала на Исланд независноста, иако формално сè уште е под данската круна. === 1944–денес: Република Исланд === Во [[1944]] година Исланд била прогласена за република. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], [[САД]] и [[Велика Британија]] ја окупирале земјата, иако Исланд уште од почетокот бил на страната на сојузниците. Во [[1956]] година Исланд побарал [[САД]] да ја евакуираат својата војска. Откако во [[1972]] година Исланд ја проширил зоната на територијалните води од 5,5 на 370 км, избувнала т.н. „[[Рибарска војна]]“ со В. Британија, која завршила во [[1976]], по признавањето на [[Лондон]] на новите граници. == Географија == {{Главна|Географија на Исланд}} [[Податотека:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|thumb|150px|десно|Вулканското езеро Гримсвот на ледникот Ватнајекидл]] [[Податотека:Iceland Dettifoss 1972-4.jpg|thumb|150px|десно|Детифос, најсилниот водопад во Европа, сместен во североисточен Исланд]] Висорамнина (400 до 800 м) со вулканско потекло, највисок врв [[Ерајвајекидл]], 2.119 м. Од 140 вулкани, 26 се активни (Гримсвотн, Лаки, Хекла...). Над 13.000 км² се покриени со [[ледник|ледници]], од кои најголемиот [[Ватнајекидл]] зафаќа 8.460 км². Забележлива е присутноста и на голем број гејзeри, од кои најсилниот исфрла вода до 100 м височина. Хидрографија: реки – [[Нордирау]], [[Тјоурсау]], [[Квитау]]; езера – [[Ми (езеро|Ми]], [[Тоурис]], [[Тингвадла]], [[Квитаур]]. Клима: во јужните области влажна атлантска со свежи лета и благи зими, а во внатрешноста супполарна. == Политичко уредување == {{Главна|Политика на Исланд}} Исланд е парламентарна република. Парламентот се нарекува ''алтинг'', а негов претседател е [[Гудбјартур Ханесон]]. Претседател на републиката е [[Олафур Рагнар Гримсон]], а премиер е [[Јохана Сигурдардотир]]. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Исланд}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Исланд}} Етнички состав: Исланѓани 94%, [[Полјаци]] 2,83%. Писменост: 100%. Јазици: [[исландски јазик|исландски]] (службен), [[норвешки јазик|норвешки]], [[англиски јазик|англиски]]. Парична единица: [[исландска крона]]. === Религија === {{Главна|Религија во Исланд}} Религија во Исланд со населувањето на островот била нордиска во времето на [[Викинзи]]те (874-1000). Подоцна, нацијата станала полухристијанска, а потоа целосно била христијанизирана. Во моментов, населението најголемиот дел од населението е [[Лутеранство|лутеранско]]. Сепак постојат и помали религиозни заедници [http://64.233.167.104/search?q=cache:ym3PEyj1JKYJ:www.metrowestdailynews.com/travel/view.bg%3Farticleid%3D117772%26format%3Dtext+Icelander+belief+in+elves&hl=en] {{Главна|Религија во Исланд}} {{bar box |title = Верници во Исланд |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|лутеранци|green|81}} {{Столбен постоток|Слободно Врерување|red|9}} {{Столбен постоток|Баптеисти|blue|6}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|4}} }} [[Протестантска реформација|Реформацијата]] речиси сосема ја потчинила [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] во Исланд. Двајца месни жители, [[Одур Готскалсон]] и [[Гисур Еинарсон]] станале ученици на [[Мартин Лутер]], а подоцна и негови следбеници на овие простори, особено откако [[Кристијан III од Данска]] Лутеранството ја прогласил како официјална религија на тероторијата на целото царство. Сепак, спроведувањето на реформацијата била проследена од националистички отпор која ескалирала скоро до точката на граѓанска војна. [[Џон Арсон]] и [[Огмундур Палсон]], католички епископи, се спротивиле на напорите на Кристијан III. Огмундур бил депортиран од страна на данските функционери во [[1541]]. Отпорот завршил во [[1550]], кога Џон Арсон и неговите два сина биле обезглавени на [[7 ноември]] [[1550]] година. Католичката црква во Исланд била формирана на [[8 декември]] [[1855]] година под името [[Апостолска Префектура на Северниот Пол]] (''Praefectura Apostolica Poli Arctici''). Неколку години подоцна, два француски свештеници Бернар (1821-1895) и [[Жан Батист Будоен]] (1831-1875) се населиле во Исланд во [[1857]] односно [[1858]]. Сепак нивната мисија била донекаде неуспешна. Иако католичкото население останува како мал процент од вкупното население на островот, процентот бил зголемен од околу 450 во [[1950]] до 5590 во [[2004]] година, за кое време од вкупното население се зголеми од 140 000 на 290 000. Денеска, 81% од населението на Исланд се членови на [[Лутеранство|Лутеранската]] исландска црква, 2,4% на Слободната црква во Рејкавик, 0,9% Независни Баптисти, 2,5% [[римокатолици]] итн. == Стопанство == {{Главна|Економија на Исланд}} Аграрна земја во која риболовот (флота од над 1.000 бродови) и индустриската преработка на [[риба]]та се главни стопански дејности, напоредно со бродоградбата. Се одгледуваат компири, репка и во стаклени градини цвеќе и овошје, а во сточарството [[говеда]], [[овци]] и [[коњи]]. Располага со значајна [[хидроенергија]] и [[геотермална енергија]]. == Култура == {{Главна|Култура во Исланд}} [[Податотека:Grímsey Iceland.JPG|thumb|150px|десно|Карпестиот брег на островот Гримси, на Арктичкиот круг]] Со воведувањето на [[христијанство]]то во почетокот на [[11 век]], во земјата започнала да се користи [[латиница]]та. Првите книжевни дела се генеалошки стебла и закони, напоредно со преведените религиозни текстови. Во [[12 век]] биле создадени првите дела со историска тематика – [[Книга за Исланѓаните]] и [[Ланднаама|Книга за доселувањето]]. Нешто подоцна биле создадени и првите саги (за норвешките кралеви), највредниот исландски придонес во светската литература. Во [[13 век]] биле комплетирани главните исландски книжевни дела Помладата и Постарата Еда, напоредно со крајот на скалдичката поезија која поети-пејачи ја создавале уште од [[XVIII век]]. Последните саги биле напишани во [[14 век]] и заменети со летописи. Меѓутоа, имтересот за сагите се обновил во [[17 век]] и литературата се збогатила со нови такви творби. Современите автори (почеток на [[XX век]]) ги прифатиле европските литературни текови и во исландската литература почнал да доминира романот, но не и драмското творештво кое било послабо застапено. Првиот [[исландски универзитет]] е отворен во [[1911]] г. во [[Рејкјавик]]. Во рамките на универзитетот работи и [[Институт Арни Магнусон за исландски студии|институтот Арни Магнусон]]. ==Исланд како тема во уметноста и во популарната култура== * „На Исланд“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 97-98.</ref> * „На Исланд в зори“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 124.</ref> * „Разгледница од Исланд“ — песна на ирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 86.</ref> * „Исланд“ (англиски: ''Iceland'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Фол]] (''The Fall'') од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gjsQpLIe27I YouTube, The Fall - Hex Enduction Hour (Full Album) (пристапено на 18.6.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Држави на Европскиот континент}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Исланд| ]] [[Категорија:Северна Европа]] [[Категорија:Нордиски земји]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Острови на Исланд]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1944 година]] [[Категорија:Поранешни колонии на Норвешка]] [[Категорија:Поранешни колонии на Данска]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Средноатлантски Гребен]] tl3x1lny964rg8slsri64cb4c3x3zzp 0 5461 5561361 5545451 2026-05-18T22:53:13Z ГП 23995 /* Месечината како мотив во поезијата */ дополнување 5561361 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планета | name = Месечина | apsis = gee | symbol = [[Податотека:Decrescent symbol (black).svg|24px|☾]] | image = [[Податотека:FullMoon2010.jpg|frameless|upright=1.5|Полна месечина]] | caption = [[Полна месечина]] гледана од [[северна полутопка|северната полутопка]] на Земјата. | background = #ddd | periapsis = {{gaps|362600}}&nbsp;км<br>({{gaps|356400}}–{{gaps|370400}}&nbsp;км) | apoapsis = {{gaps|405400}}&nbsp;км<br>({{gaps|404000}}–{{gaps|406700}}&nbsp;км) | semimajor = 384.399 км (0,00257 [[астрономска единица|ае]]) | eccentricity = 0,0549 | period = {{долгаставка|class=nowrap |{{вред|27.321582|u=д}}<br/>{{smaller|(27&thinsp;д 7&thinsp;ч 43,1&thinsp;мин)}}}} | synodic_period = {{долгаставка|class=nowrap |{{вред|29.530589|u=д}}<br/>{{smaller|(29&thinsp;д 12&thinsp;ч 44&thinsp;мин 2,9&thinsp;с)}}}} | avg_speed = {{вред|1.022|u=км/с}} | inclination = {{nowrap|5,145° во однос на [[еклиптика]]та}} | asc_node = {{долгаставка|задоцнува едно [[орбита|свртување]] за 18,6&nbsp;год.}} | arg_peri = {{долгаставка|предничи едно свртување за 8,85&nbsp;год.}} | satellite_of = [[Земја]] | flattening = {{вред|0.00125}} | equatorial_radius = {{nowrap|{{вред|1738.14|u=км}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0,273 Земји)}}}} | polar_radius = {{nowrap|{{вред|1735.97|u=км}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0,273 Земји)}}}} | mean_radius = {{nowrap|{{вред|1737.10|u=км}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0,273 Земји)}}}} | circumference = {{nowrap|{{вред|10921|u=км}}{{nbsp|2}}{{smaller|([[екватор]]ска)}}}} | surface_area = {{nowrap|{{вред|3.793|e=7|u=км²}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0,074 Земји)}}}} | volume = {{nowrap|{{вред|2.1958|e=10|u=км²}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0,020 Земји)}}}} | mass = {{nowrap|{{вред|7.3477|e=22|u=кг}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{вред|0.012300}} Земји)}}}} | density = {{вред|3.3464|u=г/см³}} | surface_grav = {{nowrap|{{вред|1.622|u=м/с²}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{вред|0.1654|u=[[гравитациско забрзување|g]]}})}}}} | moment_of_inertia_factor = {{вред|0.3929|0.0009}} | escape_velocity = {{вред|2.38|u=км/с}} | sidereal_day = {{nowrap|{{вред|27.321582|u=d}}{{nbsp|2}}{{smaller|([[истовремено вртење|усогласен]])}}}} | rot_velocity = {{nowrap|4.627 м/с}} | axial_tilt = {{сбп|class=nowrap |1,5424° во однос на [[еклиптика]]та<!--1.533° according to Conn 2007--> |6,687° во однос на орбит. рамнина<!--6.4° according to Grego; 6.6783° according to Conn.-->}} | albedo = 0.136 | temp_name1=Equator |min_temp_1=100 [[келвин|K]] | _temp_1=220 K |max_temp_1=390 K | temp_name2=85°N&nbsp;{{подолу|0.4em|}} |min_temp_2=70 K |mean_temp_2=130 K |max_temp_2=230 K | magnitude = {{сбп|class=nowrap |−2,5 to −12,9 |−12.74{{nbsp|2}}{{smaller|(средна [[полна месечина]])}}}} | angular_size = {{nowrap|29,3 - 34,1 [[лачна минута|лм]]}} | atmosphere=yes |atmosphere | surface_pressure = {{сбп|class=nowrap |10{{sup|−7}} [[паскал (единица)|Pa]]{{nbsp|2}}{{smaller|(дење)}} |10{{sup|−10}} Pa{{nbsp|2}}{{smaller|(ноќе)}}}} | atmosphere_composition = {{hlist |[[аргон|Ar]] |[[хелиум|He]] |[[натриум|Na]] |[[калиум|K]] |[[водород|H]] |[[радон|Rn]]}} }} '''Месечина''' — единствениот [[природен сателит]] на планетата [[Земја (планета)|Земја]] и најблиското [[небесно тело]] до неа. Голема колку една четвртина од [[пречник]]от на Земјата (споредливо со ширината на [[Австралија (континент)|Австралија]]),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|title=How big is the Moon?|last=Horner|first=Jonti|date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107223707/http://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|archive-date=7 November 2020|accessdate=15 November 2020}}</ref> Месечината е најголемиот природен сателит во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] во однос на големината на планетата, воопшто петти по големина сателит во Сончевиот Систем, и е поголема од која било позната [[џуџеста планета]]. Месечината е објект со планетарна маса кој формирал диференцирано [[Земјовидна планета|карпесто]] тело, што ја прави сателитска планета според геофизичките дефиниции на терминот.<ref name="Metzger2021">{{Наведување|last=Metzger|first6=Charlene|journal=Icarus|title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science|date=2021|first8=Michael|last8=Summers|first7=Kirby|last7=Runyon|last6=Detelich|first=Philip|first5=James|last5=Bell|first4=Alan|last4=Stern|first3=Mark|last3=Sykes|first2=Will|last2=Grundy|doi=10.1016/j.icarus.2021.114768}}</ref> Месечината нема значајна [[Атмосфера на Месечината|атмосфера]], [[хидросфера]] или [[магнетно поле]]. Нејзината површинска гравитација е околу една шестина од Земјината ({{Вред|0.1654}} g); за споредба, [[Јупитер]]овата месечина [[Ија (месечина)|Ија]] е единствениот сателит во [[Сончевиот Систем]] за кој се знае дека има повисока површинска гравитација и [[густина]]. Кружи околу Земјата на [[Месечева единица|просечно растојание]] од 384.400 км,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/by-the-numbers/|title=By the Numbers {{!}} Earth's Moon|work=NASA Solar System Exploration|publisher=[[NASA]]|accessdate=15 December 2020}}</ref> или околу 30 пати повеќе од пречникот на Земјата. Нејзиното гравитациско влијание за малку го продолжува денот на Земјата и е главен двигател на Земјината [[плима и осека]]. [[Орбита на Месечината|Орбитата на Месечината]] околу Земјата има [[орбитален период]] од 27,3 денови. За време на секој [[Орбитален период|период]] од 29,5 денови, количината на видлива површина осветлена од Сонцето варира од 0 до 100%, што резултира со [[месечеви мени]], кои ја формираат основата за месеците од [[Месечев календар|Месечевиот календар]]. Месечината е [[синхроно вртење|плимно сврзана]] за [[Земјата]], што значи дека должината на полното свртување на Месечината околу сопствената оска предизвикува нејзината иста страна ([[Блиска страна на месечината|блиската страна]]) секогаш да биде свртена кон Земјата, а нешто подолгиот месечев ден е ист како орбиталниот период. Според тоа, 59% од вкупната површина на Месечината може да се види од Земјата преку поместувања на перспективата поради [[либрација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm|title=Libration of the Moon|last=Stern|first=David|date=30 March 2014|work=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153419/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm|archive-date=22 May 2020|accessdate=11 February 2020}}</ref> Според најшироко прифатеното објаснување за нејзиното потекло, Месечината се формирала пред околу 4,51 милијарди години, не многу по Земјата, од остатоци од [[Претпоставка за џиновски удар|џиновски удар]] помеѓу планетата и хипотетично тело големо колку [[Марс (планета)|Марс]] наречено [[Теја (планета)|Теја]]. Потоа се повлекла во поширока орбита поради плимна интеракција со Земјата. На блиската страна на Месечината има темни вулкански [[Месечево море|Месечеви мориња]], кои ги исполнуваат просторите помеѓу светлите висорамнини од античка кора и истакнатите ударни кратери. Повеќето од големите ударни кратери и површините на морињата биле формирани до крајот на имбрискиот период, пред околу три милијарди години. Површината на Месечината е релативно нерефлектирачка, со рефлексија малку посветла од онаа на истрошен асфалт. Меѓутоа, бидејќи има голем [[Аголна големина|аголен пречник]], [[полна месечина|полната месечина]] е најсветлиот небесен објект на ноќното небо. Очигледната големина на Месечината е речиси иста како онаа на Сонцето, што пак ѝ овозможува да го покрие Сонцето речиси целосно за време на целосно [[затемнување на Сонцето]]. Истакнувањето на Месечината на земното небо и нејзиниот редовен циклус на фази побудиле културни наводи и влијанија за човечките општества низ историјата. Таквите влијанија може да се најдат во јазикот, календарските системи, уметноста и митологијата. Првиот вештачки објект што стигнал до Месечината било леталото [[Луна 2]], без [[екипаж]], на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во [[1959]] година. Следело првото успешно меко слетување на [[Луна 9]] во [[1966]] година. Единствените човечки Месечеви мисии до денес се оние на програмата Аполо на [[Соединети Американски Држави|САД]], мисија преку која е овозможено стапнување на површината на Месечината од страна на вкупно дванаесет мажи во периодот помеѓу 1969 и 1972 година. Со овие, а подоцна и со мисиите без екипаж, на Земјата се вратени Месечеви карпи кои се користени за да се развие детално [[Геологија на Месечината|геолошко разбирање]] за [[Потекло на Месечината|потеклото]] на Месечината, нејзината [[Внатрешна структура на Месечината|внатрешна структура]] и историјата на Месечината. == Име и етимологија == Вообичаеното [[Англиски јазик|англиско]] име за природниот сателит на Земјата е едноставно '''Месечина (''moon'')''', со големо М.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling|title=Naming Astronomical Objects: Spelling of Names|publisher=[[International Astronomical Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling|archive-date=16 December 2008|accessdate=6 April 2020}}</ref> Именката ''moon'' е изведена од [[Староанглиски јазик|староанглискиот]] ''mōna'', која (како и сите нејзини [[Германски јазици|германски]] сродници) произлегува од прагерманскиот ''*mēnōn'',<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/moon|title=A Handbook of Germanic Etymology|last=Orel|first=Vladimir|publisher=Brill|year=2003|access-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617033731/https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/moon|archive-date=17 June 2020}}</ref> кој пак доаѓа од праиндоевропскиот ''*mēnsis'' „месец“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://indo-european.info/dictionary-translator/word.inc.php/ine/m%c4%93nsis|title=Late Proto-Indo-European Etymological Lexicon|last=López-Menchero|first=Fernando|date=22 May 2020|accessdate=2021-12-13|archive-date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153418/https://indo-european.info/dictionary-translator/word.inc.php/ine/m%c4%93nsis|url-status=dead}}</ref> (од порано ''*mēnōt'', [[генитив]] ''*mēneses'') кој може да биде поврзан со глаголот „мери“ (на времето). Повремено, името '''Луна''' се користи во научно пишување,<ref>E.g.: {{Наведена книга|title=Moons of the Solar System|last=Hall III|first=James A.|date=2016|publisher=Springer International|isbn=978-3-319-20636-3}}</ref> а особено во научна фантастика за да се направи разлика на Земјината Месечина од другите, додека во поезијата „Луна“ се користи за означување на персонификација на Месечината.<ref>{{OED|Luna}}</ref> '''Синтија''' е уште едно поетско име, иако ретко, за Месечината, персонифицирана како божица,<ref>{{OED|Cynthia}}</ref> додека '''[[Селена]]''' (буквално „Месечина“) е старогрчката божица на Месечината. Грчката божица на [[лов]]от, животните и месечината, [[Артемида]], изедначена со римската [[Дијана]], чиј еден од симболите бил оној за Месечината и која често се сметала за божица на Месечината, била наречена и Синтија, од нејзиното легендарно родно место на планината Синтија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=37CPbHwqPjwC&pg=PA96|title=When the Bad Bleeds: Mantic Elements in English Renaissance Revenge Tragedy|last=Pannen|first=Imke|publisher=V&R unipress GmbH|year=2010|isbn=978-3-89971-640-5|pages=96–|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904223627/https://books.google.com/books?id=37CPbHwqPjwC&pg=PA96|archive-date=4 September 2016}}</ref> Овие имиња — Луна, Синтија и Селена — се рефлектираат во технички термини за околумесечевите орбити како што се ''аполун'', ''перицинтион'' и ''селеноцентрични''. == Формирање == Изотопското датирање на примероците од Месечината сугерира дека Месечината е формирана околу 50 милиони години по [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|настанувањето на Сончевиот Систем]].<ref>{{Наведено списание|last=Thiemens|first=Maxwell M.|last2=Sprung|first2=Peter|last3=Fonseca|first3=Raúl O. C.|last4=Leitzke|first4=Felipe P.|last5=Münker|first5=Carsten|date=July 2019|title=Early Moon formation inferred from hafnium-tungsten systematics|journal=Nature Geoscience|volume=12|issue=9|pages=696–700|bibcode=2019NatGe..12..696T|doi=10.1038/s41561-019-0398-3| issn = 1752-0894}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/|title=The Moon is older than scientists thought|work=Universe Today|access-date=3 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803125139/https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/|archive-date=3 August 2019}}</ref> Историски, неколку механизми за формирање се предложени,<ref>{{Наведено списание|last=Barboni|first=M.|last2=Boehnke, P.|last3=Keller, C.B.|last4=Kohl, I.E.|last5=Schoene, B.|last6=Young, E.D.|last7=McKeegan, K.D.|date=2017|title=Early formation of the Moon 4.51 billion years ago|journal=Science Advances|volume=3|issue=1|page=e1602365|bibcode=2017SciA....3E2365B|doi=10.1126/sciadv.1602365|pmc=5226643|pmid=28097222}}</ref> но ниту еден не ги објаснил задоволително одликите на системот Земја–Месечина. Цепење на Месечината од Земјината кора преку [[центрифугална сила]] би барала преголема почетна стапка на вртење на Земјата. Гравитациското заробување на претходно формирана Месечина зависи од неизводливо проширената [[Земјина атмосфера|атмосфера на Земјата]] за да ја потроши енергијата на Месечината што поминува. Коформирањето на Земјата и Месечината заедно во [[Околупланетарен диск|околупланетарниот]] [[насобирачки диск]] не го објаснува исцрпувањето на металите на Месечината. Ниту една од овие хипотези не може да го објасни високиот [[Момент на импулсот|аголен моментум]] на системот Земја–Месечина.<ref>{{Наведено списание|last=Stevenson|first=D.J.|date=1987|title=Origin of the moon–The collision hypothesis|url=https://semanticscholar.org/paper/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=15|issue=1|pages=271–315|bibcode=1987AREPS..15..271S|doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021911/https://www.semanticscholar.org/paper/Origin-of-the-Moon-The-Collision-Hypothesis-Stevenson/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5|archive-date=19 August 2020|access-date=2 December 2019}}</ref> [[Податотека:Evolution_of_the_Moon.ogv|мини|Еволуцијата на Месечината и обиколка на Месечината]] Преовладувачката теорија е дека системот Земја–Месечина настанал по [[Претпоставка за џиновски удар|џиновски удар]] на тело со големина на [[Марс (планета)|Марс]] ''[[Теја (планета)|(]]''наречено ''[[Теја (планета)|Теја]]'' ) со прото-Земјата. Ударот експлодирал материјал во орбитата околу Земјата, а потоа материјалот се насобрал и ја формирал Месечината<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/|title=Asteroids Bear Scars of Moon's Violent Formation|date=16 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008160812/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/|archive-date=8 October 2016}}</ref> веднаш над [[Рошова граница|Рошовата граница]] на Земјата од ~ {{Вред|2.56}}R🜨.<ref>{{Наведено списание|last=van Putten|first=Maurice H. P. M.|date=July 2017|title=Scaling in global tidal dissipation of the Earth-Moon system|journal=New Astronomy|volume=54|pages=115–121|arxiv=1609.07474|bibcode=2017NewA...54..115V|doi=10.1016/j.newast.2017.01.012}}</ref> Оваа теорија најдобро ги објаснува доказите. Се смета дека џиновските удари биле вообичаени во раниот [[Сончев Систем]]. Компјутерски симулации на џиновски удари дале резултати кои се во согласност со масата на јадрото на Месечината и аголниот моментум на системот Земја–Месечина. Овие симулации, исто така, покажуваат дека поголемиот дел од Месечината потекнува од ударот, наместо од прото-Земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Canup|first=R.|last2=Asphaug, E.|date=2001|title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of Earth's formation|journal=Nature|volume=412|issue=6848|pages=708–712|bibcode=2001Natur.412..708C|doi=10.1038/35089010|pmid=11507633}}</ref> Сепак, поновите симулации укажуваат на поголем дел од Месечината изведен од прото-Земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Kleine|first=Thorsten|date=2008|title=2008 Pellas-Ryder Award for Mathieu Touboul|url=http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc://azu_maps/Volume43/NumberSupplement/Touboul.pdf|journal=Meteoritics and Planetary Science|volume=43|issue=S7|pages=A11–A12|bibcode=2008M&PS...43...11K|doi=10.1111/j.1945-5100.2008.tb00709.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727164701/http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc%3A%2F%2Fazu_maps%2FVolume43%2FNumberSupplement%2FTouboul.pdf|archive-date=27 July 2018|access-date=8 April 2020}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Touboul|first=M.|last2=Kleine|first2=T.|last3=Bourdon|first3=B.|last4=Palme|first4=H.|last5=Wieler|first5=R.|date=2007|title=Late formation and prolonged differentiation of the Moon inferred from W isotopes in lunar metals|journal=Nature|volume=450|issue=7173|pages=1206–1209|bibcode=2007Natur.450.1206T|doi=10.1038/nature06428|pmid=18097403}}</ref> Другите тела на внатрешниот Сончев Систем, како што се [[Марс]] и [[4 Веста|Веста,]] имаат, според метеоритите од нив, многу различни [[изотоп]]ски состави на кислород и [[волфрам]] во споредба со Земјата. Сепак, Земјата и Месечината имаат речиси идентични изотопски состави. Изотопското изедначување на системот Земја–Месечина може да се објасни со мешањето по ударот на испаруваниот материјал што ги формирал двата, иако за ова се дебатира. Ударот ослободил енергија, а потоа ослободениот материјал повторно се акредитирал во системот Земја–Месечина. Ова би ја стопило надворешната обвивка на Земјата и на тој начин би формирал океан од магма.<ref>{{Наведено списание|last=Tonks|first=W. Brian|last2=Melosh, H. Jay|date=1993|title=Magma ocean formation due to giant impacts|journal=Journal of Geophysical Research|volume=98|issue=E3|pages=5319–5333|bibcode=1993JGR....98.5319T|doi=10.1029/92JE02726}}</ref> Слично на тоа, новоформираната Месечина, исто така, би била погодена и би имала свој [[Месечев магматски океан|океан со Месечева магма]]; неговата длабочина се проценува од околу 500 до 1.737 километри. {{multiple image|total_width=600|align=center|title=[[Океан на бурите]]|width1=614|height1=228|image1=14-236-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg|caption1=Древни раседи со четириаголна структура|width2=1500|height2=1500|image2=PIA18822-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg|caption2=Древни раседи|width3=1546|height3=905|image3=PIA18821-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Closeup-20141001.jpg|caption3=Древни раседи видени одблиску}} Додека теоријата на џиновски удар објаснува многу линии на докази, некои прашања сè уште се нерешени, од кои повеќето го вклучуваат составот на Месечината.<ref>{{Наведено списание|last=Daniel Clery|date=11 October 2013|title=Impact Theory Gets Whacked|journal=Science|volume=342|issue=6155|pages=183–185|bibcode=2013Sci...342..183C|doi=10.1126/science.342.6155.183|pmid=24115419}}</ref> Во 2001 година, тим од Институтот Карнеги во [[Вашингтон]] објавил најпрецизно мерење на изотопските знаци на Месечевите карпи.<ref>{{Наведено списание|last=Wiechert|first=U.|last2=Halliday|first2=A. N.|last3=Lee|first3=D.-C.|last4=Snyder|first4=G. A.|last5=Taylor|first5=L. A.|last6=Rumble|first6=D.|date=October 2001|title=Oxygen Isotopes and the Moon-Forming Giant Impact|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345|journal=Science|volume=294|issue=12|pages=345–348|bibcode=2001Sci...294..345W|doi=10.1126/science.1063037|pmid=11598294|archive-url=https://web.archive.org/web/20090420154721/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345|archive-date=20 April 2009|access-date=5 July 2009}}</ref> Карпите од програмата Аполо го имале истиот изотопски знак како и карпите од Земјата, што се разликувал од речиси сите други тела во Сончевиот Систем. Ова набљудување било неочекувано, бидејќи најголемиот дел од материјалот што ја формирал Месечината се сметал дека доаѓа од [[Теја (планета)|Теја]] и било објавено во [[2007]] година дека има помалку од 1% шанси Теја и Земјата да имаат идентични изотопски потписи.<ref>{{Наведено списание|last=Pahlevan|first=Kaveh|last2=Stevenson|first2=David|date=October 2007|title=Equilibration in the Aftermath of the Lunar-forming Giant Impact|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=262|issue=3–4|pages=438–449|arxiv=1012.5323|bibcode=2007E&PSL.262..438P|doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055}}</ref> Другите месечеви примероци на Аполо во 2012 година го имале истиот состав на изотопи на титан како Земјата, што е во [[Претпоставка за џиновски удар|судир]] со она што се очекува ако Месечината се формирала далеку од Земјата или потекнува од Теја. Овие несовпаѓања може да се објаснат со варијации на теоријата на џиновски удар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/moon-forming-impact-one-two-punch|title=Ancient impact that formed Earth's moon was likely a one-two punch|date=24 September 2021|work=Space.com|accessdate=29 September 2021}}</ref> Сценариото „удри-бегај-и-врати“ може да биде поверојатно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news18.com/news/buzz/earth-and-venus-formation-was-more-action-packed-than-originally-thought-4244375.html|title=Earth and Venus' Formation Was More Action Packed Than Originally Thought|date=25 September 2021|work=news18.com|accessdate=29 September 2021}}</ref> == Физички одлики == {{multiple image|width=135|align=center|title=Месечина|image1=LRO WAC Nearside Mosaic.jpg|caption1=[[Блиска страна на месечината]]|image2=Moon Farside LRO.jpg|caption2=[[Далечна страна на Месечината]]|image3=LRO WAC North Pole Mosaic (PIA14024).jpg|caption3=[[Месечев Северен Пол]]|image4=LRO WAC South Pole Mosaic.jpg|caption4=[[Месечев Јужен Пол]]|image5=LROC wac643nm Moon rotation268.gif}} Месечината е скален елипсоид поради плимното истегнување, со нејзината долга оска поместена за 30° од свртена кон Земјата, поради гравитациските аномалии од ударните басени. Нејзината форма е повеќе издолжена отколку што може да се согледаат сегашните плимни сили. Оваа „фосилна испакнатост“ покажува дека Месечината се зацврстила кога орбитирала на половина од нејзиното сегашно растојание до Земјата, и дека сега е премногу студена за нејзината форма да се прилагоди на нејзината орбита.<ref>{{Наведено списание|last=Garrick-Bethell|first=Ian|last2=Perera|first2=Viranga|last3=Nimmo|first3=Francis|last4=Zuber|first4=Maria T.|year=2014|title=The tidal-rotational shape of the Moon and evidence for polar wander|url=https://escholarship.org/content/qt0012r6g6/qt0012r6g6.pdf?t=npc7m2|journal=Nature|volume=512|issue=7513|pages=181–184|bibcode=2014Natur.512..181G|doi=10.1038/nature13639|pmid=25079322|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804071339/https://escholarship.org/content/qt0012r6g6/qt0012r6g6.pdf?t=npc7m2|archive-date=4 August 2020|access-date=12 April 2020}}</ref> === Внатрешна структура === {| class="wikitable floatright" style="margin-left:1em;text-align:center;" |+Хемиски состав на површината на Месечината<ref>{{Наведена книга|title=Lunar Science: a Post-Apollo View|last=Taylor|first=Stuart R.|date=1975|publisher=Pergamon Press|isbn=978-0-08-018274-2|location=Oxford|page=64}}</ref> ! rowspan="2" valign="top" | Соединение ! rowspan="2" valign="top" | Формула ! colspan="2" | Состав |- ! style="font-size:smaller" | Марија ! style="font-size:smaller" | Висорамнини |- | style="text-align:left" | [[Силициум диоксид|силика]] | SiO ₂ | 45,4% | 45,5% |- | style="text-align:left" | алумина | Ал ₂ О ₃ | 14,9% | 24,0% |- | style="text-align:left" | вар | CaO | 11,8% | 15,9% |- | style="text-align:left" | железо (II) оксид | FeO | 14,1% | 5,9% |- | style="text-align:left" | магнезија | MgO | 9,2% | 7,5% |- | style="text-align:left" | титан диоксид | TiO ₂ | 3,9% | 0,6% |- | style="text-align:left" | натриум оксид | Na ₂ O | 0,6% | 0,6% |- ! colspan="2" | ! 99,9% ! 100,0% |} Месечината е диференцирано тело кое првично било во [[хидростатичка рамнотежа]], но оттогаш отстапила од оваа состојба.<ref>{{Наведено списание|last=Runcorn|first=Stanley Keith|date=March 31, 1977|title=Interpretation of lunar potential fields|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences|volume=285|issue=1327|pages=507–516|bibcode=1977RSPTA.285..507R|doi=10.1098/rsta.1977.0094}}</ref> Има геохемиски различна кора, обвивка и јадро. Месечината има внатрешно јадро богато со железо со полупречник можеби помал од 240 километри и течно надворешно јадро првенствено направено од течно железо со полупречник од приближно 300 километри. Околу јадрото е делумно стопен граничен слој со полупречник од околу 500 километри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html|title=NASA Research Team Reveals Moon Has Earth-Like Core|last=Brown|first=D.|last2=Anderson|first2=J.|date=6 January 2011|work=NASA|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Weber|first=R.C.|last2=Lin|first2=P.-Y.|last3=Garnero|first3=E.J.|last4=Williams|first4=Q.|last5=Lognonne|first5=P.|date=21 January 2011|title=Seismic Detection of the Lunar Core|url=http://www.earth.northwestern.edu/people/seth/351/lunarcore.2011.pdf|journal=Science|volume=331|issue=6015|pages=309–312|bibcode=2011Sci...331..309W|doi=10.1126/science.1199375|pmid=21212323|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015035756/http://www.earth.northwestern.edu/people/seth/351/lunarcore.2011.pdf|archive-date=15 October 2015|access-date=10 April 2017}}</ref> Се смета дека оваа структура се развила преку фракционата кристализација на глобалниот магматски океан кратко време по формирањето на Месечината пред 4,5 милијарди години.<ref>{{Наведено списание|last=Nemchin|first=A.|last2=Timms|first2=N.|last3=Pidgeon|first3=R.|last4=Geisler|first4=T.|last5=Reddy|first5=S.|last6=Meyer|first6=C.|date=2009|title=Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon|journal=Nature Geoscience|volume=2|issue=2|pages=133–136|bibcode=2009NatGe...2..133N|doi=10.1038/ngeo417|hdl-access=free}}</ref> Кристализацијата на овој магматски океан би создала мафична обвивка од таложењето и тонењето на минералите [[оливин]], [[клинопироксен]] и [[ортопироксен]]; откако околу три четвртини од магматскиот океан се кристализирале, плагиоклазните минерали со помала густина можеле да се формираат и да испливаат во кора на врвот. Последните течности за кристализирање првично би биле сместени меѓу кората и обвивката, со големо изобилство на некомпатибилни елементи кои произведуваат топлина. Во согласност со оваа перспектива, геохемиското мапирање направено од орбитата сугерира кора главно од [[анортозит]]. Примероците на карпите на Месечината од поплавите на лава што избиле на површината поради делумното топење во [[плашт (геологија)|плашт]] го потврдуваат составот на мафичната обвивка, кој е побогат со железо од оној на Земјата. Кората е дебела во просек околу 50 километри. Месечината е вториот најгуст сателит во Сончевиот Систем, по [[Ија (месечина)|Ија]]. Меѓутоа, внатрешното јадро на Месечината е мало, со полупречник од околу 350 километри или помалку, околу 20% од полупречникот на Месечината. Нејзиниот состав не е добро разбран, но веројатно е метално железо легирано со мала количина на сулфур и никел; анализите на временската променливо вртење на Месечината сугерираат дека таа е барем делумно стопена.<ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=J.G.|last2=Turyshev|first2=S.G.|last3=Boggs|first3=D.H.|last4=Ratcliff|first4=J.T.|date=2006|title=Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy|journal=Advances in Space Research|volume=37|issue=1|pages=67–71|arxiv=gr-qc/0412049|bibcode=2006AdSpR..37...67W|doi=10.1016/j.asr.2005.05.013}}</ref> Притисокот во јадрото на Месечината се проценува на 5 GPa (49.000 atm).<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Alexander J.|last2=Tikoo|first2=Sonia M.|last3=Jeffrey C.|first3=Andrews-Hanna|date=January 2018|title=The Case Against an Early Lunar Dynamo Powered by Core Convection|journal=Geophysical Research Letters|volume=45|issue=1|pages=98–107|bibcode=2018GeoRL..45...98E|doi=10.1002/2017GL075441|doi-access=free}}</ref> ==== Магнетно поле ==== Месечината има надворешно [[магнетно поле]] од генерално помало од 0,2 [[Тесла (единица)|нанотесли]],<ref name="Mighani2020">{{Наведено списание|last=Mighani|first=S.|last2=Wang|first2=H.|last3=Shuster|first3=D.L.|last4=Borlina|first4=C.S.|last5=Nichols|first5=C.I.O.|last6=Weiss|first6=B.P.|year=2020|title=The end of the lunar dynamo|journal=Science Advances|volume=6|issue=1|pages=eaax0883|bibcode=2020SciA....6..883M|doi=10.1126/sciadv.aax0883|pmc=6938704|pmid=31911941}}</ref> или помалку од сто илјадити дел од Земјата. Месечината моментално нема глобално диполарно магнетно поле и само магнетизацијата на кората најверојатно се стекнала на почетокот на нејзината историја кога сè уште работела како динамо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/magelres.htm|title=Magnetometer / Electron Reflectometer Results|date=2001|publisher=Lunar Prospector (NASA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527121330/http://lunar.arc.nasa.gov/results/magelres.htm|archive-date=27 May 2010|accessdate=17 March 2010}}</ref> Сепак, на почетокот на нејзината историја, пред 4 милијарди години, нејзината јачина на магнетното поле веројатно била блиска до онаа на Земјата денес.<ref name="Mighani2020"/> Ова рано динамо-поле очигледно истекло пред околу една милијарда години, откако Месечевото јадро целосно се кристализирало.<ref name="Mighani2020"/> Теоретски, дел од преостанатата магнетизација може да потекнува од минливи магнетни полиња генерирани при големи удари преку проширување на плазма облаците. Овие облаци се создаваат при големи удари во амбиентално магнетно поле. Ова е поддржано од локацијата на најголемите магнетизации на кората сместени во близина на антиподите на џиновските ударни басени.<ref>{{Наведено списание|last=Hood|first=L.L.|last2=Huang, Z.|date=1991|title=Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations|journal=Journal of Geophysical Research|volume=96|issue=B6|pages=9837–9846|bibcode=1991JGR....96.9837H|doi=10.1029/91JB00308}}</ref> === Површинска геологија === [[Податотека:Near_and_far_sides_of_Moon,_small_geological_map.jpg|мини|Геолошки одлики на Месечината (блиска страна/северен пол лево, далечна страна/јужен пол десно)]] [[Податотека:MoonTopoLOLA.png|alt=Топографија на Месечината измерена на мисијата Месечев Реконсанс Орбитер како сфера со полупречник 1737.4&nbsp;км|мини|Топографија на Месечината]] [[Топографија на Месечината|Топографијата на Месечината]] е измерена со ласерска височина и стерео анализа на слики.<ref>{{Наведено списание|last=Spudis|first=Paul D.|last2=Cook|first2=A.|last3=Robinson|first3=M.|last4=Bussey|first4=B.|last5=Fessler|first5=B.|date=January 1998|title=Topography of the South Polar Region from Clementine Stereo Imaging|journal=Workshop on New Views of the Moon: Integrated Remotely Sensed, Geophysical, and Sample Datasets|page=69|bibcode=1998nvmi.conf...69S}}</ref> Неговата најобемна топографска одлика е џиновскиот далечен слив на Јужен Пол-Ејткен, околу 2.240 километри во пречник, најголемиот кратер на Месечината и вториот по големина потврден ударен кратер во Сончевиот Систем.<ref>{{Наведено списание|last=Pieters|first=C. M.|last2=Tompkins|first2=S.|last3=Head|first3=J. W.|last4=Hess|first4=P. C.|date=1997|title=Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle|journal=Geophysical Research Letters|volume=24|issue=15|pages=1903–1906|bibcode=1997GeoRL..24.1903P|doi=10.1029/97GL01718|hdl-access=free}}</ref> На длабочина од 13 километри, нејзиниот под е најниската точка на површината на Месечината.<ref>{{Наведено списание|last=Taylor|first=G. J.|date=17 July 1998|title=The Biggest Hole in the Solar System|url=http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html|journal=Planetary Science Research Discoveries|page=20|bibcode=1998psrd.reptE..20T|archive-url=https://web.archive.org/web/20070820042129/http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html|archive-date=20 August 2007|access-date=12 April 2007}}</ref> Највисоките височини на површината на Месечината се сместени директно на североисток, кои можеби биле задебелени од коси формациски удари на сливот на Јужниот Пол-Ејткен.<ref>{{Наведено списание|last=Schultz|first=P.H.|date=March 1997|title=Forming the south-pole Aitken basin – The extreme games|journal=Conference Paper, 28th Annual Lunar and Planetary Science Conference|volume=28|page=1259|bibcode=1997LPI....28.1259S}}</ref> Други големи ударни базени како што се [[Маре Имбриум|Море на Дождовите]], [[Mare Serenitatis|Море на Ведрината]], [[Mare Crisium|Море на Кризите]], [[Смитово Море]] и [[Источно Море]] поседуваат регионално ниски височини. [[Далечна страна на Месечината|Далечната страна]] на површината на Месечината е во просек околу 1,9 километри повисока од онаа на [[Блиска страна на месечината|блиската страна]]. Откривањето на карпите од раседот сугерира дека Месечината се намалила за околу 90 метри (300&nbsp;ft) во изминатите милијарди години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/news/shrinking-moon.html|title=NASA's LRO Reveals 'Incredible Shrinking Moon'|date=19 August 2010|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821124252/http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/news/shrinking-moon.html|archive-date=21 August 2010}}</ref> Слични одлики на собирање постојат и на [[Геологија на Меркур|Меркур]]. [[Море на Студот]], слив во близина на северниот пол за кој долго време се претпоставувало дека е геолошки мртов, пукнал и се поместил. Бидејќи Месечината нема тектонски плочи, нејзината тектонска активност е бавна и се развиваат пукнатини додека губи топлина.<ref>{{Наведено списание|last=Watters|first=Thomas R.|last2=Weber|first2=Renee C.|last3=Collins|first3=Geoffrey C.|last4=Howley|first4=Ian J.|last5=Schmerr|first5=Nicholas C.|last6=Johnson|first6=Catherine L.|date=June 2019|title=Shallow seismic activity and young thrust faults on the Moon|journal=Nature Geoscience|publication-date=13 May 2019|volume=12|issue=6|pages=411–417|bibcode=2019NatGe..12..411W|doi=10.1038/s41561-019-0362-2|issn=1752-0894}}</ref> ==== Вулкански одлики ==== Темните и релативно безличните Месечеви рамнини, јасно видени со голо око, се нарекуваат ''марија'' ([[Латински јазик|латински]] „мориња“; еднина маре), бидејќи некогаш се верувало дека се полни со вода;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TWtLIOlPwS4C|title=Observing the Moon|last=Wlasuk, Peter|date=2000|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-193-1|page=19}}</ref> сега е познато дека тие се огромни зацврстени базени од античка [[базалт]]на лава. Иако се слични на копнените базалти, месечевите базалти имаат повеќе железо и немаат минерали променети со вода.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html|title=The Oldest Moon Rocks|last=Norman|first=M.|date=21 April 2004|work=Planetary Science Research Discoveries|publisher=Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418152325/http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html|archive-date=18 April 2007|accessdate=12 April 2007}}</ref> Поголемиот дел од овие наоѓалишта на лава еруптирале или течеле во вдлабнатините поврзани со ударните басени. Неколку геолошки провинции кои содржат [[Штитест вулкан|штитести вулкани]] и вулкански куполи се наоѓаат во блиската страна „Марија“.<ref>{{Наведено списание|last=Wilson|first=Lionel|last2=Head|first2=James W.|date=2003|title=Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml|journal=Journal of Geophysical Research|volume=108|issue=E2|page=5012|bibcode=2003JGRE..108.5012W|citeseerx=10.1.1.654.9619|doi=10.1029/2002JE001909|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312071105/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml|archive-date=12 March 2007|access-date=12 April 2007}}</ref> [[Податотека:14284-Moon-Maskelyne-LRO-20141012.jpg|лево|мини| Доказ за млад Месечев вулканизам]] Речиси сите мориња се на блиската страна на Месечината и покриваат 31% од површината на блиската страна во споредба со 2% од далечната страна.<ref>{{Наведено списание|last=Gillis|first=J. J.|last2=Spudis|first2=P. D.|date=1996|title=The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria|journal=Lunar and Planetary Science|volume=27|page=413|bibcode=1996LPI....27..413G}}</ref> Ова најверојатно се должи на концентрацијата на елементи што произведуваат топлина под кората на блиската страна, што би предизвикало загревање на основната обвивка, делумно топење, издигнување на површината и ерупција.<ref>{{Наведено списание|last=Lawrence|first=D. J.|last2=Feldman|first2=W. C.|last3=Barraclough|first3=B. L.|last4=Binder|first4=A. B.|last5=Elphic|first5=R. C.|last6=Maurice|first6=S.|last7=Thomsen|first7=D. R.|date=11 August 1998|title=Global Elemental Maps of the Moon: The Lunar Prospector Gamma-Ray Spectrometer|journal= Science|volume=281|issue=5382|pages=1484–1489|bibcode=1998Sci...281.1484L|doi=10.1126/science.281.5382.1484|pmid=9727970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Taylor|first=G. J.|date=31 August 2000|title=A New Moon for the Twenty-First Century|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html|journal=Planetary Science Research Discoveries|page=41|bibcode=2000psrd.reptE..41T|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301074958/http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html|archive-date=1 March 2012|access-date=12 April 2007}}</ref> Повеќето од Месечевите базалти еруптирале за време на имбрискиот период, пред 3,0 — 3,5 милијарди години, иако некои радиометриски датирани примероци се стари дури 4,2&nbsp;милијарди години. Почнувајќи од 2003 година, студиите за броење кратери на најмладите ерупции се чини дека сугерираат дека тие се формирале не порано од пред 1,2 милијарди години. Во 2006 година, студијата за [[Ина (кратер)|Ина]], мала депресија во [[Езеро на Среќата|Езерото на Среќата]], открила грапави одлики, релативно без прашина, кои, поради недостаток на ерозија со паѓање на остатоци, се сметало дека се стари само 2 милиони години.<ref name="Berardelli">{{Наведено списание|last=Phil Berardelli|date=9 November 2006|title=Long Live the Moon!|url=http://news.sciencemag.org/2006/11/long-live-moon|journal=Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018153016/http://news.sciencemag.org/2006/11/long-live-moon|archive-date=18 October 2014|access-date=14 October 2014}}</ref> Месечевите земјотреси и испуштањето гас, исто така, укажуваат на одредена континуирана активност на Месечината.<ref name="Berardelli"/> Доказите за неодамнешниот Месечев вулканизам се идентификувани на 70 неправилни мориња, некои стари помалку од 50 милиони години. Ова ја зголемува можноста за многу потопла месечева обвивка отколку што се верувало, барем на [[Блиска страна на месечината|блиската страна]] каде што длабоката кора е значително потопла поради поголемата концентрација на радиоактивни елементи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.discovery.com/space/imps-reveal-volcanoes-erupted-recently-on-the-moon-141014.htm|title=Volcanoes Erupted 'Recently' on the Moon|last=Jason Major|date=14 October 2014|publisher=Discovery News|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016190653/http://news.discovery.com/space/imps-reveal-volcanoes-erupted-recently-on-the-moon-141014.htm|archive-date=16 October 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/press/2014/october/nasa-mission-finds-widespread-evidence-of-young-lunar-volcanism/#.VDxNw0t3uxo|title=NASA Mission Finds Widespread Evidence of Young Lunar Volcanism|date=12 October 2014|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103095208/http://www.nasa.gov/press/2014/october/nasa-mission-finds-widespread-evidence-of-young-lunar-volcanism/#.VDxNw0t3uxo|archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Eric Hand|date=12 October 2014|title=Recent volcanic eruptions on the moon|url=http://news.sciencemag.org/space/2014/10/recent-volcanic-eruptions-moon|journal= Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014092239/http://news.sciencemag.org/space/2014/10/recent-volcanic-eruptions-moon|archive-date=14 October 2014}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Braden|first=S.E.|last2=Stopar|first2=J.D.|last3=Robinson|first3=M.S.|last4=Lawrence|first4=S.J.|last5=van der Bogert|first5=C.H.|last6=Hiesinger|first6=H.|year=2014|title=Evidence for basaltic volcanism on the Moon within the past 100 million years|journal=Nature Geoscience|volume=7|issue=11|pages=787–791|bibcode=2014NatGe...7..787B|doi=10.1038/ngeo2252}}</ref> Пронајдени се докази за базалтниот вулканизам стар 2 — 10 милиони години во кратерот Ловел,<ref>{{Наведено списание|last=Srivastava|first=N.|last2=Gupta|first2=R.P.|year=2013|title=Young viscous flows in the Lowell crater of Orientale basin, Moon: Impact melts or volcanic eruptions?|journal=Planetary and Space Science|volume=87|pages=37–45|bibcode=2013P&SS...87...37S|doi=10.1016/j.pss.2013.09.001}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gupta|first=R.P.|last2=Srivastava|first2=N.|last3=Tiwari|first3=R.K.|year=2014|title=Evidences of relatively new volcanic flows on the Moon|journal=Current Science|volume=107|issue=3|pages=454–460|jstor=24103498}}</ref> во сливот на [[Источно Море]]. Некоја комбинација на првично потопол плашт и локално збогатување на елементите што произведуваат топлина во плашт може да биде одговорна за долготрајните активности на далечната страна во сливот на [[Источно Море]].<ref>{{Наведено списание|last=Whitten|first=Jennifer|last2=Head|first2=James W.|last3=Staid|first3=Matthew|last4=Pieters|first4=Carle M.|last5=Mustard|first5=John|last6=Clark|first6=Roger|last7=Nettles|first7=Jeff|last8=Klima|first8=Rachel L.|last9=Taylor|first9=Larry|year=2011|title=Lunar mare deposits associated with the Orientale impact basin: New insights into mineralogy, history, mode of emplacement, and relation to Orientale Basin evolution from Moon Mineralogy Mapper (M3) data from Chandrayaan-1|journal=Journal of Geophysical Research|volume=116|page=E00G09|bibcode=2011JGRE..116.0G09W|doi=10.1029/2010JE003736|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cho|first=Y.|displayauthors=etal|year=2012|title=Young mare volcanism in the Orientale region contemporary with the Procellarum KREEP Terrane (PKT) volcanism peak period 2 b.y. ago|journal=Geophysical Research Letters |volume=39|issue=11|page=L11203|bibcode=2012GeoRL..3911203C|doi=10.1029/2012GL051838}}</ref> Обоените области на Месечината се нарекуваат ''terrae'', или почесто ''висорамнини'', бидејќи се повисоки од повеќето „мориња“. Тие се радиометриски датирани од пред 4.4 милијарди години, и може да претставуваат плагиокласти кумилативни карпи на Месечевиот магматски океан. За разлика од Земјата, се верува дека не се формирале големи Месечеви планини како резултат на тектонски настани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm?Item=mountains|title=Majestic Mountains|last=Munsell|first=K.|date=4 December 2006|work=Solar System Exploration|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917055643/http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm?Item=mountains|archive-date=17 September 2008|accessdate=12 April 2007}}</ref> Концентрацијата на „мориња“ на блиската страна веројатно ја одразува значително подебелата кора на висорамнините на далечната страна, која можеби се формирала при бавно-брзински удар на втората месечина на Земјата неколку десетици милиони години по формирањето на Месечината.<ref>{{Наведено списание|last=Richard Lovett|year=2011|title=Early Earth may have had two moons : Nature News|url=http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1|journal=Nature|doi=10.1038/news.2011.456|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103145236/http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1|archive-date=3 November 2012|access-date=1 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659|title=Was our two-faced moon in a small collision?|publisher=Theconversation.edu.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130004522/http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659|archive-date=30 January 2013|accessdate=1 November 2012}}</ref> Алтернативно, тоа може да биде последица на асиметрично плимско загревање кога Месечината била многу поблиску до Земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Quillen|first=Alice C.|last2=Martini|first2=Larkin|last3=Nakajima|first3=Miki|date=September 2019|title=Near/far side asymmetry in the tidally heated Moon|journal=Icarus|volume=329|pages=182–196|arxiv=1810.10676|bibcode=2019Icar..329..182Q|doi=10.1016/j.icarus.2019.04.010|pmc=7489467|pmid=32934397}}</ref> ==== Ударни кратери ==== [[Податотека:Moon-craters.jpg|алт=A gray, many-ridged surface from high above. The largest feature is a circular ringed structure with high walled sides and a lower central peak: the entire surface out to the horizon is filled with similar structures that are smaller and overlapping.|десно|мини| Месечевиот кратер Дедал на [[Далечна страна на Месечината|далечната страна на Месечината]]]] Главниот геолошки процес што влијаел на површината на Месечината е ударниот кратер,<ref>{{Наведена книга|title=Impact cratering: A geologic process|last=Melosh|first=H. J.|date=1989|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504284-9}}</ref> со кратери кои се формираат кога астероидите и кометите се судираат со површината на Месечината. Се проценува дека има околу 300.000 кратери пошироки од 1 километар на блиската страна на Месечината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://planck.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31412|title=Moon Facts|date=2010|work=SMART-1|publisher=[[European Space Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317004513/http://planck.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31412|archive-date=17 March 2012|accessdate=12 May 2010}}</ref> Месечевата геолошка временска скала се заснова на најистакнатите настани од влијанието, вклучувајќи ги Нектариј, Имбриј и Источно море; структури кои се одликуваат со повеќе прстени од подигнат материјал, со пречник помеѓу стотици и илјадници километри и поврзани со широка престилка од депозити на исфрлање кои формираат регионален стратиграфски хоризонт. Недостатокот на атмосфера, времето и неодамнешните геолошки процеси значат дека многу од овие кратери се добро сочувани. Иако само неколку басени со повеќе прстени се дефинитивно датирани, тие се корисни за одредување на релативна возраст. Бидејќи ударните кратери се акумулираат со речиси константна брзина, броењето на бројот на кратери по единица површина може да се користи за да се процени староста на површината. Радиометриската старост на карпите стопени со удар собрани за време на мисиите на Аполо се помеѓу 3,8 и 4,1 милијарди години: ова е искористено за да се предложи период на [[Доцно Тешко Бомбардирање|доцно тешко бомбардирање]] со зголемени влијанија.<ref>{{Наведено списание|last=Hartmann|first=William K.|last2=Quantin|first2=Cathy|last3=Mangold|first3=Nicolas|date=2007|title=Possible long-term decline in impact rates: 2. Lunar impact-melt data regarding impact history|journal=Icarus |volume=186|issue=1|pages=11–23|bibcode=2007Icar..186...11H|doi=10.1016/j.icarus.2006.09.009}}</ref> Прекриен на врвот на кората на Месечината е силно издробениот (скршен на уште помали честички) и ударен површински слој наречен [[реголит]], формиран од процесите на удар. Пофиниот реголит, Месечева почва од [[силициум диоксид]], има текстура налик на снег и мирис на потрошен [[барут]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2006/30jan_smellofmoondust.htm|title=The Smell of Moondust|date=30 January 2006|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20100308112332/http://science.nasa.gov/headlines/y2006/30jan_smellofmoondust.htm|archive-date=8 March 2010|accessdate=15 March 2010}}</ref> Реголитот на постарите површини е генерално подебел отколку кај помладите површини: неговата дебелина варира од 10 до 20 километри во висорамнините и 3 до 5 километри во „морињата“.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/736|title=Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon|last=Heiken|first=G.|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33444-0|editor-last=Vaniman|editor-first=D.|location=New York|page=[https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/736 736]|access-date=17 December 2019|editor-last2=French|editor-first2=B.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181609/https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/736|archive-date=17 June 2020}}</ref> Под ситно искршениот реголит слој се наоѓа ''мегареголит'', слој од високо скршена карпа дебела многу километри.<ref>{{Наведено списание|last=Rasmussen|first=K.L.|last2=Warren, P.H.|date=1985|title=Megaregolith thickness, heat flow, and the bulk composition of the Moon|journal= Nature|volume=313|issue=5998|pages=121–124|bibcode=1985Natur.313..121R|doi=10.1038/313121a0}}</ref> Сликите со висока резолуција од Месечевиот извидувачки орбитер во 2010-тите покажуваат современа стапка на производство на кратери значително повисока отколку што било претходно проценето. Се смета дека секундарниот процес на кратерирање предизвикано од дисталното исфрлање ги раздвижува врвните два сантиметри на реголит на временска скала од 81.000 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/2108929-the-moon-has-hundreds-more-craters-than-we-thought/|title=The moon has hundreds more craters than we thought|last=Boyle|first=Rebecca|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013143743/https://www.newscientist.com/article/2108929-the-moon-has-hundreds-more-craters-than-we-thought/|archive-date=13 October 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Speyerer|first=Emerson J.|last2=Povilaitis|first2=Reinhold Z.|last3=Robinson|first3=Mark S.|last4=Thomas|first4=Peter C.|last5=Wagner|first5=Robert V.|date=13 October 2016|title=Quantifying crater production and regolith overturn on the Moon with temporal imaging|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=215–218|bibcode=2016Natur.538..215S|doi=10.1038/nature19829|pmid=27734864}}</ref> Оваа стапка е 100 пати поголема од стапката пресметана од модели базирани исклучиво на директни влијанија на микрометеорити.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/press-release/goddard/2016/lro-lunar-cratering|title=Earth's Moon Hit by Surprising Number of Meteoroids|date=Oct 13, 2016|publisher=NASA|accessdate=2021-05-21}}</ref> [[Податотека:Reiner-gamma-clem1.jpg|мини|Месечината се врти во Рајнер Гама]] ==== Гравитациско поле ==== [[Податотека:GRAIL's_gravity_map_of_the_moon.jpg|мини|Гравитациската мапа на Месечината на ГРАИЛ]] [[Гравитациско поле|Гравитациското поле]] на Месечината е измерено преку следење на [[Доплеров ефект|доплеровото поместување]] на радио сигналите емитирани од вселенските летала што орбитираат. Главните одлики на гравитацијата на Месечината се [[Концентрација на маса (астрономија)|маскони]], големи позитивни гравитациски аномалии поврзани со некои од џиновските басени на удар, делумно предизвикани од густите базалтни текови на лава што ги исполнуваат тие басени.<ref>{{Наведено списание|last=Muller|first=P.|last2=Sjogren, W.|date=1968|title=Mascons: lunar mass concentrations|journal= Science|volume=161|issue=3842|pages=680–684|bibcode=1968Sci...161..680M|doi=10.1126/science.161.3842.680|pmid=17801458}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Richard A. Kerr|date=12 April 2013|title=The Mystery of Our Moon's Gravitational Bumps Solved?|journal=Science|volume=340|issue=6129|pages=138–139|doi=10.1126/science.340.6129.138-a|pmid=23580504}}</ref> Аномалиите во голема мера влијаат на орбитата на вселенските летала околу Месечината. Има некои загатки: тековите на лавата сами по себе не можат да го објаснат целиот гравитациски потпис, а постојат и некои маскони кои не се поврзани со вулканизмот на „морињата“.<ref>{{Наведено списание|last=Konopliv|first=A.|last2=Asmar, S.|last3=Carranza, E.|last4=Sjogren, W.|last5=Yuan, D.|date=2001|title=Recent gravity models as a result of the Lunar Prospector mission|url=http://techreports.jpl.nasa.gov/2000/00-1301.pdf|journal= Icarus|volume=50|issue=1|pages=1–18|bibcode=2001Icar..150....1K|citeseerx=10.1.1.18.1930|doi=10.1006/icar.2000.6573|archive-url=https://web.archive.org/web/20041113045200/http://techreports.jpl.nasa.gov/2000/00-1301.pdf|archive-date=13 November 2004}}</ref> ==== Месечев вител ==== Месечевите витли се енигматични одлики кои се наоѓаат низ површината на Месечината. Тие се одликуваат со високо [[албедо]], изгледаат оптички незрели (т.е. оптички одлики на релативно млад реголит) и често имаат шилеста форма. Нивната форма е често нагласена со ниски албедо региони кои се вртат помеѓу светлите витли. Тие се наоѓаат на места со засилени површински [[Магнетно поле|магнетни полиња]] и многу се наоѓаат на антиподната точка на големите удари. Се претпоставува дека тие се области кои биле делумно заштитени од [[Сончев ветар|сончевиот ветер]], што резултирало со побавно вселенско атмосферско влијание.<ref>{{Наведено списание|last=Chrbolková|first=Kateřina|last2=Kohout|first2=Tomáš|last3=Ďurech|first3=Josef|date=November 2019|title=Reflectance spectra of seven lunar swirls examined by statistical methods: A space weathering study|journal=Icarus|volume=333|pages=516–527|bibcode=2019Icar..333..516C|doi=10.1016/j.icarus.2019.05.024|doi-access=free}}</ref> ==== Присуство на вода ==== Течната вода не може да опстојува на површината на Месечината. Кога е изложена на сончево зрачење, водата брзо се распаѓа преку процес познат како [[фотодисоцијација]] и се губи во вселената. Сепак, од 1960-тите, научниците претпоставувале дека воден мраз може да се наталожи со удар на [[Комета|комети]] или евентуално произведен од реакцијата на месечеви карпи богати со кислород и водород од [[Сончев ветар|сончевиот ветер]], оставајќи траги од вода кои веројатно би можеле да опстојат на ладните кратери на двата пола на Месечината.<ref> {{Наведено списание|last=Ward|first=William R.|date=1 August 1975|title=Past Orientation of the Lunar Spin Axis|journal= Science|volume=189|issue=4200|pages=377–379|bibcode=1975Sci...189..377W|doi=10.1126/science.189.4200.377|pmid=17840827}}</ref> Компјутерски симулации сугерираат дека до 14.000 квадратни километри површина може да биде во постојана сенка. Присуството на употребливи количества вода на Месечината е важен фактор за да се направи Месечево населување како исплатлив план; алтернативата за пренос на вода од Земјата би била премногу скапа. После неколку години, на површината на Месечината постојат знаци на вода. Во 1994 година, радарскиот експеримент сместен на вселенското летало ''Клементин'', укажал на постоењето на мали, замрзнати џебови со вода блиску до површината. Сепак, подоцнежните радарски набљудувања од Аресибо, сугерираат дека овие наоди можеби се карпи исфрлени од млади кратери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thespacereview.com/article/740/1|title=Ice on the Moon|last=Spudis|first=P.|date=6 November 2006|publisher=The Space Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222083000/http://www.thespacereview.com/article/740/1|archive-date=22 February 2007|accessdate=12 April 2007}}</ref> Во 1998 година, неутронскиот спектрометар на вселенското летало ''Месечев Проспектор'' покажал дека високи концентрации на водород се присутни на првиот метар од длабочината во реголитот во близина на поларните региони. Зрната од вулканска лава, вратени на Земјата со [[Аполо 15]], покажале мали количини на вода во нивната внатрешност. Вселенското летало ''Чандрајан-1'' од 2008 година го потврдило постоењето на површински воден мраз, користејќи го вградениот Moon Mineralogy Mapper. Спектрометарот забележал линии на апсорпција вообичаени за [[Хидроксилна група|хидроксилот]], во рефлектираната сончева светлина, обезбедувајќи докази за големи количества воден мраз на површината на Месечината. Вселенското летало покажало дека концентрациите може да бидат високи до 1.000&nbsp;ppm. Користејќи ги спектрите на рефлексија на маперот, индиректното осветлување на областите во сенка потврдило воден мраз во 20° географска ширина од двата пола во 2018 година.<ref>{{Наведено списание|last=Li|first=Shuai|last2=Lucey|first2=Paul G.|last3=Milliken|first3=Ralph E.|last4=Hayne|first4=Paul O.|last5=Fisher|first5=Elizabeth|last6=Williams|first6=Jean-Pierre|last7=Hurley|first7=Dana M.|last8=Elphic|first8=Richard C.|date=August 2018|title=Direct evidence of surface exposed water ice in the lunar polar regions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=36|pages=8907–8912|bibcode=2018PNAS..115.8907L|doi=10.1073/pnas.1802345115|pmc=6130389|pmid=30126996|doi-access=free}}</ref> Во мај 2011 година, биле пријавени 615 — 1410 ppm вода во раствори од топење во месечевиот примерок 74220, познатата високотитанска „портокалова стаклена почва“ од вулканско потекло, собрана за време на мисијата Аполо 17 во 1972 година. Вклучувањата се формирани за време на експлозивни ерупции на Месечината пред приближно 3,7 милијарди години. Оваа концентрација е споредлива со онаа на магмата во горната обвивка на Земјата. Иако има значителен селенолошки интерес, оваа објава им дава малку утеха на потенцијалните месечеви колонисти&nbsp;– примерокот потекнува многу километри под површината, а подмножествата се толку тешко достапни што биле потребни 39 години да се најдат со најсовремен инструмент за јонска микросонда. Анализата на наодите на Месечевиот минералошки мапер (М3) откриле во август 2018 година за прв пат „дефинитивни докази“ за вода-мраз на површината на Месечината.<ref name="BBC">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370|title=Water ice 'detected on Moon's surface'|last=Rincon|first=Paul|date=21 August 2018|work=BBC News|access-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821151638/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370|archive-date=21 August 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/|title=Beyond the Shadow of a Doubt, Water Ice Exists on the Moon|last=David|first=Leonard|work=Scientific American|access-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821125629/https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/|archive-date=21 August 2018}}</ref> Податоците ги откриле различните рефлектирачки знаци на вода-мраз, наспроти прашината и другите рефлектирачки супстанции.<ref name="Space">{{Наведени вести|url=https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html|title=Water Ice Confirmed on the Surface of the Moon for the 1st Time!|work=Space.com|access-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821134450/https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html|archive-date=21 August 2018}}</ref> Ледените наслаги се пронајдени на северниот и јужниот пол, иако е позастапен на југот, каде што водата е заробена во трајно засенчени кратери и пукнатини, што ѝ овозможува да опстојува како мраз на површината бидејќи се заштитени од сонцето.<ref name="BBC"/><ref name="Space"/> Во октомври 2020 година, астрономите објавиле дека откриле [[Вода|молекуларна вода]] на површината на Месечината осветлена од Сонцето од страна на неколку независни вселенски летала, вклучително и Стратосферската опсерваторија за инфрацрвена астрономија (СОФИА).<ref name="NA-20201026">{{Наведено списание|last=Honniball, C.I.|displayauthors=et al.|date=26 October 2020|title=Molecular water detected on the sunlit Moon by SOFIA|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01222-x|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=2|pages=121–127|bibcode=2020NatAs.tmp..222H|doi=10.1038/s41550-020-01222-x|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143615/https://www.nature.com/articles/s41550-020-01222-x|archive-date=27 October 2020|access-date=26 October 2020}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hayne, P.O.|displayauthors=et al.|date=26 October 2020|title=Micro cold traps on the Moon|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-1198-9|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=2|pages=169–175|arxiv=2005.05369|bibcode=2020NatAs.tmp..221H|doi=10.1038/s41550-020-1198-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027143618/https://www.nature.com/articles/s41550-020-1198-9|archive-date=27 October 2020|access-date=26 October 2020}}</ref><ref name="WP-20201026">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/|title=Pair of studies confirm there is water on the moon - New research confirms what scientists had theorized for years — the moon is wet.|last=Guarino|first=Ben|date=26 October 2020|work=The Washington Post|access-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026184808/https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/|archive-date=26 October 2020|last2=Achenbach|first2=Joel}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html|title=There's Water and Ice on the Moon, and in More Places Than NASA Once Thought - Future astronauts seeking water on the moon may not need to go into the most treacherous craters in its polar regions to find it.|last=Chang|first=Kenneth|date=26 October 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026170716/https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html|archive-date=26 October 2020}}</ref> === Површински услови === Површината на Месечината е екстремна средина со температури кои се движат од {{Вред|140}} до {{Вред|−171}}, атмосферски притисок од 10 ⁻¹⁰&nbsp;Pa, и високи нивоа на јонизирачко зрачење од Сонцето и [[Космичко зрачење|космичките зраци]].<ref>{{Наведено списание|last=Schuerger|first=Andrew C.|last2=Moores|first2=John E.|last3=Smith|first3=David J.|last4=Reitz|first4=Günther|date=June 2019|title=A Lunar Microbial Survival Model for Predicting the Forward Contamination of the Moon|journal=Astrobiology|volume=19|issue=6|pages=730–756|bibcode=2019AsBio..19..730S|doi=10.1089/ast.2018.1952|pmid=30810338}}</ref> Површинската гравитација на Месечината е приближно 1,625&nbsp;m/s ², околу 16,6% од онаа на површината на Земјата или 0,166 {{Мат|[[standard gravity|''ɡ'']]}}. ==== Атмосфера ==== [[Податотека:Apollo_17_twilight_ray_sketch.jpg|мини|Скица од астронаутите на Аполо 17. Месечевата атмосфера подоцна била проучувана од LADEE.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/07dec_moonstorms/|title=Moon Storms|date=27 September 2013|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130912092057/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/07dec_moonstorms/|archive-date=12 September 2013|accessdate=3 October 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/ladee/main/#.VXCc0vBdiM8|title=LADEE - Lunar Atmosphere Dust and Environment Explorer|last=Culler|first=Jessica|date=16 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408015242/http://www.nasa.gov/mission_pages/ladee/main/#.VXCc0vBdiM8|archive-date=8 April 2015}}</ref>]] Атмосферата на Месечината се состои од мало присуство на гасови што ја опкружуваат Месечината. За повеќето практични цели, се смета дека Месечината е опкружена со [[вакуум]]. Зголеменото присуство на атомски и молекуларни честички во неговата близина во споредба со [[Меѓупланетарна средина|меѓупланетарната средина]], наречена „'''Месечева атмосфера'''“ за научни цели, е занемарлива во споредба со гасните обвивки што ја опкружуваат [[Земја (планета)|Земјата]] и повеќето [[Планета|планети]] од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]. Притисокот на оваа мала маса е околу 3×10−15 [[atm]] (0.3 nPa), варира во текот на денот и во вкупна маса помала од 10 метрички тони.<ref name="moon-faq">{{Наведена мрежна страница|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title=Moon Fact Sheet|last=Williams|first=David R.|publisher=NASA|accessdate=16 November 2016|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Space Settlements: A Design Study|last=Globus|first=Ruth|date=1977|publisher=NASA|editor-last=Johnson|editor-first=Richard D.|chapter=Chapter 5, Appendix J: Impact Upon Lunar Atmosphere|id=NASA SP-413|editor-last2=Holbrow|editor-first2=Charles|chapter-url=http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|access-date=2021-12-13|archive-date=2010-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|url-status=dead}}</ref> Инаку, се смета дека Месечината нема атмосфера затоа што не може да апсорбира мерливи количества зрачење, не изгледа слоевит или самоциркулирачки и бара постојано надополнување поради високата брзина со која нејзините гасови се губат во вселената. Малата атмосфера што ја има Месечината се состои од некои необични гасови, вклучувајќи [[натриум]] и [[калиум]], кои не се наоѓаат во атмосферата на Земјата, [[Марс (планета)|Марс]] или [[Венера (планета)|Венера]]. На ниво на морето на Земјата, секој кубен сантиметар од атмосферата содржи приближно {{10^|19}} молекули; Со споредување на Месечината атмосфера содржи помалку од {{10^|6}} молекули во истиот волумен. На Земјата, ова се смета за многу добар вакуум. Всушност, густината на атмосферата на површината на Месечината е споредлива со густината на некои од најоддалечените рабови на атмосферата на Земјата, каде орбитира [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица.]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LADEE/news/lunar-atmosphere.html|title=Is There an Atmosphere on the Moon?|date=12 April 2013|publisher=NASA|accessdate=2021-12-13|archive-date=2019-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102182404/https://www.nasa.gov/mission_pages/LADEE/news/lunar-atmosphere.html|url-status=dead}}</ref> Елементите [[натриум]] и [[калиум]] се откриени во атмосферата на Месечината користејќи [[Спектроскопија|спектроскопски методи]] засновани на Земјата, додека изотопите [[радон-222]] и [[полониум-210]] се заклучени од податоците добиени со спектрометарот на [[Алфа-честичка|алфа-честички]] на Месечев Проспектор.<ref>{{Наведено списание|last=Lawson|first=Stefanie L.|last2=Feldman|first2=William C.|last3=Lawrence|first3=David J.|last4=Moore|first4=Kurt R.|last5=Elphic|first5=Richard C.|displayauthors=etal|date=September 2005|title=Recent outgassing from the lunar surface: The Lunar Prospector Alpha Particle Spectrometer|journal=Journal of Geophysical Research|volume=110|issue=E9|pages=E09009|bibcode=2005JGRE..110.9009L|doi=10.1029/2005JE002433|doi-access=free}}</ref> Аргон-40, хелиум-4, [[кислород]] и/или [[метан]] ({{хем2|CH4}} [[азот]] ({{хем2|N2}}) и/или [[јаглерод моноксид]] ({{хем2|CO}}) и [[јаглерод диоксид]] ({{хем2|CO2}}) биле откриени со детектори на самото место поставени од астронаутите на Аполо.<ref name="Stern1999">{{Наведено списание|last=Stern|first=S. Alan|date=1999|title=The lunar atmosphere: History, status, current problems, and context|journal=Reviews of Geophysics|volume=37|issue=4|pages=453–491|bibcode=1999RvGeo..37..453S|citeseerx=10.1.1.21.9994|doi=10.1029/1999RG900005}}</ref> Просечното дневно изобилство на елементите за кои се знае дека се присутни во атмосферата на Месечината, во атоми на кубен сантиметар, се како што следува: * [[Аргон]]: 20.000 — 100.000<ref name="nasa"/> * [[Хелиум]]: 5.000 — 30.000<ref name="nasa"/> * [[Неон]]: до 20.000<ref name="nasa">{{Наведено списание|last=Benna|first=M.|last2=Mahaffy|first2=P. R.|last3=Halekas|first3=J. S.|last4=Elphic|first4=R. C.|last5=Delory|first5=G. T.|date=May 2015|title=Variability of helium, neon, and argon in the lunar exosphere as observed by the LADEE NMS instrument|journal=Geophysical Research Letters|volume=42|issue=10|pages=3723–3729|bibcode=2015GeoRL..42.3723B|doi=10.1002/2015GL064120|quote=Neon was detected over the nightside at levels comparable to He and was found to exhibit the spatial distribution of a surface accommodated noncondensable gas.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/content/goddard/ladee-lunar-neon|title=NASA's LADEE Spacecraft Finds Neon in Lunar Atmosphere|last=Steigerwald|first=William A.|date=17 August 2015|publisher=NASA|accessdate=18 August 2015}}</ref> * [[Натриум]]: 70 * [[Калиум]]: 17 * [[Водород]]: помалку од 17 Ова дава приближно 80.000 вкупни атоми на кубен сантиметар, маргинално повисоко од количеството за кое се претпоставува дека постои во [[Атмосфера на Меркур|атмосферата на Меркур]].<ref name="Stern1999"/> Иако ова во голема мера ја надминува густината на сончевиот ветер, која обично е од редот на само неколку протони на кубен сантиметар, тоа е практично вакуум во споредба со атмосферата на Земјата. ==== Прашина ==== На Месечината постои Месечева прашина која е генерирана од мали честички од комети. Се проценува дека 5 тони честички од комети удираат на површината на Месечината на секои 24 часа, што резултира со исфрлање на прашински честички. Прашината се задржува над Месечината приближно 10 минути, а потребни се 5 минути за да се подигнат и 5 минути да паднат. Во просек, 120 килограми прашина има над Месечината, која се издигнува до 100 километри над површината. == Систем Земја-Месечина == === Месечево растојание === Во [[астрономија]]та, [[Месечева единица]] е единица мерка за просечното растојание меѓу [[Земја (планета)|Земја]] и Месечината и изнесува 384.400 километри. Моменталното растојание зависи од положбата на Месечината во својата [[орбита]] (Месечев [[Периапсида|перигеј]]: 363.104 км; Месечев [[Апоапсида|апогеј]]: 405.696 км)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Display=Facts&Object=Moon|title="Истражување на Сончевиот Систем - факти за Месечината|author=NASA Staff|date=10 мај 2011|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140210103759/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Moon&Display=Facts|archive-date=2014-02-10|access-date=7 ноември 2011|url-status=dead}}</ref>. Во просек, сончевата [[светлина]] одбиена од Месечината, пристига до Земјата за 1.25 секунди. Точната оддалеченост на Месечината се мери со помош на времето кое е потребно светлината емитирана од [[LIDAR станица]] на Земјата, да се одбие од [[ретрорефлектор]]ите поставени на Месечината и да пристигне назад. Со оваа метода е утврдено дека Месечината спирално се оддалечува од Земјата за 3.8 сантиметри секоја година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=124|title=Се оддалечува ли Месечината од Земјата?|author=Britt Scharringhausen|date=мај 2002|access-date=7 март 2013}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Earth-moon-to-scale.svg|Скален модел на системот Земја-Месечина: Големините и растојанијата се во размер. </gallery>{{Панорама|Moon distance range to scale mk.svg|800px|Најмалото, средното и најголемото растојание на Месечината од Земјата со нејзиниот аголен пречник гледан од површината на Земјата}} === Орбита === [[Податотека:Earth-Moon vectorized mk.svg|мини|десно|300п|Системот Земја–Месечина (шематски)]] Поради плимната врзаност, вртењето на Месечината околу сопствената оска е синхрона со нејзиниот [[орбитален период]] околу Земјата. Месечината [[Орбита|орбитира]] околу [[Земја (планета)|Земјата]] во [[Повратно движење|напредна]] насока и завршува една [[Орбитален период|револуција во]] однос на пролетната рамнодневица и ѕвездите за околу 27,32 дена (тропски месец и сидерален месец) и една револуција во однос на [[Сонце]]то за околу 29,53 дена (синодиски месец)<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/20524/how-long-is-a-day-on-the-moon-1/|title=How Long is a Day on the Moon?|author=Matt Williams|date=10 July 2017|access-date=5 December 2020}}</ref>. Земјата и Месечината кружат околу нивното заедничко [[тежиште]], кој се наоѓа околу 4,670 километри од средиштето на Земјата (околу 73% од нејзиниот полупречник), формирајќи [[Сателитски систем (астрономија)|сателитски систем]] наречен ''систем Земја–Месечина''. Во просек, [[Месечева единица|растојанието до Месечината]] е околу 385.000 км од средиштето на Земјата, што одговара на околу 60 Земјини полупречници или 1.282 светлосни секунди. За разлика од повеќето сателити на други планети, Месечината орбитира поблиску до [[Еклиптика|еклиптичката рамнина]] отколку до [[Небесен екватор|екваторската рамнина]] на планетата. Орбитата на Месечината е суптилно [[Растројување (астрономија)|нарушена]] од Сонцето и Земјата на многу мали, сложени и интерактивни начини. На пример, рамнината на орбитата на Месечината постепено се врти еднаш на секои 18,61 години,<ref>{{Наведено списание|last=Haigh, I. D.|last2=Eliot, M.|last3=Pattiaratchi, C.|year=2011|title=Global influences of the 18.61 year nodal cycle and 8.85 year cycle of lunar perigee on high tidal levels|url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/files/3380567/A0059.pdf|journal=J. Geophys. Res.|volume=116|issue=C6|pages=C06025|bibcode=2011JGRC..116.6025H|doi=10.1029/2010JC006645|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212170314/https://api.research-repository.uwa.edu.au/files/3380567/A0059.pdf|archive-date=12 December 2019|access-date=24 September 2019|doi-access=free}}</ref> што влијае на другите аспекти на движењето на Месечината. Овие последователни ефекти се математички опишани со законите на Касини. На секои 18,6 години, аголот помеѓу орбитата на Месечината и [[екватор]]от на Земјата достигнува максимум 28°36′, збирот на [[Осен наклон|екваторското навалување]] на Земјата (23°27′) и [[Наклон (орбита)|орбиталниот наклон]] на Месечината (5°09′) кон [[еклиптика]]та. Ова се нарекува ''голем месечев застој''. Отприлика во ова време, [[Деклинација (астрономија)|деклинацијата]] на Месечината ќе варира од -28°36′ до +28°36′. Спротивно на тоа, 9,3 години подоцна, аголот помеѓу орбитата на Месечината и екваторот на Земјата го достигнува својот минимум од 18°20′. Ова се нарекува ''мал застој на Месечината''. Последниот застој на Месечината имал мал застој во октомври 2015 година. Во тоа време опаѓачкиот јазол бил порамнет со рамнодневицата (точката на небото има нулта [[Ректасцензија|десно искачување]] [[Деклинација (астрономија)|и деклинација]]). Јазлите се движат кон запад за околу 19° годишно. Сонцето преминува даден јазол околу 20 дена порано секоја година. [[Осен наклон|Наклонот на оската]] на Месечината во однос на [[еклиптика]]та е само 1,5427°,<ref>{{Наведено списание|last=Rambaux|first=N.|last2=Williams|first2=J. G.|date=2011|title=The Moon's physical librations and determination of their free modes|url=https://doi.org/10.1007/s10569-010-9314-2|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=109|issue=1|pages=85–100|bibcode=2011CeMDA.109...85R|doi=10.1007/s10569-010-9314-2}}</ref> многу помал од 23,44° на Земјата. Поради ова, сончевото осветлување на Месечината варира многу помалку со сезоната, а топографските детали играат клучна улога во сезонските ефекти. Од сликите направени од ''Клементин'' во 1994 година, се чини дека четири планински региони на работ на кратерот Пири на северниот пол на Месечината може да останат осветлени во текот на целиот месечев ден, создавајќи врвови на вечна светлина. Не постојат такви региони на јужниот пол. Слично на тоа, постојат места кои остануваат во постојана сенка на дното на многу поларни кратери, и овие „кратери на вечната темнина“ се екстремно студени: ''Месечевиот извидувачки орбитер'' ги измерил најниските летни температури во кратерите на јужниот пол на {{Convert|35|K|4=0}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|title=Diviner News|date=17 September 2009|publisher=UCLA|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|archive-date=7 March 2010|accessdate=17 March 2010}}</ref> и само {{Convert|26|K|4=0}} блиску до зимската краткодневица во севернополарниот кратер Хермит. Ова е најстудената температура во [[Сончевиот Систем]] досега измерена со вселенско летало, поладно дури и од површината на [[Плутон (џуџеста планета)|Плутон]]. Пријавени се просечни температури на површината на Месечината, но температурите на различни области ќе варираат многу во зависност од тоа дали се во сончева светлина или сенка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://planetfacts.org/temperature-on-the-moon/|title=Temperature on the Moon – Surface Temperature of the Moon – PlanetFacts.org|last=Rocheleau|first=Jake|date=21 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527194737/http://planetfacts.org/temperature-on-the-moon/|archive-date=27 May 2015}}</ref> === Релативна големина === [[Податотека:Dscovrepicmoontransitfull.gif|мини|Сателитот DSCOVR ја гледа Месечината како поминува пред Земјата]] Месечината е исклучително голем природен сателит во однос на Земјата: нејзиниот пречник е повеќе од една четвртина и неговата маса е 1/81 од Земјината. Таа е најголемата месечина во Сончевиот Систем во однос на големината на нејзината планета, иако [[Харон (месечина)|Харон]] е поголема во однос на џуџестата планета Плутон, со 1/9 од масата на Плутон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|title=Space Topics: Pluto and Charon|publisher=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|archive-date=18 February 2012|accessdate=6 April 2010}}</ref> Заедничкото тежиште на Земјата и на Месечината (барицентарот) се наоѓа 1.700 километри (околу една четвртина од полупречникот на Земјата) под површината на Земјата. Земјата се врти околу тежиштето Земја–Месечина еднаш месечно, со {{дропка|1|81}} од брзината на Месечината, или околу 12,5 метри во секунда. Површината на Месечината е нешто помала од [[Америка|Северна и Јужна Америка]] заедно. === Изглед од Земјата === Синхроното вртење на Месечината додека кружи околу Земјата резултира со тоа таа секогаш да го држи речиси истото лице свртено кон планетата. Како и да е, поради ефектот на [[либрација]], околу 59% од површината на Месечината всушност може да се види од Земјата. Страната на Месечината што е свртена кон Земјата се нарекува [[Блиска страна на месечината|блиска страна]], а спротивната се нарекува [[Далечна страна на Месечината|далечна страна]]. Далечната страна често неточно се нарекува „''темна страна''“, но таа всушност се осветлува исто толку често колку и блиската страна: еднаш на секои 29,5 Земјини денови. За време на [[млада месечина]], блиската страна е темна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html|title=Dark Side of the Moon|last=Phil Plait |publisher=Bad Astronomy: Misconceptions|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412192834/http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html|archive-date=12 April 2010|accessdate=15 February 2010}}</ref> Месечината првично се вртела со поголема брзина, но во почетокот на нејзината историја нејзиното вртење се забавило и станала плимно заглавена во оваа ориентација како резултат на ефектите на триење поврзани со [[Плимна сила|плимните]] деформации предизвикани од Земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Alexander|first=M.E.|date=1973|title=The Weak Friction Approximation and Tidal Evolution in Close Binary Systems|journal=Astrophysics and Space Science|volume=23|issue=2|pages=459–508|bibcode=1973Ap&SS..23..459A|doi=10.1007/BF00645172}}</ref> Со текот на времето, енергијата на вртење на Месечината околу нејзината оска се трошела. Во 2016 година, планетарните научници користејќи податоци собрани од мисијата на НАСА ''Месечев проспектор'' од 1998 до 1999 година, пронашле две области богати со [[водород]] (најверојатно поранешен воден мраз) на спротивните страни на Месечината. Се шпекулира дека овие биле половите на Месечината пред милијарди години пред таа плима да се заклучи за Земјата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35883576|title=Moon used to spin 'on different axis'|date=23 March 2016|work=BBC News|access-date=23 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323203442/http://www.bbc.com/news/science-environment-35883576|archive-date=23 March 2016|publisher=BBC}}</ref> [[Податотека:Two_Lunar_Phases.jpg|десно|мини| За време на [[Месечеви мени|Месечевите мени]], само делови од Месечината може да се набљудуваат од [[Земја (планета)|Земјата]].]] Месечината има исклучително ниско [[албедо]], што и дава рефлексија што е малку посветла од онаа на истрошениот [[асфалт]]. И покрај ова, Месечината е најсветлиот објект на небото по [[Сонце]]то. Ова делумно се должи на зголемувањето на осветленоста на бранот на опозицијата. Постојаноста на бојата во визуелниот систем ги рекалибрира односите помеѓу боите на објектот и неговата околина, а бидејќи околното небо е релативно темно, сончевата Месечина се перципира како светол објект. Рабовите на полната месечина изгледаат светли како средиштето, без затемнување на екстремитетите, поради рефлектирачките својства на месечевата почва, која ја рефлектира светлината повеќе кон Сонцето отколку во други правци. Месечината навистина изгледа поголема кога е блиску до хоризонтот, но ова е чисто психолошки ефект, познат како илузија на Месечината, првпат опишан во 7 век пр.н.е.<ref>{{Наведена книга|title=The Moon illusion|last=Hershenson|first=Maurice|date=1989|publisher=Routledge|isbn=978-0-8058-0121-7|page=5}}</ref> [[Аголна големина|Аголниот пречник]] на полната Месечина е околу 0,52° (во просек) на небото, приближно со иста привидна големина како Сонцето. Највисоката надморска височина на Месечината варира според [[Месечеви мени|нејзината мени]] и годишно време. Полната месечина е највисока на небото во зима (за секоја полутопка). Ориентацијата на полумесечината зависи и од географската широчина на локацијата за гледање; набљудувач во [[Тропски појас|тропските предели]] може да види полумесечина во облик на „насмевка“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/124-is-the-moon-seen-as-a-crescent-and-not-a-boat-all-over-the-world-is-the-same-phase-of-the-moon-visible-from-the-northern-and-southern-hemispheres-advanced|title=Is the Moon seen as a crescent (and not a "boat") all over the world?|last=Spekkens|first=K.|date=18 October 2002|publisher=Curious About Astronomy|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016011356/http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/124-is-the-moon-seen-as-a-crescent-and-not-a-boat-all-over-the-world-is-the-same-phase-of-the-moon-visible-from-the-northern-and-southern-hemispheres-advanced|archive-date=16 October 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> Месечината е видлива две недели на секои 27,3 дена на [[Северен Пол|Северниот]] и [[Јужен Пол|Јужниот Пол]]. [[Зоопланктон]]от на [[Арктик]]от користи Месечева светлина кога Сонцето е под [[Поларна ноќ|хоризонтот]] со месеци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/mg22930562-500-moonlight-helps-plankton-escape-predators-during-arctic-winters/|title=Moonlight helps plankton escape predators during Arctic winters|date=16 January 2016|work=New Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130112225/https://www.newscientist.com/article/mg22930562-500-moonlight-helps-plankton-escape-predators-during-arctic-winters/|archive-date=30 January 2016}}</ref> [[Податотека:Trifecta_Morning_Mountain_Moonset_01-31-2018.jpg|лево|мини| Полна месечина се појавува како полумесечина за време на затемнување на Месечината над Високата пустина во Калифорнија]] : ==== Затемнување ==== [[Податотека:Lunar_eclipse_October_8_2014_California_Alfredo_Garcia_Jr_mideclipse.JPG|мини|Месечината, за време на затемнување]] Затемнувањата се случуваат само кога Сонцето, Земјата и Месечината се во права линија (наречена „сизигија“). [[Затемнување на Сонцето|Затемнувањето на Сонцето]] се случува на [[млада месечина]], кога Месечината е помеѓу Сонцето и Земјата. Спротивно на тоа, затемнувањата на Месечината се случуваат при полна месечина, кога Земјата е помеѓу Сонцето и Месечината. Очигледната големина на Месечината е приближно иста како онаа на Сонцето, при што и двете се гледаат со ширина од приближно половина степен. Сонцето е многу поголемо од Месечината, но тоа е многу поголемото растојание што му ја дава истата привидна големина како и многу поблиската и многу помалата Месечина од перспектива на Земјата. Варијациите во привидната големина, поради не-кружните орбити, се исто така речиси исти, иако се случуваат во различни циклуси. Ова овозможува и вкупно (Месечината да изгледа поголема од Сонцето) и [[Затемнување на Сонцето|прстенесто]] (Месечината да изгледа помала од Сонцето) затемнувања на Сонцето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|title=Solar Eclipses for Beginners|last=Espenak|first=F.|date=2000|publisher=MrEclip|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524172606/http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|archive-date=24 May 2015|accessdate=17 March 2010}}</ref> При целосно затемнување, Месечината целосно го покрива дискот на Сонцето и [[Сончева корона|неговата корона]] станува видлива со голо око. Бидејќи растојанието помеѓу Месечината и Земјата многу бавно се зголемува со текот на времето, аголниот пречник на Месечината се намалува. Исто така, како што еволуира кон станување [[црвен џин]], големината на Сонцето и нејзиниот очигледен периметар на небото полека се зголемуваат. Комбинацијата на овие две промени значи дека пред стотици милиони години, Месечината секогаш целосно го покривала Сонцето при затемнувања на Сонцето, и не биле можни прстенести затемнувања. Слично на тоа, стотици милиони години во иднината, Месечината повеќе нема целосно да го покрива Сонцето и нема да се појават целосно затемнувања на Сонцето.<ref name="fourmilab">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fourmilab.ch/images/peri_apo/|title=Moon near Perigee, Earth near Aphelion|last=Walker|first=John|date=10 July 2004|publisher=Fourmilab|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208153430/http://www.fourmilab.ch/images/peri_apo/|archive-date=8 December 2013|accessdate=25 December 2013}}</ref> Бидејќи орбитата на Месечината околу Земјата е наклонета за околу 5,145° (5° 9') во однос на [[Еклиптика|орбитата на Земјата околу Сонцето]], затемнувањата не се случуваат при секоја полна и млада месечина. За да се случи затемнување, Месечината мора да биде во близина на пресекот на двете орбитални рамнини. Периодичноста и повторувањето на затемнувањата на Сонцето од страна на Месечината и на Месечината од Земјата, се опишани со [[сарос]], кој има период од приближно 18&nbsp;години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|title=Saros Cycle|last=Espenak|first=F.|publisher=NASA|archive-url=https://archive.today/20120524183445/sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|archive-date=24 May 2012|accessdate=17 March 2010}}</ref> Бидејќи Месечината постојано го блокира погледот на половина степен широка кружна област на небото, поврзаната појава на прикривање се јавува кога светла ѕвезда или планета поминува зад Месечината и е скриена од поглед. На овој начин, затемнувањето на Сонцето е прикривање на Сонцето. Бидејќи Месечината е релативно блиску до Земјата, прикривањата на поединечни ѕвезди не се видливи насекаде на планетата, ниту во исто време. Поради [[прецесија]]та на орбитата на Месечината, секоја година се прикриваат различни ѕвезди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm|title=Total Lunar Occultations|publisher=Royal Astronomical Society of New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223022627/http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm|archive-date=23 February 2010|accessdate=17 March 2010}}</ref> === Плимни ефекти === [[Податотека:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007_(continuous_loop).gif|алт=Over one lunar month more than half of the Moon's surface can be seen from Earth's surface.|мини| [[Либрација]] на Месечината во текот на еден месечев месец. Видлива е и малата варијација во визуелната големина на Месечината од Земјата.]] Гравитациската привлечност што ја имаат масите една за друга се намалува обратно со квадратот на растојанието на тие маси една од друга. Како резултат на тоа, малку поголемата привлечност што Месечината ја има за страната на Земјата најблиску до Месечината, во споредба со делот од Земјата спроти Месечината, резултира со [[Плимна сила|плимни сили]]. Плимните сили влијаат и на Земјината кора и на океаните. Најочигледниот ефект на плимните сили е да предизвикаат две испакнатини во океаните на Земјата, едната на страната свртена кон Месечината, а другата на страната спротивна. Ова резултира со покачено ниво на морето наречено [[Плима и осека|океански плими]]. Додека Земјата се врти околу својата оска, една од океанските испакнатини (плима) се задржува на место „под“ Месечината, додека друга таква плима е спротивна. Како резултат на тоа, има две плими за околу 24 часа. Бидејќи Месечината кружи околу Земјата во иста насока на вртење на Земјата, плимата и осеката се случуваат на секои 12 часа и 25 минути; 25-те минути се должат на времето на Месечината да кружи околу Земјата. Сонцето го има истиот плимски ефект врз Земјата, но неговите привлечни сили се само 40% од силите на Месечината; интеракцијата на Сонцето и Месечината е одговорна за [[Плима и осека|пролетните и слабите плими]]. Ако Земјата била воден свет (оној без континенти) ќе произведе плима од само еден метар, и таа плима би била многу предвидлива, но плимата и осеката во океанот во голема мера се модифицираат од други ефекти: триење на водата со вртењето на Земјата низ океанските подови, [[инерција]]та на движењето на водата, океанските басени кои растат поплитки во близина на копното, падот на водата помеѓу различните океански басени.<ref>{{Наведено списание|last=Le Provost|first=C.|last2=Bennett, A.F.|last3=Cartwright, D.E.|date=1995|title=Ocean Tides for and from TOPEX/POSEIDON|journal=Science|volume=267|issue=5198|pages=639–642|bibcode=1995Sci...267..639L|doi=10.1126/science.267.5198.639|pmid=17745840}}</ref> Како резултат на тоа, времето на плимата и осеката во повеќето точки на Земјата е производ на набљудувања кои се објаснети, случајно, со теорија. Додека гравитацијата предизвикува забрзување и движење на течните океани на Земјата, гравитациското спојување помеѓу Месечината и цврстото тело на Земјата е главно еластично и пластично. Резултатот е дополнително плимно дејство на Месечината на Земјата што предизвикува испакнување на цврстиот дел од Земјата најблиску до Месечината. Доцнењето на плимните врвови и на плимата и осеката на океанот предизвикува [[Момент на сила|вртежен момент]] во спротивност со вртењето на Земјата. Ова го „цеди“ [[Момент на импулсот|аголниот моментум]] и вртежната [[кинетичка енергија]] од вртењето на Земјата, забавувајќи го вртењето на Земјата. Тој аголен момент, изгубен од Земјата, се пренесува на Месечината во процес (познат како плимско забрзување ), кој ја подигнува Месечината во повисока орбита и резултира со нејзината помала орбитална брзина околу Земјата. Така, растојанието помеѓу Земјата и Месечината се зголемува, а вртењето на Земјата се забавува во реакцијата. Мерењата од ласерските рефлектори оставени за време на мисиите Аполо покажале дека растојанието на Месечината се зголемува за 38 милиметри годишно (приближно стапката со која растат човечките нокти).<ref>{{Наведено списание|last=Chapront|first=J.|last2=Chapront-Touzé, M.|last3=Francou, G.|date=2002|title=A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=387|issue=2|pages=700–709|bibcode=2002A&A...387..700C|doi=10.1051/0004-6361:20020420|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12311119|title=Why the Moon is getting further away from Earth|date=1 February 2011|work=BBC News|access-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925185706/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12311119|archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=James G.|last2=Boggs|first2=Dale H.|date=2016|title=Secular tidal changes in lunar orbit and Earth rotation|url=https://doi.org/10.1007/s10569-016-9702-3|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|language=en|volume=126|issue=1|pages=89–129|bibcode=2016CeMDA.126...89W|doi=10.1007/s10569-016-9702-3|issn=1572-9478}}</ref> [[Атомски часовник|Атомските часовници]] исто така покажуваат дека денот на Земјата се продолжува за околу 17&nbsp;микросекунди секоја година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|title=Ocean Tides and the Earth's Rotation|last=Ray|first=R.|date=15 May 2001|publisher=IERS Special Bureau for Tides|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|archive-date=27 March 2010|accessdate=17 March 2010}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Stephenson|first=F. R.|last2=Morrison|first2=L. V.|last3=Hohenkerk|first3=C. Y.|date=2016|title=Measurement of the Earth's rotation: 720 BC to AD 2015|journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=472|issue=2196|pages=20160404|bibcode=2016RSPSA.47260404S|doi=10.1098/rspa.2016.0404|pmc=5247521|pmid=28119545}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Morrison|first=L. V.|last2=Stephenson|first2=F. R.|last3=Hohenkerk|first3=C. Y.|last4=Zawilski|first4=M.|date=2021|title=Addendum 2020 to 'Measurement of the Earth's rotation: 720 BC to AD 2015'|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspa.2020.0776|journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=477|issue=2246|pages=20200776|bibcode=2021RSPSA.47700776M|doi=10.1098/rspa.2020.0776}}</ref> полека зголемувајќи ја брзината со која [[Координирано универзално време|UTC]] се прилагодува за престапни секунди. Ова плимно влечење ќе продолжи сè додека вртењето на Земјата и орбиталниот период на Месечината не се поклопат, создавајќи заемна плимна врзаност помеѓу двете и суспендирајќи ја Месечината над еден меридијан (тоа е моментално случајот со [[Плутон]] и неговата месечина [[Харон]]). Сепак, Сонцето ќе стане [[црвен џин]] кој ќе го проголта системот Земја–Месечина долго пред оваа појава.<ref>{{Наведена книга|title=Solar System Dynamics|last=Murray, C.D.|last2=Dermott, Stanley F.|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57295-8|page=184}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=From the Big Bang to Planet X|last=Dickinson|first=Terence|date=1993|publisher=Camden House|isbn=978-0-921820-71-0|location=Camden East, Ontario|pages=79–81 }}</ref> На сличен начин, површината на Месечината доживува плима од околу 10 сантиметри амплитуда над 27&nbsp;денови, со три компоненти: фиксна поради Земјата, бидејќи тие се во синхроно вртење, променлива плима поради орбиталната ексцентричност и наклон и мала различна компонента од Сонцето. Променливата компонента индуцирана од Земјата произлегува од промената на растојанието и [[Либрација|одвојувањето]], резултат на орбиталната ексцентричност и наклонетост на Месечината (ако орбитата на Месечината била совршено кружна и ненаклонета, ќе имала само сончеви плими). Либрацијата, исто така, го менува аголот од кој се гледа Месечината, овозможувајќи вкупно околу 59% од нејзината површина да се гледа од Земјата со текот на времето. Кумулативните ефекти на стресот создадени од овие плимни сили предизвикуваат Месечеви земјотреси. Месечевите земјотреси се многу поретки и послаби од земјотресите на земјата, иако Месечевите земјотреси можат да траат и до еден час&nbsp;– значително подолг период од оние на земјата – поради расејување на сеизмичките вибрации во сувата фрагментирана горна кора. Постоењето на Месечевите земјотреси било неочекувано откритие од [[Сеизмометар|сеизмометрите]] поставени на Месечината од астронаутите на Аполо од 1969 до 1972 година.<ref>{{Наведено списание|last=Latham|first=Gary|last2=Ewing|first2=Maurice|last3=Dorman|first3=James|last4=Lammlein|first4=David|last5=Press|first5=Frank|last6=Toksőz|first6=Naft|last7=Sutton|first7=George|last8=Duennebier|first8=Fred|last9=Nakamura|first9=Yosio|date=1972|title=Moonquakes and lunar tectonism|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=4|issue=3–4|pages=373–382|bibcode=1972Moon....4..373L|doi=10.1007/BF00562004}}</ref> Според неодамнешните истражувања, научниците сугерираат дека влијанието на Месечината врз Земјата може да придонесе за одржување на магнетното поле на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.skyatnightmagazine.com/news/is-the-moon-maintaining-earths-magnetism/|title=Is the Moon maintaining Earth's magnetism?|last=Iain Todd|date=31 March 2018|work=BBC Sky at Night Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922194637/https://www.skyatnightmagazine.com/news/is-the-moon-maintaining-earths-magnetism/|archive-date=22 September 2020|accessdate=16 November 2020}}</ref> == Набљудување и истражување == === Пред летот во вселената === [[Стара Грција|Античкиот грчки]] филозоф [[Анаксагора]] (п. 428 г. пр.н.е.) образложил дека [[Сонцето]] и Месечината се џиновски сферични карпи и дека второто ја рефлектира светлината на првото. Неговиот нерелигиозен поглед на небесата бил една од причините за неговото затворање и евентуалното прогонство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html|title=Anaxagoras of Clazomenae|last=O'Connor|first=J.J.|last2=Robertson, E.F.|date=February 1999|publisher=University of St Andrews|accessdate=2007-04-12}}</ref> Во својата книга ''На лицето во месечината'', [[Плутарх]] сугерирал дека Месечината има длабоки вдлабнатини во кои светлината на Сонцето не допирала и дека точките не се ништо друго освен сенки на реки или длабоки бездни. Тој, исто така, ја истакнувал можноста дека Месечината била населена. [[Аристарх од Самос|Аристарх]] отишол чекор подалеку и го [[Аристарх за големини и растојанија|пресметал растојанието]] од Земјата, заедно со нејзината големина, добивајќи вредност 20 пати поголема од полупречникот на Земјата за растојанието (вистинската вредност е 60; полупречникот на Земјата бил приближно познат уште од [[Ератостен]]). Иако Кинезите од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (202 пр.н.е.–202 н.е.) верувале дека Месечината е енергија изедначена со ''[[Ки]]'', нивната теорија за „''зрачното влијание''“ препознала дека светлината на Месечината е само рефлексија на Сонцето (споменато од Анаксагора погоре).<ref name="Needham">{{Наведена книга|title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and Earth|last=Needham|first=Joseph|publisher=Caves Books|year=1986|isbn=978-0-521-05801-8|series=Science and Civilization in China|volume=3|location=Taipei|page=227; 411–416}}</ref> Ова било поддржано од главните мислители како Џинг Фанг,<ref name="Needham"/> кој ја забележал сферичноста на Месечината.<ref name="Needham"/> До 499 н.е., индискиот астроном [[Арјабата]] спомнал во својата ''Арјабхатија'' дека рефлектираната сончева светлина е она што предизвикува Месечината да свети.<ref>Hayashi (2008), ''Aryabhata I''</ref> [[Хабаш ал-Хасиб ал-Марвази|Хабаш ел-Хасиб ел-Марвази]], персиски астроном, спровел различни набљудувања во опсерваторијата ел-Шамисија во [[Багдад]] помеѓу 825 и 835 н.е.<ref name="Langermann">{{Наведено списание|last=Langermann|first=Y. Tzvi |year=1985|title=The Book of Bodies and Distances of Habash al-Hasib|journal= Centaurus|volume=28|issue=2|pages=111–112|bibcode=1985Cent...28..108T|doi=10.1111/j.1600-0498.1985.tb00831.x}}</ref> Користејќи ги овие набљудувања, тој го проценил пречникот на Месечината на 3.037км (еквивалентно на 1.519&nbsp;км полупречник) и неговото растојание од Земјата од 346,345 километри.<ref name="Langermann"/> Во 11 век, исламскиот физичар [[Алхазен]] ја истражувал [[Месечева светлина|Месечевата светлина]] преку голем број експерименти и набљудувања, заклучувајќи дека е комбинација од сопствената светлина на Месечината и способноста на Месечината да апсорбира и емитува сончева светлина.<ref>{{Наведено списание|last=Toomer|first=G. J.|date=December 1964|title=Review: ''Ibn al-Haythams Weg zur Physik'' by Matthias Schramm|journal=Isis|volume=55|issue=4|pages=463–465|doi=10.1086/349914}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Moon & the Western Imagination|last=Montgomery|first=Scott L.|publisher=University of Arizona Press|year=1999|isbn=9780816519897|page=75-76}}</ref> Во [[Среден век|средниот век]], пред пронаоѓањето на телескопот, сè поголем број луѓе почнале да ја препознаваат Месечината како сфера, иако многумина верувале дека таа е „совршено мазна“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|title=The Moon|last=Van Helden|first=A.|year=1995|publisher=Galileo Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20040623085326/http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html|archive-date=2004-06-23|accessdate=2007-04-12}}</ref> Во 1609 година, [[Галилео Галилеј]] нацртал еден од првите телескопски цртежи на Месечината во својата книга ''{{Јаз|la|[[Sidereus Nuncius]]}}'' и забележал дека не е мазна, туку има планини и кратери. Подоцна во 17 век, [[Џовани Батиста Ричоли]] и [[Франческо Марија Грималди]] нацртале мапа на Месечината и им дале на многу кратери имињата што ги имаат и денес. На мапите, темните делови од површината на Месечината се нарекувале ''марија'' (единечно ''маре'') или мориња, а светлите делови се нарекувале ''тера'' или континенти. [[Податотека:Galileo's_sketches_of_the_moon.png|лево|мини| Скици на Месечината на [[Галилео Галилеј|Галилео]] од ''Sidereus Nuncius'']] [[Томас Хериот|Томас Хариот]], како и Галилеј, ја нацртал првата телескопска претстава на Месечината и ја набљудувал неколку години. Неговите цртежи, сепак, останале необјавени.<ref name="MOO">{{Наведена мрежна страница|url=http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html|title=The Galileo Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20070905185030/http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|archive-date=September 5, 2007|accessdate=2007-09-14}}</ref> Првата карта на Месечината била направена од белгискиот космограф и астроном [[Мајкл Флорент ван Лангрен]] во [[1645]] година.<ref name="MOO"/> Две години подоцна, многу повлијателен напор бил објавен од [[Јан Хавелиј|Јоханес Хевелиј]]. Во [[1647]] година тој ја објавил Селенографија, првиот трактат целосно посветен на Месечината. Номенклатурата на Хевелиј, иако се користела во [[Протестантство|протестантските]] земји до 18 век, била заменета со системот објавен во 1651 година од [[Исусовци|језуитскиот]] астроном [[Џовани Батиста Ричоли|Џовани Батиста Ричиоли]], кој на големите точки со голо око им ги дал имињата на морињата и телескопските точки (сега наречени кратери). името на филозофите и астрономите.<ref name="MOO"/> [[Податотека:Micrographia_Schem_38.jpg|лево|мини| Студија на Месечината од ''Микрографијата'' на [[Роберт Хук]], 1665 година]] Во 1753 година, хрватскиот језуит и астроном [[Руѓер Бошковиќ]] открил отсуство на атмосфера на Месечината. Во 1824 година Франц фон Грутхујзен го објаснил формирањето на кратери како резултат на удари од [[метеорит]].<ref>{{Наведена книга|title=Энциклопедия для детей (астрономия)|publisher=Аванта+|year=1998|isbn=978-5-89501-016-7|location=Москва}}</ref> Можноста Месечината да содржи вегетација и да е населена со селенити била сериозно разгледувана од големите астрономи дури и во првите децении на 19 век. Во 1834–1836 година, Вилхелм Бир и Јохан Хајнрих Медлер ја објавиле својата четиритомна ''{{Јаз|la|Mappa Selenographica}}'' и книгата ''{{Јаз|de|Der Mond}}'' во 1837 година, што цврсто го утврдил заклучокот дека Месечината нема водни тела, ниту пак некоја забележлива атмосфера. [[Податотека:John_W_Draper-The_first_Moon_Photograph_1840.jpg|десно|мини| Најраниот преживеан дагеротип на Месечината од Џон В. Дрејпер (1840)]] [[Податотека:Luna1865_Lewis_Morris_Rutherfurd.jpg|лево|мини| Фотографија на Месечината направена од Луис Ратерфурд во 1865 година]] === 1959-1990=== [[Вселенска трка|„Вселенската трка]]“ и „Месечевата трка“ инспирирана од [[Студена војна|Студената војна]] меѓу [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] се забрзала со фокус на Месечината. Ова вклучувало први фотографии од тогаш невидената [[далечна страна на Месечината]] во 1959 година од страна на [[Советскиот Сојуз]], а кулминирало со слетувањето на првите луѓе на Месечината во [[1969]] година, широко видени низ светот како еден од клучните настани на [[20 век]], и воопшто на човечката историја. [[Податотека:Luna_3_moon.jpg|лево|мини|250x250п| Првата слика од друг свет од вселената и од далечната страна на Месечината, фотографирана од [[Луна 3]] во [[1959]] година.]] [[Податотека:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1_-_blacked.jpg|десно|мини|190x190п| Музејска реплика на [[Луна 1]] и [[Луна 2]]]] [[Податотека:Luna-3_(Memorial_Museum_of_Astronautics).JPG|десно|мини|150x150п| Модел на [[Луна 3]]]] [[Податотека:Ranger7_PIA02975.jpg|лево|мини|250x250п| Првата слика на Месечината направена од американско вселенско летало,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/html/object_page/ra7_b001.html|title=First image of the Moon taken by a U.S. spacecraft|work=NSAS NSSDC Image Catalog|accessdate=2020-09-07}}</ref> [[Ренџер 7]] во јули 1964 година]] [[Податотека:Ranger_6789.svg|десно|мини|150x150п| Сондата Ренџер]] [[Податотека:Laika_ac_Memorial_Museum_of_Astronautics_(6995740711).jpg|десно|мини|150x150п| [[Луна 9]] била првото вселенско летало кое успеало да слета на Месечината во февруари 1966 година.]] [[Податотека:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|лево|мини|250x250п| ''Изгрејсонцето'' направено од Вилијам Андерс од [[Аполо 8]] во декември 1968 година]] [[Податотека:The_Soviet_Union_1966_CPA_3317_stamp_(Luna_9_on_Moon's_Surface_and_1st_Television_Program_of_Moon_Pictures_on_February_4).png|десно|мини|400x400п| Печат од 1966 година со цртеж на првата меко слета сонда [[Луна 9]], веднаш до првиот поглед на површината на Месечината фотографиран од сондата.]] [[Податотека:Moon-apollo17-schmitt_boulder.jpg|лево|мини|252x252п| Астронаутот на [[Аполо 17]] [[Харисон Шмит|, Харисон Шмит,]] стои покрај карпата во Таурус-Литроу за време на третата вострана активност.]] [[Податотека:The_Soviet_Union_1970_CPA_3952_stamp_(Luna_16_Leaving_Moon_(1970.09.20)).jpg|десно|мини|211x211п| Првиот месечев примерок [[Луна 16]] се [[Советски Сојуз|враќа во СССР]] во септември 1970 година.]] Првиот вештачки објект што прелетал покрај Месечината била советската сонда [[Луна 1]] без екипаж на [[4 јануари]] [[1959]] година и била првата сонда што стигнала до [[Околусончева орбита|хелиоцентрична орбита]] околу Сонцето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1959-012A|title=Luna 1|work=NASA Space Science Data Coordinated Archive|accessdate=2021-12-13|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602031816/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1959-012A|url-status=dead}}</ref> Првата сонда што допрела на површината на Месечината била советската сонда [[Луна 2]], која слетала на [[14 септември]] [[1959]] година, во 21:02:24 UTC. [[Далечна страна на Месечината|Далечната страна на Месечината]] првпат била фотографирана на [[7 октомври]] [[1959]] година од советската сонда [[Луна 3]]. Првата американска сонда што прелетала покрај Месечината била ''[[Пионер 4|Пионер]]'' на [[4 март]] [[1959]] година, што се случило веднаш по Луна 1. Но, тоа бил единствениот успех на 8 американски сонди кои први се обиделе да се лансираат за Месечината.<ref>[https://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html NASA.gov]</ref> Во обид да се натпреварува со овие советски успеси, американскиот претседател [[Џон Ф. Кенеди]] предложил слетување на Месечината со екипаж во специјална порака до Конгресот за итни национални потреби. ''[[Ренџер 1]]'' бил лансиран во август [[1961]] година, само 3 месеци по говорот на претседателот Кенеди. Поминале уште 3 години и шест неуспешни [[Ренџер програма|мисии на Ренџер]] додека ''[[Ренџер 7]]'' не вратил фотографии од близина од површината на Месечината пред да удри на неа во јули 1964 година. Голем број проблеми со лансирните возила, копнената опрема и електрониката на вселенските летала ја мачеле програмата Ренџер и воопшто раните мисии со сонда. Овие лекции помогнале во ''[[Маринер 2]]'', единствената успешна американска вселенска сонда по познатиот говор на Кенеди во Конгресот и пред неговата смрт во ноември 1963 година.<ref>[https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/beyond-earth-tagged.pdf NASA.gov]</ref> Стапките на успех во САД значително се подобриле од ''[[Ренџер 7]]'' па наваму. Во 1966 година [[СССР]] ги постигнал првите меки слетувања и ги направил првите фотографии од површината на Месечината за време на мисиите ''[[Луна 9]]'' и ''[[Луна 13]]''. САД го следел Ренџер со програмата Surveyor<ref>[https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-082A NASA.gov] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211120235759/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-082A |date=2021-11-20 }} – 24 January 2020</ref> испраќајќи седум роботски вселенски летала на површината на Месечината. Пет од седумте вселенски летала успешно се приземјиле, истражувајќи дали [[реголит]]от (прашината) е доволно плиток за астронаутите да застанат на Месечината. На [[24 декември]] [[1968]] година, екипажот на ''[[Аполо 8]]'', [[Френк Борман]], [[Џим Ловел]] и [[Вилијам Андерс]], станале првите човечки суштества кои влегле во орбитата на Месечината и лично ја виделе далечната страна на Месечината. Луѓето првпат слетале на Месечината на [[20 јули]] [[1969]] година. Првиот човек кој одел на површината на Месечината бил [[Нил Армстронг]], командант на американската мисија [[Аполо 11]]. Првиот роботски месечиноод што слетал на Месечината бил советскиот брод ''[[Луноход 1]]'' на [[17 ноември]] [[1970]] година, како дел од програмата ''[[Луноход]]''. До денес, последниот човек што застанал на Месечината бил [[Јуџин Сернан]], кој како дел од мисијата [[Аполо 17]], во декември 1972 година. Примероците на карпите од Месечината биле вратени на Земјата со три мисии на Луна ([[Луна 16]], [[Луна 20|20]] и [[Луна 24|24]]) и мисиите на Аполо од 11 до 17 (освен Аполо 13, кој го прекинал планираното слетување на Месечината). [[Луна 24]] во 1976 година била последната месечева мисија на [[Советскиот Сојуз]] или на [[САД]] до Клементина во 1994 година. Фокусот е префрлен на: сонди на други планети, [[Вселенска станица|вселенски станици]] и програмата Шатл. === По 1990=== Во 1990 година, Месечината била посетена од страна на јапонското вселенското летало ''[[Хитен]]'', со што Јапонија станала трета земја што поставила објект во орбитата околу Месечината. Во септември 2007 година, Јапонија го лансирала вселенското летало Селене, со цел „''да се добијат научни податоци за потеклото и еволуцијата на Месечината и да се развие технологијата за идното истражување на Месечината''“.<ref name="index">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.selene.jaxa.jp/index_e.htm|title=Kaguya (SELENE)|publisher=JAXA|accessdate=2007-06-25}}</ref> [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] лансирала мала, евтина месечева орбитална сонда наречена ''[[ПАМЕТЕН 1|SMART 1]]'' на [[27 септември]] [[2003]] година. Примарната цел на SMART 1 била да направи тридимензионални [[Рендгенски зраци|рендгенски]] и инфрацрвени снимки на површината на Месечината. ''SMART 1'' влегла во [[орбита]]та на Месечината на [[15 ноември]] [[2004]] година и продолжила да набљудува до [[3 септември]] [[2006]] година, кога намерно удрила во површината на Месечината со цел да го проучи ударниот столб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMBY5BVLRE_index_0.html|title=SMART-1 Impacts Moon|date=4 September 2006|publisher=ESA|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025000823/http://www.esa.int/esaCP/SEMBY5BVLRE_index_0.html <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-10-25|accessdate=2006-09-03}}</ref> [[Кина]] ја започнала кинеската програма за истражување на Месечината и ги истражува изгледите за ископување на Месечината, особено во потрага по [[изотоп]] хелиум-3 за употреба како извор на енергија на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://space.com/missionlaunches/china_Moon_030304.html|title=China Outlines its Lunar Ambitions|last=David|first=Leonard|date=4 March 2003|publisher=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20060316214426/http://space.com/missionlaunches/china_moon_030304.html|archive-date=March 16, 2006|accessdate=2006-03-20}}</ref> Кина го лансирала роботскиот месечев орбитер ''Чанге 1'' на [[24 октомври]] [[2007]] година. Мисијата ''Чанге 1'' станала многу успешна и на [[1 март]] [[2009]] година, ''Чанге 1'' била намерно погодена на површината на Месечината, завршувајќи ја 16-месечната мисија. На [[1 октомври]] [[2010]] година, Кина го лансирала месечевиот орбитер ''Чанге 2''. Кина го спуштила [[Ровер (вселенско истражување)|роверот]] ''Чанге 3'' на Месечината на [[14 декември]] [[2013]] година, и станала третата земја што го сторила тоа.<ref>{{Наведено списание|last=Sun|first=Zezhou|last2=Jia|first2=Yang|last3=Zhang|first3=He|year=2013|title=Technological advancements and promotion roles of Chang'e-3 lunar probe mission|journal=Sci China Tech Sci|volume=56|issue=11|page=2702|bibcode=2013ScChE..56.2702S|doi=10.1007/s11431-013-5377-0}}</ref> ''Чанге'' 3 е првото вселенско летало кое меко слетало на површината на Месечината по Луна 24 во 1976 година. Кина на [[7 декември]] [[2018]] година ја лансирала мисијата ''Чанге 4''.<ref>[https://spaceflightnow.com/2018/12/07/china-launches-historic-mission-to-land-on-far-side-of-the-moon/ China launches historic mission to land on far side of the Moon] Stephen Clark, ''Spaceflight Now''. 07 December 2018.</ref>, која на 3 јануари 2019 година слетала на далечната страна на Месечината,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2019/jan/03/china-probe-change-4-land-far-side-moon-basin-crater|title=Far side of the moon: China's Chang'e 4 probe makes historic touchdown|last=Devlin|first=Hannah|date=2019-01-03|work=The Guardian|access-date=2019-06-06|last2=Lyons|first2=Kate|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> распоредувајќи го роверот за месечина Јуту-2, кој подоцна стана актуелен рекордер за патување на површината на Месечината.<ref>[https://www.space.com/china-change-4-rover-moon-record.html China's Farside Moon Rover Breaks Lunar Longevity Record.] Leonard David, ''Space.com''. 12 December 2019.</ref> [[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] (ISRO), го лансирала Чандрајан 1, орбитар без екипаж, на [[22 октомври]] [[2008]] година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/Moonmission/Election_Story.aspx?id=NEWEN20080069654|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212155600/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/moonmission/Election_Story.aspx?id=NEWEN20080069654|archive-date=2008-12-12|accessdate=2009-05-22}}</ref> со цел да кружи околу Месечината две години, со научни цели да подготви тридимензионален атлас на блиската и далечната страна на Месечината и да спроведе хемиско и минералошко мапирање на површината на Месечината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.isro.org/chandrayaan/htmls/objective_scientific.htm|title=Chandrayaan-1 Scientific Objectives|publisher=Indian Space Research Organisation|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012110215/http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/objective_scientific.htm|archive-date=2009-10-12}}</ref> Орбитерот ја ослободил сондата за удар на Месечината која удрила на Месечината во 15:04 часот по Гринич на [[14 ноември]] [[2008]] година<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7730157.stm|title=India sends probe on to the Moon|date=November 14, 2008|access-date=2008-11-16|publisher=BBC}}</ref> што ја прави [[Индија]] четвртата земја што стигнала до површината на Месечината. Меѓу многуте достигнувања на Чандрајан 1 било откривањето на широко распространето присуство на молекули на вода во месечевата почва. Оваа мисија била проследена со Чандрајан-2, која влегла во орбитата на Месечината на [[20 август]] [[2019]] година. [[Податотека:Animation_of_Lunar_Reconnaissance_Orbiter_trajectory.gif|десно|мини| Анимација на Орбитрален истражувач на месечината траекторија од 23 јуни 2009 година до 30 јуни 2009 година<br/>{{Легенда-ред|magenta|[[Месечев извидувачки орбитер ]]}} {{•}}{{Легенда-ред|DarkGoldenrod|Месечина}}]] Организацијата за одбрана од балистички проектили и НАСА ја лансирале мисијата ''Клементина'' во [[1994]] година, а ''Месечев проспектор'' во [[1998]] година. НАСА го лансирала Месечевиот извидувачки орбитер на 18 јуни 2009 година, кој собрал снимки од површината на Месечината. Првата комерцијална мисија на Месечината била остварена од страна на Меморијалната мисија на Месечината „Манфред“ (4M), предводена од ''LuxSpace'', филијала на германската ''OHB AG''. Мисијата била лансирана на [[23 октомври]] [[2014]] година со кинеското пробно летало ''Чанге 5-T1'', прикачено на горната фаза на ракетата ''Long March 3C/G2''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://spaceflightnow.com/2014/10/25/first-commercial-mission-to-the-moon-launched-from-china/|title=First commercial mission to the Moon launched from China|date=25 October 2014|publisher=Spaceflight Now|accessdate=24 July 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/27422-china-moon-mission-launch-october.html|title=China Readies Moon Mission for Launch Next Week|date=14 October 2014|publisher=Space.com|accessdate=24 July 2015}}</ref> Вселенското летало 4М прелетало покрај Месечината ноќта на [[28 октомври]] [[2014]] година, по што влегло во елиптична орбита на Земјата, надминувајќи го својот дизајниран животен век за четири пати.<ref>{{Наведена изјава за печат|url=http://www.saftbatteries.com/press/press-releases/saft-lithium-batteries-powered-4m-mini-probe-success-world%E2%80%99s-first-privately|title=Saft lithium batteries powered the 4M mini-probe to success on the world's first privately funded Moon mission}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150724165338/http://www.saftbatteries.com/press/press-releases/saft-lithium-batteries-powered-4m-mini-probe-success-world%E2%80%99s-first-privately |date=2015-07-24 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.saftbatteries.com/press/press-releases/saft-lithium-batteries-powered-4m-mini-probe-success-world%E2%80%99s-first-privately |title=архивски примерок |accessdate=2021-12-13 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724165338/http://www.saftbatteries.com/press/press-releases/saft-lithium-batteries-powered-4m-mini-probe-success-world%E2%80%99s-first-privately |url-status=dead }}</ref> === Идни планови=== По напуштената програмата „Соѕвездие“, САД, Русија, [[Европска вселенска агенција|ЕСА]], Кина, Јапонија и Индија ги објавиле плановите за летови со екипаж проследени со Месечевите бази. Сите тие имаат намера да го продолжат истражувањето на Месечината со повеќе вселенски летала без екипаж. Индија планира да ја лансира лендерската мисија Чандрајан-3 во 2022 година и ја проучува потенцијалната соработка со [[Јапонија]] за лансирање на мисијата за истражување на поларните месечини во 2024 година. Русија, исто така, ги објавила плановите да го продолжи својот претходно замрзнат проект ''[[Луна-Глоб]]'', лендер и орбитер без екипаж, кој требало да биде лансиран во 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml|title=Russia Plans Ambitious Robotic Lunar Mission|last=Covault|first=Craig|date=2006-06-04|accessdate=2021-12-13|archive-date=2006-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060612215659/http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news%2Faw060506p2.xml|url-status=dead}}</ref> Во 2015 година, [[Федерална вселенска агенција (Русија)|Роскосмос]] изјавил дека Русија планира да постави астронаут на Месечината до 2030 година, оставајќи го Марс на НАСА. Целта е да се работи заеднички со НАСА и да се избегне вселенска трка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibtimes.co.uk/russia-place-man-moon-by-2030-leaving-mars-nasa-1508202|title=Russia to place man on Moon by 2030 leaving Mars to NASA|date=2015-06-27}}</ref> Руската месечева орбитална станица е предложена да кружи околу Месечината по 2030 година. Во 2018 година, НАСА ги објавила плановите за враќање на Месечината со комерцијални и меѓународни партнери како дел од севкупната кампања за истражување на агенцијата за поддршка на [[НАСА|Директивата за вселенска политика 1]], со што се појавила програмата Артемис. НАСА планира да започне со роботски мисии на површината на Месечината, како и со екипажот Месечев Гејтвеј. Почнувајќи од 2019 година, НАСА издава договори за развој на нови услуги за испорака на мала носивост на Месечината, развој на слетувачи на Месечината и спроведување на повеќе истражувања на површината на Месечината пред човечкото враќање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-expands-plans-for-moon-exploration-more-missions-more-science|title=NASA Expands Plans for Moon Exploration|last=Warner|first=Cheryl|date=2018-04-30|work=NASA|accessdate=2019-04-01}}</ref> Програмата ''Артемида'' вклучува неколку летови на вселенското летало ''Орион'' и слетувања на Месечината од 2022 до 2028 година<ref>"National Space Exploration Campaign Report" ([https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/nationalspaceexplorationcampaign.pdf PDF]). NASA. September 2018.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/topics/moon-to-mars/|title=Moon to Mars {{pipe}} NASA|date=June 25, 2018|accessdate=2019-06-10}}</ref> На 3 ноември 2021 година, НАСА објавила дека избрала место за слетување во месечевиот јужен поларен регион во близина на кратерот Шакелтон за вселенско летало без екипаж.<ref>{{cite web | url=https://www.space.com/nasa-intuitive-machines-moon-landing-site-ice-mission | title=NASA picks landing site at the moon's south pole for ice-drilling robot | website=[[Space.com]] | date=2021-11-05 }}</ref> == Човечко присуство == === Човечко влијание === [[Податотека:ALSEP_AS17-134-20500.jpg|десно|мини| Остатоци од човечка активност, пакет за експерименти на Месечевата површина на Аполо 17]] Покрај остатоците од човечка активност на Месечината, имало и одредени трајни инсталации како уметничкото дело на ''Музејот'' на Месечината, пораките на добра волја на Аполо 11, шест месечеви плакети, споменикот на ''[[Паднат астронаут|Паднатите астронаути]]'' и други артефакти. === Инфраструктура === [[Податотека:Apollo_11_Lunar_Laser_Ranging_Experiment.jpg|мини| Фотографија од рефлекторот на месечевиот ласерски експеримент на [[Аполо 11]], сè уште во употреба.]] Долгорочни мисии кои продолжуваат да бидат активни се некои орбитери како што е Месечевиот извидувачки орбитер лансиран во 2009 година кој ја надгледува Месечината за идни мисии, како и некои лендери како што е лансираниот Чанге 3 во 2013 година со својот месечев ултравиолетовиот телескоп кој сè уште е оперативен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/china-change-3-moon-lander-lasts-7-years|title=China's Chang'e 3 lunar lander still going strong after 7 years on the moon|last=Andrew Jones|date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043612/https://www.space.com/china-change-3-moon-lander-lasts-7-years|archive-date=25 November 2020|accessdate=16 November 2020}}</ref> Постојат неколку мисии од различни агенции и компании планирани да воспостават долгорочно човечко присуство на Месечината, а Lunar Gateway е моментално најнапредниот проект како дел од програмата Артемис. === Астрономија од Месечината === За многу години, Месечината е препознаена како одлично место за телескопи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/|title=Mission Design for Setting up an Optical Telescope on the Moon|last=Takahashi|first=Yuki|date=September 1999|publisher=California Institute of Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106142659/http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/|archive-date=6 November 2015|accessdate=27 March 2011}}</ref> Релативно е во близина; одредени кратери во близина на половите се трајно темни и студени, а со тоа особено корисни за инфрацрвени телескопи; а радиотелескопите од далечната страна би биле заштитени од радио брборењата на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2008/moonscope-0215.html|title=MIT to lead development of new telescopes on moon|last=Chandler|first=David|date=15 February 2008|work=MIT News|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304062601/http://web.mit.edu/newsoffice/2008/moonscope-0215.html|archive-date=4 March 2009|accessdate=27 March 2011}}</ref> Месечевата почва, иако претставува проблем за сите подвижни делови на [[телескоп]]ите, може да се меша со [[Јаглеродна наноцевка|јаглеродни наноцевки]] и епоксиди и да се користи во изградбата на огледала со пречник до 50 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html|title=NASA Scientists Pioneer Method for Making Giant Lunar Telescopes|last=Naeye|first=Robert|date=6 April 2008|publisher=Goddard Space Flight Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222142443/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html|archive-date=22 December 2010|accessdate=27 March 2011}}</ref> Телескопот со месечев зенит може да се направи евтино со јонска течност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/09oct_liquidmirror/|title=Liquid Mirror Telescopes on the Moon|last=Bell|first=Trudy|date=9 October 2008|work=Science News|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110323081215/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/09oct_liquidmirror/|archive-date=23 March 2011|accessdate=27 March 2011}}</ref> Во април 1972 година, мисијата Аполо 16 снимила различни астрономски фотографии и спектри во ултравиолетови со Далечната ултравиолетова камера/спектрограф.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_16/experiments/f_ultra/|title=Far Ultraviolet Camera/Spectrograph|publisher=Lpi.usra.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010615/http://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_16/experiments/f_ultra/|archive-date=3 December 2013|accessdate=3 October 2013}}</ref> === Живот на Месечината === Луѓето останале со денови на Месечината, како на пример за време на Аполо 17<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://history.msfc.nasa.gov/saturn_apollo/documents/apollo17_overview.pdf|title=Mission Report: Apollo 17 – The Most Productive Lunar Expedition|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20060930204141/http://history.msfc.nasa.gov/saturn_apollo/documents/apollo17_overview.pdf|archive-date=30 September 2006|accessdate=10 February 2021}}</ref> во Месечевиот модул на Аполо, кои досега биле единствените вонземски површински живеалишта. Еден посебен предизвик за секојдневниот живот на астронаутите за време на нивниот престој на површината е Месечевата прашина што се залепува за нивните одела и се носи во нивните простории. Последователно, прашината ја пробале и мирисале астронаутите, нарекувајќи ја „''арома на Аполо''“.<ref name="Aroma"/> Оваа контаминација претставува опасност бидејќи фината месечева прашина може да предизвика здравствени проблеми.<ref name="Aroma">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/moon-dust-problem-lunar-exploration.html|title=Moon Dust Could Be a Problem for Future Lunar Explorers|last=David|first=Leonard|date=21 October 2019|accessdate=26 November 2020}}</ref> == правен статус == Иако слетувачите на ''Луна'' ги расфрлале знаменцата на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] на Месечината, а американските знамиња биле симболично поставени на нивните места за слетување од астронаутите на Аполо, ниту една нација не тврди дека поседува дел од површината на Месечината. Русија, Кина, Индија и САД се страни на [[Договор за вселената|Договорот за вселената]] од 1967 година, кој ги дефинира Месечината и целата вселена како „ провинција на целото човештво“. Овој договор, исто така, ја ограничува употребата на Месечината за мирни цели, експлицитно забранувајќи воени инсталации и [[оружје за масовно уништување]]. Договорот за Месечината од 1979 година бил создаден за да ја ограничи експлоатацијата на ресурсите на Месечината од која било поединечна нација, но од јануари 2020 година, тој бил потпишан и ратификуван од само 18 земји, од кои ниту една не се занимава со само-лансирано [[Вселенски летови со екипаж|човечко истражување на вселената]]. Иако неколку поединци имаат тврдења за вонземски недвижен имота на Месечината целосно или делумно, ниту едно од нив не се смета за веродостојно. Во 2020 година, американскиот претседател [[Доналд Трамп]] потпишал извршна наредба наречена „''Поттикнување меѓународна поддршка за обновување и користење на вселенските ресурси''“. Наредбата нагласува дека „САД не гледаат на вселената како на „''глобално заедничко“'' и го нарекуваат Месечевиот договор „''неуспешен обид за ограничување на слободното претпријатие''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://opiniojuris.org/2020/07/22/space-law-at-the-crossroads-contextualizing-the-artemis-accords-and-the-space-resources-executive-order/|title=Space Law at the Crossroads: Contextualizing the Artemis Accords and the Space Resources Executive Order|last=Vazhapully|first=Kiran|date=July 22, 2020|work=OpinioJuris|accessdate=2021-05-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=55513|title=Administration Statement on Executive Order on Encouraging International Support for the Recovery and Use of Space Resources|work=SpaceRef.com|publisher=White House|accessdate=17 June 2020}}{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Соочени со таквите зголемени комерцијални и национални интереси, особено териториите во потрага, американските законодавци вовеле регулатива за зачувување на историски места за слетување<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.howstuffworks.com/us-law-protect-lunar-landing-sites.htm|title='One Small Step' Act Encourages Protection of Human Heritage in Space|date=Jan 12, 2021|work=HowStuffWorks|accessdate=Nov 1, 2021}}</ref> и интересни групи се расправале за ставање на такви локации како [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forallmoonkind.org/moonkind-mission/human-heritage-in-outer-space/|title=Moonkind – Human Heritage in Outer Space|work=For All Moonkind|accessdate=Nov 1, 2021}}</ref> и зони со научна вредност, од кои сите придонесуваат за легалната достапност и територијализација на Месечината. ''Декларацијата за правата на Месечината''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earthlaws.org.au/moon-declaration/|title=Declaration of the Rights of the Moon|date=11 February 2021|publisher=Australian Earth Laws Alliance|accessdate=2021-05-10}}</ref> била создадена од група „''правници, вселенски археолози и загрижени граѓани''“ во 2021 година, повикувајќи се на преседани во движењето „[[Права на природата|Правата на природата]]“ и концептот на правно лице за нечовечки субјекти во простор.<ref>{{Наведено списание|last=Tepper|first=Eytan|last2=Whitehead|first2=Christopher|date=2018-12-01|title=Moon, Inc.: The New Zealand Model of Granting Legal Personality to Natural Resources Applied to Space|url=https://www.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/space.2018.0025|journal=New Space|volume=6|issue=4|pages=288–298|bibcode=2018NewSp...6..288T|doi=10.1089/space.2018.0025|issn=2168-0256}}</ref> === Координација === Во светлината на идниот развој на Месечината, создадени се некои [[Список на вселенски агенции|меѓународни и мулти-вселенски агенции:]] * ''Меѓународна работна група за истражување на Месечината'' (ILEWG) * ''Здружение на селото на Месечината'' (MVA) * ''Меѓународна координативна група за истражување на вселената'' (ISECG) == Во културата и животот == === Календар === Редовните месечеви мени ја прават погоден часовник, а периодите на нејзиното растење и опаѓање ја формираат основата на многу стари календари. Според некои верувања, стапчињата (рабош), засечените коски кои датираат од пред 20-30.000 години ги означуваат месечевите мени.<ref>{{Наведено списание|last=Brooks|first=A. S.|last2=Smith|first2=C. C.|date=1987|title=Ishango revisited: new age determinations and cultural interpretations|journal=The African Archaeological Review|volume=5|pages=65–78|doi=10.1007/BF01117083|jstor=25130482}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/calendar5000year0000dunc_l8r5|title=The Calendar|last=Duncan|first=David Ewing|date=1998|publisher=Fourth Estate Ltd.|isbn=978-1-85702-721-1|pages=[https://archive.org/details/calendar5000year0000dunc_l8r5/page/10 10–11]}}</ref> ~ 30-дневниот месец е приближна вредност на [[Месечеви мени|месечевиот циклус]]. Англиската именка ''месец'' и нејзините сродници во другите германски јазици потекнуваат од прагерманскиот ''*mǣnṓth-'', кој е поврзан со гореспоменатиот прагермански ''*mǣnōn'', што укажува на употребата на [[Месечев календар|Месечевиот календар]] меѓу [[Германи|германските народи]] ( германски календар) претходно до усвојување на [[Сончев календар|сончевиот календар]]. Праиндоевропскиот корен на ''месечина'', *''méh ₁ nōt'', потекнува од вербалниот корен * ''meh ₁'' -, „''да се измери''“,<ref>{{Наведена книга|title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World|last=Mallory|first=J.P.|last2=Adams|first2=D.Q.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-928791-8|series=Oxford Linguistics|pages=98, 128, 317}}</ref><ref>{{OEtymD|measure|}}</ref><ref>{{OEtymD|menstrual|}}</ref> и ја повторуваат важноста на Месечината за многу древни култури во мерењето на времето<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PJ0YAAAAIAAJ|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Oarses-Zygia|last=Smith, William George|date=1849|publisher=J. Walton|volume=3|page=768|access-date=29 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126140722/https://books.google.com/books?id=PJ0YAAAAIAAJ|archive-date=26 November 2020}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0qQ_AAAAcAAJ|title=Thesaurus graecae linguae|last=Estienne, Henri|date=1846|publisher=Didot|volume=5|page=1001|access-date=29 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728014911/https://books.google.com/books?id=0qQ_AAAAcAAJ|archive-date=28 July 2020}}</ref> Повеќето историски календари се [[месечево-сончев календар|месечево-сончеви]]. [[Исламски календар|Исламскиот календар]] од 7 век е пример за чисто [[месечев календар]], каде што месеците традиционално се одредуваат со визуелното гледање на хилалот, или најраната полумесечина, над хоризонтот.<ref>{{Наведено списание|last=Ilyas|first=Mohammad|date=March 1994|title=Lunar Crescent Visibility Criterion and Islamic Calendar|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|volume=35|page=425|bibcode=1994QJRAS..35..425L}}</ref> Многу свечености ја слават или користат Месечината, особено полната месечина на есенската рамнодневица. [[Податотека:Mooncake_3-4,_lotus_seed_paste.jpg|мини|200x200п|Месечев колач кој се дава на жетвениот празник на Месечината, втората најважна прослава на [[Кинески календар|кинескиот месечев календар]], по [[Кинеска Нова година|кинеската Нова година]].]] === Митологија и уметност === <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="theader">[[Lunar deity|Месечеви божества]]</div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[Податотека:Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg|alt=[[Sumeria]]n [[cylinder seal]] and impression, dated <abbr title="circa">c.</abbr><span style="white-space:nowrap;">&thinsp;2100</span> BC, of Ḫašḫamer, [[ensi (Sumerian)|ensi]] (governor) of Iškun-Sin c. 2100 BC. The seated figure is probably king [[Ur-Nammu]], bestowing the governorship on Ḫašḫamer, who is led before him by [[Lamassu|Lamma]] (protective goddess). [[Sin (mythology)|Nanna/Sîn]] himself is indicated in the form of a crescent.|200x200п]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[Податотека:Patera_di_Parabiago_-_MI_-_Museo_archeologico_-_Diana_-_Luna_-_25-7-2003_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_25-7-2003.jpg|alt=[[Luna]] on the [[Parabiago plate]] (2nd–5th century), featuring the crescent crown and chariot lunar [[aspect (religion)|aspect]] found in different cultures.|200x200п]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[Податотека:Goddess_O_Ixchel.jpg|alt=Rabbits are in a range of cultures identified with the Moon, from China to the [[Indigenous Peoples of the Americas]], as with the rabbit (on the left) of the [[Maya moon goddess]] (6th-9th century).|232x232п]]</div></div></div><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption">Одозгора: примери на [[Lunar deity|месечеви божества]] со повторливи [[Aspect (religion)|аспекти]] ширум светот, како што е [[Crescent|полумесечината]] ( [[Sin (mythology)|Nanna/Sîn]], <abbr title="circa">в.</abbr><span style="white-space:nowrap;"> 2100</span> пр.н.е.), покривка за глава и кочија на полумесечина ( [[Luna|Луна]], 2-5 век), како и [[Moon rabbit|Месечевиот зајак]] ( [[Maya moon goddess|божица на месечината на Маите]], 6-9 век).<ref name="Collections Search – Museum of Fine Arts, Boston 1987"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://collections.mfa.org/objects/6027/cylinder-vase;jsessionid=F2E906D47F69B2A85DB31D259E691783 "Cylinder vase"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211111060850/https://collections.mfa.org/objects/6027/cylinder-vase;jsessionid=F2E906D47F69B2A85DB31D259E691783 |date=2021-11-11 }}. </cite></ref></div></div></div></div>Од праисторијата и античките времиња, многу култури ја гледаат [[Планетите во астрологијата|Месечината астролошки]] и ја персонифицирале Месечината како божество. Полумесечината (🌙) е симбол што го користат многу култури, особено како идентификатор за Месечината и нејзиниот изглед, особено нејзините [[месечеви мени]], но и нејзината бледа боја, на пр. за [[сребро]]то од западната [[алхемија]]. На пример во [[Месопотамија|месопотамиската]] иконографија примарниот симбол на [[Син (бог)|Нана/Син]],<ref name="BlackGreen1992"/> древното [[сумер]]ско месечево божество.<ref name="BlackGreen1992">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|last=Black|first=Jeremy|last2=Green|first2=Anthony|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=978-0-7141-1705-8|page=135|access-date=28 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021935/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&hl=en|archive-date=19 August 2020}}</ref><ref name="Nemet1998">{{Наведување|last=Nemet-Nejat|first=Karen Rhea|date=1998|title=Daily Life in Ancient Mesopotamia|publisher=Greenwood|series=Daily Life|isbn=978-0-313-29497-6|page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203]|url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme|access-date=11 June 2019|archivedate=16 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616064441/https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203}}</ref> кој е татко на Иштар, божицата на планетата [[Венера (планета)|Венера]] (симболизирано Ѕвездата на Иштар),<ref name="BlackGreen1992"/><ref name="Nemet1998"/> и Шамаш, богот на сонцето<ref name="BlackGreen1992"/><ref name="Nemet1998"/> сите три често се прикажани еден до друг. Нана подоцна била позната како Син,<ref name="BlackGreen1992"/><ref name="Nemet1998"/> и била особено поврзана со магија.<ref name="Nemet1998"/> Полумесечината понатаму се користела како елемент на месечевите божества кои носат покривки или круни кој потсетува на рогови, како во случајот со старогрчката [[Селена]]<ref>{{Наведена книга|title=Hellas and Rome: The Classical World in Pictures|last=Zschietzschmann|first=W.|date=2006|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4286-5544-7|location=Whitefish, Montana|page=23}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YyufPUA_S74C&pg=PA178|title=The Colors of Clay: Special Techniques in Athenian Vases|last=Cohen|first=Beth|date=2006|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-942-3|location=Los Angeles|pages=178–179|chapter=Outline as a Special Technique in Black- and Red-figure Vase-painting|access-date=28 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021937/https://books.google.com/books?id=YyufPUA_S74C&pg=PA178&hl=en|archive-date=19 August 2020}}</ref> или древниот египетски [[Консу]]. Селена е поврзана со [[Артемида]] и паралелно со римската [[Луна (митологија)|Луна]], која и двете се повремено прикажани како возат кочија, како и хинду месечевото божество Чандра. Различните или заедничките аспекти на божествата во [[пантеон]]ите се забележани во многу култури, особено од подоцнежната или современата култура, особено формирајќи тројни божества. Месечината во римската митологија на пример е поврзана со [[Јунона]] и [[Дијана]], додека Луна е идентификувана како нивно [[Епитет|име]] и како дел од тројката (''diva triformis'') со Дијана и Прозерпина, [[Хеката (митологија)|Хеката]] е идентификувана како нивна обврзувачка манифестација како ''триморфос''. Распоредот на ѕвездата и полумесечината (☪️) исто така се враќа во бронзеното доба, претставувајќи ги или Сонцето и Месечината, или Месечината и планетата [[Венера (планета)|Венера]], во комбинација. Симболот ја претставувало божицата Артемида или Хеката, а преку покровителството на Хеката почнал да се користи како симбол на [[Византија]], веројатно влијаејќи на развојот на [[Знаме на Отоманското Царство|отоманското знаме]], поточно комбинацијата на турската полумесечина со ѕвезда.<ref>"It seems possible, though not certain, that after the conquest Mehmed took over the crescent ''and'' star as an emblem of sovereignty from the Byzantines.</ref> Други историски држави и современи општински и национални знамиња го користат симболот на ѕвездата и полумесечината. Многумина, но не сите ги користат ѕвездата и полумесечината, бидејќи таа е идентификувана како симбол на исламот. ==Месечината како тема во уметноста и во популарната култура== Месечината се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Месечината како тема во книжевноста=== ====Месечината како мотив во поезијата==== * „Угрејала сјајна месечина“ — македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 103.</ref> * „Месечината и сонцето“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Мјесец и сунце'') - српска [[Народна книжевност|народна песна]].<ref>''Народне лирске песме''. Београд: Просвета, 1963, стр. 101.</ref> * „Благата и добра месечина“ (српски: ''Блага и добра месечина'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]] од 1911 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 144-145.</ref> * „Добродетелствата на Луната“ - песна во проза на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Charles Baudelaire, ''Spleen Pariza''. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 118-119.</ref> * „Месечина“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 123.</ref> * „Месечева светлина“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]].<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 23.</ref> * „Луната бела“ - песна на францускиот поет Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 30.</ref> * „Месечина“ - песна на францускиот поет Пол Верлен.<ref>Pol Verlen, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 22.</ref> * „Шираската месечина“ - песна на ирачкиот поет [[Абдул Вехаб ал-Беати]].<ref>''Arapska poezija''. Beograd: Rad, 1977, стр. 122-123.</ref> * „Приказна за месечината“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 60.</ref> * „Дај ми ја месечината, тате“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 79.</ref> * „На Месечината“ - песна на [[Јохан Волфганг Гете]].<ref>Johan Volfgang Gete, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 49-50.</ref> * „Повредената месечина“ - песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]].<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 134-136.</ref> * „Месечината и чакалите“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 131-133.</ref> * „Леб, [[хашиш]] и месечината“ - песна на сирискиот поет [[Низар Кабани]].<ref>''Arapska poezija''. Beograd: Rad, 1977, стр. 112-114.</ref> * „Заоѓањето на Месечината“ (италијански: ''Il tramonto della luna'') - песна на италијанскиот поет [[Џакомо Леопарди]] од 1836 година.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 46-47.</ref> * „На месечината“ (италијански: ''Alla luna'') - песна на Џакомо Леопарди од 1819 година.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 16.</ref> * „Романса за луната“ (шпански: ''Romance de la Luna, Luna'') — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 89-90.</ref> * „Луната е мртва, мртва“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 110.</ref> * „Кога ќе излезе месечината“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 109.</ref> * „Горе плови месечината“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 113.</ref> * „Месечина“ — песна на македонскиот поет [[Матеја Матевски]].<ref>Матеја Матевски, ''Подготовки за патување: избор од поезијата'', Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 128.</ref> * „Дрвото на месечината“ - песна на ирачкиот поет [[Назик ал-Мелаике]].<ref>''Arapska poezija''. Beograd: Rad, 1977, стр. 116-117.</ref> * „Месечев камен“ - збирка песни на српскиот писател [[Милорад Павиќ]] од 1971 година.<ref>„Белешка о писцу“, во: Милорад Павић, ''Кутија за писање''. Београд: Народна библиотека Србије, 2012, стр. 121.</ref> * „Месечина над гробот“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Luna nad hrobem'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]] од 1937 година.<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 29-30.</ref> * „Месечинке“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 100-101.</ref> * „Песна за главата и месечината“ - песна на полскиот поет [[Јулијан Тувим]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 37-38.</ref> * „Месечината над Мушина“ - песна на полскиот поет [[Јежи Харасимович]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 229.</ref> * „Големата месечина“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 68.</ref> * „Мојот роденден и младата месечина“ - песна на египетскиот поет [[Ахмед Шавки]].<ref>''Arapska poezija''. Beograd: Rad, 1977, стр. 80-81.</ref> ====Месечината како мотив во прозата==== * „Тајната на ноќта со полна месечина“ — расказ на рускиот писател [[Александар Грин]].<ref>Aleksandar Grin, ''Pacolovac''. Beograd: Rad, 1979, стр. 16-18.</ref> * „Месечината како печурка“ — расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Nove kosmikomike''. Beograd: Rad, 1999, стр. 5-13.</ref> * „Ќерките на Месечината“ — расказ на италијанскиот писател Итало Калвино.<ref>Italo Kalvino, ''Nove kosmikomike''. Beograd: Rad, 1999, стр. 14-25.</ref> * „Меката месечина“ — расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Kosmikomike: stare i nove''. Beograd: Paidea, 2008, стр. 195-202.</ref> * „Месечината се оддалечува“ — расказ на Итало Калвино.<ref>Italo Kalvino, ''Kosmikomike: stare i nove''. Beograd: Paidea, 2008, стр. 7-19.</ref> * „Man in the Moon“ — кус расказ на македонската писателка [[Мира Смаќоска-Танеска]].<ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 40.</ref> * „Камен од Месечината“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 39-40.</ref> ===Месечината како тема во музиката=== ====Месечината како мотив во народната музика==== * „Огреала месечина“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 109.</ref> * „Ој месечино новино“ - македонска народна песна.<ref>''Засекогаш со нас - 22 незаборавни песни/Forever with us - 23 unforgettable songs'', CD 071, Мистер компани, 2003.</ref> * „Месечино, мила сестро“ - песна на македонската [[фолк]]-пејачка [[Васка Илиева]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=dG_8DD_nACQ YouTube, Vaska Ilieva - Mesečino mila sestro ()]</ref> * „Изгреала месечина“ (''Изгрејала месечина'') – српска народна песна.<ref>''Охридски хорски фестивал – Ohrid Choir Festival 2005'', стр. 33.</ref> ====Месечината како мотив во сериозната музика==== * „[[Месечева соната]]“ - композиција на германскиот композитор [[Лудвиг ван Бетовен]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4Tr0otuiQuU YouTUbe, Beethoven - Moonlight Sonata (FULL) (пристапено на 28.9.2017)]</ref> * „[[Месечева светлина]]“ (''Clair de lune'') - композиција на францускиот [[композитор]] [[Клод Дебиси]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CvFH_6DNRCY YouTUbe, CLAUDE DEBUSSY: CLAIR DE LUNE (пристапено на 9.11.2017)]</ref> ====Месечината како мотив во џез-музиката==== * „Месечината над Асти“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Moon over Asti'') — [[џез]]-композиција на [[Џани Басо]] (''Gianni Basso'').<ref>Gianni Basso, ''Rarità e inediti'', MJCD 1111, 1996.</ref> * „Колку е високо месечината“ (англиски: ''How high the moon'') — [[џез]]-композиција на М. Луис (M. Lewis).<ref name="Teddy Wilson, MJCD 1106, 1995">''Teddy Wilson'', MJCD 1106, 1995.</ref> * „Месечева светлина“ (англиски: ''Moonglow'') — џез-композиција на Хадсон (Hudson), Де Ланг (De Lange) и Милс (Mills).<ref name="Teddy Wilson, MJCD 1106, 1995"/> ====Месечината како мотив во популарната музика==== * „Девојка во Месечината“ (англиски: ''Girl in the Moon'') - песна на австралиската рок-група [[Ајсхаус]] (''Icehouse'') од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uG9ec2ColjY YouTube, Icehouse - Man Of Colours (1987 full album) (пристапено на 8.10.2017)]</ref> * „Луна“ - песна на македонската рок-група [[Архангел (музичка група)|Архангел]] од 1991 година.<ref>Архангел, ''Архангел 1''. Litium Records 001, 2000.</ref> * „Месечината е повторно полна“ (српскохрватски: ''Mjesec je opet pun'') - албум на словенечката и југословенска рок-група „Аутомобили“ (''Automobili'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KCm436UyX5I Automobili - Mjesec je opet pun (пристапено на 5.12.2016)]</ref> * „Месечина во шолјата“ (српскохрватски: ''Mesec u šolji'') - песна на македонската група [[Бастион]].<ref>Bastion works & rew>>works, AG Records, PMG Recordings, Lithium Records.</ref> * „Тажната месечина“ (англиски: ''Blue Moon'') — песна на американската поп-рок група ''[[Биг стар]]'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/2108805-Big-Star-3rd Discogs, Big Star – 3rd (пристапено на 4.1.2022)]</ref> * „Месечев танц“ (англиски: ''Moondance'') - песна од истоимениот албум на ирскиот музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hx8LrtNHa1M YouTube, Van Morrison - Moondance Full Album (Vinyl) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Месечина“ - песна на македонската енто-група „Dragan Dautovski Quartet“.<ref>Dragan Dautovski Quartet, The Path of the Sun. Dragan Dautovski - DDQ Music, DDQM 002, 2008.</ref> * „Планините на Месечината“ (англиски: ''Mountains Of The Moon'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Грејтфул дед]] (''Grateful Dead'') од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1384126-Grateful-Dead-Aoxomoxoa Grateful Dead* – Aoxomoxoa (пристапено на 7.2.2023)]</ref> * „Бојата на Месечевата светлина (Антиох)“ (англиски: ''Colour Of Moonlight (Antiochus)'') — песна на канадската музичарка ''[[Grimes]]'' од 2011 година.<ref>[https://www.discogs.com/Grimes-Visions/master/411575 Discogs, Grimes (4) ‎– Visions (пристапено на 15.4.2021)]</ref> * „Месечина над марината“ (англиски: ''Moon Over Marin'') — песна на американската [[панк-рок]] група [[Дед Кенедис]] (''Dead Kennedys'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31819-Dead-Kennedys-Plastic-Surgery-Disasters Discogs, Dead Kennedys – Plastic Surgery Disasters (пристапено на 9.9.2022)]</ref> * „Розова месечината“ (англиски: ''Pink Moon'') - песна од истоимениот албум на англискиот музичар [[Ник Дрејк]] (''Nick Drake'') од 1972 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=aXnfhnCoOyo YouTube, Nick Drake - Pink Moon (пристапено на 22.12.2017)]</ref> * „Сафари по Месечината“ (англиски: ''Moon Safari'') - албум на француската група Ер (''Air'') од 1998 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=99myH1orbs4 Youtube, Air - Moon Safari (Full Album) (пристапено на 8.9.2016)]</ref> * „Брате волк, сестро месечино“ (англиски: ''Brother Wolf, Sister Moon'') - песна од истоимениот албум на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Калт (рок-група)|Калт]] (''The Cult'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Cult-Love/master/767 Discogs, The Cult ‎– Love (пристапено на 13.5.2020)]</ref> * „Лошата месечина изгрева“ (англиски: ''Bad Moon Rising'') - песна на американската рок-група ''Creedence Clearwater Revival'' од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/Creedence-Clearwater-Revival-Green-River/master/55272 DISCOGS, Creedence Clearwater Revival ‎– Green River (пристапено на 23.12.2017)]</ref> * [[Луна (рок-група)|Луна]] — српска рок-група од првата половина на 1980-тите години.<ref>[https://www.discogs.com/artist/844578-Luna-22 (пристапено на 30.1.2023)]</ref> * „Жолта месечината“ (англиски: ''Yellow Moon'') - песна и албум на американската група [[Невил брадерс]] (''Neville Brothers'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZlVxx3HVW24 YouTube, ellow Moon - Neville Brothers (пристапено на 6.2.2017)]</ref> * „Под харлемската месечина“ (англиски: ''Underneath The Harlem Moon'') - песна на американскиот [[Поп-музика|поп]]-рок пејач [[Ренди Њумен]] (''Elvis Presley'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/Randy-Newman-12-Songs/master/198171 DISCOGS, Randy Newman ‎– 12 Songs (пристапено на 19.12.2017)]</ref> * „Задната страна на месечината“ (англиски: ''Back Side Of The Moon'') — песна на британската [[Техно музика|техно]]-група ''The Orb'' од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/7119-The-Orb-The-Orbs-Adventures-Beyond-The-Ultraworld The Orb – The Orb's Adventures Beyond The Ultraworld (пристапено на 31.5.2023)]</ref> * „[[Сонце и месечина (албум)|Сонце и месечина]]“ - музички албум на македонската поп-пејачка [[Александра Пилева]] од 2005 година. * „Темната страна на месечината“ (англиски: ''The Dark Side Of The Moon'') - музички албум на британската рок-група [[Пинк флојд]] (''Pink Floyd'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Dark-Side-Of-The-Moon/release/370444 Discogs, Pink Floyd – The Dark Side Of The Moon (пристапено на 18.2.2021)]</ref> * „Прошетка по Месечината“ ([[англиски]]: ''Walking on the Moon'') - песна на британската рок-група [[Полис]] (''The Police'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zPwMdZOlPo8 The Police - Walking On The Moon - YouTube (пристапено на 8.9.2016)]</ref> * „Сината Месечина“ (англиски: ''Blue Moon'') - песна на американскиот [[рокенрол]]-пејач [[Елвис Пресли]] (''Elvis Presley'') од 1954 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MzUhfYAxDTY YouTube, Blue Moon - Elvis Presley (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Под вишновата месечина“ (англиски: ''Under The Cherry Moon'') - песна на американскиот поп-музичар [[Принс]] (''Prince'') од 1986 година.<ref>[https://www.discogs.com/Prince-And-The-Revolution-Parade/master/16132 DISCOGS, Prince And The Revolution ‎– Parade (пристапено на 18.3.2018)]</ref> * „Човек на Месечината“ (англиски: ''Man On The Moon'') - песна на американската рок-група [[Р.Е.М.]] (''R.E.M.'') од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Automatic-For-The-People/master/57830 DISCOGS, R.E.M. ‎– Automatic For The People (пристапено на 20.8.2019)]</ref> * „Лошата месечина изгрева“ (англиски: ''Bad Moon Rising'') - албум на американската рок-група [[Соник Јут]] (''Sonic Youth'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Sonic-Youth-Bad-Moon-Rising/master/9808 DISCOGS, Sonic Youth ‎– Bad Moon Rising (пристапено на 26.7.2019)]</ref> * „Камења од Месечината“ (англиски: ''Moon Rocks'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FZKN8YutqDY&list=PLfimnwaZdumg-tqf7Kx2WvnABWs6tqgOS&index=7 YouTube, Talking Heads - Moon Rocks (пристапено на 28.9.2017)]</ref> * „Месечината е вечерва луда“ (хрватски: ''Mjesec je večeras lud'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Sva-%C4%8Cuda-Svijeta/release/801079 Discogs, Film – Sva Čuda Svijeta (пристапено на 22.6.2021)]</ref> * „Пред да зајде месечината“ (англиски: ''Before The Moon Falls'') - песна на британската рок-група [[Фол]] од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-Dragnet/master/19204 Discogs, The Fall ‎– Dragnet (пристапено на 8.10.2020)]</ref> * „Месечина!“ - песна на македонските музичари [[Елена Христова]] и [[Горан Трајкоски|Горан Трајковски]] од 2011 година.<ref>Elena Hristova, Goran Trajkoski, ''Bioscopia'', SJF Records 131, 2011.</ref> * „Месечината и небото“ (англиски: ''The Moon and the Sky'') - песна и албум на британската пејачка [[Шаде]] (''Sade'') од 2010 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rLZ1U_n8fDg&list=PL-UWPlRIl68pBWjsKGgs1c9b7Ua6pDvYJ&index=1 YouTube, Sade - The Moon And The Sky (пристапено на 19.1.2017)]</ref> ===Месечината како тема во сликарството=== * „Месечината благо се смешка“ - слика на српската сликарка [[Јагода Живадиновиќ]] од 2005 година.<ref>Filip Rot, ''Američka pastorala''. Beograd: Paidea, 2015.</ref> ===Месечината како тема во филмот=== * „[[Патување до Месечината (филм од 1902)|Патување до Месечината]]“ ([[француски]]: ''Le voyage dans la lune'') - француски филм од 1902 година, во [[режија]] на [[Жорж Мелјес]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0000417/ IMBd, A Trip to the Moon (1902) (пристапено на 23.10.2017)]</ref> * „Месечина и Валентино“ - американски [[филм]], во [[режија]] на Дејвид Енспоу.<ref>''Антена'', број 840, 1.8.2014, стр. 27.</ref><ref>''Антена'', број 842, 15.8.2014, стр. 16.</ref><ref>''Антена'', број 857, 28.11.2014, стр. 26.</ref><ref>''Антена'', број 854, 7.11.2014, стр. 20.</ref> * [[Горчлива месечина (филм)|Горчлива месечина]]“ ([[англиски]]: ''Bitter Moon'') - филм во режија на [[Роман Полански]].<ref>„Во светот на лудилото и деструктивната страст“, ''Антена'', бр. 804, 22.11.2013, стр. 3.</ref> * „[[Месечина од хартија (филм од 1973)|Месечина од хартија]]“ ([[англиски]]: ''Paper Moon'') - американски [[филм]] од 1973 година, во [[режија]] на [[Питер Богданович]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0070510/awards?ref_=tt_awd IMBd Paper Moon (1973) Awards (пристапено на 28.11.2017)]</ref> * „Ноќите со полна месечина“ - германски филм во режија на [[Ерик Ромер]].<ref>Žarko Radaković, „Umesto pogovora“, во: Peter Handke, ''Spori povratak kući''. Gornju Milanovac: Dečje novine, 1990, стр. 180.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Братскиврски|Moon |voy=Moon}} * [https://www.nasa.gov/moon Слики и видео-записи на НАСА за Месечината] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230713014118/https://www.nasa.gov/moon/ |date=2023-07-13 }} * Албуми со слики и надлетувачки видео-записи со висока резолуција од Шон Доран со помош на камерата на Месечев Реконесанс Орбитер достапни на [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/albums/72157686992929766/with/35498090194/ Flickr] and [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbdt9s6ywoD_62doBvzu9pSLDSY1TYtX_ YouTube] * {{YouTube|nr5Pj6GQL2o|Video (04:56) – The Moon in 4K (NASA, April 2018)}} * {{YouTube|zNpsy6lBPBw|Video (04:47) – The Moon in 3D (NASA, July 2018)}} ===Картографски ресурси=== * [https://web.archive.org/web/20200421114248/https://astrogeology.usgs.gov/search/map/Moon/Geology/Unified_Geologic_Map_of_the_Moon_GIS_v2 Unified Geologic Map of the Moon] - [[United States Geological Survey]] * [https://trek.nasa.gov/moon/ Moon Trek – An integrated map browser of datasets and maps for the Moon] * [https://www.google.com/maps/space/moon/@6.1467095,139.2754359,23010541m/data=!3m1!1e3 The Moon on Google Maps] * {{cite web |title=Consolidated Lunar Atlas |publisher=Lunar and Planetary Institute |url=http://www.lpi.usra.edu/resources/cla/ |access-date=26 February 2012}} * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&body=Moon&systemID=3&bodyID=11 Gazetteer of Planetary Nomenclature (USGS)] * {{cite web |title=Clementine Lunar Image Browser |publisher=U.S. Navy |date=15 October 2003 |url=http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ |access-date=12 April 2007 |archive-date=2007-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070407000411/http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ |url-status=dead }} * Тридимензионални глобуси: ** {{cite web |title=Google Moon |date=2007 |url=http://moon.google.com |access-date=12 April 2007}} ** {{cite web |title=Moon |work=World Wind Central |publisher=NASA |date=2007 |url=http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon |access-date=12 April 2007 |archive-date=2007-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon |url-status=dead }} * {{cite web |last=Aeschliman |first=R |title=Lunar Maps |work=Planetary Cartography and Graphics |url=http://ralphaeschliman.com/id26.htm |access-date=12 April 2007 |archive-date=2004-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040206052233/http://ralphaeschliman.com/id26.htm |url-status=dead }} * [https://web.archive.org/web/20120305055023/https://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html Јапонски центар за вселенски истражувања] * [https://earthlymission.com/wp-content/uploads/2016/10/moon-earthside-map.jpg Карта на страната на Месечината видена од Земјата (4497 x 3150px)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201030074615/https://earthlymission.com/wp-content/uploads/2016/10/moon-earthside-map.jpg |date=2020-10-30 }} * [http://home.bt.com/techgadgets/technews/explore-the-lunar-north-pole-11363885909226?s_intcid=con_RL_LunarNorthPole Голема слика на подрачјето на Месечината околу северниот пол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823192057/http://home.bt.com/techgadgets/technews/explore-the-lunar-north-pole-11363885909226?s_intcid=con_RL_LunarNorthPole |date=23 August 2016 }} * [http://www.mapsharing.org/MS-maps/map-pages-moon-map/images-moon-map/8-south-pole-moon-map.jpg Голема слика на подрачјето на Месечината околу јужниот пол (1000x1000px)]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===Набљудувачки алати=== * {{cite web |title=NASA's SKYCAL – Sky Events Calendar |publisher=NASA |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html |access-date=27 August 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820075142/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html |archive-date=20 August 2007}} * {{cite web |title=Find moonrise, moonset and moonphase for a location |date=2008 |url=http://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html |access-date=18 February 2008}} * {{cite web |title=HMNAO's Moon Watch |date=2005 |url=http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm |access-date=24 May 2009 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204002746/http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm |url-status=dead }} ===Општо=== * [http://www.esa.int/var/esa/storage/images/esa_multimedia/images/2013/01/lunar_base_made_with_3d_printing/12501019-1-eng-GB/Lunar_base_made_with_3D_printing.jpg Месечево засолниште] ([http://www.esa.int/Our_Activities/Technology/Building_a_lunar_base_with_3D_printing Building a lunar base with 3D printing]. ''ESA''. 31 January 2013.) {{Месечина}} {{Сончев Систем}} {{Нормативна контрола}} {{избрана}} [[Категорија:Месечина| ]] [[Категорија:Земја]] [[Категорија:Астрономски тела]] [[Категорија:Сончев Систем]] [[Категорија:Астрономски тела познати од стариот век]] [[Категорија:Неправилни месечини]] [[Категорија:Месечини]] n9jcjiyrzodn1irqlakqw2elzcapfhx 0 5534 5561356 5551599 2026-05-18T22:51:36Z ГП 23995 /* Влијанието на По */ дополнување 5561356 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Едгар Алан По | image = Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg | imagesize = 245px | caption = По во 1849 г. | birthdate = {{роден на|19|јануари|1809}} | birthplace = [[Бостон]], [[Масачусетс]] | deathdate = {{починал на|7|октомври|1849}} | deathplace = [[Балтимор]], [[Мериленд]] | occupation = Поет, раскажувач, книжевен критичар | genre = Хорор раскази, детективски раскази, криминалистички раскази | movement = [[Романтизам]] | notableworks = | spouse = Вирџинија Елајза Клем По | partner = | influences = [[Џорџ Гордон Бајрон]], [[Натаниел Хоторн]], [[Чарлс Дикенс]] | influenced = [[Шарл Бодлер]], [[Оскар Вајлд]], [[Фјодор Достоевски]], [[Роберт Луис Стивенсон]], [[Артур Конан Дојл]], [[Жил Верн]], [[Х. П. Лавкрафт]], [[Хорхе Луис Борхес]] | awards = | signature = Edgar Allan Poe Signature.svg | website = | portaldisp = }} '''Едгар Алан По''' ({{langx|en|Edgar Allan Poe}}, {{рн|19|јануари|1809}} — {{пн|7|октомври|1849}}) — американски писател, поет, уредник, критичар, еден од главните претставници на американскиот [[романтизам]] и предвесник на [[симболизам|симболизмот]]. Најпознат по своите мистериозни раскази за [[макабра]]та, По е еден од првите американски раскажувачи и се смета за творец на детективската и криминалистичката проза. Исто така, нему му се припишува и заслугата за појавата на [[Научна фантастика|научната фантастика]].<ref>Stableford, Brian. „Science fiction before the genre“. ''The Cambridge Companion to Science Fiction'', уредено од Edward James и Farah Mendlesohn. Cambridge: Cambridge University of Press, 2003. pp 18-19.</ref> Тој е првиот познат американски писател кој живеел само од пишување, што се резултирало во финансиски тежок живот и кариера. == Животопис == === Раѓање и рано образование ([[1809]] — [[1825]]) === По е роден како Едгар По во шкотско-ирско семејство во [[Бостон]], [[Масачусетс]], како второ дете на Елизабет Арнолд Хопкинс По и Дејвид По Џуниор, патувачки глумци, венчани на [[14 март]] [[1806]] година. [[Хенри По|Вилијам Хенри Леонард По]] бил неговиот постар брат, а неговата сестра се викала [[Розали По]].<ref name="hervey">Allen, Hervey. Introduction to ''The Works of Edgar Allan Poe'' (Вовед во ''Делата на Едгар Алан По''), P. F. Collier & Son, New York, 1927.</ref> Татко му го напуштил [[семејство]]то во [[1810]] година.<ref name = father>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |title=Хронологија на животот на По |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2007-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518202036/http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |url-status=dead }}</ref> Неговата мајка умрела во [[Ричмонд]], [[Вирџинија]], на [[8 декември]] [[1811]] година, од [[туберкулоза]] и крајна [[сиромаштија]], а на [[26 декември]] истата година, По бил земен во домот на Џон Алан (по претпоставка, негов кум), успешен [[Трговија|трговец]] со [[тутун]] од [[Ричмонд]], и неговата жена Френсис, кои претходно немале деца. Иако неговото средно име, дури и во енциклопедиите, често е напишано „Ален“, неговото вистинско име било „Алан“ и е земено од неговото второ семејство. Розали По била посвоена од семејството на Вилијам Макензи, а брат му Хенри останал во [[Балтимор]], со бабата и дедото. Џон Алан никогаш законски не го посвоил Едгар.<ref name = "book">Едгар Алан По, ''Маската на Црвената Смрт'', ''Темплум'', Скопје, 2003.</ref><ref name="ReferenceA">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 65.</ref><ref name="ReferenceБ">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 65.</ref> Во [[1815]] година, По заминал со семејството Алан во [[Британија]], каде стекнал класично образование во [[Шкотска]] и во [[Англија]], во периодот меѓу [[1815]] и [[1820]] година. Најпрвин, тој учел во интернатот на госпоѓа Дибор, каде меѓу останатите предмети, учел [[географија]], правопис и катехизам на [[Англиканска црква|англиската црква]], а во [[1818]] година продолжил во училиштето на Пречесниот Џон Брансби, чиј опис е верно пренесен во неговиот расказ „Вилијам Вилсон“, каде и самиот доктор Брансби се спомнува со неговото име. На [[20 јули]] [[1820]] година, Едгар и неговото семејство тргнале назад во Ричмонд, [[Америка]]. Таму, По ги посетувал училиштата на Џозеф Х. Кларк и Вилијам Берк. Во текот на школувањето, По бил забележан како добар [[бокс]]ер и [[пливач]], иако немал силна телесна градба.<ref name="ReferenceA"/> Исто така, во овој период, најверојатно во [[ноември]] [[1824]] година, По ја напишал неговата најрана сочувана песна: „Last night, with many cares and toils oppres'd / Weary, I laid me on a couch to rest —“. Таа не била објавена во текот на неговиот [[живот]], ниту пак била искористена во некоја негова подолга песна.<ref name = "book" /> Во [[март]] [[1825]] година, По го напуштил училиштето на Берк и се запишал во училиштето на доктор Реј Томас. Истиот месец, вујкото на Џон Алан, Вилијам Голт, умрел во Ричмонд, а по негова желба, Џон Алан бил именуван за наследник.<ref name="ReferenceБ"/> === Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија ([[1826]] — [[1837]]) === [[Податотека:Virginia_Poe.jpg|right|thumb|Вирџинија По, сликана по нејзината смрт.]] Во 1826 година, во текот на 11 месеци, По студирал на [[Универзитет на Вирџинија|Универзитетот на Вирџинија]] (Џеферсоновиот универзитет), покажувајќи особен интерес за [[Француски јазик|францускиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]], но поради неговите големи коцкарски долгови, неговиот [[очув]] му го прекратил школувањето. Неговото враќање од Шарлотсвил, Едгар Алан По ги прекинал односите со очувот, обидувајќи се самостојно да си ја бара животната среќа. Неговото враќање во Ричмонд било обележано со една лична трагедија: неговата љубов од детството – Сара Елмира Ројстер, по барање на нејзините родители, веќе била свршена за богатиот стопанственик Александар Шелтон. Разочаран, По отишол во [[Бостон]], каде што го користел името ''Хенри Ле Рене''. Таму, под псевдонимот „Бостонец“, во [[1827]] година, По ја објавил својата прва [[книга]] ''Тамерлан и други песни''.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceБ"/> Истовремено, По се занесувал со идејата да отпатува во [[Грција]] за да се бори за нејзината слобода, но наместо тоа, принуден од сиромаштијата, на [[26 мај]] [[1827]] година, По се приклучил кон [[армија]]та, под името Едгар Алан Пери, каде стигнал до чинот наредник. Но, по [[смрт]]та на неговата [[маќеа]], Џон Алан го отпуштил По од армијата и му помогнал да се префрли во Американската воена академија во [[Вест Поинт]]. Пред да замине во Вест Поинт, во [[1829]] година, во [[Балтимор]], По ја издал втората збирка [[поезија]] ''Ал Арааф, Тамерлан и помали поеми''. Поради недисциплина, По бил отпуштен од академијата, бидејќи бил отсутен од сите вежби и часови во текот на една цела недела. Оттука, тој заминал во [[Њујорк]], каде во [[1831]] година ја објавил збирката ''Поеми'' (''Poems''), посветена на американските кадети и која содржи неколку ремек – дела, од кои дел го покажуваат влијанието на [[Џон Китс]], [[Перси Биш Шели]] и [[Семјуел Тејлор Колриџ]].<ref name="ReferenceB">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 66.</ref> Во текот на 1832 година, веројатно, заминал на пат низ [[Европа]], а во [[март]], се вратил во Балтимор, каде почнал да пишува раскази, со цел да заработува за [[живот]]. Таму, По живеел со својата тетка Марија Клем, нејзината единаесетгодишна ќерка, [[Вирџинија Елајза Клем]] и нејзиниот брат Хенри. Тогаш, По започнал да ја пишува и својата единствена драма ''Политичарот''. Во [[октомври]] [[1833]] година, неговиот расказ „[[Порака најдена во шише]]“ ја освоил наградата од 50 [[долар]]и на конкурсот спонзориран од балтиморскиот [[весник]] ''Саботен гостин''. Наградата го спасила По од гладот и ја поттикнала неговата литературна кариера. Истовремено, овој успех, на По му овозможил познанство со Џон П. Кенеди, а преку него и со Томас Вајт, уредникот на ''Јужниот литературен гласник.'' Така, во [[јули]] [[1835]] година, По бил назначен за помошник-уредник на „Јужниот литературен гласник“ од Ричмонд, но по неколку недели бил отпуштен, поради проблемите со [[Алкохолизам|алкохолот]]. Малку подоцна, на [[22 септември]] [[1835]] година, во Балтимор, По тајно се венчал со својата братучетка Вирџинија, која тогаш имала 13 години, а тој имал 27 години.<ref name="ReferenceB"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 66.</ref> Откако ветил дека ќе се однесува добро, По бил вратен на неговото работно место. Тој го одржал ветувањето и работел како уредник на ''Саботниот гостин'' до [[јануари]] [[1837]] година. Во текот на овој период, тиражот на весникот се зголемил од 700 на 3.500 примероци.<ref name="hervey"/> Во него, По објавил неколку свои поеми, литературни критики и раскази. На [[16 мај]] [[1836]] година, Едгар Алан По и Вирџинија Клем и официјално се венчале. === Писателска зрелост и кариера ([[1838]] — [[1849]]) === Во 1837 година, По се преселил во [[Њујорк]], каде останал две години. Додека бил во Њујорк, во 1838 година, Едгар Алан По го објавил својот единствен [[роман]] „[[Авантурите на Артур Гордон Пим]]“, кој (како и речиси сите негови раскази) ја комбинирал фактичката стварност со неговите најлуди фантазии. Подоцна, ''Авантурите на Артур Гордон Пим'', приказна која до денес не е целосно сфатена и разработена, му послужила на [[Херман Мелвил]] како инспирација за неговиот роман „[[Моби Дик]]“. Инаку, неколку децении подоцна, во [[1897]] година, [[Жил Верн]] го објавил двотомниот роман ''Сфингата од ледените полиња'', кој бил замислен како продолжение на Поовиот роман (поради што често е преведуван и како ''Мистеријата за Артур Гордон Пим'') и кој раскажува за доживувањата на екипажот од [[Брод (пловило)|бродот]] ''Халбран'' кој се обидува да одгатне што се случило со Пим. [[Податотека:Poe.jpg|thumb|right|200px|Едгар Алан По во 1844 година]] Во [[1839]] година, По се преселил со семејството во [[Филаделфија]], каде [[лето]]то станал помошник-уредник на ''Бартоновото списание за џентлмени'' во [[Филаделфија]]. Таму, По се посветил на пишувањето кратки раскази и ги напишал „Лижеја“, „Вилијам Вилсон“ и „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, во кој натприродниот ужас го достигнува самиот врв на човечкото сфаќање. „Пропаста на куќата на Ашерови“ содржи една кратка студија на [[параноја]]та, за која денес се знае дека му припаѓа на некој Поов познаник, а не на самиот По. Подоцна, во [[1839]] година, во два тома, биле испечатени неговите ''Гротески и арабески'', кои не доживеале финансиски успех, но денес се сметаат за едно од најважните дела во американската литературна историја. Тука, на едно место се собрани „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „Вилијам Вилсон“, „[[Беренис]]“ „[[Лижеја]]“ и „[[Порака најдена во шише]]“. Во јуни [[1840]] година, По дал отказ во ''Бартоновото списание за џентлмени'', но во [[1841]] година повторно се вратил и станал уредник на неговиот наследник ''Греамово списание за дами и џентлмени'', во кое истата година ја издал првата модерна детективска приказна „[[Убиствата во улицата Морг]]“ Истовремено, во текот на двете години поминати во ова списание, По напишал голем број одлични [[Есеј|есеи]] и литературни [[Критика|критики]], во кои ја бранел тезата за вистинскиот метод на критичкиот суд и го напаѓал [[Национализам|национализмот]].<ref name="ReferenceC">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 67.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67.</ref> Вечерта, на [[20 јануари]] [[1842]] година, Вирџинија доживеала прскање на еден [[крвен сад]] додека пеела и свирела на [[клавир]]. [[Крв]]та почнала да тече низ нејзината [[уста]] и тоа бил првиот знак дека е болна од [[туберкулоза]]. По тој настан, таа долго време се борела со болеста, а По, загрижен и скршен од болеста на својата млада жена, почнал да пие поинтензивно. Во [[1843]] година, со расказот „Златната бубачка“, По ја освоил наградата од 100 долари на конкурсот организиран од филаделфскиот весник „Долар“, што му дало голем публицитет. Поради постојаните судири со редакциите на списанијата, во [[1844]] година, По повторно заминал за Њујорк, каде живеел во крајна сиромаштија, без постојана работа. Таму, тој ја напишал „Измамата со балонот“ за весникот „Сонце“, по што станал помошник-уредник на „Вечерно огледало“, под контрола на Н. П. Вилис, кој оттогаш бил негов доживотен пријател. Токму тука, на 29 јануари 1845 година, во секцијата '„Американски разгледи“, се појавила поемата „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“ (кај нас преведена од страна на [[Гане Тодоровски]] под насловот „Гарванот“), која преку ноќ му донела национална слава, но не и [[пари]]. Тогаш, По станал уреник на ''Бродвејскиот журнал'', неделник со краток век на постоење, во кој тој повторно ги објавил своите раскази во текот на 1845 година. Истата година, во животот на По се појавила веќе заборавената поетеса [[Френсис Сарџент Лок Осгуд]]. Вирџинија не се противела на нивната врска, но Поовите јавни допишувања со неговата литературна [[љубов]] предизвикале голем скандал. Меѓу неколкуте поеми што По ѝ ги посветил на Френсис особено се истакнува „Љубичица“, која во себе содржи загатка, чие решение е нејзиното име, добиено кога ќе се земат првата буква од првиот стих, втората од вториот итн. Неговата збирка поезија '„Гавранот и останати поеми“, како и изборот од неговите '„Раскази“, исто така, биле отпечатени во 1845 година.<ref name="ReferenceC"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67-68.</ref> [[Податотека:Poe's_House.jpg|thumb|250px|left|Куќата на По во Бронкс]] Во 1846 година, По се преселил во една куќичка во Фордхем, денес дел од [[Бронкс]], Њујорк, каде пишувал за „Годиевата книга за дамите“, од мај до октомври 1846 година. Списанието се занимавало со озборување и грубо скицирање на личностите на денот, работа која на По му донела [[суд]]ска тужба. Тука По бил восхитен од [[Камбанарија|камбаните]] на Фордхемовиот универзитет, што подоцна го инспирирало да ја напише песната „Ѕвона“. Во овој период, семејството на По живеело во крајна беда, така што немале пари ниту за огрев. На 30 јануари 1847 година, умрела неговата жена Вирџинија, а По, обземен од тага и разочарување доживеал нервен слом при што лекарите му дијагностицирале „болни промени на едната страна на [[мозок]]от“. Не можејќи да ја поднесе самотијата, По помислувал на [[самоубиство]]. Во 1847 година, тој ги напишал песната „Јулалума“ и есејот „Пределот Арнхајм“. Следната година, По заминал во [[Провиденс]] (Providence, Rhode Island) за да ја запроси поетесата [[Сара Хелен Витман]] со која кратко време бил свршен. Исто така, По имал кратки, но платонски врски и со [[Ени Ричмонд]] и со [[Сара Ана Луис]] која финансиски го издржувала. Во 1848 година, ја објавил песната во проза „Еурека“, [[трансценденција|трансцендентално]] објаснување на универзумот, кое ја разработува тезата за [[сон]]иштата како единствената реалност. Во 1849 година, По заминал на југ, но пак се вратил во Ричмонд, каде конечно се свршил со Елмира Ројстер, неговата љубена, сега веќе вдовицата Шелтон, и со неа поминал едно среќно лето, со само еден или два испади. Истовремено, тој уживал во друштвото на своите другари од детството, но и во полуромантичното пријателство со младата поетеса Сузан Арчер Тели. Во текот на 1849 година, По работел интензивно и ги напишал „Ѕвона“, „Анабел Ли“, „За Ани“ итн. Сепак, алкохолот дефинитивно му го нарушиле здравјето и неговите пријатели собрале парична помош за да му овозможат лекување.<ref name="ReferenceD">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 68.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 68.</ref> === Смрт: причини и теории === [[Податотека:Edgar_allan_poes_grave.jpg|thumb|right|200px|Споменик во дворот на Презветаријанската Црква во Балтимор од 1875 година]] На крајот на [[септември]] [[1849]] година, По заминал во Ричмонд, каде го одржал предавањето „За поетскиот принцип“ и со добиениот хонорар заминал за Балтимор. Таму, откако на една роденденска забава пиел во име на здравјето на славеничката, неговата жед за алкохол почнала да ја надминува неговата самоконтрола. На [[3 октомври]], По бил пронајден во полусвесна состојба на една клупа во Балтимор, каде веројатно поминал неколку денови, по што бил однесен во болницата на Вашингтонскиот колеџ,<ref>Washington College Hospital на Fayette Street во Балтимор, позната и како „Washington University of Baltimore“, затворена е во 1851 година. Болницата е повторно отворена како ''Church Home'' во 1854, и е преименувана неколкупати и тоа во ''Church Home and Infirmary'', ''Church Home and Hospital'', ''Church Home Hospital'', за конечно да остане со името ''Church Hospital''. Во 1999 година, Church Hospital е затворена, а блиската ''Johns Hopkins Hospital'' го купува имотот. Главната зграда на Church Hospital, која ја вклучува и првобитната зграда на болницата во која умира По, е потоа преименувана во ''Church Home Building''. Ако прашате граѓанин на Балтимор каде умрел По, скоро секој пат ќе ви одговорат дека умрел во "Church Home Hospital".</ref> каде умрел на [[7 октомври]]. По не бил доволно свесен во ниту еден момент за да објасни како се нашол во неговата состојба и носел алишта што не му припаѓале нему. Неговите бладања биле обележани со повторувањето на еден збор „Рејнолдс“, личноста која до ден-денес е непозната за истражувачите на животот на По. В. Т. Бенди, еден од истражувачите на животот на По, смета дека По извикувал „Херинг“ (вујкото на Едгар се викал Хенри Херинг), а некои извори тврдат дека последните зборови на По биле „Нека Бог ѝ помогне на мојата бедна душа“.<ref name="ReferenceD"/><ref>''Lord help my poor soul'' во оригинал.</ref> Точната причина за смртта на Едгар Алан По е сѐ уште нејасна. Доктор Снодграс бил уверен дека алкохолот ја предизвикал неговата смрт и се обидувал на секаков начин да ја популаризира неговата [[теорија]]. Сепак, како што покажуваат подоцнежните наоди, доктор Снодграс бил строг поборник против консумирањето алкохол и дел од фактите ги извештачил за да ги поддржи своите предрасуди. Доктор Џон Моран, кој бил присутен пред Поовата смртна постела, во својот извештај од [[1885]] година, запишал: „Едгар Алан По не умре како последица од труење, ниту пак неговиот здив и тело имаа мирис на алкохол“. Сепак, ова е само еден извадок од неколкуте негови извештаи, кои често се контрадикторни, па неговото сведочење не може безрезервно да се прифати. исто така, како причина за смртта на По не смее да биде исклучена ниту [[колера]]та. Така, додека бил во Ричмонд, во 1849 година, По им пишувал писма на својата тетка Марија Клем (на 7 јули) и на својот пријател Е. Х. Н. Патерсон (на 19 јули и 7 август) во кои вели дека можеби се заразил со колера во Филаделфија. Покрај ова, колерата е и една од главните теми во неколку од неговите раскази („[[Маската на црвената смрт]]“, „Сфингата“, „Бон-Бон“). Подоцна биле развиени бројни теории за смртта на По, вклучувајќи и некои што сметаат дека По умрел како последица од ретка мозочна болест, од [[дијабетес]], од недостаток на клучни [[ензими]] во неговото [[тело]], од [[сифилис]] или од [[беснило]]. Теоријата за беснилото е предложена од доктор Мајкл Бенитез кој смета дека симптомите пројавени кај По пред смртта се класични во случај на беснило.<ref>[http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html Benitez, R. Michael, „Мистеријата за Едгар Алан По“, ''University of Maryland Medical News'' (24 септември 1996)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061201115734/http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html |date=2006-12-01 }}.</ref> Покрај ова, [[мачки]]те се чест мотив во неговите раскази, па можно е По да бил гризнат од побеснета мачка или некое друго животно заразено со оваа болест. Постои и една [[теорија]], која тврди дека По бил дрогиран и искористен како пион во обидот на една група измамници да се наместат локалните избори кои се случувале истиот ден кога По бил пронајден во бесознание. Поради отсуство на документи и доказен материјал (скоро сите документи што зборуваат за смртта на По се издадени барем десетина години по неговата смрт; дури и неговата посмртница, ако воопшто постоела, е изгубена), најверојатно вистинската причина за смртта на По засекогаш ќе остане тајна. Едгар Алан По е погребан во дворот на Вестминстерската презветаријанска црква,<ref>[http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location Напис на Baltimore Sun] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930013127/http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location |date=2007-09-30 }} за Westminster Hall.</ref> сега дел од Универзитетот во Мериленд<ref>[http://www.law.umaryland.edu/ Универзитет во Мериленд - Факултет за Право] homepage.</ref> во Балтимор. === По смртта — мистеријата за човекот со црн плашт === [[Податотека:Poe Grave at Westminster 1.jpg|thumb|right|280px|Церемонијата по повод повторниот закоп на Едгар Алан По на [[17 ноември]] [[1875]], во Вестминстерската гробница]] Дури и по својата смрт, По предизвикувал низа контроверзии околу својата смрт. Поради неговата слава, учениците на универзитетот собрале пари за повторно да го закопаат По, овој пат поблиску до предната врата. Преместувањето било извршено на [[1 октомври]] [[1875]] година, а церемонијата била одржана на [[17 ноември]]. Денес, гробот претставува вистинска туристичка атракција. Почнувајќи од [[1949]] година, во раните утрински часови на Поовиот роденден — [[19 јануари]] — еден мистериозен човек наречен [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Тајниот поклоник]], облечен во црн плашт, со шал наметнат над усните и со [[Сребро|сребрен]] [[бастун]] во десната рака, клекнувал пред гробот на поетот, одржувал здравица со коњак од марката „Мартел“ и полупразното шише заедно со три ружи ги оставал на гробот. Се смета дека ружите се наменети за По, за неговата жена Вирџинија и за неговата тетка Марија Клем, сите закопани на истото место. Неколкупати, човекот во црн плашт оставал порака на гробот, а една од нив гласела: „Едгар, јас сѐ уште не те заборавив.“<ref>''Edgar, I haven't forgotten you'' во оригинал.</ref> Во [[1993]] година, текстот на пораката гласел: „Факелот ќе биде пренесен.“<ref>''The torch will be passed'' во оригинал.</ref> Многумина сметале дека со оваа порака, првиот Poe Toaster сакал да каже дека е болен и дека наскоро ќе умре и во [[1999]] година, претпоставките се оствариле: новата порака велела дека човекот во црн плашт починал. Сепак, традицијата не престанала, така што до ден-денес, на 19 јануари, на гробот на По се појавува истата сенишна фигура и го повторува својот чуден ритуал. Долги години се мислело дека Џеф Џером, кустосот на блиската Поова куќа-музеј, е човекот со црн плашт. Затоа, во [[1983]] година, на 19 јануари, Џером поканил 70 луѓе на гробот на По. Во чест на роденденот на поетот, тие пиеле по чаша амонтиљадо, шпанско шери кое е дел од еден од Поовите раскази, и ги читале неговите хорор-приказни. Околу еден часот по полноќ, една сенишна фигура претрчала меѓу нив и, на општо изненадување, веднаш исчезнала зад источниот ѕид на гробницата. По обичај, на гробот имало три ружи и полупразно шише француски коњак. Во [[1990]] година, на магазинот ''„Лајф“'' му било дозволено да прати [[фотограф]] и да го слика човекот во црн плашт. Сликата излегла во јулското издание на магазинот, но не овозможила идентификација на мистериозниот посетител. Оттогаш, никој не успеал да го фотографира мистериозниот [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Таен поклоник]].<ref>[http://www.prairieghosts.com/eapoe.html Зад гробот - извадок од книгата на Трој Тејлор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070213235223/http://www.prairieghosts.com/eapoe.html |date=2007-02-13 }} Опширен текст, а ја содржи и сликата на човекот во црн плашт објавена во LIFE магазинот.</ref> == Мемоарите на Грисволд == На денот на Поовиот погреб, една долга посмртница се појавила во ''„Њујорк Трибјун“'', потпишана со „Лудвиг“. Текстот почнувал со зборовите: „Едгар Алан По е мртов. Умре во Балтимор пред два дена. Оваа изјава можеби ќе зачуди многу, но малкумина ќе бидат тажни поради неа.“<ref>Содржината на целата посмртница (на англиски) може да ја најдете на Wikisource под името [[wikisource:Death of Edgar Allan Poe|Death Of Edgar Allan Poe]]. Само кликнете на врската и директно ќе бидете пренесени на страницата. Ако сакате да ја видите страницата на Wikisource посветена на Едгар Алан По (голем број поеми, раскази, есеи), кликнете [[wikisource:Edgar Allan Poe|овде.]]</ref> Посмртницата била препечатена во многу весници низ целата земја. За кратко време, „Лудвиг“ бил идентификуван како Руфус Грисволд, непознат уредник и антологичар, кој чувствувал омраза кон По од [[1842]] година, кога По напишал критика на една од Грисволдовите антологии, која Руфус сметал дека е само лажна пофалба на неговото дело. Иако секогаш биле учтиви во јавноста, непријателството меѓу нив постојано се развивало. Оваа посмртница, за многу критичари, претставувал обид на Грисволд да си ги израмни сметките со својот вечен непријател. Грисволд напишал и биографски „Мемоари“ за По, вклучени во неговите собрани дела, во кои го прикажува По како неморален, пијан, полулуд зависник од [[дрога]]. Оваа [[биографија]] била сосема различна во однос на било која што се појавила за По и денес се верува дека дел од податоците за Поовиот живот се фалсификувани, со цел Грисволд да ги оправда своите мислења. Грисволдовата книга била веднаш отфрлена од оние кои добро го познавале По: сепак, во пошироки размери, таа била брзо прифатена, зашто била и најопширен запис за животот на По, а и успевала да го задржи раскажувачкиот глас кој По го користи во своите раскази. До [[1875]] година, кога Џон Инграм ја објавил својата биографија за По, не се појавува ниту една друга книга посветена на животот и делото на По. Сепак, до тој момент, претставата на Грисволд за Едгар Алан По веќе била раширена, не само во [[Америка]], туку и во најголем дел од светот. Дури и модерната претстава за ликот на По, во мала или поголема мера, се заснова на оваа првична биографија. == Есеите на По == Во својот есеј „Поетскиот принцип“, По расправа дека не постои долга поема, зашто, според него, врвната цел на уметноста е [[естетика]]та, односно, причината поради која таа постои е да побуди чувства кај читателот, нешто што може да трае само краток временски период (онолку колку што е потребно да се прочита лирска песна, да се изгледа [[драма]] или да се погледне [[слика]]). Тука, По го изложува и своето мислење дека еден [[еп]], ако воопшто сака да има некаква вредност, мора да е претставен како збир од неколку кратки делови, сите насочени да побудат едно исто чувство кое ''ќе ја воздигне [[душа]]та''. По особено внимание посветувал токму на [[Естетика|естетскиот]] аспект на [[уметност]]а. За По, самата уметност е духовно искуство. Во голем број од неговите раскази, ликовите (особено Родерик Ашер од „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“) го постигнуваат овој естетски идеал преку ''посветеност'', поради што често се опсесивни и изолирани од светот. „[[Овалниот портрет]]“, исто така, ја разработува посветеноста, но овојпат предметот на посветеност е токму уметничкото дело. По бил голем поддржувач на теоријата за [[уметноста заради уметност]], многу години пред [[Теофил Готје]] да го искова познатиот француски слоган ''l'art pour l'art''. Токму поради ова, тој бил голем противник на [[дидактичност]]а, сметајќи дека [[морал]]от и [[етика]]та не треба да постојат во рамките на поезијата и уметноста, кои исклучиво треба да се фокусираат на создавање на убаво дело. По го критикувал [[Џејмс Расел Лауел]] во еден од своите разгледи, обвинувајќи го за преголема дидактичност и поучност и тврдејќи дека песната треба да се пишува '„само поради песната“. Во можеби својот најпознат есеј „[[Филозофија на композицијата]]“, По наложува дека најпрвин треба да се напише крајот на едно дело, а дури потоа неговиот остаток. Веројатна инспирација за ваквото мислење на По, било писмото што [[Чарлс Дикенс]] му го испратил на [[6 март]] [[1842]] година, во кое тој вели: :Околу темата за „конструкцијата“ на „Калеб Вилијамс“, дали знаеш дека Годвин го напишал наназад, — прво последниот том, — а потоа, откако го прикажал ловот на Калеб и катастрофата, чекал со месеци, барајќи начин да разјасни што направил?[http://eapoe.org/misc/letters/t4203060.htm] По се осврнува на ова писмо во својот есеј. Литературното влијание на Дикенс врз По може да се забележи и во расказот „[[Човекот од толпата]]“. Описот на распадот на [[град]]от многу му должи на Дикенс, а на некои места, намерно, од текстот на По, одекнува јазикот на Дикенс. Исто така, По бил бранител на „магазинската литература“, односно тврдел дека расказите, односно „приказните“ како што тогаш биле нарекувани, кои обично биле сметани за „вулгарна“ и „ниска“ уметничка форма како и списанијата во кои биле издавани, може да стојат рамо до рамо со [[роман]]ите и еповите. Неговата упорност во одбраната на уметничката вредност на расказот е еден од главните фактори кој го овозможил идниот развиток на овој заборавен жанр. По често вклучувал елементи од [[псевдонаука]]та во своите раскази, а особено е забележително присуството на [[френологија]]та <ref>Edward Hungerford. "Poe and Phrenology," ''American Literature'' 1 ("По и Френологијата", ''Американска Литература'' 1) (1930): 209-31.</ref> и [[физиогномија]]та.<ref>Erik Grayson "Weird Science, Weirder Unity: Phrenology and Physiognomy in Edgar Allan Poe" ''Mode'' 1 ("Чудна наука, почудно единство: Френологијата и Физиогномијата кај Едгар Алан По" ''Том'' 1) (2005): 56-77. Исто така извадок од текстот има и на [http://www.arts.cornell.edu/english/mode/documents/grayson.html интернет].</ref> По обично обработува само по едно човечко чувство во своите раскази: во „[[Предавничко срце]]“ се фокусира на [[вина]]та, а во „Пропаста на куќата на Ашерови“ се фокусира на [[страв]]от. На овој начин, и во расказите, По го бара естетскиот идеал во обидот да ја воздигне душата, побудувајќи само едно човеково чувство. == Осврт кон творештвото на По == Во својот осврт кон поезијата на По, [[Гане Тодоровски]] истакнува дека тој се наметнува како маркантна фигура во [[Американска книжевност|американската книжевност]] од првата половина на 19 век. Неговиот творечки опус ги опфаќа [[поезија]]та, краткиот [[расказ]] и [[есеј]]от. По е ингениозен творец кој се одликува со еруптивна природа и богата книжевна образованост која наоѓа примена во сите негови новаторски тенденции. Во тогашните американски прилики, По започнува нови книжевни правци и воведува тематски и изразни иновации за кои тогашната негова средина покажува малку разбирање. И покрај тоа што потекнува од романтичарската традиција, поезијата на По се одликува со оригинална звучност, а сè во неа е потчинето на строгата внатрешна логика при што компонентите на таинственото и страшното претставуваат декор кој е функционално потчинет на основната идеја. Тоа го истакнува и [[Фјодор Михајлович Достоевски|Достоевски]], кој во својата статија за По од 1861 година истакнува дека противречната поврзаност на фактографското и фантастичното е основната црта на неговата оригиналност. Во својата книжевна кариера, тој напишал околу 50 песни од кои неколку претставуваат бисери на светската поезија.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 53-54.</ref> По бил наречен „проколнат поет“, кој без починка минува низ свесни, потсвесни или надсвесни стварности. Неговата стварност е сето она што тој го создава, тоа е свет на будни сништа, визии, мечти и фантастични комбинации. Животот на По е изворот и утоката на неговата поезија, фокусот низ кој неговата поетска мисла се преломува, се дели, се губи, гасне и распламтува стопати посилно. Во тој живот доминираат страдањето, ужасот и грозотијата, физичката и душевната болка. Тој живот е минијатурен пекол во кој поетот влегол не заради религиозно слепило, туку заради неминовноста на судбината. За неговата судбинска проколнатост пишува Исидора Секулиќ во есејот „Еден од поетите на бездното — Едгар Алан По“ (1954): „... тие поети во своето суштество, во талентот свој, во вокацијата своја, имаат моќ на исклучиво големо простирање во сите насоки на искуствата и претчувствата, имаат интелектуални љубопитства кои ја префрлуваат областа на петте сетила на човекот. Нивните претчувства, свесни или несвесни, особените знаења, тоа се ненормално нешто.“<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 56-57.</ref> Во првата збирка на По „Тамерлан и други песни“, По го користи митот, според каноните на романтичарската поезија, а во неговите стихови пулсира одгласот на [[Џорџ Гордон Бајрон]]. Во своите стихови, По се нарекува „неизлечлив поет“, но тука се работи само за вербална патетика. Дури во втората збирка „Ал Арааф, Тамерлан и помали песни“ (1829), По го оставил Бајрон како свој модел, а во третата збирка „Песни“ (1831), Бајрон и Водсворд биле целосно напуштени, но во неа се чувствува силното влијание на [[Семјуел Колриџ]], [[Ернст Теодор Хофман]] и [[германски идеализам|германската идеалистичка филозофија]]. Веќе од 1831 година, поесткото творештво на По има цврсто определена насока. Според него, „песната стои во спротивност со делата од научна вредност поради тоа што таа како свој непосреден предмет го има задоволството, а не вистината“. Со тоа, По се јавува како еден од татковците на современиот книжевен артизам. Следната збирка, „Гавранот и други песни“ ја објавил дури во 1845 година, а меѓу 1831 и 1845 година настанале некои од неговите најважни песни, како: „Колосеумот“ (напишана во бел стих), „На една во рајот“, „Палата на сеништата“, „Победникот црв“, „Земјата на соништата“ и „Гавранот“. Подоцна, тој напишал уште неколку извонредни песни, како: „Јулалума“ (1847), „Анабел Ли“ и „Елдорадо“, „На мајка ми“ и „Ѕвона“ (1849), кои ги следат старите тематски линии: безизлезен ужас, страв од животот, светот како безумие, бегство во друга реалност итн. Наспроти [[Утилитаризам|утилитаризмот]] во тогашната книжевност, По е фантаст, наспроти [[Позитивизам|позитивизмот]], тој е идеалист, наспроти американската [[демократија]] — аристократ или, со еден збор, типичен претставник на космополитизмот во книжевноста.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 60-61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 60-62.</ref> ===Двојството во личноста на По === Најконтроверзниот податок во Поовата биографија е неговата чудна двојност. Огромната разлика во тврдењата на неговите современици укажува на постоењето на две личности во неговото тело. Така, кон оние што ги сакал, По бил нежен и посветен, а оние пак, кои биле предмет на неговата остра критика, во По гледале раздразлив и арогантен ексцентрик, а многумина го обвинувале за неморалност и недостаток на етички принципи. Најголем дел од делата на По се поврзани со чувствата на длабок ужас и тага, но во нормални услови, поетот бил сосема пријатна личност: зборувал брилијантно, главно за [[литература]]та, и читал сопствена и туѓа поезија со глас признат по својата ненадминлива убавина; им се восхитувал на [[Вилијам Шекспир]] и на [[Александар Поуп]]; и имал прекрасна смисла за [[хумор]], па често им се извинувал на посетителите на неговиот дом што немал галениче [[гавран]]. Од една страна, По бил идеалист и визионер, а неговата жед за совршенство била и душевна и фантазерска. Неговата чувствителност кон убавината (овој збор, По секогаш го пишувал со голема буква<ref>Едгар Алан По, ''Одбрани песни'', избор и препев на Гане Тодоровски, Култура, Скопје, 1986.</ref>) и слаткоста на жената е инспирација за неговите најтрогателни и најлирски песни („[[На Елена]]“, „[[Анабел Ли]]“, „[[Јулалај]]“, „[[На Една во Рајот]]“), како и на безмалку тонските прозни [[Химна|химни]] на убавината и љубовта во неговите кратки раскази „[[Лижеја]]“ и „[[Елеонора]]“. Во „[[Израфел]]“, неговата фантазија го изнесува надвор од материјалниот свет и го носи во некоја земја од соништата. Ваквото расположение кај По, особено ги карактеризирало последните години од неговиот живот. Уште поопшто, во стиховите, како што се оние во „[[Долината на Немирот]]“), „[[Ленор]]“, „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, „[[За Ени]]“ и „[[Јулалум]]“ и во расказите во кои По ги заобиколува познатите искуства што светот може да ги понуди, тој тоа го прави на еден свој специфичен начин, преку морничави мисли, импулси и стравови. На ваков начин е изградена фабулата на неговите приказни за [[смрт]]та („[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „[[Маската на црвената смрт]]“, „[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]“, „[[Предвремениот закоп]]“, „[[Овалниот портрет]]“, „Сенка“), во расказите за извештаченоста и злосторствата („[[Беренис]]“, „[[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]]“, „[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]“, „[[Палаштвото на изопачените]]“ „[[Бочвата Амонтиљадо]]“, „[[Предавничко срце]]“), неговите раскази за преживување после конечното распаѓање („[[Лижеја]]“, „[[Морела]]“, „[[Меценгерштајн]]“), и неговите раскази за празнотијата, бесмилата и фаталноста на човековиот живот и сфаќања („[[Состанокот]]“, „[[Човекот од толпата]]“). Дури и кога По не се одлучува своите ликови да ги вмеша во судир со мистериозни сили или да ги фрли во беспомошната сенка на неминливите патишта кои водат кон Бездната на Непознатото, тој сѐ уште го користи мотивот на неизбежно страдање и маченичко предавање во прегратката на очајот, како средство за да предизвика болно треперење на нервите („[[Бунарот и нишалото]]“) и неговото гротескно откритие речиси секогаш ги внесува марионетите на труповите и бавното распаѓање на волшебната [[театар]]ска сцена која на својот редовен репертар ја има претставата [[Трагедија]] чиј морничав крај спие под завесата на [[Освојувачот Црв]] и самата Смрт. Од друга страна, По е познат по длабоките и јасни опсервации на мигновени детали, како во кратките, но содржајни описи во својот единствен роман, но исто така и во воведите на своите раскази кои речиси незабележливо ја поставуваат сценографијата за остатокот од драмата. Блиско поврзана со ова е неговата моќ за рационализација и разумно разработување. Тој се гордеел на сопствената [[логика]] и внимателно ја пласирал во своите раскази за со секој нареден да докаже дека поседува многу повеќе од она што претходно било изложено; на тој начин, мисленото разглобување, разоткривањето на злосторствата и читањето на тајните записи се особини што стануваат основни одлики на неговите [[Легран]] и [[Дипен]]. Така, По го создал [[аналитички расказ|аналитичкиот расказ]], кој го навестил детективскиот рсказ и кој бил предвесник на научно – фантастичните раскази. Истата двојност се забележува и во неговата уметност. Тој бил способен да напише [[ангел]]ска или чудна [[поезија]] со безмалку совршен осет за ритам и привлечност на зборот, или лирска проза што воздивнува со раскошна убавина и сугестивност, со очигледно одбегнување на изнасилена инспирација; сепак, понекогаш запишувал морбиден [[Психологија|психолошки]] проблем или скицирал сиже со безмилосна суровост во тежок и сув стил. Во Поовите ремек – дела, двојноста на неговиот карактер, на неговиот ум и на неговата уметност се споени во една [[Хармонија|хармонична]] [[мелодија]], која тонски, структурално и движечки е делотворна колку и [[Бетовен]]овата [[симфонија]]: таа е беспрекорен склоп на, на прв поглед, недопирливи и несфатливо различни фрагменти. === Романтизмот во делата на По === Раѓајќи се и формирајќи се во времето на доминацијата на романтизмот, во творештвото на По неизбежно се чувствува влијанието на [[Романтизам|романтизмот]], како и неговата опседнатост со [[окултизам|окултното]] и [[Сатанизам|сатанското]]. Така, борбата меѓу човечкиот разум и недостижното постојано варира во неговите творби при што некогаш преовладува разумот, а другпат победуваат мрачните сили или смртта. Романтичарскиот белег во делото на По најмногу се гледа во неговото раширување на границата на возможното и воздигнувањето над реалноста. На пример, во неговите песни, безграничната љубов на поетот кон мртвата девојка ја тера покојната да се врати во светот на живите, а пак стремежот да се задлабочи во тајните на космосот го прават раскоренет од земјата и го втурнуваат во надземните и во надѕвездените пространства.<ref name="ReferenceE">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 54.</ref><ref name="ReferenceF">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 54.</ref> Во повеќето песни на По како мотив се јавува смртта во сите нејзини облици, но присуството на смртта не е резултат на лектира, туку рационална составка на неговите секојдневни премрежија (рано ги загубил родителите). Најчесто, лирскиот херој е љубовник кој ја оплакува мртвата сакана. Тој како да негува [[Садомазохизам|мазохистичко]] сфаќање на песната, сметајќи дека таа треба да го пронајде оној очај кој претставува „сладострасно мачење на самиот себе“ и дека таа треба „да зададе болка која е најслатка, затоа што е најнеподнослива“. Таквите се неговите песни: „Гавранот“, „Јулалума“, „Јулејли“, Анабел Ли“, „Заспаната“, „На онаа во рајот“, „На мајка ми“ итн. Според Ричард Вилбур, уште во песната „На Елена“ од 1831 година, По ја гради идеалната визија за загубената љубов, која понатаму се повторува во неговите песни. Притоа, во повеќето негови песни, женските имиња се или варијанта на едно исто име (Хелен, Елена, Елеонора, Ленора, Линор итн.) или пак произлегуваат од името на неговата мајка Елизабета, зашто ги содржат согласката „л“ и самогласката „е“ (Морела, Лујели, Јулејлума, Мадлен, Анабел Ли, Лижеја, Лејлиџ итн.). На тој начин, женските имиња во поезијата на По се идентификуваат со неговата мајка или со Елена од [[Троја]], но во секој случај станува збор за идеална убавина. Еден од последните биографи на По, Франс Винзор, смета дека животот на поетот бил исполнет од раѓањето до неговата смрт само со трагични настани кои ја објаснуваат неговата опсесија со смртта, како: смртта на мајка му, смртта на Вирџинија Клем, трагичната случка со сестра му Розалија, долгогодишното умирање на Вирџинија. Самиот По раскажува како по смртта на една пријателка долго време, ноќе, по дожд и по снег, го посетувал нејзиниот гроб, секогаш оставајќи го натажен и наежен од морничавото виење на ветрот. Според [[Тин Уевиќ|Тин Ујевиќ]], тоа гробно доживување како да е никулец на целата поезија на По. [[Шарл Бодлер]], пак, смета дека смртта на По, вусшност, е одамна приготвувано [[самоубиство]].<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 58.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 58-59.</ref> === Поетскиот метод на По=== Кога се зборува за поезијата на По треба да се забележи дека, за разлика од неговите современици, По бил школуван во [[Европа]]. оттука, тој бил отворен кон достигнувањата на егзактните [[Наука|науки]] и кон употребата на елементите од булеварскиот печат, од блефот до [[реклама]]та, при што во неговото творештво сè е подредено на [[логика]]та. По како поет бил строг версификатор, така што, како што забележува Тин Уевиќ, овој поет не смееме да го објаснуваме само со [[вино]]то, ниту да го третираме како жртва на [[Алкохоличари|алкохоличарската]] неумереност. Напротив, во неговиот [[космос]] владее строга логика.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 55.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 55.</ref> По не е спонтан автор, иако спаѓа во таканаречените еруптивни творци. Најдобар доказ за тоа е неговиот есеј „Филозофија на композицијата“ во кој го објаснува настанокот на песната „Гавранот“, како и другите есеи во кои ги објаснува принципите на уметноста. Кај него постои интелектуално осознавање на поетскиот чин, кој е бавно созревање, мачно бришење и дополнување на [[мисла]]та.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 56.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57.</ref> Освен две песни од најраната возраст („Тамерлан“ и „Ал Арааф“), сите песни на По се лирски кратки и сублимирани. Всушност, во „Филозофијата на композицијата“, По вели дека „она што го нарекуваме долга песна е само низа од куси песни, односно низа од куси поетски впечатоци“. Оттука, По се залагал за кратка [[песна]], зашто песната треба да ја возбуди [[душа]]та, а според психичката нужност, сите силни возбуди се кратки. На тој начин, По дошол до заклучокот дека “ должината на песната треба да биде во математички сооднос со нејзината вредност“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 57.</ref> Понатаму, според По, „песната стои во спротивност на делата со научна вредност, зашто таа го има како свој непосреден објект задоволството а не вистината“, со што По се јавува како еден од предвесниците на современиот артизам. Имено, По смета дека [[Убавина]]та (тој секогаш го пишувал овој збор со голема буква) е единственото признато подрачје на песната, а „растаженоста е најзаконитиот од сите поетски видови“, зашто тагата е изразот со кој Убавината може да се искаже во највисока мера.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57-58.</ref> Во „Филозофијата на композицијата“, По посветува големо внимание на версификацијата. Во таа смисла, тој истакнува дека „можните разновидности на ритамот и на строфата се навистина бескрајни; па сепак, со столетија, никој во поглед на стихот не остварувал, ниту е обидувал да оствари нешто ново“. Оттука, тој смета дека за да се дојде до новото треба да се бара напорно, а за да се дојде до новото треба повеќе одречување од фантазија. Така, во своите песни, По постојано ја употребува [[алитерација]]та, [[трохеј]]от го плете со нови комбинации на внатрешни рими и со нов размер ги употребува [[дактил]]от, [[анапест]]от и [[амфибрах]]от и гради нова строфика и чудна еуфонија во поезијата. Во неговата поезија, сè е музика, а [[метрика]]та му е совршена, т.е. според зборовите на Бодлер, таа е „правилна како украс од кристал“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 63.</ref><ref name="ReferenceG">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 63.</ref> === По како литературен критичар === Како критичар, По ја акцентирал точноста и прецизноста на [[јазик]]от, [[ритам]]от и структурата. Тој ги формулирал правилата за пишување краток расказ и се залагал за обединување на античките единства: расказот треба да обработува потполно дејство кое ќе се случува во текот на еден ден и на едно место. Покрај овие единства, тој ги воведол и единствата за расположение и ефект. Сепак, По не бил екстремен во бранењето на своите погледи, туку им се восхитувал на подолгите дела, а понекогаш ги величал и [[Алегорија|алегориите]] и [[Дидактика|дидактичките]] текстови, доколку нивната поента не е грубо и сурово предадена. По се восхитувал најмногу на оригиналноста, дури и во делата што многу се разликуваат од неговите, поради што, често бил неочекувано дарежлив критичар за делата на многу мали писатели. === Влијанието на По === Генијот на По бил многу рано препознат во [[Европа]]. Тој станал славен најпрвин во [[Франција]] и во [[Русија]], а дури подоцна во неговата татковина. Всушност, на почетокот, додека во [[Европа]] растела славата на По, американската критика го премолчувала неговото творештво.<ref name="ReferenceE"/> Никој не го промовирал повеќе По во светски рамики, па и во [[САД]], од двајцата француски поети – [[Шарл Бодлер]] и [[Стефан Маларме]]. На пример, Маларме ја напишал песната „Гробот на Едгар По“ (француски: ''Le tombeau d'Edgar Poe'').<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 74-75.</ref> Улогата на По во обликувањето на [[Француска литература|француската литература]] е огромно и на поетско и на критичарско ниво. [[Симболизам|Симболизмот]] го смета По за свој создавач и го ословува со блескавата титула ''Големиот учител''. Тој се потпира на неговата „[[Филозофија на композицијата]]“, се раѓа од неговата чудовишна Фантазија и ги користи неговите поеми за да ја обликува модерната теорија за чистата поезија. Маларме ја сметал „Јулалума“ за „најоригиналната и најугестивната од Поовите песни“, а [[Пол Валери]] ги смета песните на По за „симбиоза на звукот и на мислата“, а [[Олдос Хаксли]] му забележува на По дека посакал музиката и математиката да ги слее во едно поради што неговите песни се „премногу музикални“.<ref name="ReferenceG"/> Денес, веќе не постојат никакви дилеми во однос на големината на делото на По. Така, еден од попознатите толкувачи на творештвото на По, Маркус Канлиф вели дека „човек може и да не го сака, но не може да премине рамнодушно преку него... Само неколку песни и неколку раскази и По има право да биде наречен голем автор“, а Ван Вик Брукс и Ото Брекман го нарекуваат „литературен гениј без споредба на американската сцена“. И [[Бернард Шо]] се изразил многу пофално за По, тврдејќи дека „[[Америка]] родила двајца големи писатели — Едгар По и [[Марк Твен]]“, додека Тин Ујевиќ напишал дека „со него и никогаш повеќе почнаа да се пишуваат најубавите стихови на светот“.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF"/> Еден дел од поемата „Петнаесет парички“ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] носи наслов „Е. А. П.“.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 108-111.</ref> Францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „парадоксалните мистификации“ на По, нарекувајќи го „мајсторот на [[Индукција (логика)|Индукцијата]]“. Според Уисманс, во книжевноста По прв ги открил незадржливите пориви на кои им се потчинува волјата, а исто така, ако не го опишал, тогаш прв го обзнанил [[Депресија (расположение)|депресивното]] влијание на стравот врз волјата. Токму на таа точка, на летаргијата на волјата, По го насочил своето истражување, анализирајќи ги ефектите на тој отров, укажувајќи на симптомите на неговото ширење, на растројствата што почнуваат со немир, продолжуваат со ужасен [[страв]], избувнуваат конечно во ужас, кои ја обезумуваат волјата. Покрај тоа, По на некој начин ја изострил смртта, ја направил поинаква, воведувајќи во неа [[Алгебра|алгебарски]], натчовечки елемент.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 265-271.</ref> Краткометражниот филм „[[Береника (филм)|Береника]]“ на [[Ерик Ромер]] од 1954 година е заснован на еден расказ на По, кој го опишува човекот кој е опседнат со забите на својата свршеница.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5814632/berenika.html РТС, Береника (пристапено на 1.11.2025)]</ref> Во 2012 година, режисерот Џејмс Мектајгју го снимил филмот „Гавранот — Смрт од расказот“ во кој фиктивно се прикажани последните денови од животот на По.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-06-09 Gavran - Smrt iz priče, američko-španjolsko-njemački film (2012.) (пристапено на 9.6.2023)]</ref> == Наводи == {{Reflist}} === Литература === * George E. Woodberry, ''The Life of Edgar Allan Poe'', Boston (1885), revised (1909). * James A. Harrison (ed.), ''The Complete Works of Edgar Allan Poe'', Virginia edition, 17 volumes, New York (1902). * Killis Campbell (ed.), ''The Poems of Edgar Allan Poe'', Boston (1917). * Hervey Allen, ''Israfel: The Life and Times of Edgar Allan Poe'', two volumes, New York (1926). * Едгар Алан По, ''Поеми'' (На български от Г. Михайлов), София (1926). * ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', Walter J. Black Inc, New York (1927). * Killis Campbell, ''The Mind of Edgar Allan Poe and Other Studies'', Cambridge (1932). * Arthur Hobson Quinn, ''Edgar Allan Poe: A Critical Biography'', New York, Appleton-Century-Crofts, Inc. (1941), [[ISBN 0-8018-5730-9]]. * John Ward Ostrom (ed.), ''The Letters of Edgar Allan Poe'', two volumes, Cambridge (1948). * T.S. Eliot, ''From Poe to Valéry'', New York (1948). * Marie Bonaparte (translated by John Rodker), ''The Life and Works of Edgar Allan Poe'', London (1949). * Edgar Allan Poe, ''Selected Prose and Poetry'', Rinehart Editions, Toronto (1950). * Edgar Allan Poe, ''Crni mačak'', Zora, Zagreb (1952). * Edgar Alan Po, ''Odabrana dela'', Nolit, Beograd (1954). * Patrick F. Quinn, ''The French Face of Edgar Poe'', Carbondale (1957). * Edward H. Davidson, ''Poe. A Critical Study'', Cambridge (1957). * Эдгар По, Избранное, Государственное издательство художественной литературы, Москва (1958). * Richard Wilbur, ''Poe'',Dell Publishing Company, Inc., New York (1959). * Thomas Ollive Mabbott (ed.), ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', three volumes (I and II Tales and Sketches, III Poems), The Belknap Press Of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England (1978). * Raymond Foye (ed.), ''The Unknown Poe'', City Lights, [[San Francisco]], CA. (1980). * Kenneth Silverman, ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'', Harper Perennial, New York, NY (1991). * Frederick S. Frank and Anthony Magistrale, ''The Poe Encyclopedia'', Greenwood Press, Westport, Connecticut and London, England (1997), [[ISBN 0-313-27768-0]]. * Edgar Allan Poe, et al., ''The Classics of Style'', The American Academic Press (2006), [[ISBN 0-9787282-0-3]]. === Дела на По на македонски јазик === * Едгар Алан По, ''[[Поезија (збирка песни од Едгар Алан По)|Поезија]]'', [[Македонска книга]], Скопје, 1969. * Едгар Алан По, ''[[Одбрани песни (Едгар Алан По)|Одбрани песни]]'', (избор и препев на Гане Тодоровски), [[Култура (издавачка куќа)|Култура]], [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]], Македонска книга, [[Наша книга (издавачка куќа)|Наша книга]], Скопје, 1986. * Едгар Алан По, ''Маската на Црвената смрт'', [[Темплум]], Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{wikiquote|Edgar Allan Poe}} {{commons|Edgar Allan Poe}} === За Едгар Алан По === * [http://www.nps.gov/edal/ Американска национална историска страна за Едгар Алан По] * [http://www.poemuseum.org/ Музејот на По во Ричмонд, Вирџинија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091219123629/http://www.poemuseum.org/ |date=2009-12-19 }} * [http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif Потписот на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030509111621/http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif |date=2003-05-09 }} * [http://www.bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html Колибата на По во Фордхем, Бронкс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071011072300/http://bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html Поовите предвидувања за канибализмот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012061450/http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на По во Балтимор] * [http://knowingpoe.thinkport.org ''Познавајќи го По'' на Јавната Мерилендска Телевизија: Литературата, Животот и Времето на Едгар Алан По во Балтимор и надвор од него] * [[s:Where Once Poe Walked|Кајшто чекореше По]] - песна на [[Х. П. Лавкрафт]] * [http://wiredforbooks.org/kensilverman/ Аудио интервју со Кен Силвермен од 1992 година, писател на книгата ''Едгар Алан По: тажно и незаборавно сеќавање''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225091919/http://wiredforbooks.org/kensilverman/ |date=2008-02-25 }} === Дела === * [https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%BE Едгар Алан По] на Викиизвор. * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=81604 Песни на Едгар Алан По на PoetryFoundation.org] * {{gutenberg author|id=Edgar_Allan_Poe|name=Edgar Allan Poe}} * [http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ Одбрани дела на По на Inspired Poetry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070112205412/http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ |date=2007-01-12 }} * [http://www.poestories.com/ PoeStories.com] - Одлична страница со анализи, цитати, извадоци и целосни текстови на Поовите раскази, хронологија на Поовиот живот и галерија со слики. Расказите содржат и вграден речник на помалку познати зборови со дефиниции кои го олеснуваат читањето. * [http://www.houseofusher.net/ Виртуелна библиотека на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091211220000/http://www.houseofusher.net/ |date=2009-12-11 }} * [http://literalsystems.org/abooks/index.php/Author/EdgarAllanPoe Аудио снимки на читани дела од По на Literal Systems] * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на Едгар Алан По од Балтимор] - Собраните дела на По и огромна количина на биографски и критички материјали, вклучувајќи и [http://www.eapoe.org/geninfo/poedeath.htm преглед на досега познатите факти за животот на По] * [http://www.archive.org/download/shortpoetry_003_librivox/the_raven_poe_ea_chip.mp3 Аудио снимка на "Гавранот" (кај нас преведена и како "Гарванот") што се наоѓа во јавна сопственост] * [http://nearen.blog.com.mk/node/57170 Гарванот - превод: Гане Тодоровски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} * [http://www.bokler.com/eapoe.html Решен крипотографскиот предизвик на По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100827204922/http://www.bokler.com/eapoe.html |date=2010-08-27 }} * [http://www.aruffo.com/poe Аудио-книги со Поовите раскази] - бесплатен download {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Едгар Алан По| ]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетот на Вирџинија]] [[Категорија:Луѓе од Бостон]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Семејство По]] 07p1dlohiqh3n8vowbb9ja6qfi33iul 0 5647 5561308 5311227 2026-05-18T22:28:51Z ГП 23995 /* Јуни како мотив во популарната култура */ дополнување 5561308 wikitext text/x-wiki {{Месеци}} [[Податотека:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|мини|Јуни, од молитвеникот на војводата од Бери, 15 век]] '''Јуни''' или '''жетвар''' — шестиот [[месец]] во годината според [[Јулијански календар|јулијанскиот]] и [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]], еден од четирите кои имаат 30 [[ден]]а. ==Јуни како мотив во популарната култура== * „Јуни 19268“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 66-67.</ref> * „Јуни“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 70.</ref> * „Колку бил богат јуни“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 71.</ref> * „Јуни“ — песна на македонскиот поет [[Живко Николовски]].<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 28.</ref> * „Деесетти јуни, или крај на учебната година“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 29.</ref> * „Врнежлив ден во јуни“ (англиски: ''Rainy Day In June'') — песна на британската рок-група [[Кинкс]] (''The Kinks'') од 1966 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/36937-The-Kinks-Face-To-Face The Kinks – Face To Face (пристапено на 11.2.2023)]</ref> * „16 Јуни“ ([[англиски]]: ''June 16th'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> {{никулец}} {{Македонски месеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Месеци]] 9649soes69ipocd6s1dp3e0zt0tbz9c 5561312 5561308 2026-05-18T22:30:18Z ГП 23995 /* Јуни како мотив во популарната култура */ 5561312 wikitext text/x-wiki {{Месеци}} [[Податотека:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|мини|Јуни, од молитвеникот на војводата од Бери, 15 век]] '''Јуни''' или '''жетвар''' — шестиот [[месец]] во годината според [[Јулијански календар|јулијанскиот]] и [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]], еден од четирите кои имаат 30 [[ден]]а. ==Јуни како мотив во популарната култура== * „Јуни 1968“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 66-67.</ref> * „Јуни“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 70.</ref> * „Колку бил богат јуни“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 71.</ref> * „Јуни“ — песна на македонскиот поет [[Живко Николовски]].<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 28.</ref> * „Деесетти јуни, или крај на учебната година“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 29.</ref> * „Врнежлив ден во јуни“ (англиски: ''Rainy Day In June'') — песна на британската рок-група [[Кинкс]] (''The Kinks'') од 1966 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/36937-The-Kinks-Face-To-Face The Kinks – Face To Face (пристапено на 11.2.2023)]</ref> * „16 Јуни“ ([[англиски]]: ''June 16th'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> {{никулец}} {{Македонски месеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Месеци]] 4xyeh3ixnxill5kgnusm4ply6f2pppc 0 7326 5561170 5462745 2026-05-18T14:24:16Z Abnormalcy333 82580 5561170 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Каролина Гочева |Background = khaki |Img = Каролина Гочева3.jpg |Img_capt = Каролина Гочева во 2018 година |Alias = Каролина |Born = {{роден на и возраст |df=yes|1980|4|28}}<br />[[Битола]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |Occupation = [[Пејач]]ка |Genre = [[Поп музика|Поп]] |Years_active = 1991— |Instrument = [[Вокал]] |First_album =''Мамо, пушти ме'' (1992) |Latest_album =''Во заборав'' |Notable_albums = |Notable_songs = |Label = [[Авалон продукција]] |Associated_acts = |URL = [http://www.karolinagoceva.net/ www.karolinagoceva.net] }} [[Податотека:Goceva-ESC2007-2.jpg|мини|250п|Каролина Гочева на „[[Евровизија]]“ во [[Хелсинки]] во 2007 година.]] '''Каролина Гочева''' (родена на [[28 април]] [[1980]]) — [[Македонија|македонска]] [[Поп музика|поп]]-[[пејач]]ка, родена во [[Битола]]. Честопати е позната и само по името Каролина. Ја започнала музичката кариера во 1991 година со настап на месното детско шоу и продолжила да учествува во наредните години, добивајќи се со признание за нејзиниот талент. Во 1992, го издава својот прв детски [[Музички албум|албум]] насловен ''Мамо, пушти ме''. Таа потпишала договор со издавачката куќа [[Авалон продукција]] во 2000 година. Дискографијата на Гочева се состои од девет музички албуми коишто опфаќаат [[поп музика|поп]], [[R&B]], [[рок музика|рок]], [[фолк музика|традиционални фолк и етно]], [[џез музика|џез]] и [[светска музика|светски]] [[музички стил]]ови. Кратко откако го потпишала договорот со Авалон продукција, Гочева го издала првиот студиски албум ''[[Јас Имам Песна]]'', којшто ја вклучува песната „''Немир''“ снимена со [[Тоше Проески]]. Нејзиниот втор, трет и четврти студиски албум ''[[Зошто сонот има крај]]'', ''[[Знаеш колку вредам]]'' и ''[[Во заборав]]'' биле издадени во 2002, 2003 и 2005, последователно. Додека нејзините први пет албуми се претежно во стилот на поп, R&B и рок, подоцнежните издадени дела ''[[Македонско девојче (албум)|Македонско девојче]]'' (2008), ''[[Македонско девојче 2]]'' (2014) и ''[[Извор (албум)|Извор]]'' (2018) вклучувале елементи од македонската традиционална музика и џез. Оваа промена во звукот води до зголемена популарност, широка прифатеност од публиката и распродадени концерти во Македонија, [[Србија]] и [[Бугарија]] . Нејзиниот деветти студиски албум, во сорапотка со [[Дуке Бојаџиев]] и Исмаил Лумановски, ''[[Песни за љубов и копнеж]]'', е издаден на 24 декември 2022. Десеттиот очекуван студиски албум е најавен како поп проект којшто е најавен со синглот „Дај на сунце“ (македонски: „Дај на сонце“) и се очекува да биде издаден кон крајот на 2024. Ја претставува [[Македонија на Евровизија|Македонија]] на [[Евровизија|Изборот за песна на Евровизија]] во [[2002]] година во [[Талин]], [[Естонија]], со песната „''[[Од нас зависи]]''“ каде се пласирала на 19-то место.<ref>{{Наведена книга|last=Bohlman|first=Philip V.|title=The music of European nationalism|year=2004|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=978-1-57607-270-7|url=http://books.google.com/books?id=fkQf7k2OaDcC&pg=PA2&dq=the+eurovision+song+contest+2002&hl=en&ei=UhNPTa_OIZCisAP9u5WoCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDUQ6AEwATgK#v=onepage&q=the%20eurovision%20song%20contest%202002&f=false|accessdate=6 February 2011|page=2}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Eurovision Song Contest 2002|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=316|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=6 February 2011}}</ref> Во [[2007]] година во [[Хелсинки]], [[Финска]], настапува со песната „''[[Мојот свет]]''“, пласирајќи се како 9-та во полуфиналето, а како 14-та во финалето. Гочева има освоено многу награди и признанија во Македонија како и другите [[Балкан]]ски церемонии за награди. Широко е позната како најпознатата македонска поп пејачка за што ги добива називот „македонска поп принцеза/кралица“ и „поп дива“. Иако најголемиот број од нејзините песни се испеани на македонски, Гочева исто така има издадено албуми на српскохрватски и англиски што довело до зголемена популарност во Бугарија и екс-Југословенските држави како Србија, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Хрватска. Покрај тоа, Гочева е позната по нејзиниот лежерен моден стил за којшто често соработува со Цаци Пакоска. Со нејзината музичка работа, Гочева придонесува во кампањи против [[злоупотреба на супстанци|злоупотреба на дрога]] и [[рак на грлото на матката]]. == Животопис == Каролина Гочева го имаше својот прв забележителен настап на десет годишна возраст на детскиот фестивал "[[Си-До]]" во [[Битола]] и на фестивалот [[Макфест]] во 1991 во [[Штип]] со песната "Мамо, пушти ме". На почетокот на нејзината кариера, таа настапуваше на голем број домашни фестивали за промовирање на нејзиниот талент и нејзината кариера. Станаа редовен учесник на фестивалот [[Скопје Фест|Скопје фест]], дебитирајќи во 1994 со песната "Кој да ти каже". Во наредните години успешно настапувала на Скопје фест каде што се избираше песна за [[Евровизија]]. Во 1996 учествуваше со песната "Ма, ајде кажи ми" и се пласира на деветто место. Во 1998 учествуваше со "Украдени ноќи" и имаше поголем успех стигнувајќи до четвртото место со 10,454 гласови. Во 2000 година Каролина стана дел од [[Авалон продукција]] и го издаде својот деби-албум "Јас имам песна". Од овој албум излегоа хитовите "Сакај ме", "Без оглед на се" и "Немир" која ја испеа во дует со [[Тоше Проески]]. Меѓу песните на нејзиниот прв албум беше и "За нас" која ја напиша [[Дарко Димитров]], со која настапи на Скопје фест. На овој фестивал Каролина за малку не победи, заврши на второто место со 916 бода. Во 2000 година таа потпишува договор со Авалон Продукција и го издава нејзиниот прв албум „Јас имам песна“ и од тој албум произлегуваат хитовите : „Без оглед на се“, „Сакај ме“, „Срцево не ќе издржи“, „Милениум со тебе“ и други. == Евровизија 2002 == Во 2002 година на [[Република Македонија|Македонскиот]] национален избор Каролина настапува со песната ''[[Од нас зависи]]'' и победува. Меѓутоа набргу се јавува контроверзија меѓу [[Македонска радио-телевизија|МТВ]] и Каролина. Имено Каролина има желба да ја пее песната на англиски јазик, бидејќи според нејзиното мислење на претходните учества на [[Евровизија]] Македонија се претставувала на македонски и немала некој добар пласман. За разлика од неа, во МТВ биле убедени дека треба да се пее на македонски, и биле подготвени ако Каролина не сака да ја изведе песната на македонски, на [[Евровизија 2002]] да настапи второпласираната [[Андријана Јаневска]]. На крајот, Каролина сепак прифаќа да пее на македонски. Во [[Талин]] Каролина се пласира на 19 место, недоволно за Македонија да оди во учество наредната година. Таа година Каролина е избрана за мис Евровизија. == 2003 – 2007 == Во [[2003]] година, Каролина го издала албумот „[[Зошто сонот има крај]]“, на кој се јавуваат повеќе композиции, од кои најпознати се „Ти можеш“, „Јамајка“ како и „Кажи ми“, со која настапила на „Будва фест 2003“. Притоа, на албумот, овие три песни се испеани и на [[англиски јазик]]. == 2008– == Во [[2010]] година, Каролина го издала својот деветти албум „[[Капка под небото]]“, што донел нов хит „Не се вракаш“, на кого учествувал [[Влатко Стефановски]]. На [[13 декември]] [[2014]] година, во салата „[[А1 Арена|Борис Трајковски]]“, Каролина одржала концерт во рамките на проектот „[[Македонско девојче (албум)|Македонско девојче]]“, организиран од „[[Авалон продукција]]“.<ref>Ѓорге Стојанов, „Се радувам на секој момент, ова го чекав цел живот“, ''Дневник'', година XVIII, број 5642, понеделник, 15 декември 2014, стр. 21.</ref> ===2023-сега: Претстоен десетти студиски албум=== Во март 2023, Гочева дава интервју за емисијата ''Жилет'' на Македонската Радио Телевизија..<ref name="zilet">{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=iW6_8KtXX2c&ab_channel=Zilet |title=Zilet S01E26 Karolina Goceva |date=8 март 2023 |language=mk |access-date=18 мај 2026 |via=Macedonian Radio Television}}</ref> На 13 декември 2023, Гочева ја издава песната „Дај на сунце“ напишана од Дино Мухаремовиќ и аранжирана од Дино Шукало заедно со црнобело музичко видео режирано од Миомир Милиќ.<ref>{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=MXXHkwmH064&pp=ygUVa2Fyb2xpbmEgZGFqIG5hIHN1bmNl|title=Karolina Goceva - DAJ NA SUNCE (Official Video) |publisher=Каролина Гочева|via=Јутјуб|date=13 декември 2023|access-date=29 март 2024}}</ref> Песната ја има својата премиера на српската радио станица Накси каде што пејачката кратко изјавила дека насловот е повик за женскиот протагонист да го покаже нејзиното убаво лице на сонце.<ref>{{cite news|url=https://www.slobodenpecat.mk/video-karolina-gocheva-go-promovirashe-videospotot-za-novata-pesna-daj-na-sunce/|title=Видео: Каролина Гочева го промовираше видеоспотот за новата песна „Дај на сунце“|lang=mk|first=Ј.|last=С.|work=Слободен печат|date=13 декември 2023|access-date=29 март 2024}}</ref> Ја снима песната два месеци пред да биде издадена. Клипот е снимен во ноември, на ладни температури од -5&nbsp;°C на две локации на македонската планина [[Бистра]], вклучувајќи ги [[Галичник]] и [[Маврово]].<ref name="kec11" /> Како промоција на песната, се појавува на шоуто ''Među Nama'' на српскиот телевизиски канал [[Nova S]] во Белград на 21 декември 2023 каде што дава интервју.<ref name="medunama">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=9XhDh_iXTlg&pp=ygUqU2x1xI1ham5vIHNhbSBuYXByYXZpbGEgcGF1enUgdSBwb3AgbXV6aWNp|title=Karolina Gočeva: Slučajno sam napravila pauzu u pop muzici|trans-title=Каролина Гочева: Случајно направив пауза во поп муиката|publisher=NOVA S|via=Јутјуб|lang=sr|date=21 декември 2023|access-date=29 март 2024}}</ref> На 22 декември, се појавува на српското шоу ''Kec na jedanaest'' во Белград каде што ја промовира песната, дава интервју и ги изведува своите српски песни „Srešćemo se Opet“, „Kad Voliš“ и „Više se ne Vraćaš“ како и македонската преработка на песната „Ако згрешам нека изгорам“. Пејачката исто така ги споделува своите планови за иден студиски албум на којшто има вклучено некои сопствени аранжирани песни, објавува нов сингл пред неговото издавање и споделува дека очекува да го издаде во септември или октомври таа година. Зборувајќи за идните планови за учество во Евровизиската Песна за Евровизија, таа открива дека последното учество во 2007 ѝ претставувало голема одговорност, дека не би сакала баш повторно да помени преку „толку стресно искуство“ знаејќи го прогресот на социјалните медиуми на полуфиналната и финалната вечер.<ref name="kec11">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=nvNYVFMxZXg&t=433s&ab_channel=K1Televizija|title=Karolina Gočeva: "Daj na sunce", Makedonija, novi album I Kec na Jedanaest|trans-title=Каролина Гочева: „Дај на Сунце“, Македонија, Нов Албум и Кец на Једанаест|publisher=Kec na Jedanaest|lang=sr|via=Јутјуб|date=22 декември 2023|access-date=29 март 2024}}</ref> На 1 и 2 март 2024, Гочева одржува два последователни концерти во ноќниот клуб Пјур во Скопје; нејзиниот настап добива многу добри критики од новинарите за ЦрноБело коишто ја нарекуваат „фантастична“.<ref>{{cite news|url=https://www.slobodenpecat.mk/na-2-mart-karolina-gocheva-kje-odrzhi-i-vtor-koncert-vo-skopskiot-klub-pjur/|title=На 2 март: Каролина Гочева ќе одржи и втор концерт во скопскиот клуб „Пјур“|work=Слободен Печат|lang=mk|first=К.|last=С.|date=19 февруари 2024|access-date=29 март 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.slobodenpecat.mk/na-1-mart-karolina-gocheva-kje-odrzhi-koncert-pred-skopskata-publika/|title=На 1 март: Каролина Гочева ќе одржи концерт пред скопската публика|first=К.|last=С.|work=Слободен Печат|lang=mk|date=6 февруари 2024|access-date=29 март 2024}}</ref><ref> Список на настапи од концертите на 1 и 2 март 2024 во Скопје од Црно Бело: *{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=K1PFauMHSmA&pp=ygU00JrQsNGA0L7Qu9C40L3QsCDQk9C-0YfQtdCy0LAg0YTQsNC90YLQsNGB0YLQuNGH0L3QsA%3D%3D|title=Каролина Гочева фантастична на концерт во Скопје 1|lang=mk|date=4 март 2024|access-date=29 март 2024}} *{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=UuFw6SYmrdU|title=Каролина Гочева фантастична на концерт во Скопје 2|date=4 март 2024|access-date=29 март 2024}} </ref> Подоцна истиот месец, на 22 март, се појавува во [[Тирана]], [[Албанија]] каде што настапува во Националниот театар на опера и балет на Албанија.<ref>{{cite news|url=https://www.slobodenpecat.mk/foto-tirana-na-eden-den-karolina-gocheva-kako-bozhica-vo-eleganten-fustan-na-nastap-vo-albanija/|title=Фото „Тирана на еден ден“: Каролина Гочева како божица во елегантен фустан на настап во Албанија|work=Слободен печат|first=Ј.|last=С.|date=22 март 2024|access-date=29 март 2024}}</ref> На 24 март 2024, Гочева го одржува првиот концерт во [[Крива Паланка]] каде што настапува со песни од ''Македонско девојче'' и ''Извор'' покрај нејзините постари песни.<ref>{{cite news|url=https://www.muzika24.mk/muzika-na-kirilica/so-koncert-na-karolina-goceva-oficijalno-otvorena-manifestacijata-kriva-palanka-grad-na-kulturata/65029/|title=Музика на кирилица - Со концерт на Каролина Гочева официјално отворена манифестацијата „Крива Паланка – Град на културата”|work=24muzika|lang=mk|date=24 март 2024|access-date=30 март 2024}}</ref> ==Приватен живот== Покрај разни медиумски шпекулации за љубовниот живот на Каролина, таа успеала да ја задржи приватноста од медиумите. Сепак, српските медиуми ја поврзале со одредени личности како што е бизнисменот Аладин Дина Балиќ, сопственикот на кафуле Гроздан од Скопје и Михајло Ражњатовиќ, син на Аркан.<ref name="raza">{{cite web |title=Pevačica Volela Kafedžiju pa se udala za 6 Godina Mladjeg Slikara. Sad Ima 45 Godina i Izgleda Bolje Nego Ikada |trans-title=Пејакката сакаше кафеџија па се омажила за 6 години помлад сликар. Сега има 45 години и изгледа подобро од кога било |work=Telegraf|first=А.|last=Ш.|lang=sr|date=15 декември 2025|url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4232638-pevacica-volela-kafedziju-pa-se-udala-za-6-godina-mladjeg-slikara-sad-ima-45-godina-i-izgleda-bolje-nego-ikad |access-date=18 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://mondo.rs/Zabava/Zvezde-i-tracevi/a2192973/bivsa-arkanovog-sina-karolina-goceva-prosla-pakao-nakon-povlacenja-sa-estrade.html|title=Bivša Arkanovog sina prošla pakao nakon povlačenja sa estrade: Uhodili je, i danas maskirana ide gradom|trans-title=Поранешната на синот на Аркан поминала низ пекол откако се повлекла од естрадата: ја манијачеле а денес маскирана оди низ градот|first=Јелена|last=Ситарица|work=Mondo|lang=sr|date=26 февруари 2026|access-date=18 мај 2026}}</ref> Во септември, 2017, Гочева се омажила за македонскиот сликар Михаил Корубин, после 2 години во врска.<ref name="telegraf">{{cite web |date=24 September 2017 |title=Udala Se Karolina Gočeva! Najpoznatija makedonska pevačica rekla "da" u hangaru! (Foto) |trans-title=Karolina Goceva Got Married! The Most Famous Macedonian Singer Said "Yes" in a hangar (Photo) |url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/2898305-udala-se-karolina-goceva-najpoznatija-makedonska-pevacica-rekla-da-u-hangaru-foto |accessdate=18 мај 2026 |website=Telegraf |language=sr}}</ref> За време на интервју, Гочева кратко открила дека двајцата се сретнале за време на сликање за промотивниот материјал на нејзиниот деветти студиски албум ''Извор''.<ref name="bio">{{cite web |date=2 март 2019 |title=Karolina Gočeva Biografija |trans-title=Каролина Гочева Биографија |url=https://www.biografija.org/muzika/karolina-goceva/ |access-date=18 мај 2026 |website=Biografija.org |language=hr}}</ref> Korubin proposed to her at the Petrovac airport in Skopje at a war location.<ref name="raza" /> На 16 мај 2026, Гочева стана предмет на [[мизогинија]], родово базирано насилство и [[говор на омраза]] кога видео од група фудбалери и навивачи на [[ФК Вардар]] испеале вулгарна песна споменувајќи го нејзиното име. Официјалните претставници на Битола и јавноста го осудила тренерот на клубот Миленко Неделковски и злсторниците на видеото. Инцидентот бил прикажан на вестите.<ref name="telma">{{cite web|url=https://telma.com.mk/2026/05/17/bitola-so-osuda-za-vulgarnata-pesna-na-fudbalerite-na-vardar-vo-koja-se-spomenuva-karolina-gocheva/|title=Битола со осуда за вулгарната песна на фудбалерите на Вардар во која се споменува Каролина Гочева|work=Телма|first=Емилија|last=Мисирлиевски|date=17 мај 2026|access-date=18 мај 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://racin.mk/vesti/dedo-milenko-do-gluzhd-ne-si-na-karolina/|title=Дедо Миленко, до глужд не си на Каролина!|publisher=Racin.mk|first=Леон|last=Бакрачески|date=16 мај 2026|access-date=18 мај 2026}}</ref> == Албуми == * "Мамо, пушти ме" - 1992 (детски албум) * "Јас имам песна" - 2000 (првиот студиски албум) * "Зошто сонот има крај" - 2001 * "Знаеш колку вредам" - 2003 * "Кад звезде нам се склопе... као некада" - 2003 (на српски) * "Во заборав" - 2005 * "У забораву" - 2006 (на српски) * "[[Македонско девојче (албум)|Македонско девојче]]" - 2008 * "Капка под небото" - 2010 * "Најубави песни" - 2012 * "[[Македонско девојче 2]]" - 2014 * "[[Извор (албум)|Извор]]" - 2018 ==== Спотови ==== {| class="wikitable sortable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Без оглед на сè'' || 2000 || |- | ''Милениум со тебе'' || 2000 || Videolab production |- | ''Немир'' || 2000 || |- | ''И ќе биде сè во ред'' || 2001 || |- | ''Од нас зависи ''|| 2002 || |- | ''Ти можеш'' || 2003 || |- | ''Штом сакаш'' || 2003 || |- | ''Знаеш колку вредам'' || 2003 || Чедо Поповски |- | ''Срешћемо се опет''|| 2003 || |- | ''Хипокрит'' || 2003 || |- | ''Љубов под облаците'' || 2003 || |- | ''Се лажам себе'' || 2005 || |- | ''Ова срце знае'' || 2005 || |- | ''Умирам без тебе'' || 2006 || |- | ''Мојот свет'' || 2007 || |- | ''Ти и ја'' || 2007 || |- | ''Бела песна'' || 2007 || |- | ''Дафино вино црвено'' || 2008 || |- | ''Ти златно сонце'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Ај беше мај'' || 2008 || Tomato Production |- | ''За кого'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Пролет,лето,есен,зима'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Птицо малечка'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Дојде време дојде '' || 2008 || Tomato Production |- | ''Скопска магла'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Македонска партизанска'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Јас сум несреќница'' || 2008 || Tomato Production |- | ''Крај'' || 2009 || Tomato Production |- | ''Ајде да летаме'' || 2009 || |- | ''Заборави'' || 2010 || |- | ''За година две'' || 2010 || Tomato Production |- | ''Не се враќаш'' || 2011 || Tomato Production |- |''Тој'' || 2012 || Дарко Мораитов |- | ''Ѕвона''|| 2017 || Мелем продукција |- | ''Бели цветови''|| 2018 || Чедо Поповски |- | ''Идила''|| 2021 || Pirka avh |- | ''Од небо до дно''|| 2022 || Влатко Владимиров |- | ''Дај на сунце''|| 2023 || Миомир Илиќ |- | ''Мог живота дио''|| 2025 || Миомир Илиќ |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons|Karolina Gočeva}} * [http://www.karolinagoceva.net/ Официјално мрежно место ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190328063034/http://www.karolinagoceva.net/ |date=2019-03-28 }} * [http://www.angelfire.com/music4/karolina/ Обожавателско мрежно место на Каролина 1] * [http://www.karolinagoceva.tk/ Фан мрежно место на Каролина 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070104143152/http://www.karolinagoceva.tk/ |date=2007-01-04 }} * [http://highmountain.host.sk/karolinagoceva/ Обожавателско мрежно место на Каролина 3] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070620154718/http://highmountain.host.sk/karolinagoceva/ |date=2007-06-20 }} * [http://www.karolina-goceva-fan.mylog.pl Обожавателско мрежно место на Каролина 4] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080915004615/http://karolina-goceva-fan.mylog.pl/ |date=2008-09-15 }} * [http://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=4022 Дискографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170413035203/http://muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=4022 |date=2017-04-13 }} на Каролина Гочева на [http://www.muzichkiregistar.com/ ВБУ Музички Регистар] {{Каролина Гочева}} {{Македонија на Евровизија}} {{Битола-знаменитости}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гочева, Каролина}} [[Категорија:Каролина Гочева| ]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 120aq6v8gzemx4ecdvkac5hkawwpugp 0 7511 5561254 5467632 2026-05-18T20:38:02Z Dandarmkd 31127 5561254 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Dolna Banjica 03.JPG | опис=Куќи во Долна Бањица | име=Долна Бањица | регион= | општина=[[Општина Гостивар|Гостивар]] | население=3.138 | година=2002 | поштенски број=1233 | надморска височина=539 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=47 | lat_sec=9 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=54 | lon_sec=21 | мрежно место= | карта = Долна Бањица во Општина Гостивар.svg }} '''Долна Бањица''' ({{langx|tr|Aşağı Banisa}}) — село кое е физички споено со [[Гостивар]]. Се наоѓа во [[Полог|Горен Полог]], а до [[2004]] година била седиште на истоимената [[Општина Долна Бањица]] која била припоена кон [[Општина Гостивар]]. Се наоѓа југозападно од градот [[Гостивар]]. == Географија и местоположба == Долна Бањица иако е физички споена со Гостивар, таа има статус на село и со тоа не е дел од градот. Се наоѓа на надморска височина од 543 м. == Историја == Вкупно 6 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> Со територијалната поделба од 2004 година, Долна Бањица припаѓала и била седиште на [[Општина Долна Бањица]]. == Стопанство == Долна Бањица е позната по производството на [[кромид]]и и по познатиот Бањички домат јабучар. == Население == {{Население низ историјата | cols=2 | graph-pos=bottom |1948|1.168 |1953|1.445 |1961|1.498 |1971|2.484 |1981|4.387 |1991|2.698 |1994|5.408 |2002|4.356 |2021|3.138 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Долна Бањица живееле 786 жители, од кои 615 [[Македонски Турци|Турци]], 155 [[Македонци]] и 16 [[Роми]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_27.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 214.]</ref> По податоците на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Долна Бањица имало 120 [[Македонци]], од кои 72 патријаршист и 48 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, стр. 122-123.</ref> Според [[Афанасиј Селишчев]] во [[1929]] година, Долна Бањица е центар на општина од 4 села во Горнополошиот срез и има 142 куќи со 731 жител, [[Македонски Турци|Турци]], [[Македонци]] и [[Роми]].<ref>Афанасий Селищев. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. – София, 1929, стр. 25.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 750 [[Турци]] и 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо и во [[1961]] година броело 1.498 жители, од кои 325 биле [[Македонци]], 240 [[Албанци]], 898 [[Турци]], 8 [[Срби]] и 27 останати, а во [[1994]] година бројот се зголемил на 5.408 жители, од кои 1.150 [[Македонци]], 2.810 [[Македонски Турци|Турци]], 1.236 [[Македонски Албанци|Албанци]], 189 [[Роми]], 14 [[Срби]] и девет други. Според [[Попис на населението во Македонија (2002)|пописот на населението на Македонија од 2002 година]], населбата имала 4.356 жители, од кои 355 Македонци, 1.524 Албанци, 2.444 Турци, 9 Роми, 1 Србин и 23 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, населбата има население од 3.138 жители, од кои 391 [[Македонци|Македонец]], 1.166 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1.254 [[Македонски Турци|Турци]], 14 [[Македонски Роми|Роми]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 5 останати и 307 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Долна Бањица: {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|б.п.|Лица без податоци}} !Вкупно |- style="text-align:center;" |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''1.168''' |- style="text-align:center;" |1953 |264 |939 |218 |13 |— |9 |... |2 |— |'''1.445''' |- style="text-align:center;" |1961 |325 |240 |898 |... |... |8 |... |27 |— |'''1.498''' |- style="text-align:center;" |1971 |656 |729 |1.074 |— |... |15 |... |10 |— |'''2.484''' |- style="text-align:center;" |1981 |1.405 |1.540 |1.234 |136 |— |27 |... |45 |— |'''4.387''' |- style="text-align:center;" |1991 |1.211 |147 |1.252 |148 |— |18 |... |22 |— |'''2.698''' |- style="text-align:center;" |1994 |1.150 |2.810 |1.236 |189 |— |14 |... |9 |— |'''5.408''' |- style="text-align:center;" |2002 |355 |1.524 |2.444 |9 |— |1 |— |23 |— |'''4.356''' |- style="text-align:center;" |2021 |391 |1.166 |1.254 |14 |— |1 |— |5 |307 |'''3.138''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1953-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Долна Бањица е мултиетничко, автохтонотo турско село заедно со албанско-македонско население, едно од поголемите во Гостиварско, кое веќе претставува населба. Според истражувањата од 1940-тите родови во селото се: *'''Македонци:''' *''Дамчевци (3 к.)'' доселени се од [[Кумановско]]. Имаат иселеници во [[Скопје]] (три семејства) и во [[Белград]] (едно семејство). *''Јоановци (6 к.)'' доселени се од селото [[Пожаране]], таму биле староседелци. Го знаат следното родословие: Јорде (жив на 66&nbsp;г. во 1940-тите) Тофил-Милче-Јоан, кој се доселил. Имаат иселеници во [[Беловиште (Гостиварско)|Беловиште]]. *''Пандиловци (3 к.), Јовчевци (2 к.) и Милчевци (2 к.)'' доселени се од [[Порече|поречкото]] село [[Бенче]]. Имаат иселеници во [[Гостивар]] (едно семејство) и во [[Софија]] (две семејства). *''Симуновци (3 к.)'' доселени се од селото [[Горна Бањица]], каде припаѓале на родот ''Бибовци.'' *''Милевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Козичино]], [[Кичевско]]. *''Апостоловци (1 к.)'' доселени се од селото [[Тајмиште]], [[Кичевско]]. *''Арцевци (1 к.)'' доселени се однекаде. *'''Турци:''' *''Коленко (2 к.), Ѓоровци (6 к.) и Чеколар (5 к.)'' порано зборувале македонски и биле православни, но потоа се потурчиле, доселени се однекаде; *''Љоковци (14 к.), Чуп (8 к.), Зеќировци (4 к.), Ајдаровци (3 к.) и Љушалар (3 к.)'' наведените родови се од мешано Турско-Албанско потекло и зборувале турски. Биле доселени од денешна [[Албанија]], [[Мала Азија]] и од околни полошки села. *''Асановци (3 к.), Бурназлар (7 к.), Бручлари (4 к.), Дервишовци (4 к.), Јонуз Агини (8 к.), Баба Реџини (13 к.), Шеретлери (2 к.), Муса (2 к.) и Меметовци (2 к.)'' потекнуваат од вистински Турци. Нивните предци се доселиле од [[Мала Азија]]. После 1912 година во [[Турција]] се иселиле околу 10 семејства. *'''Албанци:''' *''Сељатин (1 к.), Рашит Колар (1 к.), Бише (1 к.), Табак (1 к.), Мимин (1 к.), Шукрија (1 к.), Ибраим (1 к.), Асан Симњица (2 к.), Селман (1 к.), Весел (1 к.), Селим (1 к.), Максут (1 к.) и Асановци (2 к.)'' најмлади родови во селото. Доселени се од околни полошки села. Право потекло им е од северна [[Албанија]].<ref>{{Наведена книга|title=Полог|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1976|isbn=|location=Белград|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 510, 510/1, 511, 511/1, 517, 518, 518/1, 519 и 519/1 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште и основното училиште во населба циглана гостивар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 6.535 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Sv. Petar - Dolna Banjca 08.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Апостол Петар“ во Долна Бањица]] == Редовни настани == == Личности == * [[Јусуф Сабит]] (1957 - 2007) - македонски и турски поет, раскажувач, новинарски дописник * [[Икај Јусуф]] - македонски и турски музичар, прв претставник на Македонија во [[Турковизија]];<ref>{{нмс |url=http://eurovoix.com/2013/11/18/macedonia-ilkay-yusuf-to-turkvision/ |title=Türkvizyon: Ilkay Yusuf To Turkvision |accessdate=2013-11-18 |date=November 18, 2013 |last=Granger| first=Anthony |publisher=Eurovoix}}</ref><ref>{{нмс |url=http://www.telegraf.mk/zabava/75230-makedonija-na-turkovizija-profesorot-od-gostivar-e-megju-favoritite |title=ТУРКОВИЗИЈА: Професорот од Гостивар е меѓу фаворитите |accessdate=2013-12-08 |date=December 7, 2013 |last=Г.М. |first=З. |publisher=Telegraf.mk |archive-date=2013-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210011913/http://www.telegraf.mk/zabava/75230-makedonija-na-turkovizija-profesorot-od-gostivar-e-megju-favoritite |url-status=dead }}</ref> == Култура и спорт == * [[ФК Извори]] * [[ФК Генч Калемлер]] == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Dolna Banjica}} {{Општина Гостивар}} [[Категорија:Долна Бањица| ]] 49kz2r1ab8hm8gwsy7etufhicgmyy2l 0 10428 5561237 5381696 2026-05-18T19:43:28Z Ehrlich91 24281 5561237 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Рамна | слика = Воздушен поглед на Рамна.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 22 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 820 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=5 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=11 | lon_sec=8 | слава = [[Ѓурѓовден]] | мрежно место = | карта = Рамна во Општина Битола.svg }} '''Рамна''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Куќи и црквата „Св. Ѓорѓи“ во Рамна.jpg|мини|300п|лево|Поглед на Горнот Маало со неколку куќи и [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|главната селска црква „Св. Ѓорѓи“]]]] Селото најпрвин запишано како Равна се сретнува во {{римски|16}} век во пишани документи. Се верува дека самото име означува „шума“ или „нива“.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|136}}</ref> Како друго објаснување се наведува дека најверојатно името на селото доаѓа од нејзината местоположба на релативно рамен терен.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|work= www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-05-18|archive-date=2026-05-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Ѓават-Кол]], во западниот дел од [[Општина Битола]], од десната страна на реката [[Шемница]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 ноември 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=253}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 820 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 17 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 7,3&nbsp;км². На него обработливото земјиште зазема простор од 310 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 267 хектари, а на шумите 112 хектари.<ref name="енциклопедија" /> == Историја == Во {{римски|19}} век, Рамна било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|310 |1953|325 |1961|299 |1971|285 |1981|256 |1991|109 |1994|86 |2002|61 |2021|22 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Рамна имало 440 жители, од кои 210 [[Македонци]] христијани и 230 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Рамна се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 82 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Рамна имало 486 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, коешто во 1961 година имало 299 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 86 жители, од кои 79 се [[Македонци]] и 6 [[Албанци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Рамна имало 61 жител, од кои 53 [[Македонци]], 7 [[Албанци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 22 жители, од кои 12 [[Македонци]], 9 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 останат и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|486|310|325|299|285|256|109|86|61|22}} === Родови === Рамна е македонско православно село, родовите во селото се староседелски и доселенички. * '''Староседелски родови:''' ''Јосифовци'' (12 к.), ''Лазаровци'' (5 к.), ''Савевци'' (5 к.), ''Митревци'' (4 к.), ''Димовци'' (3 к.), ''Ѓерасимовци'' (2 к.) и ''Филиповци'' (2 к.). * '''Доселенички родови:''' ''Лозановци'' (4 к.) доселени се од околината на [[Ѓирокастро]] во [[Албанија]], го знаат следното родословие: Стеван (жив на 72&nbsp;г. во 1951 година) Неделко-Анаќија-Лозан кој се доселил со своите 5 синови. Од Ѓирокастро избегале од крв. Кога бил жив Неделко во Рамна се населиле Албанци муслимани; ''Базјаловци'' (7 к.) родот го основал Коте кој се доселил од селото [[Стрежево]]; ''Настевци'' (2 к.) имаат исто потекло како и Базјаловци; ''Карапетковци'' (4 к.) доселени се во турско време од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Чашунковци'' (1 к.) доселени се од селото [[Загориче]] во[[Железник]]; ''Анчевци'' (2 к.) и ''Ќуљумој'' (2 к.) однекаде се доселени пред 1912 година. '''Албанци:''' ''Бесимовци'' (2 к.) доселени се во XIX век од некое место во Јужна [[Албанија]].<ref name="Јован" /> <!--== Општествени установи ==--> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 17.jpg|мини|300п|десно|Задружниот дом на кој е закачена табла за паднатите херои од селото]] [[Податотека:Freska na Sv. Kiril i Metodij od Sv. Gjorgji Ramneski.jpg|мини|300п|десно|Фреска на „Св. Кирил и Методиј“ во селската црква]] Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Цапари, во која влегувале селата Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Рамна се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Маловиште, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0209 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во задружниот дом.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 29 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 26 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Вишна (Рамна)|Вишна]] — црква и некропола од средниот век; * [[Раменска Тумба]] — базилика од старохристијанско време; и * [[Раменска Грмада]] — депо на монети од средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква изградена во [[1885]], сместена во Горното Маало на селото;<ref name="Јован">[[Јован Ф. Трифуновски]], (1998) ''Битољско - Прилепска котлина, Антропогеогрофско проучавање. Београд, САНУ'' ISBN 8670252678</ref> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Партизани<ref name="НОАВМ">{{наведена книга|title=Настани 1945 година|publisher=Сојуз на борци од НОАВМ - Битола}}</ref> * [[Илија Кркушевски]] (1929-1945) — партизан * [[Цветан Митревски]] (1926-1945) — партизан * [[Танас Лозановски]] (1922-1945) — партизан <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Иселеништво == До 1951 година од селото имало иселеници во [[Битола]] (5 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (18 семејства), [[Бугарија]] (1 семејство), [[Скопје]] (1 семејство) и во [[Србија]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон Битола, Скопје, [[Ресен]], прекуокеанските земји (САД, [[Канада]], [[Австралија]]), и низ [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|last=Bojchevski|first=Design by Angela Hristovska, Developed by Dijana Manchevska and Jovan|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-07-17|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124659/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> Во 1912 година 70 до 80 албански семејства се иселиле од селото. Тие се населиле во [[Битола]] и во [[Турција]].<ref name="Јован" /> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ramna, Bitola}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Рамна| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] cy61za29q43osa4zd5cle17ybsm6dwt 5561240 5561237 2026-05-18T19:53:41Z Ehrlich91 24281 5561240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Рамна | слика = Воздушен поглед на Рамна.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 22 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 820 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=5 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=11 | lon_sec=8 | слава = [[Ѓурѓовден]] | мрежно место = | карта = Рамна во Општина Битола.svg }} '''Рамна''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Куќи и црквата „Св. Ѓорѓи“ во Рамна.jpg|мини|300п|лево|Поглед на Горнот Маало со неколку куќи и [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|главната селска црква „Св. Ѓорѓи“]]]] Селото најпрвин запишано како Равна се сретнува во {{римски|16}} век во пишани документи. Се верува дека самото име означува „шума“ или „нива“.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|136}}</ref> Како друго објаснување се наведува дека најверојатно името на селото доаѓа од нејзината местоположба на релативно рамен терен.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|work= www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-05-18|archive-date=2026-05-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во источниот дел на областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], на десната страна од реката [[Шемница]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=18 мај 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=253}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 820 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 17 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува локален асфалтен пат кој ги поврзува [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] и [[Регионален пат 1101|регионалниот пат 1101]], а кои се двојат од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]]. == Историја == Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа површина од 7,3&nbsp;км². На него обработливото земјиште зазема простор од 310 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 267 хектари, а на шумите 112 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во минатото, во него работела земјоделска задруга.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|310 |1953|325 |1961|299 |1971|285 |1981|256 |1991|109 |1994|86 |2002|61 |2021|22 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Рамна имало 440 жители, од кои 210 [[Македонци]] христијани и 230 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Рамна се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 82 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Рамна имало 486 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, коешто во 1961 година имало 299 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 86 жители, од кои 79 се [[Македонци]] и 6 [[Албанци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Рамна имало 61 жител, од кои 53 [[Македонци]], 7 [[Албанци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=22 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 22 жители, од кои 12 [[Македонци]], 9 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 останат и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|486|310|325|299|285|256|109|86|61|22}} === Родови === Рамна е македонско православно село, родовите во селото се староседелски и доселенички. * '''Староседелски родови:''' ''Јосифовци'' (12 к.), ''Лазаровци'' (5 к.), ''Савевци'' (5 к.), ''Митревци'' (4 к.), ''Димовци'' (3 к.), ''Ѓерасимовци'' (2 к.) и ''Филиповци'' (2 к.). * '''Доселенички родови:''' ''Лозановци'' (4 к.) доселени се од околината на [[Ѓирокастро]] во [[Албанија]], го знаат следното родословие: Стеван (жив на 72&nbsp;г. во 1951 година) Неделко-Анаќија-Лозан кој се доселил со своите 5 синови. Од Ѓирокастро избегале од крв. Кога бил жив Неделко во Рамна се населиле Албанци муслимани; ''Базјаловци'' (7 к.) родот го основал Коте кој се доселил од селото [[Стрежево]]; ''Настевци'' (2 к.) имаат исто потекло како и Базјаловци; ''Карапетковци'' (4 к.) доселени се во турско време од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Чашунковци'' (1 к.) доселени се од селото [[Загориче]] во[[Железник]]; ''Анчевци'' (2 к.) и ''Ќуљумој'' (2 к.) однекаде се доселени пред 1912 година. '''Албанци:''' ''Бесимовци'' (2 к.) доселени се во XIX век од некое место во Јужна [[Албанија]].<ref name="Јован" /> == Општествени установи == * Дом на културата * Поранешна здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == [[Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 17.jpg|мини|300п|десно|Задружниот дом на кој е закачена табла за паднатите херои од селото]] [[Податотека:Freska na Sv. Kiril i Metodij od Sv. Gjorgji Ramneski.jpg|мини|300п|десно|Фреска на „Св. Кирил и Методиј“ во селската црква]] Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Цапари, во која влегувале селата Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Рамна се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Маловиште, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0209 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во задружниот дом.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 29 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 26 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Вишна (Рамна)|Вишна]] — црква и некропола од средниот век; * [[Раменска Тумба]] — базилика од старохристијанско време; и * [[Раменска Грмада]] — депо на монети од средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква изградена во [[1885]], сместена во Горното Маало на селото;<ref name="Јован">[[Јован Ф. Трифуновски]], (1998) ''Битољско - Прилепска котлина, Антропогеогрофско проучавање. Београд, САНУ'' ISBN 8670252678</ref> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Партизани<ref name="НОАВМ">{{наведена книга|title=Настани 1945 година|publisher=Сојуз на борци од НОАВМ - Битола}}</ref> * [[Илија Кркушевски]] (1929-1945) — партизан * [[Цветан Митревски]] (1926-1945) — партизан * [[Танас Лозановски]] (1922-1945) — партизан <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Иселеништво == До 1951 година од селото имало иселеници во [[Битола]] (5 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (18 семејства), [[Бугарија]] (1 семејство), [[Скопје]] (1 семејство) и во [[Србија]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон Битола, Скопје, [[Ресен]], прекуокеанските земји (САД, [[Канада]], [[Австралија]]), и низ [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|last=Bojchevski|first=Design by Angela Hristovska, Developed by Dijana Manchevska and Jovan|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-07-17|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124659/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> Во 1912 година 70 до 80 албански семејства се иселиле од селото. Тие се населиле во [[Битола]] и во [[Турција]].<ref name="Јован" /> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ramna, Bitola}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Рамна| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 7re103saq1fpvsmrt3lcjuglx4imhd6 5561428 5561240 2026-05-19T07:50:30Z Ehrlich91 24281 5561428 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Рамна | слика = Воздушен поглед на Рамна.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 22 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 820 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=5 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=11 | lon_sec=8 | слава = [[Ѓурѓовден]] | мрежно место = | карта = Рамна во Општина Битола.svg }} '''Рамна''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Куќи и црквата „Св. Ѓорѓи“ во Рамна.jpg|мини|300п|лево|Поглед на Горнот Маало со неколку куќи и [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|главната селска црква „Св. Ѓорѓи“]]]] Селото најпрвин запишано како Равна се сретнува во {{римски|16}} век во пишани документи. Се верува дека самото име означува „шума“ или „нива“.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|136}}</ref> Како друго објаснување се наведува дека најверојатно името на селото доаѓа од нејзината местоположба на релативно рамен терен.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|work= www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-05-18|archive-date=2026-05-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во источниот дел на областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], на десната страна од реката [[Шемница]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=18 мај 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=253}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 820 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 17 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува локален асфалтен пат кој ги поврзува [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] и [[Регионален пат 1101|регионалниот пат 1101]], а кои се двојат од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]]. Селото е потпланинско, сместено во горниот слив на [[Шемница]]. Во негова непосредна близина се наоѓаат селата [[Српци]] на југоисток, [[Лера]] на северозапад и [[Доленци (Битолско)|Доленци]] на запад. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари. Во Горното Маало имало еден извор соѕидан во чешма.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=250-251|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Голина, Евла, Крстопат, Србишки Рид, Крлушка, Главиште, Лешина, Студена, Вита Корија, Мрзејнца, Тумба, Грамада, Вражи Камен, Витојци, Дрена, Селиште или Кумлак.<ref name=":0" /> Рамна има разбиен тип и била поделена на Горно и Долно Маало. Помеѓу двете маала има оддалеченост од 400 метри.<ref name=":0" /> Денес, во Горно Маало каде се наоѓа [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|главната селска црква „Св. Ѓорѓи“]] одвај да има останато неколку куќи. == Историја == Рамна најпрвин било христијанско село. Тоа село имало 6-7 куќи, кои се наоѓале покрај патот „на рамно место“, во подножјето на [[Облаковска Планина]]. Жителите имале црква „Св. Ѓорѓи“ и гробишта околу нејзе. Меѓутоа, кон крајот на првата половина на {{римски|18}} век тука се населил ковач Албанец, кој подоцна ги повикал роднините и познаниците и бројот на Албанците станал поголем. Потоа почнале да прават зулуми над христијаните. Македонците околу 1850 година решиле да ги напуштат куќите во подножјето на планината и преминале на повисоко место, каде што имале [[Бачило|мандри]].<ref name=":0" /> Така, селото се поделило на два дела: муслиманско-албански дел во подножјето и христијанско-македонски дел на планинските падини. Растојанието изнесувало 500 метри. Албанците во својот дел ја срушиле црквата и ги уништиле гробиштата околу нејзе. Во 1801 година се споменуваат Турско Рамна и Рисјанско Рамна.<ref name=":0" /> До 1912 година, селото се состоело од двата дела, кога долниот (албанскиот) имал 80 куќи, а горниот (македонскиот) имал 28 куќи. Истата година, Албанците се иселиле. По 1920 година, Македонците почнале да се симнуваат од нивниот дел и да се населуваат во долниот дел на селото. Во 1950-тите години во горниот дел на селото имало само 9 домаќинства, додека останатите 46 домаќинства биле во долниот дел на селото. Во горниот дел на селото било подигната и новата црква „Св. Ѓорѓи“ во 1885 година.<ref name=":0" /> Во долниот дел, Албанците имале своја џамија, гробишта и чешма, кои биле срушени во 1912 година.<ref name=":0" /> Над Рамна на гребенот се наоѓа месноста Крстопат, каде во 1912 година биле закопани 120 српски војници.<ref name=":0" /> Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа површина од 7,3&nbsp;км². На него обработливото земјиште зазема простор од 310 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 267 хектари, а на шумите 112 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во минатото, во него работела земјоделска задруга.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|310 |1953|325 |1961|299 |1971|285 |1981|256 |1991|109 |1994|86 |2002|61 |2021|22 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Рамна имало 440 жители, од кои 210 [[Македонци]] христијани и 230 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Рамна се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 82 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Рамна имало 486 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, коешто во 1961 година имало 299 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 86 жители, од кои 79 се [[Македонци]] и 6 [[Албанци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Рамна имало 61 жител, од кои 53 [[Македонци]], 7 [[Албанци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=22 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 22 жители, од кои 12 [[Македонци]], 9 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 останат и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|486|310|325|299|285|256|109|86|61|22}} === Родови === Рамна е македонско православно село, родовите во селото се староседелски и доселенички. * '''Староседелски родови:''' ''Јосифовци'' (12 к.), ''Лазаровци'' (5 к.), ''Савевци'' (5 к.), ''Митревци'' (4 к.), ''Димовци'' (3 к.), ''Ѓерасимовци'' (2 к.) и ''Филиповци'' (2 к.). * '''Доселенички родови:''' ''Лозановци'' (4 к.) доселени се од околината на [[Ѓирокастро]] во [[Албанија]], го знаат следното родословие: Стеван (жив на 72&nbsp;г. во 1951 година) Неделко-Анаќија-Лозан кој се доселил со своите 5 синови. Од Ѓирокастро избегале од крв. Кога бил жив Неделко во Рамна се населиле Албанци муслимани; ''Базјаловци'' (7 к.) родот го основал Коте кој се доселил од селото [[Стрежево]]; ''Настевци'' (2 к.) имаат исто потекло како и Базјаловци; ''Карапетковци'' (4 к.) доселени се во турско време од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Чашунковци'' (1 к.) доселени се од селото [[Загориче]] во[[Железник]]; ''Анчевци'' (2 к.) и ''Ќуљумој'' (2 к.) однекаде се доселени пред 1912 година. '''Албанци:''' ''Бесимовци'' (2 к.) доселени се во XIX век од некое место во Јужна [[Албанија]].<ref name="Јован" /> == Општествени установи == * Дом на културата * Поранешна здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == [[Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 17.jpg|мини|300п|десно|Задружниот дом на кој е закачена табла за паднатите херои од селото]] [[Податотека:Freska na Sv. Kiril i Metodij od Sv. Gjorgji Ramneski.jpg|мини|300п|десно|Фреска на „Св. Кирил и Методиј“ во селската црква]] Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Цапари, во која влегувале селата Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Рамна се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Маловиште, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0209 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во задружниот дом.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 29 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=25 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 26 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Вишна (Рамна)|Вишна]] — црква и некропола од средниот век; * [[Раменска Тумба]] — базилика од старохристијанско време; и * [[Раменска Грмада]] — депо на монети од средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Рамна|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква изградена во [[1885]], сместена во Горното Маало на селото;<ref name="Јован">[[Јован Ф. Трифуновски]], (1998) ''Битољско - Прилепска котлина, Антропогеогрофско проучавање. Београд, САНУ'' ISBN 8670252678</ref> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Партизани<ref name="НОАВМ">{{наведена книга|title=Настани 1945 година|publisher=Сојуз на борци од НОАВМ - Битола}}</ref> * [[Илија Кркушевски]] (1929-1945) — партизан * [[Цветан Митревски]] (1926-1945) — партизан * [[Танас Лозановски]] (1922-1945) — партизан <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Иселеништво == До 1951 година од селото имало иселеници во [[Битола]] (5 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (18 семејства), [[Бугарија]] (1 семејство), [[Скопје]] (1 семејство) и во [[Србија]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон Битола, Скопје, [[Ресен]], прекуокеанските земји (САД, [[Канада]], [[Австралија]]), и низ [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|title=Мој Роден Крај|last=Bojchevski|first=Design by Angela Hristovska, Developed by Dijana Manchevska and Jovan|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-07-17|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124659/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=184|url-status=dead}}</ref> Во 1912 година 70 до 80 албански семејства се иселиле од селото. Тие се населиле во [[Битола]] и во [[Турција]].<ref name="Јован" /> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ramna, Bitola}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Рамна| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] bpzf9rypu6cdlk7h1sknw4zeg9g63tp 0 11518 5561411 5489025 2026-05-19T06:01:11Z Bjankuloski06 332 /* Личности */ 5561411 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Гуѓаково 03.jpg | опис=Поглед на Гуѓаково | име= Гуѓаково | општина= {{општинскигрб|Општина Прилеп}} | регион= [[Мариово]] | население=0 | година= 2002 | поштенски број= | надморска височина= | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=17 | lat_sec=3 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=47 | lon_sec=52 | мрежно место= | карта = Гуѓаково во Општина Прилеп.svg }} '''Гуѓаково''' — целосно раселено село во [[Општина Прилеп]], сместено во областа [[Мариово]], југоисточно од градот [[Прилеп]]. == Географија и местоположба == Гуѓаково се наоѓа во крајниот источен дел на прилепско [[Мариово]] и [[Општина Прилеп]] во долината на реката [[Црна Река|Црна]] од нејзината лева страна, во стрмната [[Скочивирска Клисура]]. Сместено е на надморска височина од 580 метри<ref name="Митко Панов">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=89}}</ref> во длабокиот и стрмен Кленски Дол под преслапот Клен (990 м.) на југоисточната падина на планината [[Дрен (планина)|Дрен]], опкружено со густа листопадна дабова и зимзелена борова шума, поради што Гуѓаково е многу тешко пристапно место доста оддалечено од други населени места. До селото Гуѓаково не постои пат ниту сообраќајна врска со ниту едно поблиско соседно место, во поново време од превојот Клен во шумовитиот и стрмен дел е пробиен земјен шумски пат, кој сепак не стигнува до селото и престанува во шумата на околу 350-400 метри над селото. Во минатото до селото воделе пешачки и патеки за добиток (денес доста обраснати) до соседните, но доста оддалечени села, [[Врпско]] на спротивниот десен брег на Црна (каде имало и мост), и преку преслапите на планината Дрен како што се Клен (990 м.) за селото [[Дрен (Прилепско)|Дрен]] во и селата во долината на [[Раец]] и преслапот Никулица (1136 м.) за [[Вепрчани]] и [[Дуње]] во [[Мариово]]. Во селото Гуѓаково нема поврзаност со електрична струја, ниту покривање на мобилна телефонска мрежа. Ваквата многу тешка пристапност и оддалеченост придонеле селото да остане изолирано и релативно безбедно во минатото кога имало население, но и да биде едно од првите мариовски села кои се раселиле. Атарот на Гуѓаково е доста простран и зафаќа простор од 21,2&nbsp;км²<ref name="Митко Панов" />. Во околината на Гуѓаково, на југ во неговиот атар, на околу 2 часа одење пеш, на самиот брег на реката Црна (315 м.) во месностите Дупките и Волчја јама избиваат познатите Гуѓаковски извори, кои се најголемите и најиздашни изворни на вода кои се влеваат веднаш во Црна Река. Овие извори со голема штедрост околу 1 м³ или 10 литри во секунда се познати на овчарите и рибарите, а во минатото на нив имало воденица и бачила. На околу 1 час или околу 1 километар на југ од селото Гуѓаково, во густата дабова и борова шума се наоѓа месноста и каменот ''Писаник'' на кој постојат исклесани и нацртани две фрески на [[Свети Никола]] и Света Недела. == Историја == Најстарите записи за Гуѓаково се сретнуваат од турските дефтери од доцниот [[среден век]], односно од [[XV век|XV]] и [[XVI век]], кога тоа било дел од Мориовската нахија и за првпат во пописниот дефтер од [[1481]]/82 е запишано дека во него живеело 1 христијанско македонско семејство, а во подоцнежните дефтери од [[1519]], [[1528]]/29 и [[1544]]/45 нараснало на бројката од 13 и 14 македонски христијански семејства<ref name="Стојаноски Александар">{{наведена книга|last=Стојаноски|first=Александар|title=Мориово во XV-XVI век (Осврт на економско-општествените прилики)|series=Фолклорот и етнологијата на Мариово и Меглен|year=1994|publisher=Друштво за организирање на мариовско-мегленски средби и ДНУ Битола|location=Прилеп|language=македонски|pages=72}}</ref>. Историски и етнографски селото Гуѓаково заедно со [[Галиште]], иако се наоѓаат на левата страна на [[Црна Река|Црна]], припаѓаат на ''Старо Мариово'' кое ги опфаќа селата десно од Црна. Густиот шумовит предел околу Гуѓаково бил прибежиште и за ајдутите и комитите кои се бореле против турската власт за слобода на [[Македонија]]. На [[4 февруари]] [[1905]] во Кленски Дол над селото Гуѓаково во нерамноправна борба со турскиот аскер загинува легендарниот мариовски војвода [[Толе Паша]] заедно со уште 11 комити - соборци од неговата чета<ref name="Трајко Босеовски">{{наведена книга|last=Босеовски|first=Трајко|title=Револуционерни песни во Мариово сврзани со мариовскиот војвода Толе Паша|series=Фолклорот и етнологијата на Мариово и Меглен|year=1994|publisher=Друштво за организирање на мариовско-мегленски средби и ДНУ Битола|location=Прилеп|language=македонски|pages=264}}</ref>, меѓу кои неговиот син Велјан, Куле од [[Врпско]], Петре Кормако со синот Јован од [[Маково]],Петко од Маково, браќата Цветан и Петре од [[Шелеверци]], Видан од [[Могила]] и Милан од [[Прилеп]]. За да се уверат дека војводата Толе Паша е убиен, турски офицери пресечената глава на Толета му ја однеле на валијата во [[Битола]], при што валијата наредила главата пак да се врати кај Толевото тело<ref name="Трајко Босеовски" />, кое пред да биде пренесено во родното село [[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]] долго време почивало со спомен плоча која сѐ уште постои и е обновена во Кленски Дол над Гуѓаково. Демографски статистики за селото Старавина во османсликиот период:<ref name="Итар Пејо2">{{нмс|уеб_адрес=http://www.itarpejo.org/nature/villages/102-staravina-mariovo|заглавие=Старавина (Staravina) Мариово - родното село на Калеш Анѓа|достъп_дата=2 март 2014 г|издател=Итар Пејо}}</ref> {| class="wikitable" !Османлиски дефтер !Домаќинства !Неженети !Вдовици !Годишен приход |- |Дефтер бр. 4 од 1476/77 г. | colspan="4" style="text-align: center;" |Ненаселено |- |Дефтер бр. 16 од 1481/82 г. |1 | | |31 |- |Дефтер бр. 73 од 1519 г. |13 | |1 |1086 |- |Дефтер бр. 149 од 1528/29 г. |13 | |1 |1086 |- |Дефтер бр. 232 од 1544/45 г. |14 |3 | |886 |} Во XIX век Гуѓаково било село в Прилепската каза на Мариовската Нахија на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника“ се вели дека во 1873 г. Гуѓаково (Будјаково) било село со 27 домаќинства и 105 жители христијани (Македонци).<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр. 80-81.</ref> ===Потекло и значење на името=== Името на селото Гуѓаково во пишаните документи се среднува и како ''' ''Годјаково'' ''' и ''' ''Гудјаково'' '''. Потеклото на името е непознато, но тоа е со словенско потекло од [[Македонски јазик|македонскиот јазиј]]. Можно е тоа да потекнува и да е облик на името на птицата ''гугутка'' (Гугтјаково?) која секако е застапена во густиот шумовит предел во кој се наоѓа селото. == Стопанство == Атарот на Гуѓаково изобилува со шума, а во помал дел и пасишта, заради што тоа во минатото имало изразит сточарски и шумарски карактер, а на нивите во зарамнетите предели јужно од селото се одгледувале и планински жита како 'рж, јачмен, пченка и пченица. Во денешно време во околината на Гуѓаково има само еден овчар<ref>Според кажување на Ристе Рожденов, овчар од Вепрчани. Забележале [[Корисник:Македонец|Марио Шаревски]] и Зоран Костадинов на 18.03.2019</ref>. Со активното бачилото на преслапот Клен, во околината и во Гуѓаково има 2 сточари со над 400 глави овци и 250 грла крупен добиток. Во минатото, крај Гуѓаковските извори постоеле и воденици кои мелеле жито, а населението се занимавало и со [[пчеларство]] и производство на [[биено сирење]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|119 |1953|133 |1961|132 |1971|41 |1981|4 |1991|1 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Гуѓаково живееле 280 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":02">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_37.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 247.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Гуѓаково имало 240 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":0">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 148-149.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Гудјаково'' се води како чисто македонско село во Прилепската каза на Битолскиот санџак со 40 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|23}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во [[1961]] година селото има 132 жители, сите [[Македонци]], додека во [[1981]] година живеат само четири жители, [[Македонци]]. Според пописот од [[1994]] година, селото е целосно раселено по [[1991]] година, кога имало само 1 жител, [[Македонци|Македонец]]. Според пописот од [[2002]] година, во селото Ѓуѓаково немало жители.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|280|240|119|133|132|41|4|1|0|0|0}} === Родови === Ѓуѓаково е македонско село. Гуѓаково во целост било населено со родови на [[Македонци]] [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Родови и семејства кои живееле во Гуѓаково се: ''Макрески'' (имаат иселеници и во [[Витолиште]]), ''Митрески'', ''Митановски'', ''Тодороски''. == Општествени установи == * [[Црква „Св. Димитрија“ - Гуѓаково]] == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1526 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на приватна куќа. на селото [[Вепрчани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 6 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалиште<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|293}}</ref> * [[Во Селото (Гуѓаково)|Во Селото]] — осамен наод од доцноантичко време; * [[Градишка Тумба (Гуѓаково)|Градишка Тумба]] (Аршин Град) — населба од доцноантичко време; * [[Козјаник (Гуѓаково)|Козјаник]] — населба од доцноантичко време; * [[Папрадишки Рид (Гуѓаково)|Папрадишки Рид]] — населба од доцноантичко време; * [[Писаник (Гуѓаково)|Писаник]] — населба од доцноантичко време; * [[Солишка Падина (Гуѓаково)|Солишка Падина]] — населба од доцноантичко време; * [[Средна Падина (Гуѓаково)|Средна Падина]] — населба од доцноантичко време; * [[Трнка (Гуѓаково)|Трнка]] — населба од доцноантичко време; и * [[Црнелица (Гуѓаково)|Црнелица]] — населба од доцноантичко време. == Редовни настани == == Личности == ;Потекло од Гуѓаково * [[Лазар Ристовски (глумец)|Лазар Ристовски]] — познат српски глумец, чиј татко Петар е роден во Гуѓаково<ref>{{cite web | url=http://www.oldprilep.com/lazar-ristovski/ | title=Лазар Ристовски | date=2011-12-22 }}</ref> ;Починати во Гуѓаково * [[Стојан Кулески]], наречен „Толе Паша“ (1868 - 1904) — истакнат мариовски војвода, член на [[ТМРО]] == Култура и спорт == == Иселеништво == ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Гуѓаково 01.jpg|Глетка на селото Гуѓаково File:Стара куќа во Гуѓаково.jpg|Стара куќа во Гуѓаково File:Селската чешма во Гуѓаково.jpg|Обраснатата селска чешма File:Разрушена куќа во Гуѓаково.jpg|Разрушена куќа во Гуѓаково. File:Гуѓаково 02.jpg|Глетка на селото Гуѓаково File:Гуѓаково 05.jpg|Глетка на селото Гуѓаково File:Писаник (Гуѓаково) 02.jpg|Каменот Писаник со нацртани фрески File:Гуѓаково 04.jpg|Глетка на селото Гуѓаково File:Гуѓаково 06.jpg|Глетка на селото Гуѓаково </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Прилеп}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Прилепски села]] [[Категорија:Села во Општина Прилеп]] [[Категорија:Гуѓаково| ]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] g1c3t05ddhn12w95ec7rwzz7yrabzpa 0 13977 5561197 5560936 2026-05-18T18:21:57Z Gurther 105215 5561197 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Едмонд Темелко|image=Edmond Temelko, mayor of Pustec Municipality.png|term_start=[[18 февруари]] [[2007]]|term_end=[[30 јуни]] [[2019]]|order=[[Општина Пустец|Градоначалник на Општина Пустец]]|succeeded=[[Пали Колефски]]|birth_date=[[7 јули]] [[1972]]|birth_place=[[Пустец]], [[Народна Социјалистичка Република Албанија|НСР Албанија]]|ethnicity=[[Македонци во Албанија|Македонец]]|party=[[Македонска алијанса за европска интеграција]]}} '''Едмонд Темелко''' ([[Пустец]], [[1972]]) — македонски политичар во [[Албанија]], градоначалник на [[Општина Пустец]] и јавен активист за правата и културниот идентитет на [[Македонци во Албанија|Македонците во Албанија]] во областа [[Мала Преспа]]. Темелко е познат по својата политичка и општествена активност поврзана со положбата на [[Македонци во Албанија|македонското малцинство во Албанија]], зачувувањето на [[македонски јазик|македонскиот јазик]], идентитетот и традиционалните [[топоним]]и во областа [[Пустец]]. За време на неговото раководење со [[Општина Пустец]] биле спроведени повеќе локални инфраструктурни, културни и општествени иницијативи. Меѓу нив се вбројуваат уредувањето на плоштадот „[[Гоце Делчев]]“ во [[Пустец]] и активности поврзани со црквата „[[Свети Архангел Михаил]]“, како дел од зачувувањето на културното и верското наследство на локалното македонско население. Во јавната дејност Темелко се залагал за употреба и зачувување на македонските имиња на селата и топонимите во областа [[Пустец]], вклучувајќи ги Пустец, Зрноско и други населени места. За својата политичка и општествена активност добил повеќе признанија поврзани со афирмацијата на [[Македонци во Албанија|Македонците во Албанија]]. ==Животопис== Основното и средното образование Темелко го завршил во родното место, а дипломирал на Земјоделскиот факултет во [[Тирана]]. Покрај политичкиот ангажман, Темелко водел приватен бизнис. Темелко е оженет и е татко на две деца. ==Политичка кариера== По победата на изборит,е одржани на [[18 февруари]] [[2007]] година, Темелко станал градоначалник на [[Пустец|Општина Пустец]] во областа [[Мала Преспа]] во [[Албанија]]. Во претходниот состав на Советот на општина Пустец, тој бил советник. Тој е еден од основачите и претседател на македонската организација [[Преспа (организација)|„Преспа“]] во Република [[Албанија]], која тесно соработува со [[Светски македонски конгрес|Светскиот македонски конгрес]], [[ОМО „Илинден“ - ПИРИН]], [[Виножито (политичка партија)|„Виножито“]] и други македонски национални организации и партии од [[Македонија]] и дијаспората. <br /> Во [[февруари]] [[2016]] година, по налог на [[Специјално јавно обвинителство|Специјалното јавно обвинителство]], Темелко бил уапсен од македонската полиција и одведен на сослушување во кривичниот суд, а по повод случајот „Титаник“ во кој Темелко, заедно со уште неколку други лица, бил осомничен за делото злосторничко здружување, според членот 394, и за делото повреда на избирачкото право, според членовите 24 и 159 од [[Кривичен закон на Македонија|Кривичниот законик]]. Притоа, судот го отфрлил барањето на Специјалното обвинителство за одредување на притвор.<ref>Бранко Ѓорѓевски, „Темелко: Видов само кутии и книги, но не и докази“, ''Дневник'', година XX, број 5993 петок, 19 февруари 2016, стр. 2-3.</ref> е Тој бил советник == Надворешни врски == * [http://a1.com.mk/vesti/default.asp?VestID=74652 Едмонд Темелко градоначалник на Мала Преспа, Албанија] * [http://www.mrt.com.mk/blog/?p=94 Телефонско интервју за МР-Радио СКОПЈЕ] * [http://www2.dw-world.de/macedonian/temamace/print/1.215214.1.html Интервју за радио Дојче Веле]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Темелко, Едмонд }} [[Категорија:Македонци во Албанија]] [[Категорија:Луѓе од Пустец]] i1o3vbwgrl8sk4vi9yfp2fayf2qgiba 0 15221 5561173 5107840 2026-05-18T14:31:30Z ~2026-29925-32 133267 5561173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian denomination | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Вселенска патријаршија | image = File:Coat of Arms of the Ecumenical Patriarchate Constantinople (St. George's Cathedral, Istanbul).svg | imagewidth = 150 | alt = | caption = | abbreviation = | type = | main_classification = [[Православие]] | orientation = | scripture = | theology = | polity = | governance = | structure = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Поглавар | leader_name1 = Архиепископ на Константинопол-Новиот Рим и Вселенски патријарх [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј I]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | fellowships_type = | fellowships = | fellowships_type1 = | fellowships1 = | division_type = Парохии | division = 525 (во САД)<ref name=Krindatch>{{cite book|last=Krindatch |first=Alexei |title=Atlas of American Orthodox Christian Churches |url=https://archive.org/details/atlasofamericano0000unse |year=2011 |publisher=Holy Cross Orthodox Press |location=[[Brookline, MA]] |isbn=978-1-935317-23-4 |page=[https://archive.org/details/atlasofamericano0000unse/page/143 143]}}</ref> | division_type1 = Монаси | division1 = ~1,800 (Света Гора) | division_type2 = Манастири | division2 = 20 (САД),<ref name=Krindatch /> 20 (Света Гора), 8 (Австралија), 6 (Метеора), 2 (Кореја) | division_type3 = | division3 = | associations = | area = | language = [[Грчки јазик|грчки]], [[Англиски јазик|англиски]], [[Украински јазик|украински]], [[Француски јазик|француски]], [[Корејски јазик|корејски]], [[Турски јазик|турски]] | liturgy = | headquarters = [[Црква „Свети Ѓорѓи“ - Истанбул|Црква „Свети Ѓорѓи“]], [[Истанбул]]<br />{{Coord|41|01|45|N|28|57|06|E|region:TR-34_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | territory = Истанбул, поголемиот дел од Турција, [[Света Гора]], [[Крит]], дел од северна [[Грција]], [[Додеканези]]те, [[Кореја]], грчките и украинските православни цркви во дијаспората | possessions = | origin_link = | founder = [[Апостол Андреј]] | founded_date = | founded_place = | independence = | reunion = | recognition = | separated_from = | branched_from = | merger = | absorbed = | separations = | merged_into = | defunct = | congregations_type = | congregations = | members = ~5,000 во Турција,<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/christians-in-turkey-are-second-class-citizens/a-17619847|archive-url = https://web.archive.org/web/20201022131931/https://www.dw.com/en/christians-in-turkey-are-second-class-citizens/a-17619847|archive-date = 2020-10-22|title = 'Christians in Turkey are second-class citizens' &#124; DW &#124; 08.05.2014|website = [[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://journals.openedition.org/assr/27027|archive-url = https://web.archive.org/web/20190626131739/https://journals.openedition.org/assr/27027|archive-date = 2019-06-26|doi = 10.4000/assr.27027|title = The Syriacs of Turkey|year = 2015|last1 = Erol|first1 = Su|journal = Archives de Sciences Sociales des Religions|issue = 171|pages = 59–80|doi-access = free}}</ref> ~3,800,000 во Грција, ~1,500,000 во дијаспората, =5,305,000 вкупно. | ministers_type = | ministers = | missionaries = | churches = | hospitals = | nursing_homes = | aid = | primary_schools = | secondary_schools = | tax_status = | tertiary = | other_names = | publications = | website = [http://www.ec-patr.org/ ec-patr.org] | slogan = | logo = | footnotes = }} '''Вселенска Цариградска Патријаршија''' позната и како '''Вселенска патријаршија''' ([[грчки јазик|грчки]]: ''Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον Κωνσταντινουπόλεως, Oikoumenikòn Patriarcheîon Kōnstantinoupóleōs''; [[турски јазик|турски]]: ''Rum Ortodoks Patrikhanesiе'' <ref>Ortaylı, İlber (2003). "Osmanlı Barışı", p. 14. ISBN 975-6571-50-0.</ref><ref>In Turkey it is also referred to unofficially as ''Fener Rum Patrikhanesi'', "Greek Patriarchate of the [[Fener|Phanar]]"</ref>) — една од четиринаесетте [[Автокефалност|автокефални]] [[Православие|православни]] цркви, со седиште во [[Истанбул]], [[Турција]]. На нејзино чело стои Вселенски Патријарх, кој има статус на "''прв меѓу еднаквите''" од останатите православни епископи во светот. Моментален патријарх и духовен водач<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE64O4OD20100525|title=In Moscow, Orthodox Christian churches draw closer|date=May 25, 2010|publisher=[[Ројтерс|Reuters]]|accessdate=11 July 2010}}</ref> на околу 300 милиони православни христијани во светот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=6001717n|title=The Patriarch Bartholomew|date=20 December 2009|work=[[60 Minutes]]|publisher=[[CBS]]|accessdate=11 January 2010|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104195316/http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=6001717n}}</ref> е [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј I]]. == Историја == Создадена е откако е расцепена [[Римско Царство|Римското Царство]] ([[395]] г.) на чело со [[епископ]], а од [[451]] г. од [[патријарх]]. Во [[596]] година патријархот се прогласува за [[Вселенски патријарх]]. После паѓањето на Цариград под [[отоманска империја|османска власт]] ([[1453]] г.) на цариградскиот патријарх му е дадено правото да биде духовен водич на сите источни ([[Словени|словенски]]) христијани во пределите на империјата. Во првите векови на османското владеење, Цариградската патријаршија игра улога на потпомагач на црковното и училишното дело во Османлиското Царство и противдејствува на некои од обидите на [[ислам]]от за [[потурчување]] на одделни региони на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Од [[XVIII век]] и почетокот на [[XIX век]] таа започнува да се претставува како грчка, со што се стреми кон [[грцизирање]] на негрчкото христијанско население во империјата. Цариградската патријаршија ја претставува црковна и училишна дејност во [[Македонија]] и [[Едрене|Одринско]], кои после [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] од [[1878]] г. одново се под османската власт. Таа ги поткрепува и грчките и српските области, но не ја признава автокефалноста на бугарската црква. == Наводи == {{наводи}} {{Европа по тема|Православието во}} {{Православни цркви}} {{Демографија на Турција}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цариградска патријаршија| ]] [[Категорија:Христијански поими]] g7uxjvko0jemux6imhgh8o5awkuw6g7 5561189 5561173 2026-05-18T18:06:57Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-29925-32|~2026-29925-32]]) и ја поврати преработката 5107840 на Bjankuloski06 5561189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian denomination | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Вселенска патријаршија | image = File:Coat of Arms of the Ecumenical Patriarchate Constantinople (St. George's Cathedral, Istanbul).svg | imagewidth = 150 | alt = | caption = | abbreviation = | type = | main_classification = [[Православие]] | orientation = | scripture = | theology = | polity = | governance = | structure = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Поглавар | leader_name1 = Архиепископ на Константинопол-Новиот Рим и Вселенски патријарх [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј I]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | fellowships_type = | fellowships = | fellowships_type1 = | fellowships1 = | division_type = Парохии | division = 525 (во САД)<ref name=Krindatch>{{cite book|last=Krindatch |first=Alexei |title=Atlas of American Orthodox Christian Churches |url=https://archive.org/details/atlasofamericano0000unse |year=2011 |publisher=Holy Cross Orthodox Press |location=[[Brookline, MA]] |isbn=978-1-935317-23-4 |page=[https://archive.org/details/atlasofamericano0000unse/page/143 143]}}</ref> | division_type1 = Монаси | division1 = ~1,800 (Света Гора) | division_type2 = Манастири | division2 = 20 (САД),<ref name=Krindatch /> 20 (Света Гора), 8 (Австралија), 6 (Метеора), 2 (Кореја) | division_type3 = | division3 = | associations = | area = | language = [[Грчки јазик|грчки]], [[Англиски јазик|англиски]], [[Украински јазик|украински]], [[Француски јазик|француски]], [[Корејски јазик|корејски]], [[Турски јазик|турски]] | liturgy = | headquarters = [[Црква „Свети Ѓорѓи“ - Истанбул|Црква „Свети Ѓорѓи“]], [[Истанбул]]<br />{{Coord|41|01|45|N|28|57|06|E|region:TR-34_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | territory = Истанбул, поголемиот дел од Турција, [[Света Гора]], [[Крит]], дел од северна [[Грција]], [[Додеканези]]те, [[Кореја]], грчките и украинските православни цркви во дијаспората | possessions = | origin_link = | founder = [[Апостол Андреј]] | founded_date = | founded_place = | independence = | reunion = | recognition = | separated_from = | branched_from = | merger = | absorbed = | separations = | merged_into = | defunct = | congregations_type = | congregations = | members = ~5,000 во Турција,<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/christians-in-turkey-are-second-class-citizens/a-17619847|archive-url = https://web.archive.org/web/20201022131931/https://www.dw.com/en/christians-in-turkey-are-second-class-citizens/a-17619847|archive-date = 2020-10-22|title = 'Christians in Turkey are second-class citizens' &#124; DW &#124; 08.05.2014|website = [[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://journals.openedition.org/assr/27027|archive-url = https://web.archive.org/web/20190626131739/https://journals.openedition.org/assr/27027|archive-date = 2019-06-26|doi = 10.4000/assr.27027|title = The Syriacs of Turkey|year = 2015|last1 = Erol|first1 = Su|journal = Archives de Sciences Sociales des Religions|issue = 171|pages = 59–80|doi-access = free}}</ref> ~3,800,000 во Грција, ~1,500,000 во дијаспората, =5,305,000 вкупно. | ministers_type = | ministers = | missionaries = | churches = | hospitals = | nursing_homes = | aid = | primary_schools = | secondary_schools = | tax_status = | tertiary = | other_names = | publications = | website = [http://www.ec-patr.org/ ec-patr.org] | slogan = | logo = | footnotes = }} '''Цариградска патријаршија''' позната и како '''Вселенска патријаршија''' ([[грчки јазик|грчки]]: ''Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον Κωνσταντινουπόλεως, Oikoumenikòn Patriarcheîon Kōnstantinoupóleōs''; [[турски јазик|турски]]: ''Rum Ortodoks Patrikhanesiе'' <ref>Ortaylı, İlber (2003). "Osmanlı Barışı", p. 14. ISBN 975-6571-50-0.</ref><ref>In Turkey it is also referred to unofficially as ''Fener Rum Patrikhanesi'', "Greek Patriarchate of the [[Fener|Phanar]]"</ref>) — една од четиринаесетте [[Автокефалност|автокефални]] [[Православие|православни]] цркви, со седиште во [[Истанбул]], [[Турција]]. На нејзино чело стои Вселенски Патријарх, кој има статус на "''прв меѓу еднаквите''" од останатите православни епископи во светот. Моментален патријарх и духовен водач<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE64O4OD20100525|title=In Moscow, Orthodox Christian churches draw closer|date=May 25, 2010|publisher=[[Ројтерс|Reuters]]|accessdate=11 July 2010}}</ref> на околу 300 милиони православни христијани во светот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=6001717n|title=The Patriarch Bartholomew|date=20 December 2009|work=[[60 Minutes]]|publisher=[[CBS]]|accessdate=11 January 2010|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104195316/http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=6001717n}}</ref> е [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј I]]. == Историја == Создадена е откако е расцепена [[Римско Царство|Римското Царство]] ([[395]] г.) на чело со [[епископ]], а од [[451]] г. од [[патријарх]]. Во [[596]] година патријархот се прогласува за [[Вселенски патријарх]]. После паѓањето на Цариград под [[отоманска империја|османска власт]] ([[1453]] г.) на цариградскиот патријарх му е дадено правото да биде духовен водич на сите источни ([[Словени|словенски]]) христијани во пределите на империјата. Во првите векови на османското владеење, Цариградската патријаршија игра улога на потпомагач на црковното и училишното дело во Османлиското Царство и противдејствува на некои од обидите на [[ислам]]от за [[потурчување]] на одделни региони на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Од [[XVIII век]] и почетокот на [[XIX век]] таа започнува да се претставува како грчка, со што се стреми кон [[грцизирање]] на негрчкото христијанско население во империјата. Цариградската патријаршија ја претставува црковна и училишна дејност во [[Македонија]] и [[Едрене|Одринско]], кои после [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] од [[1878]] г. одново се под османската власт. Таа ги поткрепува и грчките и српските области, но не ја признава автокефалноста на бугарската црква. == Наводи == {{наводи}} {{Европа по тема|Православието во}} {{Православни цркви}} {{Демографија на Турција}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цариградска патријаршија| ]] [[Категорија:Христијански поими]] m9xpj5lexn946ffzuwfehd3n4vfhj1l 0 20543 5561386 5539375 2026-05-18T23:38:05Z Buli 2648 5561386 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе Опсада на Виена (1683)да ја заземат Виена. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. Во писмото меѓу другото, се декларира:<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]]{{Цитат|Со ова известуваме дека двајца [[Македонци]] Марко Креида, роден во [[Кожани]] и Димитриј Георги Поповиќ, роден во македонски [[Солун]], ни изложија колку македонскиот народ, поради почит кон нашето најправедно дело, а со жар и ревност кон нашата служба, со сериозна намера е склоно да премине од преголемиот турски јарем под наша заштита, доколку му биде дадена нашата милост и сигурно покровителство. Поради тоа, согласно со нашата вродена добрина, со која, поттикнати од милоста да им укажуваме заштита на оние што ни се приврзани нам и на светата христијанска религија, милостиво го прифаќаме и го примаме под наша царска и кралска милост во секој начин и вид гореспомнатиот македонски народ, љубезно препорачувајќи им, поединечно и на сите наши волни заповедници, да не го напаѓаат споменатиот македонски народ, ниту да му причинуваат непријатности, туку според силите, секојпат и во секоја околност да го заштитуваат, бранат и да му помагаат за таа цел. Воопшто, да му овозможат нему сигурности и увереност за да запазат повеќе наши царски и кралски милости, права и слободи. Во случај некои наши припадници од истиот народ да посакаат да војуваат под водството на нашите гореспоменати капетани и под наше знаме, нека се настојува повеќе да се поттикне таквата намера одошто да се спречи. Исто така допуштаме, со претходно знаење и согласност на нашиот тамошен главен командант, да се собираат во одред и одделно да дејствуваат или да се поврзуваат со нашите, за да можат така да имаат сила да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се пријавуваат кај спомнатиот командант, па според неговите наредби, со божја помош нека ги чуваат нашите краишта за општо добро. Секој според силите, да не пропушта во секоја околност да соработува. Дадено во [[Виена]], на [[26 април]], [[1690]] година. Претставници: бранители на [[македонскиот народ]] кои преминале во краиштата на Царското Величество. Изложено во [[Виена]] на [[26 април]], [[1690]] година. М.Пауер. За Ветеранија.}} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] qzjdhyfnk9gcwn8zx5ohpnw87a42aex 5561387 5561386 2026-05-18T23:39:43Z Buli 2648 /* Продирање на австриска војска во Македонија */ 5561387 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе да ја [[Опсада на Виена (1683)|заземат Виена]]. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. Во писмото меѓу другото, се декларира:<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]]{{Цитат|Со ова известуваме дека двајца [[Македонци]] Марко Креида, роден во [[Кожани]] и Димитриј Георги Поповиќ, роден во македонски [[Солун]], ни изложија колку македонскиот народ, поради почит кон нашето најправедно дело, а со жар и ревност кон нашата служба, со сериозна намера е склоно да премине од преголемиот турски јарем под наша заштита, доколку му биде дадена нашата милост и сигурно покровителство. Поради тоа, согласно со нашата вродена добрина, со која, поттикнати од милоста да им укажуваме заштита на оние што ни се приврзани нам и на светата христијанска религија, милостиво го прифаќаме и го примаме под наша царска и кралска милост во секој начин и вид гореспомнатиот македонски народ, љубезно препорачувајќи им, поединечно и на сите наши волни заповедници, да не го напаѓаат споменатиот македонски народ, ниту да му причинуваат непријатности, туку според силите, секојпат и во секоја околност да го заштитуваат, бранат и да му помагаат за таа цел. Воопшто, да му овозможат нему сигурности и увереност за да запазат повеќе наши царски и кралски милости, права и слободи. Во случај некои наши припадници од истиот народ да посакаат да војуваат под водството на нашите гореспоменати капетани и под наше знаме, нека се настојува повеќе да се поттикне таквата намера одошто да се спречи. Исто така допуштаме, со претходно знаење и согласност на нашиот тамошен главен командант, да се собираат во одред и одделно да дејствуваат или да се поврзуваат со нашите, за да можат така да имаат сила да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се пријавуваат кај спомнатиот командант, па според неговите наредби, со божја помош нека ги чуваат нашите краишта за општо добро. Секој според силите, да не пропушта во секоја околност да соработува. Дадено во [[Виена]], на [[26 април]], [[1690]] година. Претставници: бранители на [[македонскиот народ]] кои преминале во краиштата на Царското Величество. Изложено во [[Виена]] на [[26 април]], [[1690]] година. М.Пауер. За Ветеранија.}} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] d0nk5l76713zjkcdgkfb5ig3jbh0oso 5561493 5561387 2026-05-19T11:10:37Z Buli 2648 /* Манифест и заштитни писма од Леополд I */ 5561493 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе да ја [[Опсада на Виена (1683)|заземат Виена]]. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. Во писмото меѓу другото, се декларира:<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]]{{Цитат|Со ова известуваме дека двајца [[Македонци]] Марко Креида, роден во [[Кожани]] и Димитриј Георги Поповиќ, роден во македонски [[Солун]], ни изложија колку македонскиот народ, поради почит кон нашето најправедно дело, а со жар и ревност кон нашата служба, со сериозна намера е склоно да премине од преголемиот турски јарем под наша заштита, доколку му биде дадена нашата милост и сигурно покровителство. Поради тоа, согласно со нашата вродена добрина, со која, поттикнати од милоста да им укажуваме заштита на оние што ни се приврзани нам и на светата христијанска религија, милостиво го прифаќаме и го примаме под наша царска и кралска милост во секој начин и вид гореспомнатиот македонски народ, љубезно препорачувајќи им, поединечно и на сите наши волни заповедници, да не го напаѓаат споменатиот македонски народ, ниту да му причинуваат непријатности, туку според силите, секојпат и во секоја околност да го заштитуваат, бранат и да му помагаат за таа цел. Воопшто, да му овозможат нему сигурности и увереност за да запазат повеќе наши царски и кралски милости, права и слободи. Во случај некои наши припадници од истиот народ да посакаат да војуваат под водството на нашите гореспоменати капетани и под наше знаме, нека се настојува повеќе да се поттикне таквата намера одошто да се спречи. Исто така допуштаме, со претходно знаење и согласност на нашиот тамошен главен командант, да се собираат во одред и одделно да дејствуваат или да се поврзуваат со нашите, за да можат така да имаат сила да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се пријавуваат кај спомнатиот командант, па според неговите наредби, со божја помош нека ги чуваат нашите краишта за општо добро. Секој според силите, да не пропушта во секоја околност да соработува. Дадено во [[Виена]], на [[26 април]], [[1690]] година. Претставници: бранители на [[македонскиот народ]] кои преминале во краиштата на Царското Величество. Изложено во [[Виена]] на [[26 април]], [[1690]] година. М.Пауер. За Ветеранија.}} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] hldfiw4xrxm6r5m1a9ef4t69vjbpaqu 5561503 5561493 2026-05-19T11:39:20Z Buli 2648 /* Манифест и заштитни писма од Леополд I */ 5561503 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе да ја [[Опсада на Виена (1683)|заземат Виена]]. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. Во писмото меѓу другото, се декларира:<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> {{Цитат|Со ова ставаме до знаење дека од наша страна беа примени двајца Македонци: Марко Краида од Кожани (наш капетан) и Димитрија Ѓорѓи Поповиќ од Солун, родени во Македонија, кои изложија на кој начин македонскиот народ, гледајќи ја најправедната наша кауза и со жар и ревност кон нашата служба, искрено и со наклонетост се стреми да премине од ужасното турско ропство во нашата послушност и преданост, само доколку би бил осигуран со нашата милост и заштита. Поради тоа, од нашата вродена добрина и од милосрдието со кое сме понесени да ги заштитуваме оние што се наклонети кон нас и кон светата христијанска вера, го примаме и го прифаќаме целиот македонски народ како целина и како поединци, под нашата царска и кралска милост. На сите наши воени службеници пријателски им заповедаме да не го вознемируваат спомнатиот македонски народ на никаков начин, ниту да се осмелат да му нанесат штета, туку според можностите во секоја прилика да го заштитуваат, да го бранат и во тоа да му помагаат, а исто така и да го уверат и осигураат во нашите царски и кралски милости, како и во зачувувањето на своите права и слободи. И доколку некои (според зборовите на наведените наши капетани) од истиот народ посакаат да служат под нашите знамиња, тие намери треба повеќе да се поттикнуваат отколку да се спречуваат, како што со ова благонаклоно им дозволуваме: со знаење и одобрение на нашиот таму главен командант, да се собираат во своја чета и посебно да дејствуваат или да се приклучат кон нашите сили и така да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се претстават кај наведениот генерали според неговите наредби за заедничко добро и со Божја помош, ќе ги чуваат нашите позиции и колку што е во нивна моќ ќе соработуваат извонредно во сите прилики. Објавено во Виена, 26 април 1690 година. [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]] }} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] sy3jxhq3mzc5xm40q38lav8seonpvzm 5561504 5561503 2026-05-19T11:47:16Z Buli 2648 /* Манифест и заштитни писма од Леополд I */ 5561504 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе да ја [[Опсада на Виена (1683)|заземат Виена]]. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. {{Collapse top|Прогласот на царот Леополд I од 26 април 1690<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> }} Со ова ставаме до знаење дека од наша страна беа примени двајца Македонци: Марко Краида од Кожани (наш капетан) и Димитрија Ѓорѓи Поповиќ од Солун, родени во Македонија, кои изложија на кој начин македонскиот народ, гледајќи ја најправедната наша кауза и со жар и ревност кон нашата служба, искрено и со наклонетост се стреми да премине од ужасното турско ропство во нашата послушност и преданост, само доколку би бил осигуран со нашата милост и заштита. Поради тоа, од нашата вродена добрина и од милосрдието со кое сме понесени да ги заштитуваме оние што се наклонети кон нас и кон светата христијанска вера, го примаме и го прифаќаме целиот македонски народ како целина и како поединци, под нашата царска и кралска милост. На сите наши воени службеници пријателски им заповедаме да не го вознемируваат спомнатиот македонски народ на никаков начин, ниту да се осмелат да му нанесат штета, туку според можностите во секоја прилика да го заштитуваат, да го бранат и во тоа да му помагаат, а исто така и да го уверат и осигураат во нашите царски и кралски милости, како и во зачувувањето на своите права и слободи. И доколку некои (според зборовите на наведените наши капетани) од истиот народ посакаат да служат под нашите знамиња, тие намери треба повеќе да се поттикнуваат отколку да се спречуваат, како што со ова благонаклоно им дозволуваме: со знаење и одобрение на нашиот таму главен командант, да се собираат во своја чета и посебно да дејствуваат или да се приклучат кон нашите сили и така да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се претстават кај наведениот генерали според неговите наредби за заедничко добро и со Божја помош, ќе ги чуваат нашите позиции и колку што е во нивна моќ ќе соработуваат извонредно во сите прилики. Објавено во Виена, 26 април 1690 година. [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]] {{Collapse bottom}} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 7mdw662mc1c03ia2rhlcdjmf0t4c5b8 5561506 5561504 2026-05-19T11:47:44Z Buli 2648 /* Манифест и заштитни писма од Леополд I */ 5561506 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Карпошово востание |partof= [[Голема турска војна|Големата турска војна]] |image=[[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|300px]] |caption=Уметничка претстава за смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]] во Скопје. |date= октомври 1689 |place=[[Македонија]], Османлиско Царство |coordinates= | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = Османлиите ги задушиле востаничките дејства во Кратово, Крива Паланка, Куманово и Скопје | result = османлиска победа | status = | combatant1 = Македонски востаници | combatant2 = Османлиско Царство | commander1 = [[Карпош]] | commander2 = Селим I Гирај | strength1 = 3.000<ref>''[https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf Карпошовото Востание (1689)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240814071020/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/24072/1/07.%20%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%9F%D0%9E%D0%A8%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%A2%D0%9E%20%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95.pdf |date=2024-08-14 }}'' (2007) од Ванчо Ѓорѓиев, ст. 9</ref> | strength2 = 30.000 | casualties1 = Непознато | casualties2 = Непознато | notes = }} {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Карпошово востание''' — вооружено [[востание]] дигнато во [[1689]] г. на територијата на [[Македонија]]. Востанието го носи името по својот водач [[Карпош]]. Непосреден повод и охрабрување за подигање на востанието дала големата Австриско-турска војна, а неговите корени лежеле во незавидната економско-општествена и политичка положба на [[Македонци|македонскиот народ]]. Во чест на востанието бил наречен [[Филип II (плоштад)|плоштадот „Карпошово востание“]] на почетокот на [[Стара скопска чаршија|Старата чаршија]] во [[Скопје]]. Од 2013 г. плоштадот го носи името „[[Филип II (плоштад)|Филип II]]“. == Продирање на австриска војска во Македонија == {{Поврзано|Голема турска војна}} Во 1683 година Османлиите по вторпат се обиделе да ја [[Опсада на Виена (1683)|заземат Виена]]. Меѓутоа по двомесечна опсада, на градот му пристигнала помош од Австрија австриската, а исто така и полската војска предводена од полскиот благородник Јан Собјески, па турската војска претрпела пораз што довел до огромни територијални, материјални и човечки жртви. Набргу потоа, во март 1684, против [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] била создадена Света лига, во која покрај [[Австрија]] и [[Полска]], влегле и [[Венецијанска Република|Венеција]], а подоцна и [[Руска Империја|Русија]]. Продирајќи постепено кон југ, Австријците стигнале дури до Македонија. Веќе на 25 октомври 1689 тие, предводени од генералот [[Силвио Пиколомини]], влегле во [[Скопско Поле|Скопското Поле]], каде што со радост ги пречекало населението од [[Скопско|околните села]]. Истиот ден влегле во напуштениот град, кој бил полн со прехранбени производи и трговски стоки. Премногу оддалечен од својата главнина, Пиколомини решил веднаш да се повлече од градот, кој претходно Скопски пожар од 1689 го опожарил поради чума. Пожарот беснеел цели три дена на 26 октомври, 27 октомври и 28 октомври 1689 и го уништил најголемиот дел од Скопје. Скопје тогаш бил споредуван со Прага. Во писмото до австрискиот цар Леополд, генералот Пиколомини пишува: „Градот Скопје е голем речиси колку Прага. Тој е без ѕидини и ровови. Го најдов напуштен и лишен од сите скапоцености, но богато е снабден со стоки.“ По повлекувањето од [[Скопје]], Австријците извршиле уште неколку пробиви во длабината на македонската територија. Таков еден пробив извршил херцогот [[Холштајн]], кој во меѓувреме го заменил умрениот од чума Пиколомини. Тргнувајќи од логорот крај кумановското село [[Оризари (Кумановско)|Оризари]], австриските одреди се нашле пред [[Штип]], во зорите на [[10 ноември]] [[1689]]. Тука дошло до најжестокиот и најголем судир помеѓу австриските и турските војски на територијата на Македонија. Оставајќи зад себе околу две илјади мртви, турските војски биле принудени на повлекување. [[Австријци]]те го запалиле градот, а потоа на враќање, тие разбиле уште еден турски одред од 300 души. Во средината на ноември кон [[Тетово]] биле испратени доброволци [[Албанци]]-католици, кои успеале да уништат преку 600 [[Турци]] и да запленат неколку стотици грла [[добиток]]. Најпосле, на 20 декември од [[Приштина]] кон [[Велес]] тргнал еден австриски [[одред]], во чиј состав имало и [[Срби]], предводен од капетанот [[Саноски]]. Одредот влегол во [[Велес]], каде биле отепани триесет Турци, а имало и заробени. Градот бил ограбен и делумно запален, но на враќање одредот бил нападнат од [[јаничари]], при што Саноски добил смртоносни рани. == Подигање и тек на востанието == {{Историја на Македонија}} Во годините на Австриско-турската војна дошло до нагло влошување на [[Стопанство|економската]] и [[Политика|политичката]] положба на [[Македонци|населението]] во земјата. Даночниот притисок, несигурноста и насилствата зеле дотогаш невидени размери. Воените операции ја гонеле државата да го засили принудниот откуп на [[Житни култури|житата]], [[фураж]]от, [[добиток]]от, [[дрво (материјал)|дрвата]] и на други селскостопански производи, по цени далеку под нивната вредност. Биле воведени и ред нови вонредни [[данок|давачки]]. Во ова тешко време [[раја]]та страдала и од з[[улум]]ите на турските вони [[дезертер]]и и одметници од централната власт, меѓу кои посебно се истакнувал злогласниот [[Јеген-паша]], бившиот [[Румелија|румелиски]] [[беглербег]], кој со околу 10.000 одметници пљачкосувал по [[Балкан]]от. Централната власт успеала да го ликвидира дури во [[февруари]] [[1689]] година. [[Податотека:Karposh_Kratovo.jpg|лево|мини|Карпош — споменик во Кратово.Дело на [[Боро Митриќески]] (1970 год)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artonline.mk/avtor/boro-mitrikjeski/|title=Боро Митриќески|last=Галерија|first=Мартин}}</ref>]] Воената катастрофа и хаотичната внатрешна положба во [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] создале погодни услови за широк замав на [[ајдутство]]то во сите делови од Македонија, а особено во [[Мариово|Мариовско]], Битолско, Тиквешко, Велешко, Штипско, во [[Доспат Планина]] и во северното гранично подрачје. Во таквата атмосфера, ненадејниот продор на австриската војска имал посебно дејство врз расположбата на македонскиот народ. Кон средината на [[октомври]] [[1689]], во североистичниот дел на Македонија, на просторот помеѓу [[Ќустендил]] и Скопје избувнало востание, на чело со познатиот ајдутски [[арамбаша]] [[Карпош]]. Главно упориште на слободната востаничка територија станала Крива Паланка, која и пред тоа била ослободно турско утврдување, изградена во 1636 година. Тука на востаниците им паднале в раце шест топови. Освен тоа, востаниците изградиле и сосем ново утврдување кај [[Куманово]]. Не е исклучено тие да биле во врска и да содејствувале со австриските одреди, особено во времето на нивниот продор во Македонија. Современите турски [[хроника|хроники]] и месното народно предание го титулираат Карпош како „[[крал]] од [[Куманово]]“, која титула му ја дал или потврдил [[Цар на Австрија|австриски цар]] [[Леополд I]], праќајќи му притоа и [[калпак]], како надворешен знак за признанието. == Пораз и последици од востанието == [[Податотека:Karposh_memory_table_Skopje.JPG|thumb|left|250px|Плоча на Камен Мост во Скопје, во спомен на Карпош]] [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|лево|Наредба за убиството на Карпош]] Набргу дошло да пресврт на воено-политичката ситуација на [[Балкан]]от, што имало пресудна улога за натамошната судбина на востанието. Османлиите презеле енергични чекори за стабилизација на ситуацијата во земјата и започнале подготовките за напад против македонските востаници и австриската војска. На помош на турските војски им пристигнал [[крим]]скиот хан [[Селим Гирај]] со своите борбени и жестоки [[татари|татарски]] одреди. На советувањето во [[Софија]], на [[14 ноември]] [[1689]], било решено во напад да се тргне преку [[Ќустендил]], односно најпрвин да се ликвидира Карпошовото востание. Прва на удар била [[Крива Паланка]], каде неколку илјади востаници се подготвувале за напад на [[Ќустендил]]. Дознавајќи за големата надмоќност на противникот, востаниците ја запалиле [[Крива Паланка]] и отстапиле кон Куманово. Веќе идниот ден турските и татарските одреди се појавиле и пред овој град. Востаниците го дочекале непријателот пред новоизградената [[тврдина]]. Во судирот бил заробен Карпош заедно со голем број востаници. Последен отпор бил даден од тврдината, која била преземена на [[јуриш]], а нејзините бранители биле уништени. Победниците сега се упатиле кон [[Скопје]], водејќи ги со себе заробените востаници. Во Скопје, крај [[Камен мост|Камениот мост]] на [[Вардар]], Карпош бил изведен пред [[Селим Гирај]], набиен на колец, а потоа избоден од татарските копја и фрлен во реката. Тоа се случило во првите денови на [[декември]] [[1689]] година. Трагичната смрт на Карпош го означувала истовремено и крајот на востанието. Македонскиот [[селанец]] скапо го платил својот обид за ослободување. За мнозина единствен спас било бегањето далеку на север, зад [[Сава]] и [[Дунав]]. Дел од нив подоцна преминале дури и во [[Русија]], создавајќи таму свои војнички колонии и одделен „[[Македонски полк]]“, кој дејствувал во состав на регуларната руска војска. Во запустените предели од [[северозападна Македонија]] започнало масовно населување на [[Македонски Албанци|албанско население]]. == Манифест и заштитни писма од Леополд I == На [[6 април]] [[1690]] година, [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1657-1705) издал [[манифест]], со кој ги повикува „''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Македонија]], [[Рашка]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“. Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]], Леополд издал и едно писмо (проглас) со кое го земал под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], родум од [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], родум од [[Солун]]. {{Collapse top|Прогласот на царот Леополд I од 26 април 1690<ref>{{Наведена книга|title=Prilozi za istoriju Srba u Ugarskoj u XI., XVII. i XVIII. veku|last2=Јован Радоњиќ|publisher=Knjiga Matice Srpske|year=1908|location=Нови Сад|pages=52-53}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=InyEqBVhH-EC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=the+name+used+for+macedonia+and+its+people+in+the+middle+ages+john+cametinae&source=bl&ots=qVXi1TNFZP&sig=I3Brmp9AnC4LTKQ9AA6Z7tSxsGA&hl=mk&ei=inkcTsiLCcPDswbTt_2GBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=john%20cametinae&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=1997-01-01|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0228-1|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ48(1995)/GZ48.19.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf|title=Ставот на австрискиот двор спрема Македонија и македонскиот народ непосреднопо ликвидирањето на Карпошовото востание|last2=Бранко Панов|publisher=ИНИ|year=1995|location=Скопје|pages=194-195}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0.html?id=5dQkMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава|last=nauki|first=ИНИ|date=|publisher=Универзитет Кирил и Методиј|year=1981|location=Скопје|pages=158-159|language=mk}}</ref> }} Со ова ставаме до знаење дека од наша страна беа примени двајца Македонци: Марко Краида од Кожани (наш капетан) и Димитрија Ѓорѓи Поповиќ од Солун, родени во Македонија, кои изложија на кој начин македонскиот народ, гледајќи ја најправедната наша кауза и со жар и ревност кон нашата служба, искрено и со наклонетост се стреми да премине од ужасното турско ропство во нашата послушност и преданост, само доколку би бил осигуран со нашата милост и заштита. Поради тоа, од нашата вродена добрина и од милосрдието со кое сме понесени да ги заштитуваме оние што се наклонети кон нас и кон светата христијанска вера, го примаме и го прифаќаме целиот македонски народ како целина и како поединци, под нашата царска и кралска милост. На сите наши воени службеници пријателски им заповедаме да не го вознемируваат спомнатиот македонски народ на никаков начин, ниту да се осмелат да му нанесат штета, туку според можностите во секоја прилика да го заштитуваат, да го бранат и во тоа да му помагаат, а исто така и да го уверат и осигураат во нашите царски и кралски милости, како и во зачувувањето на своите права и слободи. И доколку некои (според зборовите на наведените наши капетани) од истиот народ посакаат да служат под нашите знамиња, тие намери треба повеќе да се поттикнуваат отколку да се спречуваат, како што со ова благонаклоно им дозволуваме: со знаење и одобрение на нашиот таму главен командант, да се собираат во своја чета и посебно да дејствуваат или да се приклучат кон нашите сили и така да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се претстават кај наведениот генерали според неговите наредби за заедничко добро и со Божја помош, ќе ги чуваат нашите позиции и колку што е во нивна моќ ќе соработуваат извонредно во сите прилики. Објавено во Виена, 26 април 1690 година. [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|250п|Заштитно писмо за [[Македонскиот народ]] од светоримскиот цар [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|лево]] {{Collapse bottom}} На [[31 мај]] [[1690]] царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија одново станала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. ==Карпошовото востание како мотив во уметноста== * „Буната Карпошова“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, [https://web.archive.org/web/20180417121658/http://gbsk.mk/eknigi/Pesni%20-%20B.Koneski.pdf#page=54''Песни'']. Скопје: „Кочо Рацин“, 1953, стр. 57-61.</ref> == Поврзано == * [[Карпош]] * [[Карпош (населба во Скопје)|Скопски населби именувани по Карпош]] * [[Плоштад Карпошово востание|Плоштад „Карпошово востание“]] — поранешно име на „[[Филип II (плоштад)|плоштадот Филип II]]“ во Скопје == Наводи == {{наводи}} == Извори == * ''Историја на македонскиот народ'', [[Институт за национална историја]], [[Просветно дело]], Скопје, 1972 == Надворешни врски == * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm Крвава епопеја на македонскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091228110157/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce435/Tekst40.htm |date=2009-12-28 }} * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Карпошовото востание, Драган Ташковски] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=38&tid=368 Карпошово востание] * [http://documents-mk.blogspot.mk/search/label/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB Кумановски крал Карпош, Проф. Д-р Александар Димиќ - Паланчански] * [http://documents-mk.blogspot.mk/2012/11/1689.html Карпошовото востание 1689 година, Историја на Силахдер] {{Востанија во Османлиското Царство}} <!--Намерно стои--> [[Категорија:Карпошово востание| ]] [[Категорија:Голема турска војна]] [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 9j02liw6uyvj1nj6gxt5ykrri4hp45s 0 26126 5561232 5518970 2026-05-18T19:30:11Z -Lemmy- 53660 5561232 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = #CC0000 | clubname = Ајнтрахт Франкфурт | fullname = | image = [[Податотека:Eintracht Frankfurt crest.png|200px]] | image_size = | nickname = ''Die Adler'' („Орли“) | founded = {{Start date and years ago|df=y|1899|3|8}} | ground = [[Дојче Банк Парк]] | capacity = 59,500 | chairman = {{flagsport|GER}} Матијас Бек (клуб) | manager = {{flagsport|ESP}} [[Алберт Риера]] | league = [[Бундеслига]] | season = 2025/26 | position = 8. | current = ФК Ајнтрахт Франкфурт сезона 2025-2026 | website = http://www.eintracht.de/ | pattern_la1 = _frankfurt2526h | pattern_b1 = _frankfurt2526h | pattern_ra1 = _frankfurt2526h | pattern_sh1 = _frankfurt2526h | pattern_so1 = _frankfurt2526hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2526a | pattern_b2 = _frankfurt2526a | pattern_ra2 = _frankfurt2526a | pattern_sh2 = _frankfurt2526a | pattern_so2 = _adidasblack2l | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _frankfurt2526t | pattern_b3 = _frankfurt2526t | pattern_ra3 = _frankfurt2526t | pattern_sh3 = _frankfurt2526t | pattern_so3 = _adidaswhitel | leftarm3 = 7c85a4 | body3 = 7c85a4 | rightarm3 = 7c85a4 | shorts3 = 7c85a4 | socks3 = 7c85a4 }} '''Ајнтрахт Франкфурт''' ([[германски јазик|германски]]: ''Eintracht Frankfurt'') е спортска асоцијација од [[Франкфурт на Мајна]] во [[Германија]] . Покрај [[фудбал]]от, здружението исто така негува [[кошарка]], [[рагби]], [[хокеј на трева]] и [[одбојка]]. Боите на фудбалскиот клуб се црвена, црна и бела. Тој во моментов се натпреварува во [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата во Германија]] . == Историја == Во периодот од [[1899|1899 година]] до [[1927|1927 година]] во Франкфурт се формирале неколку клубови, кои биле споени и раздвоени. Првиот меѓу нив е ''ФК Викторија 1899'', основан на [[8 март]] истата година. Во финалето, фудбалскиот клуб ''Ајнтрахт Франкфурт'' е формиран во [[1967|1967 година]] година. Ајнтрахт никогаш немал премногу успех на национално ниво, без постигнување на значителен успех пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во поствоената Германија, „орлите“ освоиле две првенства во јужната зона - [[1953|1953 година]] и [[1959|1959 година]]. По војната, добро играле во групната игра, па играле за титула со локалниот соперник [[ФК Кикерс|Кикерс]] од [[Офенбах на Мајна|Офенбах]] . Возбудливиот последен круг на [[Берлин]] [[28 јуни|на 28 јуни]] завршил со победата на Ајнтрахт по продолжувањето на 5: 3 и тоа била единствената титула во историјата на клубот. Во историјата на европскиот фудбал, Ајнтрахт влезе следната година како учесник во најатрактивниот финален натпревар во историјата на [[Лига на шампиони во фудбал|Купот на шампионите]] . Алфредо ди Стефано и [[Ференц Пушкаш|Ференц Пускас]] на германските шампиони им ги дале сите голови во победата од 7: 3 во Парк Хемден . Кога [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] била основана (1963), Ајнтрахт бил еден од 16-те членови и ќе остане непроменет во првите 33 првенства. Во ова време, клубот освоил трофеј во ''Купот на Германија'' - [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]] и [[2018|2018 година]] година. Најголем успех бил постигнат во [[1980|1980 година]] кога Ајнтрахт го освоил [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]]. Четири германски екипи играле во полуфиналето оваа сезона, а Ајнтрахт ги победил [[Бајерн Минхен|Баерн]] и [[Борусија Менхенгладбах]]. Најблиската нова титула на Ајнтрахт била во [[1992|1992 година]] кога загубил два бодови на крајот од сезоната за [[ФК Штутгарт|Штутгарт]], но никогаш не завршил на првите две позиции во Бундеслигата. Оттогаш, Ајнтрахт е постојан патник од првата во втората лига и назад. Фудбалскиот клуб станал акционерско друштво [[1 јули|на 1 јули]] [[2000|2000 година]] година. Тој е предводен од тројца членови на управниот одбор, предводени од претседателот [[Херберт Брухаген]], поранешен играч на Гитерсо (1969-1982). Управниот одбор е надгледуван од осумчлен надзорен одбор на чело со Херберт Бекер, претставник на главниот спонзор на Ајнтрахт од Фрапорт (аеродром во Франкфурт). == Успех == === Национално === * '''[[Прва Бундеслига (фудбал)|Германско првенство]] ( ''пред [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]]'' )''' <ref name="soccerway">{{Наведена мрежна страница |url=https://int.soccerway.com/teams/germany/eintracht-frankfurt/979/trophies/ |title=Germany - Eintracht Frankfurt - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=28 February 2017}}</ref> ** '''Шампион (1) :''' 1959. ** Втора класа (1) : 1932. * '''Германски Куп''' ** '''Освојувач (5) :''' 1973/74, 1974/75, 1980/81, 1987/88, 2017/18. ** Финалист (4) : 1963/64, 2005/06, 2016/17, 2022/23. * '''Супер купот на Германија''' ** Финалист (2) : 1988, 2018 * '''Втора Бундеслига''' ** '''Шампион (1) :''' 1997/98. * '''Фуџи купот во Германија''' (скок напред лига) ** '''Освојувач (1) :''' 1992. ** Финалист (1) : 1994. === Меѓународен === * '''[[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА / УЕФА Лига Европа]]''' ** '''Освојувач (2) :''' 1979/80, 2021/22. * '''[[Лига на шампиони во фудбал|Куп на европски шампиони]]''' ** Финалист (1) : [[Куп на шампиони 1959/60|1959/60.]] * '''Интертото Куп''' ** '''Освојувач (1) :''' 1966/67. * '''Cup Alpa''' ** '''Освојувач (1) :''' 1967. * '''Куп на Анталија''' ** '''Освојувач (1) :''' 2011 година. == Тим во сезоната 2025/2026 == ''Од 28 Февруари 2026 година.'' <ref>[http://www.eintracht.de/scc/prvi-tim Први тим]{{Мртва_врска|date=Февруари 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, eintracht.de, Посетено на 28.02.2025.</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no= 2|nat=DEU|name=[[Елијас Баум]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 3|nat=BEL|name=[[Артур Теат]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 4|nat=GER|name=[[Робин Кох]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 5|nat=SUI|name=[[Орел Аменда]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 6|nat=DEN|name=[[Оскар Хојлунд]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 7|nat=DEU|name=[[Ансгар Кнауф]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=ALG|name=[[Фарес Чаиби]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 9|nat=DEU|name=[[Џонатан Буркард]]|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=DEU|name=[[Јунес Ебнуталиб]]|pos=FW}} {{Fs player|no=13|nat=DEN|name=[[Расмус Кристенсен]]|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=TUN|name=[[Ељес Скири]]|pos=MF}} {{Fs player|no=16|nat=SWE|name=[[Хуго Ларсон]]|pos=MF}} {{Fs player|no=18|nat=GER|name=[[Махмуд Дахуд]]|pos=MF}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|name=[[Жан Матео Бахоја]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=JPN|name=[[Рицу Доан]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=GER|name=[[Натаниел Браун]]|pos=DF}} {{Fs player|no=22|nat=USA|name=[[Тимоти Чандлер]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=DEU|name=[[Михаел Цетерер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=25|nat=FRA|name=[[Арно Калимуендо]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=JPN|name=[[Кеита Косуги]]|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|name=[[Марио Геце]]|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|name=[[Ајубе Амаимуни]]|pos=FW}} {{Fs player|no=30|nat=BEL|name=[[Миши Батшуаји]]|pos=FW}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|name=[[Лове Архов]]|pos=MF}} {{Fs player|no=33|nat=DEU|name=[[Јенс Грал]]|pos=GK}} {{Fs player|no=34|nat=DEU|name=[[Намди Колинс]]|pos=DF}} {{Fs player|no=37|nat=GER|name=[[Џеремаја Малузе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=38|nat=GER|name=[[Ебу Бекир Ис]]|pos=MF}} {{Fs player|no=39|nat=DEU|name=[[Амил Шиљевиќ]]|pos=GK}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|name=[[Кауа Сантос]]|pos=GK}} {{Fs player|no=41|nat=MLI|name=[[Фусени Думбија]]|pos=DF}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|name=[[Џан Узун]]|pos=MF}} {{Fs player|no=44|nat=ECU|name=[[Дејвис Баутиста]]|pos=DF}} {{Fs player|no=45|nat=USA|name=[[Марвин Дилс]]|pos=MF}} {{Fs player|no=48|nat=ESP|name=[[Јуниор Авуси]]|pos=FW}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|name=[[Дерек Боакје Осеи]]|pos=DF}} {{Fs player|no=50|nat=GER|name=[[Алесандро Гаул Соуза]]|pos=FW}} {{Fs player|no=53|nat=DEU|name=[[Александар Стаф]]|pos=FW}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Ерик Жуниор Дина Ебимбе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=HUN|name=[[Ноа Фењо]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Ноел Футкеу]]|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=HUN|name=[[Кристијан Листеш]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Џесик Нганкам]]|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Нилс Нкоунку]]|pos=DF}} {{Fs player|no=|nat=ALB|name=[[Симон Симони]]|pos=GK}} {{Fs player|no=|nat=CRO|name=[[Хрвоје Смолчиќ]]|pos=DF}} {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Еље Вахи]]|pos=FW}} On loan until 1 July 2026 --> |----- {{Fs end}} == Наводи== {{Наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Eintracht Frankfurt}} *{{official website|http://www.eintracht.de/}} {{de}} *[http://www.sge4ever.de/ Прво мрежно место за навивачи] {{de}} *[http://www.commerzbank-arena.de/ Службено мрежно место за стадионот] {{de}} *[http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/eintrachtfrankfurt.html Статистика на клубот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927182645/http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/eintrachtfrankfurt.html |date=2007-09-27 }} {{Бундеслига}} {{Шампиони на Германија во фудбал}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Германија]] e5pt690j2uj97yvckny2h2d57lmpl03 0 29986 5561378 5560208 2026-05-18T22:59:15Z ГП 23995 /* Музиката како тема во книжевноста */ дополнување 5561378 wikitext text/x-wiki {{Infobox Performing Arts | name = Музика | image = Music lesson Staatliche Antikensammlungen 2421.jpg | caption = Слика од Старите Грци која прикажува музичка лекција (ca. 510 BC). | medium = Звук | types = | ancestor = | descendant = | culture = Разни | era = [[Палеолит]] }} '''Музиката''' — уметност која се состои од звуци и тишина искажани преку временска единица. Елементи на [[звук]]от кои се користат во музиката се [[интензитет]]от (вбројува [[мелодија]] и [[хармонија]]), [[ритам]] (вбројува [[такт]] и [[темпо]]), и вокални квалитети, како што се [[артикулација]], [[динамика]] и [[текстура]].{{sfn|''OED''|loc=§&nbsp;1}}{{sfn|''AHD''|loc=§&nbsp;1}}{{sfn|Epperson|2022|loc=§ para. 1}} Употребата на музиката, во нејзиното создавање, изведба, значение, па и во нејзината [[дефиниција]], варира во зависност од социјалниот и културниот контекст.{{sfn|Mithen|2005|pp=26–27}} Таа варира од строго организирани композиции и перформанси до импровизација. За потребите на класификацијата таа е поделена во категории односно родови. Музиката се користи за многу цели како на пример: [[Комуникација]], [[религија]], академско проучување, естетски форми, забава итн. == Историја на музиката == [[Податотека:Divje Babe flute (Late Pleistocene flute).jpg|мини|лево|Флејтата од Дивје Бабе, најстариот познат музички инструмент. Изработена од [[ивер]] на [[пештерска мечка]].]] Музиката му претходи на пишаниот збор и е тесно поврзана со уникатноста на човековата [[култура]]. Развојот на музиката помеѓу луѓето се случува наспроти позадината на природните звуци како што се песните на птиците и звуците на другите животни. [[Преисториската музика|Праисториската музика]], или примитивната музика е поим кој се дава на сите музички форми кои настанале пред писменоста на културите. === Античка музика === Најраните записи на музичко изразување се наоѓаат во [[Сама Веда]] во [[Индија]]. Индиската музика е една од најстарите музички традиции во светот, а класичната музика ([[марга]]) може да се најде во скриптите на Хиндуистичката традиција односно во [[Веди]]те. Кинеската традиционална музика е стара повеќе од 3.000 години. Музиката била и важен дел од општествениот живот во [[Стара Грција]]. каде што таа се користела за прослави, забави и во религиозни церемонии. Најпрославени биле полово мешаните [[хор]]ови. Музиката била и дел од основното образование на децата на Старите Грци. === Средновековна и Ренесансна музика === Музичкиот живот недвосмислено го достигнал својот пик во средновековната ера, како што сведочат безброј пишани и уметнички дела кои се зачувани до ден денешен. Најпозната форма од овој период е литургиската музика на Римокатоличката црква. Голем број на школи за изучување на овој тип на музика постоеле во перодот по 1100 година. Напоредно со школите за овој тип на музика, постоела и жива традиција на секуларна песна која ја развивале трубадурите и веселниците. Поголем дел од музиката која преживеала од 14 век во [[Европа]] е секуларна. До средината на 15 век, композиторите и пејачите, користеле блага полифонија за религиозните музички композиции, како што е на пример миса или лауда. Од секуларните форми застапени се шансоните и мадригалот. Измислувањето на машината на печатење имала огромно влијание врз разновидноста и разликувањето на музичките стилови. === Барокна музика === Првите [[Опера|опери]] се напишани околу 1600 година со подигањето на музичките композиции кои го дефинираат крајот на [[ренесанса]]та и почетокот на [[Барок]]ната ера која трае до [[1750]] година. Германските баркони композитори пишувале кратки дела кои се изведувале најчесто на жичени и дрвени инструменти, хорови, [[оргули]], [[клавикорд]]и итн. За време на оваа ера неколку главни музички форми се дефинирани кои понатаму продолжуваат да се развиваат, како што се на пример [[Соната]]та и [[Кончерто]]то. === Класична музика === {{listen |title = Симфонија бр. 40&nbsp;G минор |description = [[Симфонија бр. 40 (Моцарт)|Симфонија 40&nbsp;G минор]] од [[Волфганг Амадеус Моцарт|В.А. Моцарт]] |filename = Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg |plain = yes |pos = left |type = music }} [[Податотека:Mozart Portrait Croce.jpg|мини|[[Волфганг Амадеус Моцарт]]]] Музиката од овој период се одликува со хомофонична [[текстура]], овие нови форми тежат кон [[пеење]]то. Новите популарни инструменти доминираат во музичките форми, а на сонатата и кончертото им се приклучува и [[симфонија]]та. [[Волфганг Амадеус Моцарт]] е еден од најпознатите претставници на овој период. === Романтична музика === {{listen |description = ''[[Валкира (опера)|Валкира]]'' од [[Ричард Вагнер]] |filename = Wagner - die walkure fantasie.ogg |title = Валкира |plain = yes |pos = left |type = music }} [[Бетовен]] се смета како транзицион композитор кои водат во периодот на романтизмот. Во романтичниот период музиката станува емотивна и повеќе експресивна, опфаќајќи ја за првпат и [[литература]]та и останатите форми на [[уметност]] и [[филозофија]]та. [[Композитор]]ите од доцниот романтичен период, создаваат комплексни и долги дела, комбинираат разни стилови и форми, и воопшто ја прават музичката форма многу комплексна. === Импресионистичка музика === [[Импресионизам|Импресионизмот]] претставува движење во европската класична музика кое почнува во доцниот 19 век и трае до средината на 20 век. Музичарите во овој период се фокусираат повеќе на сугестијата и атмосферата отколку на [[емоција]]та и на следење на нарацијата. Тие почитуваат кратки форми, како што се [[Ноктурно]]то и [[арабеска]]та. Музичкиот импресионизам се појавил во [[франција]], а негови типични претставници се [[Морис Равел]] и [[Клод Дебиси]]. === Музиката во 20 век === Музиката доживува револуција во [[XX век]]. Со пронаоѓањето на [[радио]]то, таа добива на широка популарност, а се развиле нови [[Технологија|технологии]] за снимање и репродукција. Во 20 век, таа се одликува со нова слобода, широко експериментирање и нови музички стилови и правци. По [[Втората светска војна]], напрвин дошло до подем и воопштување на [[Додекафонија|додекафонската]] техника. Творецот на додекафонската музика, [[Арнолд Шенберг]], ја урнал хиерархијата на тоновите и нив ги направил меѓусебно рамноправни, т.е. им наметнал строга дисциплина така што ниту еден тон во композицијата да не може да се појавува почесто од другите. По Шенберг се појавил Варезе, кој не само што ја укинал тонската скала туку и самиот тон, заменувајќи го со рафинирана организација на бучавата.<ref>Milan Kundera, ''Knjiga smijeha i zaborava''. Beograd: Veselin Masleša, 1984, стр. 191.</ref> Следниот значаен чекор во развојот на музиката биле [[Електронска музика|електронската музика]] и [[Алеаторична музика|алеаторичната музика]] која се темели на импровизациата, т.е. на самиот изведувач на музичкото дело му се препушта да го избере редоследот на исполнување на деловите од музичкото дело. На тој начин, настанале музички дела составени од меѓусебно заменливи делови, кои дури може и да се елиминираат, според желбата на изведувачот на делото кој така станал соавтор на делото. На пример, композиторот Кагел создал дела во кои на изведувачот му дозволуваат пауза во траење од две минути во кои тој може да свири нешто што нему му се допаѓа или воопшто да не свири. Слично на тоа, за време на една изведба на „независните музички движења“ на [[Карлхајнц Штокхаузен|Штокхаузен]], изведувањето на делото вклучувало фрлање зеленчук во публиката и капење на пијанистот во поцинкувана када. Како чекор понатаму, во чинот на композицијата Кагел ја вклучил и мимиката. Имено, тој создал дело во кое од изведувачите барал да не ги допираат инструментите и да не произведуваат никаков звук, туку само да прават гестови како навистина да свират.<ref name="Euđenio Montale 1979">Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 144-145.</ref> Големата новина што ја донела електронската музика се состола во тоа што потполно била исклучена личноста на изведувачот на музиката, зашто на музичката лента засекогаш бил фиксиран оригиналот на музичкото дело. Исто така, електронската музика предизвикала големи промени и во однос на создавањето на музиката, бидејќи овозможила да компонираат и лица кои никогаш немале формално музичко [[образование]].<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 115 и 142-143.</ref> Понатаму, во музиката за мали состави биле воведени механички извори на [[звук]] (шишиња, удирање по предмети, крикови снимени на лента, итн.), а претходник на таа постапка бил американскиот композитор [[Џон Кејџ]]. Паралелно со тоа настанале промени во музичката графија, зашто современите [[композитор]]и повеќе не морале да го користат класичниот нотен запис, туку партитурите станале пикрографски, т.е. составени со помош на [[симбол]]и, стрелки, цртички, [[криптограм]]и итн. Со тоа, читањето на музичките партитури станало невозможно без советот на самиот композитор.<ref name="Euđenio Montale 1979"/> ==Елементи на музиката== Според Џил Дорфлес, музичката уметност се состои од четири структурални елементи:<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 146-147.</ref> * мелодија * хармонија * контрапункт * ритам ==Теорија на музиката== Во [[есеј]]от „Бегство од времето“ од 1958 година, италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]] смета дека музиката, за која би се рекло дека е најмалку материјална од сите видови [[уметност]]и, со текот на времето станала најгломазна, најматеријална од сите начини на уметничкото изразување. Тоа произлегува оттаму што музичките дела живеат во времето единствено низ нивното физичко изразување, кое бара концертни сали, инструменталисти, пејачи, [[режисер]]и, [[Сценографија|сценографи]] и различен помошен персонал.<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 111-112.</ref> Германскиот композитор на електронска музика, [[Карлхајнц Штокхаузен|Штокхаузен]], смета дека музиката не треба да го надживее, туку да го преживее својот творец, т.е. идните генерации треба да создадат сопствена музика, а не да го пополнуваат своето време првенствено со стара музика.<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 145.</ref> Чешкиот писател [[Милан Кундера]] смета дека дури и најсложената музика сè уште е ''говор''. Тој смета дека историјата на музиката е завршена, иако денес има многу повеќе музика отколку во нејзината најславна ера. Меѓутоа, денес, од музиката остана само стереотипна хармонија, банална мелодија и монотон ритам, а тоа е вечноста на музиката. Причината за таквата судбина на музиката лежи во тоа што во тие едноставни комбинации на ноти можат да се обединат сите луѓе во нивната согласност со постоењето. Кундера смета дека постои некоја „почетна состојба на музиката“ која е постара од нејзината историја, а тоа е состојба на првото поставување на прашањата, состојба пред првото размислување, пред почетокот на играњето со мотивот и со темата. Во таа почетна состојба на музиката (музика без размислување) е одразена супстанцијалната глупост на човековото постоење. Според него, денес, музиката се вратила на оваа почетна состојба (која тој ја нарекува „идиотизма на музиката“ или „идиотизам на гитарата“) која претставува состојба по последното размислување, сосотјба по историјата.<ref>Milan Kundera, ''Knjiga smijeha i zaborava''. Beograd: Veselin Masleša, 1984, стр. 191-192.</ref> Современата музика целосно го менува прашањето на нејзиното оценување. Во тој поглед, [[филозоф]]от [[Армандо Плебе]] смета дека кај музиката е можно да се прави само техничко-[[Акустика|акустично]] оценување, додека секоја друга оцена би била дрскост. На тој начин, од интерес на критиката би бил само развојот на разни музички [[Граматика|граматики]]. ==Музиката како тема во уметноста и во популарната култура== Музиката се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Музиката како тема во книжевноста=== * „Скерцо во црнина“ (српски: ''Скрецо у црнини'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]] од 1919 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 189.</ref> * „Музичка кутија“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 129.</ref> * „Акорд“ — песна на македонскиот поет [[Славко Јаневски]].<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 33.</ref> * „Ноќни уметници“ ([[српски]]: ''Ноћни уметници'') - [[расказ]] на српскиот писател [[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]].<ref>Мирослав Јосиħ Вишњић, ''Сабране приповетке''. Београд: Драганић, 1995, стр. 185-191.</ref> * „Музика во аптеки (сон)“ — краток расказ на македонскиот писател [[Бранислав Николов]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 206.</ref> * „Музика“ - песна на рускиот писател [[Борис Пастернак]].<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 268-269.</ref> * „Песните“ — краток расказ на македонскиот писател [[Рамадан Рамадани]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 212.</ref> * „Музика“ - песна на рускиот поет [[Александар Ревич]] од 2000 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 26.</ref> * „Со музика“ - песна на францускиот поет [[Артур Рембо]].<ref>Артур Рембо, ''Боравак у паклу''. Београд: Култура, 1968, стр. 8-9.</ref> * „Музика“ - песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 33.</ref> * „Лоша музика“ - песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]].<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 254-255.</ref> * „Доживувањето на еден музичар“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 137-138.</ref> * „Господинот Когито и збиднувањата со музиката“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 197-202.</ref> * „Музика“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 69.</ref> ===Музиката како тема во популарната музика=== * „Необична музика“ (англиски: ''Peculiar Music'') — песна на британската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Адиктс]] (''The Adicts'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/53873-The-Adicts-Songs-Of-Praise DISCOGS, The Adicts – Songs Of Praise (пристапено на 16.4.2022)]</ref> * „Звукот на музиката“ (англиски: ''Sound of music'') — музилки албум на Адиктс од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=61Zy7-iHZIs YouTube, The Adicts - Sounds of music (Full album) (пристапено на 28.12.2016)]</ref> * „Поинаква музика во различна кујна“ (англиски: ''Another music in a different kitchen'') — песна на англиската панк-група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1978 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r9ZVVfE3z0Y YouTube, Buzzcocks Another Music in a Different Kitchen (1978) (пристапено на 8.2.2017)]</ref> * „Музика од гетото“ ([[англиски]]: ''Ghetto Music'') — песна на американската [[хип-хоп]] група [[Буги даун продакшнс]] (''Boogie Down Productions'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Boogie-Down-Productions-Ghetto-Music-The-Blueprint-Of-Hip-Hop/master/119688 DISCOGS, oogie Down Productions ‎– Ghetto Music: The Blueprint Of Hip Hop (пристапено на 2 јули 2021)]</ref> * „Ова е музика“ (англиски: ''This Is Music'') — песна на англиската рок-група ''[[The Verve]]'' од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/20628-The-Verve-A-Northern-Soul The Verve – A Northern Soul (пристапено на 7.4.2024)]</ref> * „Пушти малку музика“ (англиски: ''Turn some music'') — песна на американскиот [[Соул музика|соул музичар]] [[Марвин Геј]] (''Marvin Gaye'') од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gZq1f8QJJS0&list=PLwoyYQXxXlKMvYbii9tGTye_KkAZxN47d&index=5 YouTube, Turn On Some Music ✧ Marvin Gaye (пристапено на 30.6.2017)]</ref> * „Ноќна музика“ ([[англиски]]: ''Nightmusic'') — песна на канадската музичарка ''[[Grimes]]'' од 2011 година.<ref>[https://www.discogs.com/Grimes-Visions/master/411575 Discogs, Grimes (4) ‎– Visions (пристапено на 15.4.2021)]</ref> * „Вечна музика“ ([[англиски]]: ''Musica Eternal'') — песна на британската музичка група [[Дед кен денс]] (''Dead Can Dance'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dead-Can-Dance-Dead-Can-Dance/master/14637 Discogs, Dead Can Dance ‎– Dead Can Dance (пристапено на 3.6.2020)]</ref> * „Музиката и политиката“ (англиски: ''Music And Politics'') — песна на американската [[рап]]-група ''[[The Disposable Heroes Of Hiphoprisy]]'' од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/473648-The-Disposable-Heroes-Of-Hiphoprisy-Hypocrisy-Is-The-Greatest-Luxury Discogs, The Disposable Heroes Of Hiphoprisy – Hypocrisy Is The Greatest Luxury (пристапено на 8.10.2021)]</ref> * „Кога музиката е завршена“ ([[англиски]]: ''When the music's over'') — песна на американската рок-група [[Дорс]] од 1967 година.<ref>The Doors, ''Strange Days'', Elektra/Asulum Records, 7559-74014-2, 1975.</ref> * „Музички масакр“ (англиски: ''Musical Massacre'') — песна на американската [[Хип-хоп музика|хип-хоп]] група ''[[Eric B. & Rakim]]'' од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/107671-Eric-B-Rakim-Follow-The-Leader Discogs, Eric B. & Rakim – Follow The Leader (пристапено на 7.10.2022)]</ref> * „Музика за навечер“ (англиски: ''Music For Evenings'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група ''[[Young Marble Giants]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1442571-Young-Marble-Giants-Colossal-Youth Young Marble Giants – Colossal Youth (пристапено на 26.2.2024)]</ref> * „Слатка музика“ (англиски: ''Sweet music'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Јардбрдс]] (''Yardbirds'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RMEySx8F280 YouTube, Yardbirds - For Your Love (Full Album) (пристапено на 7.4.2019)]</ref> * „Кога музиката би зборувала“ (англиски: ''If Music Could Talk'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група [[Клеш]] (''The Clash'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Clash-Sandinista/master/14996 DISCOGS, The Clash ‎– Sandinista! (пристапено на 10.6.2020)]</ref> * „Музика за немузичари“ ([[англиски]]: ''Music For No Musicians'') — песна на британската музичка група [[Колдкат]] (''Coldcut'') од 1997 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/34584-Coldcut-Let-Us-Play Coldcut – Let Us Play! (пристапено на 25.5.2022)]</ref> * „Музиката е љубов“ (англиски: ''Music Is Love'') — песна на американскиот рок-музичар [[Дејвид Крозби]] (''David Crosby'') од 1971 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wQ5mgAqq8BM&list=PL93D2239252DE7EE8 YouTube, David Crosby - 01 - Music Is Love (by EarpJohn) (пристапено на 28.3.2020)]</ref> * „Музика кога ќе се изгаснат светилките“ (англиски: ''Music When The Lights Go Out'') — песна на британската рок-група Либертајнс (''The Libertines'') од 2004 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/12351-The-Libertines-The-Libertines The Libertines – The Libertines (пристапено на 17.2.223)]</ref> * „Музика“ (''Musik'') — музички албум на канадскиот [[Техно музика|техно-музичар]] [[Пластикмен]] (''Plastikman'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/Plastikman-Musik/master/37381 DISCOGS, Plastikman ‎– Musik (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Музика“ — песна на македонската група [[ПМГ Колектив]] од 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150 |title=www.pmgrecordings.com (пристапено на 3.12.2017) |accessdate=2017-12-03 |archive-date=2017-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215043036/http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150 |url-status=dead }}</ref> * „Мразам музика“ (англиски: ''I Hate Music'') — песна на американската рок-група [[Риплејсментс]] (''The Replacements'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sXjmR60_VcM YouTube, The Replacements - Sorry Ma, Forgot To Take...1981 (Full Album 2002)US (пристапено на 12.6.2017)]</ref> * „Добра музика“ (англиски: ''Good Music'') — песна на американската [[Хип-хоп музика|хип-хоп]] [[Рутс]] (''The Roots'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/38472-The-Roots-Organix The Roots – Organix (пристапено на 31.1.2024)]</ref> * „Музика за пешачење до дома“ (англиски: ''Music To Walk Home By'') — песна на австралиската рок-група ''[[Tame Impala]]'' од 2012 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tame-Impala-Lonerism/release/3924235 DISCOGS, Tame Impala – Lonerism (пристапено на 4.4.2021)]</ref> * „Страв од музиката“ (англиски: ''Fear of Music'') — песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Cb6izAqdTnc YouTube, Talking Heads - Fear of Music (пристапено на 15.1.2017)]</ref> * „Музичка сцена“ (англиски: ''Music Scene'') — песна на британската рок-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gd1maSU7Rxw YouTube, The Fall - Live At The Witch Trials (1979) † (full album) (пристапено на 29.6.2017)]</ref> * „Изгубен во музиката“ (''Lost In Music'') — песна на британската рок-група Фол од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Засвирете ми чалгии“ — фолк-песна на македонскиот фолк-пејач и композитор [[Јонче Христовски]].<ref>''Антологија на македонската чалгија / Antology of Macedonian Chalgia'', Македон мјузик, МАКМ 00106, 2006.</ref> * „Музика за последниот пар“ (''Music For The Last Couple'') — песна на британската рок-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> ===Музиката како тема во филмот=== * „Тврда почва: Калливите корени на американската музика“ (''Hard Soil: The Muddy Roots of American Music'') - [[документарен филм]] на [[режисер]]от [[М. А. Литлер]].<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 83.</ref> == Поврзано == [[Список на музичари]] {{Portal|Музика}} == Наводи == {{наводи}} ===Користена литература=== {{refbegin|30em}} *{{Cite encyclopedia |title=music, n. and adj. |encyclopedia=[[OED Online]] |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=https://www.oed.com/view/Entry/124108 |ref={{sfnRef|''OED''}} |url-access=subscription}} {{subscription required}} *{{Cite encyclopedia |title=Music |encyclopedia=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=Boston |url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=Music |edition=fifth |ref={{sfnRef|''AHD''}}}} * {{Cite encyclopedia |title=Music &#124; Art Form, Styles, Rhythm, & History |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |location=Chicago |url=https://www.britannica.com/art/music |last=Epperson |first=Gordon |date=16 June 2022}} * {{Cite book |last=Mithen |first=Steven |title=The Singing Neanderthals: The Origins of Music, Language, Mind, and Body |url=https://archive.org/details/singingneanderth0000mith_b9w7 |publisher=[[Orion Publishing Group]] |year=2005 |isbn=978-1-78022-258-5 |location=London |author-link=Steven Mithen}} {{refend}} == Дополнителна литература == * Colles, Henry Cope (1978). ''The Growth of Music : A Study in Musical History'', 4th ed., London ; New York : Oxford University Press. ISBN 0-19-316116-8 ([http://books.google.com/books?id=PrkNAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=the+growth+of+music 1913 edition online] at [[Google Book Search|Google Books]]) * Harwood, Dane (1976). "Universals in Music: A Perspective from Cognitive Psychology," ''Ethnomusicology'' 20, no. 3:521–33. * Small, Christopher (1977). ''Music, Society, Education''. John Calder Publishers, London. ISBN 0-7145-3614-8 == Надворешни врски == {{Sister project links|Music}} * [https://archive.today/20121209102410/www.bbc.co.uk/blast/music/ BBC Blast Music] For 13–19-year-olds interested in learning about, making, performing and talking about music. * [http://www.music.vt.edu/musicdictionary/ The Virginia Tech Multimedia Music Dictionary] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141022022300/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/ |date=2014-10-22 }}, with definitions, pronunciations, examples, quizzes and simulations * [http://www.music-web.org/ The Music-Web Music Encyclopedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170729042731/http://www.music-web.org/ |date=2017-07-29 }}, for musicians, composers and music lovers * [http://dolmetsch.com/musictheorydefs.htm Dolmetsch free online music dictionary], complete, with references to a list of specialised music dictionaries (by continent, by instrument, by genre, etc.) * [http://www.naxos.com/education/glossary.asp Musical Terms] – Glossary of music terms from Naxos * [http://www.uned.es/dpto_fil/revista/polemos/articulos/MA_Quintana_On%20Hermeneutical%20Ethics%20&%20Education%20(Internet)2.doc "On Hermeneutical Ethics and Education: Bach als Erzieher"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130727175845/http://www.uned.es/dpto_fil/revista/polemos/articulos/MA_Quintana_On%20Hermeneutical%20Ethics%20%26%20Education%20%28Internet%292.doc |date=2013-07-27 }}, a paper by Prof. Miguel Ángel Quintana Paz in which he explains the history of the different views hold about music in Western societies, since the Ancient Greece to our days. * [http://www.bsmny.org/features Monthly Online Features From Bloomingdale School of Music] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160529130844/http://www.bsmny.org/features |date=2016-05-29 }}, addressing a variety of musical topics for a wide audience * [http://www.musicfoundations.org/pages/3/index.htm Arts and Music Uplifting Society towards Transformation and Tolerance] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200117111909/http://www.musicfoundations.org/pages/3/index.htm |date=2020-01-17 }} Articles meant to stimulate people’s awareness about the peace enhancing, transforming, communicative, educational and healing powers of music. * [http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=musical-chills-related-to-brain-dop-11-01-09 Scientific American, ''Musical Chills Related to Brain Dopamine Release''] * [http://www.muzichkiregistar.com, ''ВБУ Музички регистар - каталог на македонски музички изднаија'']{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{-}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Музика]] m6ss4h5bb2c48qaa6xgfuawa9b2lce3 0 31372 5561479 5410951 2026-05-19T10:39:19Z ~2026-30038-98 133300 5561479 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство | WHS = Историско светилиште кај Мачу Пикчу | Image = [[Податотека:Machu Picchu, Peru.jpg|250px]] Поглед на Вајна Пикчу над урнатините од Мачу Пикчу | State Party = [[Перу]] | Type = Мешан | Criteria = 1, 3, 7, 9 | ИД = 274 | Region = Латинска Америка и Кариби | Year = 1983 | Session = Седмо | Link = http://whc.unesco.org/en/list/274}} '''Мачу Пичку''' ({{langx|qu|Machu Pikchu}}) – ''„стара планина“'') е [[претколумбовска ера|претколумбовски]] град на [[Инки]]те кој се наоѓа на 2430 метри надморска височина на [[Анди]]те во [[Перу]].<ref name="UNESCO WHC">UNESCO World Heritage Centre.</ref> Градот, а денес археолошко наоѓалиште, се наоѓа на планински венец над долината [[Долина Урубамба|Урубамба]] во Перу, каде тече реката [[Урубамба (река)|Урубамба]] и од Куско е оддалечен околу 80 километри. Голем број археолози веруваат дека Мачу Пикчу бил изграден како одморалиште на [[Сапа Инка]] [[Пачакути]]. Мачу Пикчу понекогаш се именува и како ''„изгубениот град на Инките“'' и тој претставува најпознат симбол на некогашната империја. Инките започнале да го градат во [[1400]] година, но бил напуштен во официјална смисла од страна на владетелите на Инките еден век подоцна. Иако градот и наоѓалиштето биле познати за мештаните, тој не бил познат за остатокот од светот. Вниманието на светската јавност било фокусирани кон наоѓалиштето во [[1911]] година кога американскиот историчар [[Хирман Бингам III|Хирман Бигман]] го претставил Мачу Пикчу на светот. Од тогаш, Мачу Пикчу е важна туристичка атракција. Мачу Пикчу во [[1981]] година бил прогласен за Перуанско историско светилиште и во [[1983]] година бил вклучен во [[Светско културно наследство|Светското наследство на УНЕСКО]]. Бидејќи не бил чепнат од Шпанците, Мачу Пикчу има доста голема историска, археолошка и културна важност и се смета за свето место. Мачу Пикчу бил изграден во класичен Инка стил, со полирани камени ѕидови. Главни градби во наоѓалиштето се ''Интихуатана, Храмот на сонцето и Собата на три прозорци''. Овие три градби се наоѓаат во делот кој археолозите го нарекуваат „свет округ“ на Мачу Пикчу. Во септември [[2007]] година, Перу и Универзитетот Јејл се договориле да се пренесат сите артфакти во Перу кои биле пренесени за време на американската експедиција на чело со Бингам. == Историја == Овој град е бил создаден како свет планински дом на големиот управник на инките Пачакутек, еден век пред да биде освоен од страна на [[Шпанска империја|Шпанската империја]] - околу [[1440]] година (град формиран пред доаѓањето на [[Колумбо]] во [[Америка]] од страна на [[Инки]]те.), и функционирал сè до [[1532]] година, кога шпанците ја нападнале империјата на инките. Во [[1532]] година цело негово население тајно исчезнало. Мачу Пикчу е конструиран е околу [[1450]] година, во кулминацијата на развојот на [[Инки]]те, и бил напуштен 100 години подоцна, кога империјата се срушила по покорувањето од страна на Шпанците. Иако тврдината е сместена на околу 50 километри од [[Куско]], главниот град на [[Инки]]те, не бил никогаш најден и уништен од Шпанците, како многу други места. Со векови, џунглата одоколу обраснала на наоѓалиштето, и многу малку луѓе знаеле за неговото постоење. Во [[1911]] година историчарот и истражувачот Хирам Бингам го „донесе“ изгубениот свет пред очите на јавноста. Бингам и други мислеле дека тврдината била традиционалното место на раѓање на [[Инки]]теили духовен центар на „девиците на сонцето“. == Функција == Формиран е на висорамнина од н.в. од 2,430 m. Под градот се наоѓа долината Урумбаба во [[Перу]] на оклолу 70&nbsp;км северозападно од градот [[Куско]]. Бил заборавен со векови од страна на светот, сепак не и од страна на месното население. Интернационалното внимание градот го сврти археологот Хирам Бингам во [[1911]] година кој го дал првото научно мислење за ова место и за кое напишал Бестселер за тоа. [[Перу]] вложува огромни напори за по легален пат да ги врати во [[Перу]] илјадниците артефакти кои Бингам ги дислоцирал. Мачу пикчу е можеби еден од најпознатите симболи на империјата на [[Инки]]те. == Во денешно време == Во [[1983]] година од страна на [[УНЕСКО]] наоѓалиштето е прогласено за светско наследство и опишано како „апсолутно ремек-дело на архитектурата и уникатен сведок на цивилизацијата на [[Инки]]те“. {{wide image|99 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|1000px|<center>Поглед кон Мачу Пикчу од [[Хуајна Пикчу]].</center>}} {{wide image|95 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|1000px|<center>Панорама на Мачу Пикчу со поглед кон Хуајна Пикчу.</center>}} {{wide image|89 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|1000px|<center>Кралскиот дел.</center>}} == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == :{{наведена книга|author={{aut|Bingham, Hiram}} |authorlink=Hiram Bingham III |year=1922 |title=Inca Land: explorations in the highlands of Peru |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, Massachusetts, USA |oclc=248230298}} :{{наведена книга|author={{aut|Bingham, Hiram}} |authorlink=Hiram Bingham III |year=1930, 1979 |title=Machu Picchu, a citadel of the Incas |publisher=Hacker Art Books |location=New York, USA |isbn=9780878172528 |oclc=6579761}} :{{наведена книга|author={{aut|Burger, Richard}} |author2=and {{aut|Lucy Salazar}} (eds.) |year=2004 |title=Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas |publisher=Yale University Press |location=New Haven, Connecticut, USA |isbn=9780300097634 |oclc=52806202}} :{{наведена книга|author={{aut|Davies, Nigel}} |authorlink=Nigel Davies (historian) |year=1997 |title=The Ancient Kingdoms of Peru |publisher=Penguin Books |location=London, UK and New York, USA |isbn=0-14-023381-4| oclc= 37552622}} :{{наведена книга|author={{aut|Frost, Peter}} |author2={{aut|Daniel Blanco}}; {{aut|Abel Rodríguez}} and {{aut|Barry Walker}}|year=1995 |title=Machu Picchu Historical Sanctuary |publisher=Nueves Imágines |location=Lima, Peru |oclc=253680819}} :{{наведена книга|author={{aut|MacQuarrie, Kim}} |year=2007 |title=The Last Days of the Incas |publisher=[[Simon & Schuster]] |location=New York, USA |isbn=978-0743260497 |oclc=77767591}} :{{Cite arXiv|author={{aut|Magli, Giulio}} |year=2009 |title=At the other end of the sun's path: A new interpretation of Machu Picchu |class=physics.hist-ph |eprint=0904.4882 }} :{{наведена книга|author={{aut|Reinhard, Johan}} |year=2007 |title=Machu Picchu: Exploring an Ancient Sacred Center |publisher=[[Cotsen Institute of Archaeology]], [[UCLA]] |location=Los Angeles, California, USA |isbn=9781931745444 |oclc=141852845}} :{{наведена книга|author={{aut|Richardson, Don}} |year=1981 |title=Eternity in their Hearts |publisher=Regal Books |location=Ventura, California, USA |isbn=0-8307-0925-8 |oclc=491826338 |pages=34–35}} :{{Наведена мрежна страница |author={{aut|UNESCO World Heritage Centre}} |url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=274 |title=Historic Sanctuary of Machu Picchu |accessdate=10 Jan. 2010 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}} :{{наведена книга|author={{aut|Weatherford, J. McIver}} |authorlink=Jack Weatherford | title=Indian givers: how the Indians of the Americas transformed the world |year=1988 | publisher=Fawcett Columbine | location=New York, USA |isbn=0-449-90496-2 |oclc=474116190}} :{{наведена книга|author={{aut|Wright, Kenneth}} |author2={{aut|Alfredo Valencia Zegarra}} |year=2000 |title=Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel |publisher=ASCE Press ([[American Society of Civil Engineers]]) |location=Reston, Virginia, USA |isbn=9780784404447 |oclc=43526790}} :{{Наведена мрежна страница |author={{aut|Wright, Kenneth R.}} |author2={{aut|Alfredo Valencia Zegarra}} and {{aut|Christopher M. Crowley}} |year=2000a |title=Completion Report to Instituto Nacional de Cultura on Archaeological Exploration of the Inca Trail on the East Flank of Machu Picchu and on Palynology of Terraces Part 1 |url=http://www.wrightpaleo.com/pdf/MP%20East%20Flank%20Report%20Pt%201%20Cover.pdf |accessdate=14 Jan. 2010 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :{{Наведена мрежна страница |author={{aut|Wright, Kenneth R.}} |author2={{aut|Alfredo Valencia Zegarra}} and {{aut|Christopher M. Crowley}} |year=2000b |title=Completion Report to Instituto Nacional de Cultura on Archaeological Exploration of the Inca Trail on the East Flank of Machu Picchu and on Palynology of Terraces Part 2 |url=http://www.wrightpaleo.com/pdf/MP%20East%20Flank%20Report%20Pt%202%20Text.pdf |accessdate=14 Jan. 2010 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :{{Наведена мрежна страница |author={{aut|Wright, Kenneth R.}} |author2={{aut|Alfredo Valencia Zegarra}} and {{aut|Christopher M. Crowley}} |year=2000c |title=Completion Report to Instituto Nacional de Cultura on Archaeological Exploration of the Inca Trail on the East Flank of Machu Picchu and on Palynology of Terraces Part 3 |url=http://www.wrightpaleo.com/pdf/MP%20East%20Flank%20Report%20Pt%203%20Drawings.pdf |accessdate=14 Jan. 2010 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :{{наведена книга|author={{aut|Wright, Ruth M.}} |author2={{aut|Dr. Alfredo Valencia Zegarra}} |year=2001, 2004 |title=The Machu Picchu Guidebook: A self-guided tour |edition=Revised |publisher=Johnson Books |location=Boulder, Colorado, USA |isbn=1-55566-327-3 |oclc=53330849 |url=https://books.google.com/books?id=xef8JWgrDlsC&q=The+Machu+Picchu+Guidebook:+A+self-guided+tour}} == Поврзано == * [[Тавантинсују]] * [[Инки]] == Надворешни врски == {{commons}} {{wikivoyage|Machu Picchu}} * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=274 Мачу Пикчу на страната на УНЕСКО.] * [http://www.wrightpaleo.com/ Палеохидролошки институт Врит] * [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=736735667eaa157548846c67671d9660 3D модел на Мачу Пикчу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100415062354/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=736735667eaa157548846c67671d9660 |date=2010-04-15 }} * [http://www.gigapan.org/gigapans/47942/ GigaPan слика на Мачу Пикчу] * {{dmoz|Regional/South_America/Peru/Departments/Cusco/Urubamba/Machu_Picchu}} {{Инки-никулец}} {{УНЕСКО-заштитен}} {{Градови во Империјата на Инките}} {{Археолошки наоѓалишта во Перу}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Нови седум светски чуда]] [[Категорија:Светско наследство во Перу]] i92sthzycilgjt2rn1wnbziujv8b4tj 0 32183 5561509 5400707 2026-05-19T11:58:47Z Dandarmkd 31127 5561509 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Средно училиште| |слика= |име=Злате Малакоски |место=[[Гостивар]] |општина=[[Општина Гостивар|Гостивар]] |настава на = |адреса= |актуелен директор= |веб=www.zlatemalakoski.mt.net.mk }} '''Општинско средно техничко училиште „Гостивар“''' — средно училиште во [[Гостивар]], [[Општина Гостивар]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://csoo.edu.mk/images/stories/lista%20na%20sredni%20ucilista.pdf |title=Листа на средни училишта во кои е застапено стручното образование во Република Македонија |accessdate=2022-01-15 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227124434/http://csoo.edu.mk/images/stories/lista%20na%20sredni%20ucilista.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Основање и развој == Во Гостивар со отворањето на фабриките „Силика“, „Мермери“ и „Електро Маврово“ како и други, се јави потреба да се отвори училиште кое ќе обучува ученици за потребите на овие претпријатија. Така во учебната 1960/61 година беа формирани по една паралелка од електро и машинска насока со тригодишно школување под името „Индустриско училиште со практична работа“. Училиштето беше основано од Народниот одбор на општина Гостивар, со решение бр.5233 од 12.09.1960 година. Во тоа време наставата се изведуваше во просториите на „Економското училиште“. На 04.09.1961 година е одржан првиот наставнички совет. == Образовни профили и насоки == '''Електротехничар за компјутерска техника и автоматика''' Насоката '''Електротехничар за компјутерска техника и автоматика''' е релативно млада во споредба со останатите насокии. Истиот е верифициран во 1994 година и денес, со оглед на тоа дека е најнов, истиот е доста омилен кај младите ученици. Земајќи во обзир дека вработувањето во нашата држава е доста намалено, младите - штотуку завршени луѓе, единствениот начин за вработување го гледаат во отворање на сопствени претпријатија, кои ќе нудат создавање и сервисирање на компјутерски системи, софтверски и хардверски. Некои од нив, можат да се вработат и низ други претпријатија во кои ќе бидат потребни нивните услуги. Наставата се одвива во посебни кабинети за компјутерска техника кои се соодветно опремени... '''Електротехничар за електроника и телекоминикации''' Електроничката насока е релативно млада во споредба со останатите насоки. Истиот е верифициран во 1994 година и денес, со оглед на тоа дека е најнов, истиот е доста омилен кај младите ученици. Земајќи во обзир дека вработувањето во нашата држава е доста намалено, младите - штотуку завршени луѓе, единствениот начин за вработување го гледаат во отворање на сопствени претпријатија, кои ќе нудат сервисирање на во голема мера застапените електронски уреди. Некои од нив, можат да се вработат и низ други претпријатија во кои ќе бидат потребни нивните услуги. Наставата се одвива во посебни кабинети по електроника кои се соодветно опремени... '''Електротехничар енергетичар''' Електроенергетската насока е основана во 1960 година при паралелките во тогашната гимназија, а веќе наредната учебна година 1962/63 година се формира ново училиште т.н. „Индустриско училиште". Во почетокот тоа училиште броеше шест паралелки од електро струка. ц до 1973 година завршените добиваа општ назив [[електричар]], а од таа година општата насока електричар се дели на неколку насокии со тригодишно времетраење на школувањето: Електромеханичар (винклер), Електроинсталатер (монтер). Во 1975 година се верифицира и насоката електротехничар енергетичар. '''Машински техничар''' Во Гостивар постојат околу 20 (дваесет) акционерски друштва, кои се занимаваат со продуктивни дејности, и имаат потреба за квалификувани и високо квалификувани работници. Исто така тие имаат потреба за машински техничари за поддршка и сервисирање на машините во текот на производството, и секое од овие претпријатија се занимава со производство на машински делови.Во приватниот сектор постојат 34 (триесет и четири) правни лица, коишто произведуваат машински делови со по 8 (осум) работника во просек.Исто така се регистрирани 393 физички лица во областа на производството и занаетчии, 77 од нив се самостојни вршители на дејност од областа на машинството. '''Хемиско технолошки техничар''' Првите класови од овој профил беа основани во Работничкиот универзитет, за потребите на неметалната индустрија во градот Гостивар и пошироко. Во 1976 година класовите се вклучени во нашиот училиштен центар. Од 1991 година во нашето училиште постојат класови за техничар за огноотпорни материјали и произведувач на огноотпорни материјали.Денес во нашето училиште - ЦСНО „Злате Малакоски“ се школуваат ученици за хемиско - технолошки техничар со четири годишно школување и произведувач на градежни материјали со тригодишно школување како и од 2004/2005 учебна година започнат е нова тригодишна насока ПРОИЗВОДИТЕЛ НА КОЗМЕТИЧКИ СРЕДСТВА . <!--== Освоени награди == ==Познати личности кои учеле во ова училиште== == Познати личности кои предаваат во ова училиште == --> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * http://www.zlatemalakoski.mt.net.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090503110737/http://www.zlatemalakoski.mt.net.mk/ |date=2009-05-03 }} Мрежно место на училиштето * http://zlatemalakoski.schools.edu.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090504021810/http://zlatemalakoski.schools.edu.mk/ |date=2009-05-04 }} Алтернативно мрежно место на училиштето * [http://www.schools.edu.mk/ Портал за основните и средните училишта во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111016115711/http://www.schools.edu.mk/ |date=2011-10-16 }} * [http://www.mon.gov.mk/ Официјално мрежно место на Министерството за образование и наука] {{DEFAULTSORT:Злате Малакоски, Гостивар}} [[Категорија:Средни училишта во Гостивар]] [[Категорија:Појавено во 1960 година во Македонија]] fwmn7q1elzk5su8nyyus7juk6zvgena 0 35120 5561417 5403310 2026-05-19T06:33:41Z Bjankuloski06 332 5561417 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Климент Бојаџиев| портрет= General Kliment Bojadzijev.jpg| опис=генерал во бугарската армија | наставка= | роден-дата={{роден на|15|април|1861}} | роден-место={{роден во|Охрид|}}, [[Отоманско Царство]], денес [[Република Македонија]]| починал-дата={{починал на|15|јули|1933}}| починал-место={{починал во|Софија|}}, [[Бугарија]] | }} '''Климент Ефтимов Бојаџиев''' ({{langx|bg|Климент Бояджиев}}) ([[15 април]] [[1861]] - [[15 јули]] [[1933]]) — македонски [[генерал]] во [[бугарска армија|бугарската армија]] и министер за одбрана на [[Бугарија]]. Учествува во [[Српско-бугарска војна|Српско-бугарската војна]] (1885) година, [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] (1912-1913), [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] (1913) и [[Прва светска војна|Првата светска војна]] (1915-1918). Во период од [[15 април]] [[1915]] до [[7 септември]] [[1915]] година, генерал-мајор Климент Бојаџиев бил началник на Штабот на бугарската армија. Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] бил началник на Прва Бугарска Армија, со која учестува в бојот кај [[Костур (град)|Костур]] и [[Лерин]] - како началник на [[Леринската операција]]. Има добиено неколку ордени: * [http://buditel.europressbg.net/online/images/stories/broi_3/03_faler_01.jpg Орден "За храброст" 2-ри ред] {{Семарх|url=https://archive.today/20130112003248/buditel.europressbg.net/online/images/stories/broi_3/03_faler_01.jpg |date=2013-01-12 }} * [https://web.archive.org/web/20040829211518/http://www.md.government.bg/nvim/images/otl3s-m.jpg Орден "Свети Александар" 2-ри ред] * [http://www.mint.bg/images/2_272.jpg Орден "За воена заслуга" 4-ти ред] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928134634/http://www.mint.bg/images/2_272.jpg |date=2007-09-28 }} * Орден "За заслуга" == Извори == * Недев, С., „Командването на българската войска през войните за национално обединение“, София, 1993, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, стр. 109-110 {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бојаџиев, Климент}} [[Категорија:Бугарски генерали]] [[Категорија:Бугарски офицери од Македонија]] [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Родени во 1861 година]] [[Категорија:Починати во 1933 година]] [[Категорија:Бугари од Првата светска војна]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Носители на орденот „За воена заслуга“ (Бугарија)]] [[Категорија:Носители на орденот „За заслуга“ (Бугарија)]] nmgzonh22q5lu1phixptiltgnmn9gng 0 35222 5561383 5413810 2026-05-18T23:01:53Z ГП 23995 /* Ноќта како мотив во книжевноста */ дополнување 5561383 wikitext text/x-wiki [[Податотека:כביש החוף תל אביב (14).JPG|мини|Ноќ]] '''Ноќ''' е оној дел од [[деноноќие]]то кога [[Сонце]]то е [[Зајдисонце|зајдено]]. Спротивен поим од ноќ е [[ден]]. Во текот на ноќта повеќето луѓе и животни спијат, затоа што не можат да ги извршат повеќето активности без дневно светло. Недостатокот на дневна светлина има влијание на морфолигијата, физиологијата и однесувањето на скоро сите живи организми. Спротивно од тоа некои животни на пример [[лилјаци]]те се активни претежно во текот на ноќта. ==Ноќта како тема во уметноста и во популарната култура== Ноќта се јавува како мотив во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]: ===Ноќта како мотив во книжевноста=== * „Историја на ноќта“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 138.</ref> * „Ја чувствувам таа ноќ“ (српски: ''Осећам ту ноћ'') — песна на српскиот поет [[Оскар Давичо]].<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 164-165.</ref> * „Ноќта на дланка“ (српски: ''Ноћ на длану'') — песна на Оскар Давичо.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 215-216.</ref> * „Иако е ноќ“ (српски: ''Иако је ноћ'') — песна на Оскар Давичо.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 224.</ref> * „Зелена ноќ во април“ — песна на македонскиот поет [[Славко Јаневски]].<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 48-49.</ref> * „Летна ноќ“ - песна на полскиот поет [[Мјечислав Јаструн]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 116.</ref> * „Ноќ“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]] од 1991 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 132.</ref> * „Мајска ноќ“ — поетизирана проза на македонскиот писател [[Блаже Конески]] од 1961 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 164.</ref> * „Полноќ“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 22.</ref> * „Ноќна прошетка“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 72-80.</ref> * „Ноќ“ (шпански: ''Noche'') - песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 32.</ref> * „Терезија“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 55.</ref> * „Ноќ“ (српски: ''Noć'') - песна на српската поетеса [[Десанка Максимовиќ]] од 1976 година.<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 141.</ref> * „Злобна ноќ“ (српски: ''Zla noć'') - песна на српската поетеса Десанка Максимовиќ.<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985.</ref> * „Ноќ“ (руски: ''Ночь'') - песна на рускиот поет [[Владимир Мајаковски]] од 1912 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 8.</ref> * „Месечева ноќ. Пејзаж“ (руски: ''Лунная ночь. Пеҋзаж'') - песна на Владимир Мајаковски од 1916 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 82.</ref> * „Ноќ“ - песна на рускиот поет [[Леонид Мартинов]].<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 209.</ref> * „Прва ноќ“ — песна на македонскиот поет [[Матеја Матевски]].<ref>Матеја Матевски, ''Подготовки за патување: избор од поезијата'', Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 34.</ref> * „Ноќи во крајот каде тешко пеам“ — поетски циклус на Матеја Матевски.<ref>Матеја Матевски, ''Подготовки за патување: избор од поезијата'', Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 37-44.</ref> * „Зимска ноќ“ - песна на рускиот поет [[Борис Пастернак]] од 1946 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 86-87.</ref> * „Загушлива ноќ“ - песна на рускиот поет Борис Пастернак од 1917 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 74-75.</ref> * „Ноќ“ - песна на рускиот поет Борис Пастернак.<ref>Миливоје Јовановић, „Песник Борис Пастернак“, во: Борис Леонидович Пастернак, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. VIII.</ref> * „Има таква ноќ“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 221.</ref> * „Ноќ“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 80.</ref> * „Оттогаш ноќе“ - песна на полскиот поет [[Јулијан Пшибош]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 94.</ref> * „Зимска ноќ“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Зимска ноћ'') — песна на српскиот поет [[Милан Ракиќ]].<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 65-66.</ref> * „Ноќ и зраци“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 20.</ref> * „Ноќ на замокот“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Noc na Hradě'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]] од 1937 година.<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 17-18.</ref> * „Ноќен вез“ - песна на руската поетеса [[Олга Седакова]].<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 206-207.</ref> * „Ноќ на големата сезона“ - расказ на полскиот писател [[Бруно Шулц]].<ref>Bruno Šulc, ''Cimetaste prodavnice''. Beograd: Paidea, 2015, стр. 91-101.</ref> ===Ноќта како тема во филмот=== * „[[Ноќта на свети Лоренцо (филм)|Ноќта на свети Лоренцо]]“ - италијански [[филм]] од 1981 година, во [[режија]] на [[Браќа Тавијани|браќата Тавијани]]. * „[[Белите ноќи на поштарот Андреј Трјапицин]]“ - руски филм од 2014 година, во режија на [[Андреј Кончаловски]].<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 33.</ref> * „[[Два дена, една ноќ]]“ - белгиско-француско-италијански филм од 2014 година, во режија на [[браќата Дарден]].<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 34.</ref> ===Ноќта како тема во музиката=== ====Ноќта како тема во класичната музика==== * „[[Валпургиска ноќ (балет)|Валпургиска ноќ]]“ - [[балет]] на францускиот композитор [[Шарл Гуно]]. ====Ноќта како тема во популарната музика==== * „Заминување во ноќта“ (хрватски: ''Odlazak u noć'') — песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]] од 1981 година.<ref>''Sunčana strana ulice, Komuna, CD 1002.</ref> * „Ноќта на Шарки“ (англиски: ''Sharkey's Night'') — песна на американската музичарка [[Лори Андерсон]] од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ET0VBtwWoJs YouTube, Sharkey's Night by Laurie Anderson (пристапено на 12.3.2020)]</ref> * „Утрешна ноќ“ (англиски: ''Tomorrow Night'') — песна на англиската рок-група ''[[Atomic Rooster]]'' од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/fr/release/1582370-Atomic-Rooster-Death-Walks-Behind-You DISCOGS, Atomic Rooster – Death Walks Behind You (пристапено на 27.11.2021)]</ref> * „Судната ноќ“ (англиски: ''Judgment Night'') — песна на американските групи (''[[Biohazard (рок-група)|Biohazard]]'') и [[Оникс]]) (''Onyx'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Various-Judgment-Night-Music-From-The-Motion-Picture/release/242542 DISCOGS, Various ‎– Judgment Night (Music From The Motion Picture) (пристапено на 29.7.2020)]</ref> * „Во ноќта“ (англиски: ''In The Night'') — песна на американската [[Панк рок|панк-рок]] група ''[[Bad Religion]]'' од 1982 година<ref>[https://www.discogs.com/es/master/25526-Bad-Religion-How-Could-Hell-Be-Any-Worse Discogs, Bad Religion ‎– How Could Hell Be Any Worse? (пристапено на 12.12.2021)]</ref> * „Ноќе“ (англиски: ''Nightime'') — песна на американската поп-рок група [[Биг стар]] од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/2108805-Big-Star-3rd Discogs, Big Star – 3rd (пристапено на 4.1.2022)]</ref> * „Добра ноќ“ (англиски: ''Good Night'') — песна на британската рок-група [[Битлси]] од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Beatles-The-Beatles/release/1113362 DISCOGS, The Beatles ‎– The Beatles (пристапено на 27.6.2019)]</ref> * „Ноќна треска“ (англиски: ''Night Fever'') — песна на американската група [[Би Џиз]] (''Bee Gees'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Various-Saturday-Night-Fever-The-Original-Movie-Sound-Track/master/23443 DISCOGS, Various ‎– Saturday Night Fever (The Original Movie Sound Track) (посетена на 31.3.2019)]</ref> * „Петочна ноќ“ (англиски: ''Friday night'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Бич Бојс]] (''Beach Boys'') од 1967 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=siT38N6yRz0 YouTube, The Beach Boys - Friday Night (пристапено на 25.8.2017)]</ref> * „Зимска ноќ“ (англиски: ''Winter Night'') — песна на американскиот поп-пејач [[Скот Вокер]] од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/68196-Scott-Walker-Scott-3 Scott Walker – Scott 3 (пристапено на 10.1.2024)]</ref> * „Уште една залудно потрошена ноќ“ (англиски: ''Another Wasted Night'') — песна од истоимениот музички албум на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група ''[[Gang Green]]'' од 1986 година<ref>[https://www.discogs.com/master/117495-Gang-Green-Another-Wasted-Night Gang Green – Another Wasted Night (пристапено на 17.2.2023)]</ref> * „Парче ноќ“ (српски: ''Komad noći'') — песна на српската рок-група ''[[Гоблини (рок-група)|Goblini]]'' од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/2537512-Goblini-Istinite-Priče-I-Deo Discogs, Goblini – Istinite Priče I Deo (пристапено на 25.10.2022)]</ref> * „Доаѓа ноќта“ (англиски: ''Here comes the night'') — албум на групата ''Them''.<ref>[https://www.discogs.com/Bowie-Pinups/release/440664 Discogs, Bowie* ‎– Pinups (пристапено на 19.4.2020)]</ref> * „Црна ноќ“ (англиски: ''Black Night'') — песна на англиската рок-група [[Дип Парпл]] (''Deep Purple'') од 1970 година.<ref>''Deep Purple in Rock'', EMI Records, 7243 8 34019 2 5, 1995.</ref> * „Крај на ноќта“ (англиски: ''End of the night'') — песна на американската рок-група [[Дорс]] (''The Doors'') од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Doors-The-Doors/master/45347 Discogs, The Doors ‎– The Doors (пристапено на 23.5.2020)]</ref> * „Ова е таа ноќ“ (англиски: ''Tonight's The Night'') — песна од истоимениот албум на американскиот рок-музичар [[Нил Јанг]] (''Neil Young'') од 1975 година.<ref>[https://www.discogs.com/Neil-Young-Tonights-The-Night/master/38672 Discogs, Neil Young ‎– Tonight's The Night (пристапено на 23.5.2020)]</ref> * „Ноќта е моја“ (српски: ''Noć je moja'') — песна на српската рок-група ''[[YU Grupa]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MsvqAYHmrEs YouTube, YU Grupa – YU Grupa (1973) (пристапено на 23.11.2022)]</ref> * „Ноќе“ (англиски: ''Night Time'') — музички албум на британската рок-група [[Килинг џоук]] (''Killing Joke'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/15664-Killing-Joke-Night-Time Killing Joke – Night Time (пристапено на 25.1.2023)]</ref> * „10.15 саботна ноќ“ ([[англиски]]: ''10.15 Saturday Night'') - песна на британската рок-група [[Кјур]] (''The Cure'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NERzLlHo-D0&list=PLkykovpQIUJ-9dIIastIQqwSjxCzGXwTI&index=2 YouTube, The Cure - 10.15 Saturday Night (пристапено на 26.9.2019)]</ref> * „Ваква ноќ“ (англиски: ''A Night Like This'') - песна на британската рок-група Кјур (''The Cure'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5DrjnffvVSQ&list=PLkykovpQIUJ-9dIIastIQqwSjxCzGXwTI&index=16 YouTube, The Cure - A Night Like This (пристапено на 26.9.2019)]</ref> * „Полноќ“ ([[германски]]: ''Mitternacht'') — песна на германската група [[Крафтверк]] (''Kraftwerk'') од 1974 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kraftwerk-Autobahn/release/15159 DISCOGS, Kraftwerk ‎– Autobahn (пристапено на 29.12.2020)]</ref> * „Светли ноќи“ (англиски: ''Bright Nights'') - песна на шведското електронско дуо [[Куп]] (''Кoop'') од 2001 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/150763-Koop-Waltz-For-Koop Koop.* – Waltz For Koop. (пристапено на 6.3.2025)]</ref> * „Ја чувам ноќта од будните“ ([[српски]]: ''Чувам ноћ од будних'') — песна на македонската рок-група [[Леб и сол (музичка група)|Леб и сол]] од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Leb-I-Sol-Kao-Kakao/release/1198111 Leb I Sol ‎– Kao Kakao (пристапено на 4.9.2020)]</ref> * „Среде ноќта“ (англиски: ''In The Middle Of The Night'') — песна на британската ска-група [[Меднес]] (''Madness'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/19714-Madness-One-Step-Beyond Madness – One Step Beyond... (пристапено на 7.4.2023)]</ref> * „Ноќна светлина“ (англиски: ''Night Light'') — песна на израелската рок-група Минимал компакт (''Minimal Compact'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/68320-Minimal-Compact-The-Figure-One-Cuts Minimal Compact – The Figure One Cuts (пристапено на 16.4.2025)]</ref> * „Ноќ во градот“ (англиски: ''Night In The City'') — песна на канадската музичарка [[Џони Мичел]] (''Joni Mitchell'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/220439-Joni-Mitchell-Song-To-A-Seagull Joni Mitchell – Song To A Seagull (пристапено на 24.4.2023)]</ref> * „Ова време на ноќта“ ([[англиски]]: ''This time of night'') песна на британската поп-рок група [[Њу ордер]] (''New Order'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/New-Order-Low-life/master/3608 Discogs, New Order ‎– Low-life (пристапено на 9.3.2021)]</ref> * „Ноќ“ — песна на српската рок-група [[Партибрејкерс]] од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Partibrejkers-Partibrejkers/master/80497 Partibrejkers ‎– Partibrejkers (пристапено на 17.9.2021)]</ref> * „Бескрајна ноќ“ (англиски: ''Neverending Night'') — песна на британската рок-група ''Pale Saints'' од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/26780-Pale-Saints-In-Ribbons DISCOGS, Pale Saints – In Ribbons (пристапено на 8.6.2023)]</ref> * „Донеси ја ноќта“ (англиски: ''Bring On The Night'') — песна на британската рок-група [[Полис]] (''The Police'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Police-Reggatta-De-Blanc/release/9589136 Discogs, The Police – Reggatta De Blanc (пристапено на 7 март 2021)]</ref> * „Ќе биде убава ноќ“ ([[англиски]]: ''It's Gonna Be A Beautiful Night'') — песна на американскиот поп-музичар [[Принс]] (''Prince'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/52497-Prince-Sign-O-The-Times Prince – Sign "O" The Times (пристапено на 3.10.2023)]</ref> * „Полноќен шетач“ (англиски: ''Midnight Rambler'') — песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] (''The Rolling Stones'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4V1SvYwkVtk&list=PLBn2q9tiVc2TgWmG5pF8v34ERzpCdyloJ&index=6 YouTube, Midnight Rambler (пристапено на 20.12.2019)]</ref> * „Оваа ноќ ми ги отвори очите“ (англиски: ''This Night Has Opened My Eyes'') — песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок група [[Смитс]] (''The Smiths'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Smiths-Hatful-Of-Hollow/master/20048 DISCOGS, The Smiths ‎– Hatful Of Hollow (пристапено на 18.7.2019)]</ref> * „Ноќ и ден (Омаж на Кол Портер)“ (англиски: ''Nite & Day (Hommage À Cole Porter)'') — песна на американската музичка група ''Tuxedomoon'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tuxedomoon-No-Tears/master/20727 DISCOGS, Tuxedomoon ‎– No Tears (пристапено на 9.5.2021)]</ref> * „Во ноќта“ (англиски: ''A Night In'') — песна на британската рок-група [[Тиндерстикс]] (''Tindersticks'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/44767-Tindersticks-Tindersticks DISCOGS, Tindersticks – Tindersticks (пристапено на 11.5.2024)]</ref> * „Наша ноќ“ ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''Naša Noć'') — песна на [[СФРЈ|југословенската]] рок-група [[Фит]] од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/Fit-Uz-Rijeku/release/2725426 DISCOGS, Fit (3) ‎– Uz Rijeku (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Бременска ноќ“ ([[германски]]: ''Bremen Nacht'') — песна на британската рок-група [[Фол (рок-група)|Фол]] од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Frenz-Experiment/master/39027 Discogs, The Fall ‎– The Frenz Experiment (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Ноќ во градот“ ([[хрватски]]: ''Noć u gradu'') — песна на хрватската рок-група [[Хаустор]] од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/507578-Haustor-Haustor Discogs, Haustor – Haustor (пристапено на 24.12.2022)]</ref> * „Ноќва на полноќ“ ([[англиски]]: ''Tonight At Noon'') — песна на британската [[Рок-музика|рок-група]] ''[[The Jam]]'' од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/20295-The-Jam-This-Is-The-Modern-World The Jam – This Is The Modern World (пристапено на 3.1.2023)]</ref> * „Долга жешка летна ноќ“ (англиски: ''Long hot summer night'') — песна на рок-групата ''The Jimi Hendrix Experience'' од 1970 година.<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Electric Ladyland'', Experience Hendrix, MCD 11600, 1997.</ref> * „Темна беше ноќта“ (англиски: ''Dark Was The Night'') — песна на американскиот [[блуз]]-музичар [[Блајнд Вили Џонсон]] (''Blind Willie Johnson'').<ref>[https://www.discogs.com/Ry-Cooder-Paris-Texas-Original-Motion-Picture-Soundtrack/release/1095434 DISCOGS, Ry Cooder ‎– Paris, Texas - Original Motion Picture Soundtrack (пристапено на 22.4.2020)]</ref> * „Топла летна ноќ“ (англиски: ''A Warm Summer Night'') — песна на американската музичка група ''Chic'' од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/53111-Chic-Risqu%C3%A9 Chic – Risqué (посетено на 25 мај 2022)]</ref> ===Ноќта како тема во сликарството=== * „[[Ноќна стража (Рембрант)|Ноќна стража]]“ - слика на [[Рембрант]] од 1642 година. == Наводи == {{наводи}} {{Делови од денот}} {{никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ноќ| ]] [[Категорија:Хронологија]] [[Категорија:Време во астрономијата]] spauzpjc71ofx06jdyautbomqz7fy28 14 35556 5561153 3159702 2026-05-18T12:40:21Z ~2026-29856-99 133263 Додавање на име на македонски драматург 5561153 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Драматурзи по националност|Македонци]] [[Категорија:Македонски писатели| Драматурзи]] Катерина Момева b2py96prdcxisenki6b4pvereulry4i 0 54985 5561338 5560913 2026-05-18T22:43:41Z ГП 23995 /* Тигарот како мотив во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561338 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |author= Тигар | status = EN | status_system = iucn3.1 | trend = down | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Chundawat, R.S., Habib, B., Karanth, U., Kawanishi, K., Ahmad Khan, J., Lynam, T., Miquelle, D., Nyhus, P., Sunarto, Tilson, R. & Sonam Wang|year=2008|id=15955|title=Panthera tigris|downloaded=9 октомври 2008}}</ref> | image = Walking tiger female.jpg | image_caption = [[Бенгалски тигар]] (''P. tigris tigris'') во природните резервати во [[Индија]]. | image_width = 250px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[’Рбетници]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. tigris''''' | binomial = ''Panthera tigris'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Лине]], [[1758]]) | synonyms = <center>'''''Felis tigris''''' <small>[[Карл Лине|Лине]], [[1758]]</small><br /> '''''Tigris striatus''''' <small>[[Николај Северцов|Северцов]], [[1858]]</small><br /> '''''Tigris regalis''''' <small>[[Џон Едвард Греј|Греј]], [[1867]]</center> | range_map = Tiger_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Историска распространетост на тигрите (бледо жолта) и во 2006 (зелена).<ref>[http://www.savethetigerfund.org Save The Tiger Fund | Wild Tiger Conservation]</ref> }} [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|Видео од тигар]] '''Тигар''' ({{науч|Panthera tigris}}) — [[голема мачка]] со црвеникаво жолто-кафено пругаво крзно, распространета во [[Шума|шумите]], пасиштата и [[Мочуриште|мочуришните]] делови на Источна [[Русија]], [[Јужна Азија]], [[Суматра]] и [[Кина]]. Тигарот живее самотно, лови ноќе, а омилен плен му се [[цицачи]]те со средна големина, како на пример [[елен]]ите.<ref name="Бунтевска">Бунтевска Сузана, 2005: Енциклопедија Британика, стр. 167; С-Ф - Скопје: Топер. ISBN 9989-165-14-9</ref> Нивната големина, бојата и формата на пругите се определени со местото и во зависност од [[подвид]]овите. Јужните тигри, како што е [[Бенгалски тигар|бенгалскиот тигар]] (''P. tigris tigris''), се помали и имаат значително посветли бои отколку тигрите распространети на север, како што е реткиот [[сибирски тигар]] (''P. tigris altaica''). Мажјаците растат до височина поголема од еден метар, достигнувајќи должина од 2,2 метри, не сметајќи ја опашката со должина од еден [[метар]], а можат да достигнат тежина од 160 до 290 [[килограм]]и. Тигарот живее околу 11 години.<ref name="Бунтевска"/> Постојаното користење на деловите од телото на тигарот за правење различни тоници или [[лек]]ови, независно од доказите за нивна неефикасност, се должи на вкоренетата [[стравопочит]] кон овие мачки што со милениуми ги инспирирале луѓето. Иако заштитени во меѓународни рамки, тигрите се вбројуваат во сериозно [[загрозен вид|загрозените видови]]. Имено, само во последното столетие, нивната [[популација]] се намалила за повеќе од 90%, додека два подвида се сметаат за исчезнати. == Потекло на поимот == Зборот „тигар“ доаѓа од [[грчки јазик|грчкиот]] збор ''тигрис'' кој најверојатно потекнува од [[персиски јазик|персиски]] збор што значи „стрела“, како опис на брзината на ова животно и потекло на името на реката [[Тигар (река)|Тигар]]<ref name="Liddell">{{Наведена книга | author=[[Henry Liddell]] and [[Robert Scott]] | year=1980 | title=[[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher=Oxford University Press | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tiger |title='Tiger' at the Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Тигарот, под името ''Felis tigris'' е еден од многу видови опишани во делото од 18 век ''[[Systema Naturae]]'' на [[Карл Лине]]<ref name="Linn1758">{{наведена книга|url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936|title=Systema naturae per regna tria naturae:secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis.|last=Linnaeus|first=Carolus|publisher=Holmiae (Laurentii Salvii)|year=1758|isbn=|edition=10|volume=1|location=|page=41|pages=|accessdate=8 август 2008}}</ref><ref>{{la icon}} {{наведена книга|url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100|title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.|last=Linnaeus|first=C.|publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii).|year=1758|isbn=|location=|page=824|pages=}}</ref>. ''Panthera'' кое е дел од денешното име на овој вид, ''Panthera tigris'', често се претпоставува дека потекнува од грчките зборови ''пан'' („сите“) и ''терон'' („ѕвер“). Сепак зборот пантера се смета дека најверојатно има источноазиско потекло и значи „жолтеникаво животно“ и „бело-жолто“<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.etymonline.com/index.php?term=panther | title="Panther" | work=Online Etymology Dictionary | publisher=[[Douglas Harper]] | accessdate=5 јули 2007}}</ref>. == Распространетост == Во минатото, тигрите биле доста распространети во [[Азија]] од [[Кавказ]] и [[Касписко Море|Каспиското Море]], до [[Сибир]] и [[Индонезија]]. За време на [[19 век|19. век]], овие [[мачки]] целосно исчезнале од [[Западна Азија]], и нивната распространетост била ограничена на изолирани области. Денес, овие фрагментирани области се протегаат од [[Индија]] на [[запад]] до [[Кина]] и [[Југоисточна Азија]] на [[исток]]. Северната граница на распространетост е близу реката [[Амур]] во југоисточен Сибир. Единствениот голем [[остров]] населен со тигри е [[Суматра]]. Овие животни изумреле на островите [[Јава]] и [[Бали]] за време на [[20. век]], а на [[Борнео]] се пронајдени само [[фосили|фосилни остатоци]]. [[Податотека:Tigerwater edit2.jpg|left|130px|thumb]] === Живеалиште === Живеалиштето на тигарот има три главни одлики: секогаш има вегетација која му овозможува криење, секогаш е во близина на [[вода]] и има изобилство на плен. [[Бенгалски тигар|Бенгалскиот тигар]] на пример, живее во сите видови на [[Шума|шуми]], вклучувајќи [[Дождовна шума|дождовни]], [[Зимзелено растение|зимзелени]], полузимзелени, [[мангрoв]]и до [[делта]]та на [[Ганг]] и [[Листопадни растенија|листопадните шуми]] во [[Непал]]. За разлика од [[лав]]от, тигарот претпочита густа вегетација, на која е прилагодена неговата специфична шара, и каде самотниот начин на живот не е неповолност. Помеѓу сите видови на [[големи мачки]], само тигарот и [[јагуар]]от се одлични пливачи. Тигрите често се среќаваат како се бањаат во бари, [[Езеро|езера]] и [[Река|реки]]. За разлика од останатите мачки, кои ја избегнуваат водата, тигрите всушност секогаш се одличуваат да живеат во нејзина близина. За време на најтоплиот период од денот, овие мачки се ладат лежејќи во барите. Доказ дека се одлични пливачи претставува и фактот дека честопати се забележани како го пренесуваат уловениот плен преку езера. == Таксономија и еволуција == Најстарите пронајдени остатоци од мачка што наликува на тигар, на таканаречената ''[[Panthera palaeosinensis]]'', се пронајдени во [[Кина]] и [[Јава]]. Овој [[вид]] живеел пред околу два милиони години за време на почетокот на [[плеистоцен]]от и бил помал од денешниот тигар. Најстарите фосили на вистински тигри се најдени на Јава и датираат од пред 1,6 - 1,8 милиони години. Други фосили од раниот и средниот плеистоцен се пронајдени и во Кина и на [[Суматра]]. Фосили од подвидот наречен [[Тринилски тигар]] (''Panthera tigris trinilensis'') исто така се пронајдени на [[Тринил]] во Јава<ref>Van den Hoek Ostende. 1999. Javan Tiger - Ruthlessly hunted down. [http://www.naturalis.nl/300pearls 300 Pearls - Museum highlights of natural diversity] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090921075044/http://www.naturalis.nl/300pearls/ |date=2009-09-21 }}. Пристапено на 11 август 2006.</ref>. Тигрите се прошириле во [[Индија]] и [[Северна Азија]] за време на доцниот плеистоцен, стигнувајќи до источниот дел на [[Берингија|Беринговиот копнен мост]] (но не навлегле на американскиот континент), [[Јапонија]] и [[Сахалин]]. Фосилите пронајдени во Јапонија покажуваат дека како и другите островски подвидови, и овие тигри биле помали од тигрите кои живеат на континентот. Ова најверојатно се должи на феноменот со кој големината на животните зависи од просторот на кој живеат (видете [[островска еволуција]]), или од пристапноста до плен. До [[холоцен]]от, тигрите се населиле и на [[Борнео]] како и на островот [[Палаван]] на [[Филипини]]те<ref>Piper et al. ''The first evidence for the past presence of the tiger Panthera tigris on the island of Palawan, Philippines: Extinction in an island population.'' Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 264 (2008) 123–127</ref>. === Подвидови === Постојат осум [[подвид]]ови на тигар, од кои два се [[изумрени видови|изумрени]]. Распространетоста во минатото (која денес значително е намалена) се протегала низ [[Бангладеш]], [[Сибир]], [[Иран]], [[Авганистан]], [[Индија]], [[Кина]] и [[југоисточна Азија]], вклучувајќи и неколку индонезиски острови. Преживеаните повидови, почнувајќи од најбројниот, се: [[Податотека:Panthera tigris7.jpg|thumb|right|[[Бенгалски тигар]]]] * '''[[Бенгалски тигар]]''' (''Panthera tigris tigris'') познат и како ''Кралски бенгалски тигар'', живее во делови од [[Индија]], [[Бангладеш]], [[Непал]], [[Бутан]] и [[Бурма]]. Го среќаваме во најразлични живеалишта: [[пасишта]], [[суптропски]] и [[тропски]] [[дождовни шуми]], влажни и суви шуми со [[листопадни]] дрвја и [[мангрови]]. Мажјаците во дивината обично тежат 205-227 килограми, а женките околу 141 килограм<ref name="university2002">Sunquist, Mel and Fiona Sunquist. 2002. Wild Cats of the World. University Of Chicago Press, Chicago</ref>. Сепак, северноиндиските и непалските бенгалски тигри се поголеми од единките кои живеат на [[индиски потконтинент|индискиот потконтинент]], и просечна тежина на мажјаците изнесува 235 килограми<ref name="university2002"/>. Иако научниците веќе претпоставувале дека популацијата на овие тигри изнесува под 2000 единки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.indianjungles.com/090805d.htm|title=Task force says tigers under siege|last=|first=|date=5 август 2005|work=|publisher=Indianjungles.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903230942/http://www.indianjungles.com/090805d.htm|archive-date=2009-09-03|dead-url=|accessdate=7 март 2009|url-status=dead}}</ref>, сепак најновите пребројувања изведени од страна на индиската владаго потврдиле ова. Според проценките има само 1411 тигри во дивината (поради статистичка грешка се смета дека има помеѓу 1165 и 1657 единки), што е пад од 60% во последната декада<ref>{{citation|last=Wade|first=Matt|title=Threat to a national symbol as India's wild tigers vanish|newspaper=The Age (Melbourne)|date=15 февруари 2008|page=9}}</ref>. Од [[1972]] година, постои голем проект за заштита на бенгалскиот тигар, познат како [[Проект Тигар]] (Project Tiger). Проектот се смета за успешен иако најмалку еден резерват за тигри (Резерватот Сариска) ги изгубил сите тигри поради ловокрадство<ref>{{Наведена мрежна страница |title=No tigers found in Sariska: CBI |publisher=DeccanHerald.com |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr112005/national130442005410.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070210220826/http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr112005/national130442005410.asp |archivedate=2007-02-10 |accessdate=20 јули 2007 |url-status=live }} (Архива).</ref>. [[Податотека:Tiger 032.jpg|thumb|right|Индокинески тигар]] * '''[[Индокинески тигар]]''' (''Panthera tigris corbetti''), познат и како Корбетов тигар, е подвид кој го среќаваме во [[Камбоџа]], [[Кина]], [[Лаос]], [[Бурма]], [[Тајланд]] и [[Виетнам]]. Овие тигри се помали и со потемно крзно од бенгалските тигри. Мажјаците тежат од 150 до 190 килограми, а женките се помали и тежат 110-140 килограми. Омилено живеалиште им се шумите во ридско-планинските региони. Проценките за популацијата на овој вид варираат од 1200 до1800 единки, од кои само неколку стотини во дивината. Сите постоечки популации се подложени на голем ризик од ловокрадство, намалување на пристапноста до плен (поради лов на нивниот најчест плен како [[елен]]и и [[дива свиња|диви свињи]], фрагментација на териториите и проблеми поради парење меѓу блиски роднини ([[инбридинг]]). Во Виетнам ското три четрвртини од убиените тигри служат за снабдување на традиционалните кинески аптеки. [[Податотека:Tiger in the water.jpg|thumb|right|Малајски тигар]] * '''[[Малајски тигар]]''' (''Panthera tigris jacksoni'') е подвид кој живее единствено во јужните делови на [[Малајски полуостров|Малајскиот полуостров]]. Овој тигар бил признат како посебен подвид дури во [[2004]] година. Оваа нова класификација се должи на истражувањата направени од страна на Лабораторијата за генетски диверзитет<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.ncifcrf.gov/ccr/lgd/|title=Laboratory of Genomic Diversity LGD|accessdate=2009-05-09|archive-date=2007-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415002152/http://home.ncifcrf.gov/ccr/lgd/|url-status=dead}}</ref> која е дел од [[Национален институт за рак|Националниот иститут за рак]] во [[САД]]. Според последните пребројувања постојат 600-800 единки во дивината, што ги прави третата најголема популација, зад бенгалскиот и индокинескиот тигар. Малајскиот тигар е најмал од сите подвидови на тигри кои живеат на копно, мажјаците тежат во просек околу 120 килограми, а женките 100 килограми. Малајскиот тигар е национален симбол на [[Малезија]] и се појавува на нејзиниот [[Грб на Малезија|грб]], како и на многу логоа на малезиски институции. [[Податотека:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|thumb|right|Суматрански тигар]] * '''[[Суматрански тигар]]''' (''Panthera tigris sumatrae'') е [[критично загрозени видови|критично загрозен]] подвид<ref>{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=1996|id=15966|title=Panthera tigris ssp. sumatrae|downloaded=11 мај 2006}} Податоците содржат и објаснувања за конзервацискиот статус на овој подвид.</ref> кој живее единствено на индонезискиот остров [[Суматра]]. Ова е најмалиот од сите живи подвидови на тигри – возрасните мажјаци тежат меѓу 100 и 140 килограми, а женките од 75 до 110 килограми<ref>* {{aut|Nowak, Ronald M.}} (1999) ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5789-9</ref>. Малата големина на овие тигри се должи на адаптацијата на густата вегетација која е присутна на островот, како и поради лов на мали животни. Популацијата во дивината се проценува на 400-500 единки, кој главно живеат во националните паркови. Најновите [[генетика|генетски]] истражувања откриле присуство на уникатни генетски маркери, што значи дека е можно овој подвид да се развие во посебен вид доколку не изумре<ref>Cracraft J., Feinstein J., Vaughn J., Helm-Bychowski K. (1998) Sorting out tigers (Panthera tigris) Mitochondrial sequences, nuclear inserts, systematics, and conservation genetics. Animal Conservation 1: 139–150.</ref>. Поради ова се смета дека заштитата на суматранските тигри треба да биде приоритет за биолозите. Иако уништувањето на природното живеалиште претставува најголема закана (сечењето на дрвјата се врши дури и во националните паркови), сепак помеѓу 1998 и 2000 година биле убиени 66 тигри, што е скоро 20% од вкупната популација. [[Податотека:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|thumb|right|Сибирски тигар]] * '''[[Сибирски тигар]]''' (''Panthera tigris altaica'') познат и под имињата ''Амурски'', ''Манчуриски'', ''Кoреански'' или ''Севернокинески'', е подвид кој живее во регионот меѓу реките [[Амур]] и [[Усури]], во [[Приморски крај|Приморскиот крај]] и [[Хабаровски крај|Хабаровскиот крај]] во источен [[Сибир]]. Овој тигар се смета за најголем подвид. Должината на главата и телото е 190-230 сантиметри (опашката е долга 60-110 сантиметри), а просечната тежина е околу 227 килограми за мажјаците<ref name="university2002"/>. Одлика на овие тигри е и густото крзно со бледо златна нијанса и помал број на пруги. Најтешкиот регистриран сибирски тигар тежел 384 килограми<ref>Graham Batemann: ''Die Tiere unserer Welt Raubtiere'', Deutsche Ausgabe: Bertelsmann Verlag, 1986. <!-- Clubausgabe hatte keine ISBN --></ref>, но според [[Вратислав Мазак]] овие податоци никогаш не биле потврдени од сигурни извори<ref name="der-tiger">{{de}} Vratislav Mazak: ''Der Tiger''. Nachdruck der 3. Auflage von 1983. Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben, 2004 ISBN 3 894327596</ref>. Сепак, за споредба, 6-месечен сибирски тигар може да биде со иста големина како целосно пораснат [[леопард]]. На двете последни пребројувања (1996 и 2005 година) покажале присуство на 450-500 тигри во регионот, што ги прави најголема неподелена популација во светот. Генетските истражувања во 2009 година покажале дека Сибирскиот тигар и западниот [[касписки тигар]] (за кој се сметало дека е посебен подвид кој изумрел во дивината во доцните 1950-ти<ref name="casp">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/caspian-tiger-pc.cfm|title=The Caspian Tiger - ''Panthera tigris virgata''|df=dmy|accessdate=12 октомври 2007|archive-date=2006-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060514011511/http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/caspian-tiger-pc.cfm|url-status=dead}}</ref><ref name="casp2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/caspian.html|title=The Caspian Tiger at www.lairweb.org.nz|df=dmy|accessdate=12 октомври 2007}}</ref>) се всушност ист подвид, а нивната поделба на две популации можно е да се случила за време на претходниот век како последица на човечко влијание<ref name="driscoll">[http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0004125 Mitochondrial Phylogeography Illuminates the Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to the Amur Tiger]</ref>. [[Податотека:Panthera tigris amoyensis.jpg|thumb|right|Јужнокинески тигар]] * '''[[Јужнокинески тигар]]''' (''Panthera tigris amoyensis'') е најкритично загрозениот подвид на тигар и е ставен на списокот на 10те најзагрозени животни во светот<ref>[http://www.china.org.cn/english/China/217122.htm www.china.org.cn] Пристапено на 6 октомвриr 2007</ref>. Овој тигар е еден од најмалите подвидови. Достигнува должина помеѓу 2,2 и 2,6 метри. Мажјаците тежат 127-177 килограми, а женките 100-118 килограми. Од 1983 до 2007 година, не бил забележан ниту еден јужнокинески тигар<ref name="xinhua">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2007-10/13/content_6873252.htm |title=绝迹24年华南虎重现陕西 村民冒险拍下照片 |publisher=News.xinhuanet.com |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Во [[2007]] година, еден фармер го забележал тигар и понудил и фотографии како доказ<ref name="xinhua"/><ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7042257.stm |title=Rare China tiger seen in the wild |publisher=BBC News |date=12 октомври 2007 |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Фотографиите подоцна се покажале како лажни – биле копирани од кинески календар и модфицирани во [[фотошоп]], а изјавата се претворила во голем скандал<ref>{{наведени вести|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-11/17/content_6261263.htm|title=South China tiger photos are 'fake' |publisher=China Daily |date=17 ноември 2007|accessdate=7 март 2009}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2008-06/29/content_6803353.htm|title=South China tiger photos are fake: provincial authorities |publisher=China Daily |date=29 јуни 2008|accessdate=7 март 2009}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/china/article4237441.ece|title=Farmer's photo of rare South China tiger is exposed as fake|publisher=The Times|date=30 јуни 2008|accessdate=7 март 2009|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://archive.today/20110629162207/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/china/article4237441.ece|url-status=dead}}</ref>. Во [[1977]], кинеската влада со закон го забранила убивањето на диви тигри, но ова е можно да било предоцна за да се спаси подвидот, бидејќи најверојатно веќе во тоа време бил изумрен во дивината. Денес постојат 59 јужнокинески тигри во заробеништво во [[Кина]], за кои се знае дека потекнуваат од само шест животни. Според ова, не постои доволно [[генетски диверзитет]] потребен за да се одржи подвидот. Во моментот, се прават напори за враќање на овие тигри во дивината. === Изумрени подвидови === * '''[[Балиски тигар]]''' (''Panthera tigris balica'') е подвид кој живеел исклучиво на островот [[Бали]]. Овие биле најмалите тигри, со просечна тежина кај мажјаците од 90-100 килограми и 65-80 килограми кај женките <ref name="der-tiger"/>. Причина за изумирање на видот е прекумерниот лов. Последниот балиски тигар (возрасна женка) бил убиен во Сумбар Кима, западно Бали на 27 септември [[1937]] година. Ниту еден балиски тигар не бил чуван во заробеништво. Ова животно сè уште игра важна улога во балискиот [[хиндуизам]]. [[Податотека:Panthera tigris sondaica 01.jpg|right|150px|thumb|Јавански тигар]] * '''[[Јавански тигар]]''' (''Panthera tigris sondaica'') живеел на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Јава]]. Се смета дека овој подвид изумрел во 1980-тите како резултат на ловот и на уништување на природното живеалиште. Сепак процесот на изумирање се претпоставува дека почнал од 1950-тите кога во дивината останале помалку од 25 единки. Последниот официјално забележан примерок бил во 1979 година, меѓутоа постојат и неколку пријави за забележани тигри за време на 1990-тите <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20021030.S03 |title=Bambang M. 2002. In search of 'extinct' Javan tiger. The Jakarta Post (октомври 30) |publisher=Thejakartapost.com |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111709/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20021030.S03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.javantiger.or.id|title=Harimau jawa belum punah! (Indonesian Javan Tiger website)|accessdate=2021-08-16|archive-date=2006-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20061228195734/http://www.javantiger.or.id/|url-status=dead}}</ref>. Со тежина од 100-141 килограм кај мажјаците и 75-115 килограми за женките, овој подвид бил со слична големина како суматранскиот тигар. === Хибриди === {{further|[[Хибриди од пантери]], [[Лигер]] и [[Тигон]]}} Вкрстување на [[големи мачки]], вклучувајќи го и тигарот, за прв пот почнало да се применува во зоолошките градини за време на 19 век. Овие зоолошки биле заинтересирани за вкрстување на различни видови со цел да добијат „чудни“ и несекојдневни животни кои би привлекле голем број на посетители<ref name="hybridisation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html|title=History of big cat hybridisation|df=dmy|accessdate=28 септември 2007|archive-date=2019-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127041309/http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html|url-status=dead}}</ref>. Познато е дека [[лав]]овите биле парени со тигри (најчесто [[Сибирски тигар|сибирски]] или [[Бенгалски тигар|бенгалски]] подвидови), а добиените [[хибрид]]и се нарекуваат ''[[лигер]]и'' и ''[[тигон]]и''<ref>{{наведена книга |last=Guggisberg |first=C. A. W. |title=Wild Cats of the World |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1 }}</ref> . Во минатото, вакви хибриди често биле добивани во зоолошките градини ширум светот, но денес ваквите вкрстувања не се поттикнуваат поради потребата од единки за заштита на видовите и подвидовите. Хибриди сè уште се добиваат во приватни засолништа за животни и зоолошки градини во [[Кина]]. Лигер е хибрид добиен од мажјак лав и тигрица,<ref name="liger">{{наведена книга| last=Markel |first=Scott|author2= Darryl León| year= 2003 |title=Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases | publisher= O'Reily |location=Sebastopol, California |isbn=0-596-00494-X}}</ref> а името „Лигер“ е добиено од англискиот јазик, ''ли-'' од LIon (лав) и ''гер'' од tiGER (тигар). Лигерот го наследува [[ген]]от одговорен за стимулирање на растот, но генот натагонист за потиснување за растот е отсутен кај женките-тигрици, па поради тоа овие хибриди растат многу поголеми од двата родитела. Лигерот има физички одлики и начин на однесување кои се мешавина од двата родитела. Мажјаците-лигери се стерилни, но женките за разлика од нив, често се фертилни. Кај мажјаците има 50% шанса да имаат грива, меѓутоа дури и ако имаат, таа е само половина од големината на гривата кај чистокрвните лавови. Лигерите вообичаено се долги 3-3,6 метри, и тежат од 360-450 килограми, па дури и повеќе.<ref name=liger/> Поредок хибрид е тигонот, кој е добиен со вкрстување на лавица и мажјак-тигар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon|title= Тигон - Енциклопедија Британика |df=dmy|accessdate=12 септември 2007}}</ref> == Особености == Тигрите веројатно се најпрепознатливите [[Felidae|мачки]] (освен можеби со исклучок на [[лав]]от). Овие животни имаат црвеникаво – кафено крзно, со бели делови на внатрешната страна на нозете и на стомакот, малку бели линии на лицето и бројни пруги по телото кои имаат темнокафена или црна боја. Формата и густината на пругите зависи од [[подвид]]от но најчесто тигрите имаат преку 100 пруги. Во зависност од подвидот има и варијација на базичната боја на крзното, на пример [[Сибирски тигар|сибирскиот тигар]] има побледа боја на крзното од останатите тигри. Шарата на крзното е уникатна кај секоја единка, што значи дека може да се употребува за идентификација на животните на сличен начин како што се употребуваат [[отпечатоци]]те од прсти за идентификација на луѓето. Ова сепак, не е методот кој се употребува за идентификација, најмногу поради фактот дека е многу тешко да се сними шарата кај тигрите во дивината. Главната функција на пругите е [[камуфлажа]] на тигарот. Оваа шара им овозможува одлично криење меѓу прошараните сенки и високите треви при ловење на пленот. Шарата на пругите ја има и на [[кожа]]та на тигарот, и е видлива и доколку го избричите крзното. Како и останатите големи мачки, и тигрите имаат бела точка зад [[уво|ушите]]. [[Податотека:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Скелет на тигар]] Тигрите се најтешките мачки во дивината<ref name="WWF">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.worldwildlife.org/tigers/ecology.m|title=WWF – Tigers – Ecology}}</ref>. Овие животни имаат моќни нозе и раменици што им овоможува, слично како лавовите, да ловат плен што е многу потежок од нив. Подвидовите на тигарот многу се разликуваат во големината. Големината кај подвидовите се зголемува сразмерно на [[географска ширина|географската ширина]], што е во согласност со познатото [[Бергманово правило]]. Возрасен сибирски тигар (''Panthera tigris altaica'') може да достигне должина од 3,5 метри и тежина од 306 килограми<ref name="der-tiger"/>, што е многу повеќе од големината која ја достигнуваат островските тигри како [[Суматрански тигар|суматранскиот]], најмалиот од преживеаните подвидови кој достигнува тежина од само 75-140 килограми<ref name="der-tiger"/>. Тигриците се помали од мажјаците кај сите подвидови, но сепак разликата во големината е поизразена кај поголемите подвидови каде мажјаците тежат 1,7 пати повеќе од женките<ref>Matthiessen, Peter. 2000. Tigers in the Snow, стр. 47. The Harvill Press, London.</ref>. Мажјаците имаат и пошироки предни шепи. Оваа разлика често се користи од страна на биолозите во одредување на [[пол]]от на тигрите при набљудување на нивните траги<ref name="Tigersnow">{{наведена книга | last = Matthiessen | first = Peter |author2=Hornocker, Maurice | year= 2001 | title = Tigers In The Snow | publisher= North Point Press | isbn = 0865475962 }}</ref>. [[Череп]]от на тигарот е доста сличен со тој на лавот, иако челниот дел не е толку сплескан и има подолг посторбитален регион. Черепот на лавот има пошироки назални отвори. Сепак, поради многуте варијации на черепите кај двата вида, како најзначаен индикатор за одредување на видот се зема структурата на долната вилица<ref name="USSR">{{наведена книга | author = V.G Heptner & A.A. Sludskii | title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = | pages = | isbn = 9004088768}}</ref>. === Варијации на крзното === [[Податотека:Singapore Zoo Tigers.jpg|thumb|left|Пар бели тигри во зоолошката градина во Сингапур]] {{Главна|Бел тигар}} Постои многу добро позната мутација поради која се добиваат [[бел тигар|белите тигри]], познати и како chinchilla albinistic <ref name="nz">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html|title=White tigers|df=dmy|accessdate=25 септември 2007}}</ref>. Овие единки се ретки во дивината но широко распространети низ зоолошките градини, најмногу поради нивната популарност. Парењето на белите тигри, често доведува до парење на сродни единки, поради фактот што оваа мутација е [[рецесивност|рецесивна]]. Поради ваквиот вид на парење белите тигри имаат поголеми шанси од останатите да се родат со физички недостатоци како изместени непца или [[сколиоза]] (искривување на [[‘рбет]]от) <ref name="unusual1">[http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html The white tiger today and the unusual white lion]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm |title=White Tigers |accessdate=2009-05-15 |archive-date=2010-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101020053559/http://bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm |url-status=dead }}</ref>. Освен тоа, честа е и појавата на [[страбизам]] (криви очи). Дури и навидум целосно здрави, белите тигри не живеат толку долго како обичните единки. Првите записи за бели тигри датираат од почетокот на 19 век <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.indiantiger.org/white-tigers/white-tiger-facts.html|title=White Tiger Facts|df=dmy|accessdate=26 септември 2007|archive-date=2014-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140218052935/http://www.indiantiger.org/white-tigers/white-tiger-facts.html|url-status=dead}}</ref>. Оваа состојба се појавува само доколу двата родитела го носат реткиот ген кој го среќаваме кај белите тигри. Пресметано е дека овој ген се појавува еднаш на 10 000 раѓања. Белите тигри не се посебен [[подвид]], туку само варијација на бојата на крзното. Бидејќи единствените бели тигри забележани во дивината се [[Бенгалски тигар|бенгалски тигри]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm |title=White Tigers |accessdate=2009-05-15 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231101528/http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm |url-status=dead }}</ref> (а и сите бели тигри во заробеништво се барем половина бенгалски), се смета дека рецесивниот ген кој ја предизвикува оваа варијција е присутен само кај бенгалскиот подвид, иако причините за неговото појавување сè уште не се познати <ref name="unusual1"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm |title=Snow Tigers |accessdate=2009-05-15 |archive-date=2008-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905085921/http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Податотека:Golden tiger 1 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|Редок златен тигар]]Честа грешка која ја прават луѓето е поистоветување на белите тигри со [[албино]], и покрај фактот дека присуството на пигмент е лесно забележливо на пругите на животното. Уште една честа грешка е и мислењето дека белите тигри се позагрозени од останатите. Белите тигри се разликуваат од обичните не само по белата боја на базата на крзното, туку и по розовиот нос и сините очи. {{Главна|Златен тигар}} Друг рецесивен ген, е причина за појавата на невообичаениот [[златен тигар]]. Овие тигри имаат светло крзно со боја на злато, бледо-бели нозе и бледи тенки протокалови пруги. [[Крзно]]то кај овие единки е погусто од крзното на останатите тигри <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html |title=Golden tabby Bengal tigers |publisher=Lairweb.org.nz |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Постојат само околу 30-тина златни тигри кои се чуваат во заробеништво. Како и белите тигри, и овие единки секогаш имаат барем предок бенгалски тигар. И двете варијации, и белите тигри и златните најчесто се поголеми од просечниот бенгалски тигар. == Поведение == Тигрите се територијални животни кои најчесто живеат сами. Големината на територијата за живеење на единката зависи од изобилството на плен, а за мажјаците и од пристапноста до женки. Териториите на женките се со големина од 20 квадратни километри, додека териториите на мажјаците се многу поголеми, достигнувајќи 60-100 километри квардратни. Најчесто териториите на мажјаците се препокриваат со териториите на неколку женки. Односите помеѓу единките се прилично комплексни и изгледа како да нема правило кое го почитуваат во однос на територијалните права. На пример, иако тигрите најчесто се избегнуваат, забележани се случаи каде и мажјаци и женки го делат пленот меѓусебно. Документирано е како мажјак тигар го дели пленот со уште две женки и четири младенчиња. Ова однесување на делење на пленот со други единки е доста ралично од однесувањетоа на [[лав]]от, кој во слични ситуации најчесто се однесува агресивно. [[Податотека:Sumatraanse Tijger.jpg|left|thumb|Тигарот најчесто е самотно животно.]] Териториите на младите тигрици најчесто се во близина на територијата на нивната мајка. Делот на препокривање на овие две територии има тенденција да се намалува со текот на времето. Мажјаците пак, се оддалечуваат многу повеќе. Младите мажјаци својата територија ја создаваат со одземање на територијата на други мажјаци или пак, кратко живеат на територија на друг мажјак додека да станат доволно силни за да го предизвикаат повозрасниот тигар. Најголемата смртност кај возрасните тигри (30-35% годишно), се однесува всушност на млади мажјаци кои штотуку ја напуштиле мајчината територија и се трудат да основаат нивна сопствена<ref name="Mills, Stephen. pg. 86">Mills, Stephen. pg. 86</ref>. Мажјаците генерално се понетолерантни кон останатите мажјаци на нивната територија, отколку женките кон останатите женки. Во најголем дел, борбите за територија се решаваат со заканување, а не со агресивни борби. Набљудувани се подчинети тигри кој го признаваат поразот со легнување во покорна положба – легнувајќи на грб и покажувајќи го стомакот<ref>Thapar, Valmik. (1989). Tiger:Portrait of a Predator. pg. 88. Smithmark Pub, New York</ref>. Откако хиерархијата е воспоставена, доминантниот мажјак го толерира присуството на подредениот тигар на негова територија доколку не живее во непосредна близина. Најагресивните борби меѓу мажјаците се за време на плодниот паериод на женките. Овие борби понекогаш завршуваат и со смрт на едниот тигар. Сепак, ваквите завршници се многу ретки<ref name="Mills, Stephen. pg. 86"/><ref>Thapar, Valmik. pg. 88</ref>. За да ја означат територијата, мажјаците ги прскаат дрвјата со [[урина]] и секрет од [[анални жлезди|аналните жлезди]], но оставаат и траги со гребење. === Исхрана и лов === [[Податотека:Tigergebiss.jpg|thumb|лево|150px|Тигарот има моќни вилици и остри заби, што го прави одличен грабливец.]] Во дивината тигрите се хранат со големи и средни животни. Омилен плен на тигрите во [[Индија]] се [[самбар]]от, [[гаур]]от, [[водно бафало|водното бафало]], [[Axis axis|дамчеститот елен]], [[дива свиња|дивата свиња]] и [[Boselaphus tragocamelus|нилгаи антилопите]]. Понекогаш ловат и [[леопард]]и, [[питон]]и, [[тромава мечка|тромави мечки]] и [[крокодил]]и. Во [[Сибир]], главен плен се [[вапити]], дива свиња, [[Cervus nippon|елен сика]], [[лос]] и [[Capreolus pygargus|сибирски елен]]. На [[Суматра]], тигрите главно се хранат со [[мунтџак]], самбар, дива свиња и [[малајски тапир]]. На териториите на поранешниот касписки тигар (кој денес е вклучен во видот сибирски тигар), главен плен се [[камила|камили]], [[саига|саига антилопи]], [[Bison bonasus caucasicus|кавкаски бизони]], [[јак]] и диви коњи. Како и многу други [[грабливци]], и тигрите се опортунистички ловци, па доколку немаат избор, ловат и помал плен како [[мајмун]]и, [[паун]]и, [[зајак|зајаци]] и [[риби]]. Ворасните [[слон]]ови се премногу големи да служат како плен на овие големи мачки, но сепак понекогаш се забележуваат конфликти помеѓу овие две животни. Регистриран е и случај кога тигар убил возрасен [[индиски носорог]] <ref name="Haemig">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ecology.info/tiger-leopard.htm|title=Тигар и леопард: Како две големи мачки коегзистираат во ист регион|accessdate=2009-05-20|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213000715/http://www.ecology.info/tiger-leopard.htm|url-status=dead}} Ecology.info</ref>. Млади слонови и млади носорози повремено се ловени од страна на тигрите. Понекогаш овие животни напаѓаат и домашни животни како кучиња, крави, коњи и магариња. [[Податотека:TigerLangur.jpg|thumb|right|Тигарот може да скокне во висина и до 10 метри.]] Старите тигри, или тигри кои имаат повреди, и кои не можат да ловат природен плен често стануваат човекојади. Ова често се случува на територијата на [[Индија]]. Исклучок е тигарот од [[Сундарбан]], кој бил комплетно здрав тигар кој ловел рибари и селани кои се движеле низ шумите. Ова го прави човекот вистински плен во исхраната на тигрите<ref>{{en}}{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating7.html |title=Човекојади. Напади на човекот од тигри и лавови |publisher=Lairweb.org.nz |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Повремено тигрите јадат и растенија поради хранливите влакна, а омилен им е плодот на ''[[Careya arborea]]''<ref name="Perry">{{наведена книга|title=The World of the Tiger|first=|publisher=|year=1965|isbn=|location=|pages=260|id=ASIN: B0007DU2IU|author=Perry, Richard}}</ref>. Тигрите најчесто ловат ноќе<ref name="animaldiversity1">ADW:Panthera tigris: Information, http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_tigris.html</ref>. Ловат сами и како и повеќето други мачки го следат пленот во заседа. Изненадно напаѓаат и употребувајќи ја нивната сила и големина го исфрлаат од рамнотежа големиот плен и го убиваат. И покрај нивната големина, тигрите трчаат со брзина од 49-65 километри на час. Сепак овие брзини можат да ги одржат само на кратки растојанија, поради што тигрите мораат да се доближат многу близу до пленот пред да го нападнат. Овие животни имаат одлични скокачи способности, забележани се хоризонтални скокови и до 10 метри, иако најчесто скоковите се околу половина од оваа висина. И покрај сите одлики, само еден од дваесет обиди завршува како успешен лов<ref name="animaldiversity1"/>. При лов на голем плен, тигрите го убиваат животното со загризување на грлото. Тигарот го држи гризнато животното сè додека не умре од давење<ref>Schaller. G ''The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India'' 1984, University Of Chicago Press</ref>. Со оваа техника, тигрите успеваат да уловат животни како гаурот или водното бафало кои тежат преку еден тон<ref>{{Harvnb|Sankhala|1997|p=17}}</ref>. При лов на помал плен, тигарот го загризува вратот и најчесто го крши [[‘рбет]]ниот столб, ја продупчува [[трахеа]]та или ја кине [[вратна жила|вратната жила]] или [[каротидна артерија|каротидната артерија]] <ref>{{Harvnb|Sankhala|1997|p=23}}</ref>. Иако ретко, сепак набљудувани се и тигри кои напаѓаат со удари со нивните шепи, Ударот е доволно силен за да го скрши [[череп]]от на домашното говедо<ref name="Perry" />, или да го скрши грбот на тромавите мечки<ref name="DHOLE">{{наведена книга|title=Tiger|first=|publisher=Firefly Books|year=2004|isbn=1552979490|location=Richmond Hill., Ont.|pages=168|author=Mills, Stephen}}</ref>. === Размножување === [[Податотека:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|left|Сибирска тигрица со младенче]] Парењето кај овие животни се одвива преку целата година, но почесто е помеѓу ноември и април<ref name="university1999">Nowak, Ronald M. (1999). Walker's Mammals of the World. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5789-9</ref>. Парот тигри се пари неколкупати и доста гласно, како што е случај и со останатите мачки. Носењето на плодот трае 16 недели. Леглото најчесто брои 3-4 младенчиња кои се раѓаат слепи и тежат околу еден килограм. За одгледувањето на младите се грижи само мајката, таткото нема никаков удел. Други возрасни мажјаци се случува да ги убијат младите за да женката повторно стане способна за размножување. Тигриците можат да родат нови младенчиња само 5 месеци по загубата на младите од претходното легло<ref name="university1999"/>. Стапката на смртност на младенчињата на тигарот е многу висока, се проценува дека половина од нив не доживуваат две годишна старост<ref name="university1999"/>. Генерално во секое легло има едно доминантно младенче, кое може да биде од двата пола, но најчесто е мажјак. Ова младенче доминира над неговите браќа и сестри за време на игрите, многу е поактивно од останатите и ја напушта мајката порано од останатите. Осум недели по раѓањето, малите тигри се способни да ја следат мајката надвор од засолништето. Тигрите стануваат незвисни на возраст од 18 месеци, но мајката не ја напуштаат сè до возраст од 2-2 и пол години. Женките достигнуваат полова зрелост на возраст од 3-4 години, а мажјаците на возраст од 4-5 години<ref name="university1999"/>. Тигарот не е способен да се размножува по достигнувањето на возраст од 14 години<ref name="CSG5">{{en}} {{Наведена мрежна страница|url=http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-05.htm|title=Tiger ''Panthera tigris'' - Biology|author=Cat Specialist Group|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014012428/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-05.htm|archive-date=2008-10-14|dead-url=|accessdate=|website=www.catsg.org|access-date=7 март 2009|url-status=dead}}</ref>. За време на целиот живот, тигрицата раѓа одприлика ист број на машки и женски тигарчиња. Тигрите без никакви проблеми се размножуваат во заробеништво. Просечниот животен век на тигрите во заробеништво се проценува на 26 години, а 15 во дивината. === Меѓувидовни односи === Тигрите се способни да убијат одлични [[грабливци]] како [[леопард]]и, [[питон]]и па дури повремено и [[крокодил]]и<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bangalinet.com/tiger1.htm |title=Tiger – |publisher=Bangalinet.com |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.oaklandzoo.org/meet_the_animals/tiger |title=Tiger – Oakland Zoo |publisher=Oaklandzoo.org |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726080547/http://www.oaklandzoo.org/meet_the_animals/tiger |url-status=dead }}</ref><ref>Sunquist, Fiona & Mel Sunquist. 1988. Tiger Moon. The University of Chicago Press, Chicago.</ref>. Сепак овие грабливци најчесто се избегнуваат меѓусебно. Доколку е нападнат од крокодил, тигарот напаѓа со канџите директно на очите на влекачот<ref name="Perry"/>. Леопардот ја избегнува конкуренцијата со тигрите со тоа што лови различен плен<ref name="Haemig"/> и лови во друг период од денот. Доколку има доволно плен, тигрите и леопардите можат успешно да живеат на истата територија без да има судири или меѓувидовна хиерархија, која е типична за [[савана]]та<ref>{{наведено списание | last =Karanth | first =K. Ullas | author2 =Sunquist, Melvin E. | year =2000 | title =Behavioural correlates of predation by tiger (''Panthera tigris''), leopard (''Panthera pardus'') and dhole (''Cuon alpinus'') in Nagarahole, India | journal =Journal of Zoology | volume =250 | pages =255–265 | url =http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?frompage=online&aid=40765 | accessdate =5 јуни 2008 | doi =10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x | archive-date =2012-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120112130922/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765 | url-status =dead }}</ref>. Познато е дека тигрите ги истиснуваат популациите на [[волк|волци]] кои живеат на истата територија<ref name="IUCN-Reuters">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.iucn.org/reuters/2000/eeurope.html | title = The IUCN-Reuters Media Awards 2000 | publisher = [[World Conservation Union|IUCN]] | accessdate = 17 август 2007 | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011203613/http://iucn.org/reuters/2000/eeurope.html | url-status = dead }}</ref><ref name="savethetiger">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/GeneralPublic/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm | title = Amur Tiger | publisher = Save The Tiger Fund | accessdate = 17 август 2007 | archive-date = 2007-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070712180823/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/GeneralPublic/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm | url-status = dead }}</ref>. Забележани се глутници на [[Азиско диво куче|азиски диви кучиња]] кои успеваат да убијат тигри<ref name="DHOLE"/>. [[Сибирски тигар|Сибирските тигри]] и [[Кафеава мечка|кафеавите мечки]] најчесто избегнуваат судири, но сепак се случува тигар да убие млади мечиња или возрасни единки. Мечките ([[Азиска црна мечка]] и кафеава мечка) се всушност 5-8% од исхраната на тигрите на [[Далечен Исток|далечниот исток]] <ref name = "der-tiger"/>. [[Тромава мечка|Тромавите мечки]] се доста агресивни животни и често успеваат да ги избркаат младите тигри и да им го украдат уловениот плен. Сепак почест е случајот на [[Бенгалски тигар|бенгалските тигри]] кои се хранат со тромави мечки<ref name="der-tiger">Vratislav Mazak: ''Der Tiger''. Nachdruck der 3. Auflage von 1983. Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben, 2004 ISBN 3 894327596</ref>. == Конзервациски статус == [[Податотека:Siberian Tiger by Malene Th.jpg|thumb|200px|right]] [[Лов]]от поради крзното и уништувањето на природното живеалиште се главните причина за намалување на популациите на тигри во дивината. На почетокот на 20 век, било проценето дека има 100 000 тигри во дивина, но оваа бројка денес е намалена на околу 2000 единки<ref>{{en}}{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/tiger.htm |title=Тигар |publisher=Big Cat Rescue |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2010-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101020020509/http://bigcatrescue.org/cats/wild/tiger.htm |url-status=dead }}</ref>. Некои истражувачи проценуваат дека популацијата е уште помала, и дека брои помалку од 2500 возрасни единки, без подпопулација која брои повеќе од 250 ворасни единки способни за размножување<ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=2002|id=15955|title=Panthera Tigris|downloaded=10 мај 2006}} Податоците вклучуваат и објаснувања за конзервацискиот статус.</ref>. Опасноста од изумирање е намалена поради присутноста на околу 20 000 тигри во заробеништво. Сепак постојат и популации во заробеништво како популацијата од 4-5000 тигри во кинеските комерцијални фарми која е со многу слаб генетски диверзитет. Забраната за лов на тигри стапува насила во 1970-тите. Во 1973 во [[Индија]] е започнато со [[Проект Тигар|проектот тигар]] (Project Tiger), предводен од [[Индира Ганди]] <ref name="Letigre25">{{fr}}{{наведена книга|title=Le tigre|first=Florence Illouz|publisher=National Geographic|year=2000|isbn=2-7441-2875-9|place=Paris|pages=156|author=Michael Nichols and Geoffrey C. Ward}}, p. 25</ref>: [[Национален парк|Националните паркови]] се трансформирани во [[резерват]]и, каде е забранет пристапот со цел да се заштити центарот за размножување на тигрите. Овој проект се покажал доста успешен, во 1980-тите индиските власти објавиле дека бројот на тигри бил двојно зголемен<ref name="Letigre25" />. Сепак, проектот замира по смртта на Ганди во 1984 година. === Легален статус === Сите подвидови на тигарот се заштитени со [[Апендикс 1]] на [[Вашингтонски договор за заштита на видовите|Вашингтонскиот договор]] (CITES) од [[1975]] година, освен [[Сибирски тигар|сибирскиот тигар]] кој припаѓал на [[Апендикс 2]] до [[1987]] година. Видот се смета за загрозен вид според [[МСЗП]] од [[1986]] година. Подвидовите имаат различни статуси: сибирскиот тигар бил во критична опасност од изумирање од 1996 до 2008, за потоа повторно да стане загрзен вид, кинескиот тигар и тигарот од Суматра се сметаат за видови во критична опасност од изумирање од 1996 година, а балискиот и јаванскиот се сметаат за изумрени видови. == Tигрите и луѓето == === Тигрите како плен === [[Податотека:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|left|Лов на тигри, почеток на 19 век]] {{Главна|Лов на тигри}} Тигарот бил едно од животните на азиската верзија на играта [[Големите Пет]]. Ловот на тигри бил доста практикуван за време на 19 и 20 век, кога бил признат како спорт од страна на британците во [[Индија]] како и од страна на махараџите и аристократската класа од пред-независна Индија. Ловците оделе во лов пеш или пак качени на грб на [[слон]] <ref name="Tiger-hunting">vide ''Royal Tiger'' (nom-de-plume) in ''The Manpoora Tiger - about a Tiger Hunt in Rajpootanah''. (1836) ''Bengal Sporting Magazine, Vol IV. reproduced in ''The Treasures of Indian Wildlife''</ref>. Во некои случаи, организирани биле селани кои тропајќи на тапани го усмерувале животното во зоната каде чекале ловците. === Тигри-човекојадци === {{Главна|Човекојадни тигри}} Иако луѓето не се природен плен на тигрите, сепак овие животни убиле повеќе луѓе од било која друга [[Felidae|мачка]]. Повеќето човекојадни тигри биле стари единки, кои почнале да напаѓаат луѓе поради неспособноста да ловат природен плен<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating.html |title=Man-eaters. The tiger and lion, attacks on humans |publisher=Lairweb.org.nz |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2017-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019120917/http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating.html |url-status=dead }}</ref>. Речиси сите тигри кои биле идентификувани како човекојадци, за кратко време биле фатени, убиени или отруени. За разлика од човекојадните [[леопард]]и, дури и најкрволочните тигри не влегуваат во човековите населби, и најчесто ловат во периферијата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating3.html |title=Man-eaters. The tiger and lion, attacks on humans |publisher=Lairweb.org.nz |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Сепак, се случува да нападнат и во селата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.indianexpress.com/news/increasing-tiger-attacks-trigger-panic-around-tadobaandhari-reserve/229533/ |title=Increasing tiger attacks trigger panic around Tadoba-Andhari reserve |publisher=Indianexpress.com |date=18 октомври 2007 |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Овие тигри претставуваат голем проблем во [[Индија]] и [[Бангладеш]], поготово во Кумаон, Гарвал и Сандарбанс – мангорвите мочуришта на [[Бенгал]], каде се забележани и здрави тигри кои напаѓаат луѓе. Во Сандарбанс се смета дека бројот на овие напади се зголемил поради брзото уништување на природното живеалиште кое се должи на климатските промени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.enn.com/wildlife/article/38442| title=Climate change linked to Indian tiger attacks|df=dmy| accessdate=27 октомври 2008}}</ref>. === Традиционална кинеска медицина === [[Податотека:TigerSkinning.jpg|thumb|Напатствија за дерење на тигар]] Многу луѓе од [[Кина]] веруваат дека различни делови од тигарот имаат лековити својства и делуваат како [[аналгетик|аналгетици]] и [[афродизијак|афродиијаци]] <ref>{{наведени вести|last=Harding |first=Andrew |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/5371500.stm |title=Programmes &#124; From Our Own Correspondent &#124; Beijing's penis emporium |publisher=BBC News |date=23 септември 2006 |accessdate=7 март 2009}}</ref>. Досега не се пронајдени научни докази кои би ги потврдиле овие верувања. Употребата на делови од тигри при правење лекови е забранета во Кина, и владата дури и казнувала со смрт поради нелегален лов на тигри. Всушност секоја меѓународна трговија со делови од тигри е нелегална според [[CITES|Вашингтонскиот договор за заштита на видовите]]. Трговијата во Кина е забранета од [[1993]] година. Сепак, во Кина постојат голем број на [[Фарма на тигри|фарми на тигри]] кои ги одгледуваат овие големи мачки за профит. Се проценува дека во овие фарми денес има помеѓу 4000 и 5000 полуприпитомени единки одгледани во заробеништво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.wwf.org.uk/news/n_0000003865.asp |title=Chinese tiger farms must be investigated |publisher=WWF |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2007-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705040424/http://www.wwf.org.uk/news/n_0000003865.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/asia_pacific/where/bhutan/index.cfm?uNewsID=106740 |title=WWF: Breeding tigers for trade soundly rejected at cites |publisher=Panda.org |date= |accessdate=7 март 2009}}</ref>. === Тигри како домашни миленичиња === Се проценува дека во [[САД]] има околу 12 000 тигри кои се чуваат како домашни миленичиња, многу повеќе од вкупната популација на тигри во дивината<ref name="book-of-general-ignorance">Lloyd, J & John Mitchinson: "The Book of General Ignorance". Faber & Faber, 2006.</ref>. Се смета дека само во [[Тексас]] има 4000 тигри. Големиот број на тигри-домашни миленичиња се смета дека се должи на законите. Само 19 држави го забраниле чувањето тигри, во 15 потребна е само дозвола, а 16 држави немаат донесено никакви регулативи<ref name="book-of-general-ignorance"/>. [[Податотека:Godess Durga painting.JPG|thumb|right|Божицата Дурга]] Успехот на програмите за рамножувања во американските зоолошки градини, довеле до зголемување на бројот на младенчиња за време на 1980-тите и 1990-тите, што предизвикало пад на цената на овие животни<ref name="book-of-general-ignorance"/>. === Тигрите во културата === Во источна [[Азија]], тигарот се смета за крал на ѕверовите<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://english.savechinastigers.org/node/316 |title=Tiger Culture &#124; Save China's Tigers |publisher=English.savechinastigers.org |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212165117/http://english.savechinastigers.org/node/316 |url-status=dead }}</ref>, и симболизира кралска власт, безстрашност и гнев<ref name = "Cooper92">{{наведена книга |last=Cooper |first=JC |title=Symbolic and Mythological Animals |pages=226–27 |year=1992 |publisher= Aquarian Press |location=London |isbn=1-85538-118-4}}</ref>. Ова животно има големо значење во кинеската култура и митови. Тигарот е едно од 12-те животни на [[Кинеска астрологија|зодијакот]]. Во кинеската уметност и боречките вештини, тигарот е симбол на земјата и рамноправен соперник на кинескиот змеј. Во империјална [[Кина]], тигар бил пресонификација на војната и го претставувал генералот со највисок чин<ref name = "Cooper92"/>, слично како што царот и царицата биле претставувани како [[змеј]] и [[феникс]]. Хинду божицата [[Дурга]], е претставена како воин со десет раце и јава тигрица (или лавица). Во јужна [[Индија]] и богот Аијапа се поврзува со тигарот<ref>{{Наведена мрежна страница | last = Balambal | first = V | title = 19. Religion - Identity - Human Values - Indian Context | work = Bioethics in India: Proceedings of the International Bioethics Workshop in Madras: Biomanagement of Biogeoresources, 16-19 јануари 1997 | publisher= Eubios Ethics Institute |year=1997 | url = http://www.eubios.info/india/BII19.HTM | accessdate = 2007-10-08}}</ref>. [[Податотека:Siberian_tiger_hanging_at_bar.jpg|thumb|десно|Сибирски тигар]] Тигарот е национално животно на [[Бангладеш]], [[Непал]], [[Индија]] <ref>[http://india.gov.in/knowindia/national_animal.php National Animal] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110721160222/http://india.gov.in/knowindia/national_animal.php |date=2011-07-21 }} ''Panthera tigris'', Тигарот е национално животно на Индија</ref> ([[бенгалски тигар]]), [[Малезија]] ([[малајски тигар]]), [[Северна Кореја]] и [[Јужна Кореја]] ([[сибирски тигар]]). === Омилено животно во светот === Според анкетата спроведена од страна на [[Animal Planet]], тигарот е изгласан за најомилено животно, победувајќи со мала разлика пред [[куче]]то. Во анкетата учествувале повеќе од 50 000 гледачи од 73 земји. Тигрите добиле 21% од гласовите, кучињата 20%, [[делфин]]ите 13%, [[коњ]]ите 10%, [[лав]]овите 9%, [[змија|змиите]] 8%, а потоа следеле [[слон]]овите, [[шимпанзо|шимпанзата]], [[орангутан]]ите и [[кит]]овите<ref name="int.iol.co.za">{{Наведена мрежна страница |author=Independent Online |url=http://www.int.iol.co.za/index.php?newslett=1&em=28164a99a20041206ah&click_id=29&art_id=qw1102325040750B216&set_id=1 |title=Tiger tops dog as world's favourite animal |publisher=Int.iol.co.za |date= |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105102756/http://www.int.iol.co.za/index.php?newslett=1&em=28164a99a20041206ah&click_id=29&art_id=qw1102325040750B216&set_id=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pers.com/index.php?option=content&task=view&id=197&Itemid=50|title=Pers - The Tiger is the World's Favorite Animal<!-- Bot generated title -->}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4070000/newsid_4073100/4073151.stm |title=CBBC Newsround &#124; Animals &#124; Tiger 'is our favourite animal' |publisher=BBC News |date=6 декември 2004|accessdate=7 март 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678 |title=Endangered tiger earns its stripes as the world's most popular beast &#124; Independent, The (London) &#124; Find Articles at BNET.com |publisher=Findarticles.com |date=6 декември 2004|accessdate=7 март 2009}}</ref>. ==Тигарот како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Тигарот кому на грбот глобот“ - расказ на српскиот писател [[Давид Албахари]].<ref>Давид Албахари, ''Опис смрти''. Београд: Српска књижевна задруга, 2004, стр. 58-66.</ref> * „Тигарчето што сакаше да се капе“ — кус расказ за деца на ангискиот писател [[Доналд Басет]] од 1967 година.<ref>Доналд Бисет, ''Разговори со еден тигар''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993, стр. 11-14.</ref> * „Сини тигри“ - расказ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Сеќавањето на Шекспир''. Скопје: Бегемот, 2016, стр. 18-39.</ref> * „Златото на тигрите“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 101.</ref> * „Другиот тигар“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 30-31.</ref> * „Тепих од тигрова кожа“ - кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од 2012 година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „Див ѕвер“ - расказ на јапонскиот писател [[Тон Накаџима]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 159-170.</ref> * „Тигрите, десеттиот ден“ - расказ на сирискиот писател [[Зекерија Тамир]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 195-200.</ref> * „Тигарот на Борхес“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 467.</ref> * „Хартиен тигар“ (англиски: ''Paper Tiger'') - песна на англиската [[Рок музика|рок]]-група [[Мега сити фор]] (''Mega City Four'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Mega-City-Four-Tranzophobia/release/1302333 DISCOGS, Mega City Four ‎– Tranzophobia (пристапено на 12.9.2020)]</ref> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == {{commons|Panthera tigris|Panthera tigris}} {{Wikispecies|Panthera tigris}} * {{en}} [http://www.21stcenturytiger.org/ 21st Century Tiger] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ |date=2001-07-21 }}: информации за тигри и проектите за заштита на видот * {{en}} [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Panthera_tigris Biodiversity Heritage Library bibliography] за ''Panthera tigris'' * {{en}} [http://www.savethetigerfund.org/ Save The Tiger Fund]: фонд за заштита на тигрите * {{en}} [http://www.jvbigcats.co.za/ Tiger Canyons]: информации за тигри и проектот запуштање тигри во дивината * {{en}} [http://www.tigersincrisis.com/ Tigers in Crisis]: информации за агрозените тигри * {{en}} [http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/species/about_species/species_factsheets/tigers/index.cfm WWF – Тигри] * {{en}} [http://www.stampsbook.org/subject/Tiger.html поштенски марки со тигар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090605030601/http://www.stampsbook.org/subject/Tiger.html |date=2009-06-05 }}: слики од тигри на поштенски марки од различни држави. * {{en}} [http://english.savechinastigers.org/ Save China's Tigers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101021032917/http://english.savechinastigers.org/ |date=2010-10-21 }}: информации за тигри и проектот за пуштање во Африка јужнокинески тигри * {{en}} [http://www.sundarbanstigerproject.info/ Sundarbans Tiger Project] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090618073345/http://www.sundarbanstigerproject.info/ |date=2009-06-18 }}: истражувања и проекти за заштита на тигрите во најголемата мангрова шума во светот * {{en}} [http://www.tigerfriends.com/ Explore T.I.G.E.R.S]: Институт за високо загрозени и ретки видови {{Пантери}} {{Тигар}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мачки]] [[Категорија:Тигри]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] otwzyvghkfripgy817xdh36oaxnvaq1 0 72839 5561233 5513104 2026-05-18T19:31:41Z ~2026-29943-72 133280 /* Значење и влијание */ Додадов наслов на уште еден расказ инспириран и посветен на Радован Павловски. 5561233 wikitext text/x-wiki „Моите средби со поетот“, расказ на македонската писателка Виолета Танчева-Златева, објавен во книгата „Раскази од минатиот век“, Скопје: ТРИ: 2022.{{Инфокутија за писател | name = Радован Павловски | image = Радован Павловски.jpg | imagesize = 200п | alt = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{роден на|23|ноември|1937}} | birth_place = {{роден во|Ниш}}, [[Моравска Бановина]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2022|2|22|1937|11|23}} | death_place = {{починат во|Скопје}}, [[Македонија]] | occupation = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = „[[Браќа Миладиновци (награда)|Браќа Миладиновци]]“<br />„[[11 Октомври (награда)|11 Октомври]]“<br />„[[Кочо Рацин (награда)|Кочо Рацин]]“<br />„Повелба на печалбарите“<br />„[[Гоцева повелба]]“<br />„[[Ацо Шопов (награда)|Ацо Шопов]]“ | signature = | website = | portaldisp = }} '''Радован Павловски''' ([[Ниш]], [[23 ноември]] [[1937]] — [[Скопје]], [[22 февруари]] [[2022]]) — [[Македонија|македонски]] [[поет]], есеист, патописец и публицист. ==Животопис== Павловски потекнува од [[гостивар]]ското [[село]] [[Железна Река]]. Студирал [[право]] и [[книжевност]] на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Живеел и творел во [[Загреб]], [[СР Хрватска]] ([[1964]]-[[1982]]), во [[Белград]], [[СР Србија]] ([[1982]] - [[1985]]), а во [[1985]] година се преселил во [[Скопје]]. Член е на [[Друштвото на писателите на Македонија]]<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр. 188.</ref>, на [[МАНУ]] и на Сојузите на писатели на [[Хрватска]] и на [[Србија]]. Од [[1985]] година, тој стапил во брак со македонската сликарка [[Јулијана Поповска - Павловска]] која починала во 2011 година. Павловски починал на 22 февруари 2022 година во [[Скопје]].<ref>„[https://www.mkd.mk/kultura/pochina-akademik-radovan-pavlovski-eden-od-najpreveduvanite-makedonski-poeti-vo-svetot Почина академик Радован Павловски, еден од најпреведуваните македонски поети во светот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220223092929/https://www.mkd.mk/kultura/pochina-akademik-radovan-pavlovski-eden-od-najpreveduvanite-makedonski-poeti-vo-svetot |date=2022-02-23 }}“. ''Мкд.мк''. 23 февруари 2022.</ref> == Творештво == Павловски е автор е на книгите: Суша, свадба и селидби (поезија, 1961), Корабија (поезија, 1964), Високо пладне (поезија, 1966), Боемија на Природата (1969), Низ проѕирката на мечот (поезија, 1971), Сонце за кое змијата не знае (поезија, 1972), Пир (поезија, 1973), Зрна (поезија, 1975), Молњи (поезија, 1978), Стражи (поезија, 1980), Чума (поезија, 1984), [[Отклучување на патиштата]] (патопис, 1986), Клучеви (поезија, 1986), Марена (поезија, 1986), Избрани дела во три тома (1986), Темелник (поезија, 1988), Зрна, Молњи и Клучеви (трилогија, 1989), Бог на утрото (поезија, 1991), Што може поезијата (есеи, 1993), Вселенски деца (поезија за деца, 1993), Демократска џунгла (политички есеи, 1994), Јавач на звукот (поезија, 1995), Порака на поетот до сите поети на светот - Струшки вечери на поезијата (1995), Синот на Сонцето (поезија, 1999), На едно око (поезија, 2002), Се случува вечност (поезија, 2014). Исто така, тој е автор на манифестите: Епското на гласање (соавтор, 1960) и Манифест на Поетска Република Железна Река (1990). За своето творештво, Павловски е добитник на наградите: „[[Браќа Миладиновци (награда)|Браќа Миладиновци]]“, „[[11 Октомври (награда)|11 Октомври]]“, „[[Кочо Рацин (награда)|Кочо Рацин]]“, „Повелба на печалбарите“, „[[Гоцева повелба]]“, „[[Ацо Шопов (награда)|Ацо Шопов]]“,<ref>Лилјана Грџо Дамовска, „Македонија е тест на цивилизацијата“, Дневник, година XIX, број 5691, петок, 13 февруари 2015, стр. 19.</ref> на странските награди: „Младост“, „Златна струна“, „24 Дисова пролет“, „Ристо Ратковиќ“, стихозбирката „Зрна“ е прогласена за најдобра книга од Југословенската радио телевизија (ЈРТ, 1975), ракописот „Пир“ е награден за неговите високи уметнички вредности (Хрватска, 1972). Добитник е на светското признание за животно дело АБН-САД (1998), во Тринаесеттата едиција на меѓународното издание „Кој е кој меѓу интелектуалците“ (1999) на Меѓународниот биографски центар (Кембриџ, Англија) се објавени неговата биографија и библиографија. Посебни поетски книги му се објавени на повеќе јазици: [[Англиски јазик|англиски]] (две), [[Француски јазик|француски]], [[Шведски јазик|шведски]], [[Руски јазик|руски]], [[Чешки јазик|чешки]], [[Романски јазик|романски]], [[Турски јазик|турски]] (три), [[Српски јазик|српски]] (десет), [[Словенечки јазик|словенечки]] и [[албански јазик]]. Неговата поезија е застапена во голем број антологии на македонската [[поезија]]. ==Значење и влијание== * „Принцот на метафората“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 391-392.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ|state=collapsed}} {{Македонска книжевност|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Павловски, Радован}} [[Категорија:Луѓе од Ниш]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Железна Река]] [[Категорија:Македонски есеисти]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Македонски патописци]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски академици]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Добитници на наградата „Браќа Миладиновци“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] ovdrr4a3ilt8r17xhslm4izzqjbcs1x 5561234 5561233 2026-05-18T19:31:55Z Divinations 120189 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/~2026-29943-72|~2026-29943-72]] ([[User talk:~2026-29943-72|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] 5513104 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Радован Павловски | image = Радован Павловски.jpg | imagesize = 200п | alt = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{роден на|23|ноември|1937}} | birth_place = {{роден во|Ниш}}, [[Моравска Бановина]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2022|2|22|1937|11|23}} | death_place = {{починат во|Скопје}}, [[Македонија]] | occupation = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = „[[Браќа Миладиновци (награда)|Браќа Миладиновци]]“<br />„[[11 Октомври (награда)|11 Октомври]]“<br />„[[Кочо Рацин (награда)|Кочо Рацин]]“<br />„Повелба на печалбарите“<br />„[[Гоцева повелба]]“<br />„[[Ацо Шопов (награда)|Ацо Шопов]]“ | signature = | website = | portaldisp = }} '''Радован Павловски''' ([[Ниш]], [[23 ноември]] [[1937]] — [[Скопје]], [[22 февруари]] [[2022]]) — [[Македонија|македонски]] [[поет]], есеист, патописец и публицист. ==Животопис== Павловски потекнува од [[гостивар]]ското [[село]] [[Железна Река]]. Студирал [[право]] и [[книжевност]] на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Живеел и творел во [[Загреб]], [[СР Хрватска]] ([[1964]]-[[1982]]), во [[Белград]], [[СР Србија]] ([[1982]] - [[1985]]), а во [[1985]] година се преселил во [[Скопје]]. Член е на [[Друштвото на писателите на Македонија]]<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр. 188.</ref>, на [[МАНУ]] и на Сојузите на писатели на [[Хрватска]] и на [[Србија]]. Од [[1985]] година, тој стапил во брак со македонската сликарка [[Јулијана Поповска - Павловска]] која починала во 2011 година. Павловски починал на 22 февруари 2022 година во [[Скопје]].<ref>„[https://www.mkd.mk/kultura/pochina-akademik-radovan-pavlovski-eden-od-najpreveduvanite-makedonski-poeti-vo-svetot Почина академик Радован Павловски, еден од најпреведуваните македонски поети во светот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220223092929/https://www.mkd.mk/kultura/pochina-akademik-radovan-pavlovski-eden-od-najpreveduvanite-makedonski-poeti-vo-svetot |date=2022-02-23 }}“. ''Мкд.мк''. 23 февруари 2022.</ref> == Творештво == Павловски е автор е на книгите: Суша, свадба и селидби (поезија, 1961), Корабија (поезија, 1964), Високо пладне (поезија, 1966), Боемија на Природата (1969), Низ проѕирката на мечот (поезија, 1971), Сонце за кое змијата не знае (поезија, 1972), Пир (поезија, 1973), Зрна (поезија, 1975), Молњи (поезија, 1978), Стражи (поезија, 1980), Чума (поезија, 1984), [[Отклучување на патиштата]] (патопис, 1986), Клучеви (поезија, 1986), Марена (поезија, 1986), Избрани дела во три тома (1986), Темелник (поезија, 1988), Зрна, Молњи и Клучеви (трилогија, 1989), Бог на утрото (поезија, 1991), Што може поезијата (есеи, 1993), Вселенски деца (поезија за деца, 1993), Демократска џунгла (политички есеи, 1994), Јавач на звукот (поезија, 1995), Порака на поетот до сите поети на светот - Струшки вечери на поезијата (1995), Синот на Сонцето (поезија, 1999), На едно око (поезија, 2002), Се случува вечност (поезија, 2014). Исто така, тој е автор на манифестите: Епското на гласање (соавтор, 1960) и Манифест на Поетска Република Железна Река (1990). За своето творештво, Павловски е добитник на наградите: „[[Браќа Миладиновци (награда)|Браќа Миладиновци]]“, „[[11 Октомври (награда)|11 Октомври]]“, „[[Кочо Рацин (награда)|Кочо Рацин]]“, „Повелба на печалбарите“, „[[Гоцева повелба]]“, „[[Ацо Шопов (награда)|Ацо Шопов]]“,<ref>Лилјана Грџо Дамовска, „Македонија е тест на цивилизацијата“, Дневник, година XIX, број 5691, петок, 13 февруари 2015, стр. 19.</ref> на странските награди: „Младост“, „Златна струна“, „24 Дисова пролет“, „Ристо Ратковиќ“, стихозбирката „Зрна“ е прогласена за најдобра книга од Југословенската радио телевизија (ЈРТ, 1975), ракописот „Пир“ е награден за неговите високи уметнички вредности (Хрватска, 1972). Добитник е на светското признание за животно дело АБН-САД (1998), во Тринаесеттата едиција на меѓународното издание „Кој е кој меѓу интелектуалците“ (1999) на Меѓународниот биографски центар (Кембриџ, Англија) се објавени неговата биографија и библиографија. Посебни поетски книги му се објавени на повеќе јазици: [[Англиски јазик|англиски]] (две), [[Француски јазик|француски]], [[Шведски јазик|шведски]], [[Руски јазик|руски]], [[Чешки јазик|чешки]], [[Романски јазик|романски]], [[Турски јазик|турски]] (три), [[Српски јазик|српски]] (десет), [[Словенечки јазик|словенечки]] и [[албански јазик]]. Неговата поезија е застапена во голем број антологии на македонската [[поезија]]. ==Значење и влијание== * „Принцот на метафората“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 391-392.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ|state=collapsed}} {{Македонска книжевност|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Павловски, Радован}} [[Категорија:Луѓе од Ниш]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Железна Река]] [[Категорија:Македонски есеисти]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Македонски патописци]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски академици]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Добитници на наградата „Браќа Миладиновци“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] 2yxeypmev6d5crfjf2mjybdux8aovu4 0 73703 5561318 5448338 2026-05-18T22:33:42Z ГП 23995 /* Дополнителна литература */ дополнување 5561318 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Џејмс Џојс<br />James Augustine Aloysius Joyce | image = Revolutionary Joyce.jpg | caption = Џејмс Џојс, ок. 1918 | birthname = Џејмс Августин Алојзиус Џојс | birthdate = 2 февруари 1882 | birthplace = [[Ратгар]], [[Даблин]], [[Ирска]] | deathdate = 13 јануари 1941 | deathplace = {{починал во|Цирих|Швајцарија}} | spouse = [[Нора Барнакл]]<br />(1931-1941) | occupation = писател, [[поет]], учител | movement = [[модернизам]] | notableworks = „[[Даблинци (книга)|Даблинци]]“ (1914), „[[Портрет на уметникот во младоста]]“ (1916), „[[Улис (роман)|Улис]]“ (1922), „[[Бдеењето на Финеган]]“ (1939) | influences = [[Хомер]], [[Аристотел]], [[Данте Алигиери]], [[Густав Флобер]], [[Перси Шели]], [[Бен Џонсон]], [[Томас Акинас]], [[Вилијам Шекспир]], [[Џон Милтон]], [[Фридрих Ниче]], [[Едуард Дуџардин]], [[Хенрик Ибсен]], [[Џордано Бруно]], [[Џанбатиста Вико]], [[Антон Чехов]], [[Лав Николаевич Толстој]], [[Оскар Вајлд]], [[В.Б. Јејтс]] | influenced = [[Семјуел Бекет]], [[Флан Обрајан]], [[Пол Остер]], [[Салман Рашди]], [[Умберто Еко]], [[Вирџинија Вулф]], [[Дон Делило]], [[Антони Бургес]], [[Џозеф Кембел]], [[Вилијам Фолкнер]], [[Томас Пинчон]], [[Една Обрајан]], [[Мартин Ејмис]], [[Џејми Онил]], [[Џорџ Орвел]], [[Брет Истон Елис]], [[Брендан Бехан]], [[Роберт Антон Вилсон]], [[Џон Апдајк]], [[Силвија Плат]], [[Жак Дерида]], [[Жак Лакан]] }} '''Џејмс Огустин Алојшис Џојс''' ([[англиски]]: ''James Augustine Aloysius Joyce''), попознат како '''Џејмс Џојс''' (''James Joyce''; [[2 февруари]] [[1882]] - [[13 јануари]] [[1941]]) — [[Ирци|ирски]] [[модернизам|модернистички]] [[писател]], еден од најзначајните писатели во [[книжевност]]а напишана на [[англиски јазик]]. Џојс се смета за родоначалник и втемелувач на прозниот и експериментален пристап, познат под името „[[состојба на свеста]]“, а со своите дела извршил големо влијание врз светската книжевност. == Животопис == Џејмс Џојс е роден во [[1882]] година во Ратгар, предградие на [[Даблин]]. Татко му, Џон Станислаус Џојс, бил весел, безгрижен човек, кој се гордеел со својот глас — [[тенор]] со кој, како што тврдел, некогаш го воодушевувал светот. Како последица на непромисленото вложување на [[пари]]те, тој за брзо време го потрошил наследството. Мајка му, Мери Џејн, била одлична [[пијано|пијанистка]] и убава, горда и чувствителна жена - голема католикиња. И покрај тешкиот живот, таа секогаш останала многу приврзана кон својот маж. Врз неа паднал целиот товар околу грижата за семејството и негата на нејзините многубројни деца. Оттука, Џејмс Џојс растел окружен со големата мајчинска топлина. Според зборовите на татко му, тој бил „најмилото од шеснаесетте или седумнаесетте деца“. Сепак, уште во раната младост на Џојс, неговото семејство западнало во голема сиромаштија. Затоа, уште кога Џојс бил на шестгодишна возраст, родителите го дале да учи во угледниот [[езуити|езуитски]] колеџ Клонгоус каде што поминал неполни три години. Бидејќи родителите немале повеќе пари да го плаќаат колеџот, Џојс морал да се врати дома. Потоа, тој се запишал на езуитскиот колеџ Белведер во Даблин каде се истакнал како одличен ученик, покажувајќи голема склоност кон литературата, јазиците и [[музика]]та. Откако ја положил матурата со одличен успех, од [[1898]] до [[1902]] година, Џојс студирал странски јазици на [[Универзитет во Даблин|Универзитетот во Даблин]], каде ги проучувал [[Аристотел]] и [[Тома Аквински]], а исто така, изучувал повеќе јазици, како [[латински јазик|латински]], [[француски јазик|француски]], [[италијански јазик|италијански]] и [[норвешки јазик|норвешки]].<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 268-269.</ref> Во октомври [[1902]] година, Џојс отпатувал во [[Париз]], но следната година морал да се врати дома, бидејќи мајка му била на умирање. Во [[1904]] година се оженил со ''Нора Џозеф Бернакл'' со која заминал во [[Трст]]. Таму предавал [[англиски јазик]] во Берлицовата школа за странски јазици, но за работата бил многу слабо платен. Во [[1905]] година му се родил синот Џорџо, а во [[1907]] година ја добил ќерката Лучија. Поради ниските примања на Џојс, неговото семејство живеело многу бедно. [[File:James Joyce age six, 1888.jpg|thumb|left|upright|Џјс на возраст од шест години,1888]] [[File:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 restored.jpg|thumb|upright|left|Џојс во Цирих, во 1915 година]] [[File:Jamesjoyce tuohy-ohne.jpg|thumb|left|alt=Half-length portrait of a fortyish man wearing distinctive Windsor (circular-lens) glasses with black Zylo-covered frames, short and slicked-down brown hair, a small mustache, light tan jacket and brown tie. His mouth is turned down in a slightly truculent expression|Во Париз, 1924 година. Портрет од [[Патрик Тухо]].]] [[File:Grave James Joyce.jpg|thumb|upright|alt=Horizontal gravestone saying "JAMES JOYCE", "NORA BARNACLE JOYCE", GEORGE JOYCE", and "...ASTA OSTERWALDER JO...", all with dates. Behind the stone is a green hedge and a seated statue of Joyce holding a book and pondering.|Гробот на Џојс во Цирих - [[Флунтерн]]]] За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Џојс живеел во [[Цирих]]. Оттаму, во [[1921]] година, по совет на [[Езра Паунд]], се преселил во Париз. Таму го затекнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и во [[1940]] година, под налетот на германската војска, тој морал да го напушти градот. Едно време, престојувал во [[Виши]] од каде со тешки маки се преселил во Цирих, но својата нервно-болна ќерка морал да ја остави во [[Франција]]. Потиштен поради слабиот прием на неговото последно дело „[[Бдеењето на Финеган]]“, грижата за болната ќерка и слабеењето на видот (неколкупати бил опериран на [[очи]]те), здравјето на Џојс започнало сериозно да попушта. Џејмс Џојс умрел на [[13 јануари]] [[1941]] година од [[перитонитис]], предизвикан од операцијата на [[дванаесетпалечно црево|дванаесетпалечното црево]].<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 269-270.</ref> == Творештво == [[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|„Даблинци“, 1914]] На почетокот на книжевната кариера, Џојс имал големи тешкотии при објавувањето на своите дела, а поддршка му давале само [[авангарда|авангардните]] писатели, како [[Езра Паунд]], [[Виндам Луис]], [[Ричард Олдингтон]] и [[Т.С. Елиот]]. На пример, збирката раскази „Даблинци“ ја напишал во [[1905]] година, но со судни маки успеал да ја објави дури во [[1914]] година; делото „Портрет на уметникот во младоста“ било напишано во периодот [[1904]]-1914 година, но било објавено во [[1916]] година, и тоа во [[САД]]; неговото капитално дело -— романот „[[Улис (роман)|Улис]]“ е создадено во [[1921]] година, следната година доживеало неколку неофицијални објавувања, а официјалното издание во САД се случило дури во [[1933]] година.<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 269.</ref> Џојс извршил огромно влијание врз развојот на [[психолошки роман|психолошкиот роман]] во [[XX век]], развивајќи ја до совршенство постапката на пишување, наречена „внатрешна постапка“, која пред него, први ја примениле [[Дороти Ричардсон]] и [[Вирџинија Вулф]]. Тој раскинал со традицијата на класичниот роман од времето на [[реализам|реализмот]] во кој се проследува животот на главниот лик од раѓањето до зрелоста (или до смртта) и наместо тоа, тој се фокусира врз содржината на свеста на главниот лик и на неговиот [[Психологија на личноста|психолошки]] профил. Во тој поглед, творештвото на Џојс претставува надградба на [[метод]]от на претходникот на модерниот психолошки роман - [[Хенри Џејмс]], кој сметал дека авторот треба да земе едно лице (т.н. „централна интелигенција“) и преку него да го претстави целото дело. Врз таа основа, Џојс бил еден од писателите кои ја развиле „постапката на текот на свеста“, каде што внатрешниот монолог и недорешениот тек на свеста на главниот јунак постануваат основно изразно средство на модерниот роман. Творештвото на Џојс претставува комбинација на [[симболизaм|симболизмот]] и [[натурализaм|натурализмот]], менување на најсуптилните мисловни и емоционални доживувања со животинските човечки активности.<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 270-277.</ref> Во книжевната критика постои богата дискусија во врска со ставот на Џојс кон човекот. Притоа, едни сметаат дека во текот на својот уметнички развој тој сè повеќе се оддалечувал од човекот, додека други во неговот дело откриваат нов вид [[хуманизам]], прифаќање и толкување на човекот на 20 век не како некој [[бог]] од [[Олимп]], туку како секојдневен, реален човек. Токму поради тоа, може да се тврди дека со Џојс започнува нова етапа во уметноста на [[XX век]]. Сепак, покрај позитивната [[Етика|етичка]] ориентација, делото на Џојс е значајно во прв ред поради специфичните уметнички квалитети<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 276-277.</ref> кои го истакнуваат како писател со исклучителна сила и една од најоригиналните и најинтересните појави во англиската и во светската книжевност.<ref>Vida E. Marković, „Džems Džojs“, во: Džems Džojs, ''Portret umetnika u mladosti''. Beograd: Rad, 1964, стр. 268.</ref> Позначајни дела на Џојс се: * „[[Стивен Хиро]]“ (1904-1906) * „[[Камерна музика (книга)|Камерна музика]]“ (1907) * „[[Џакомо Џојс]]“ (1968) * „[[Даблинци (книга)|Даблинци]]“ (1914) * „[[Портрет на уметникот во младоста]]“ (1916) * „[[Прогонети]]“ (1918) * „[[Улис (роман)|Улис]]“ (1922) * „Собрани песни“ (1936 ) * „[[Бдеењето на Финеган]]“ (1939) [[File:Joyce oconnell dublin.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Bronze statue of Joyce standing in a coat and broadbrimmed hat. His head is cocked looking up, his left leg is crossed over his right, his right hand holds a cane, and his left is in his pants pocket, with the left part of his coat tucked back.|Статуата на Џејмс Џојс на [[Северна Ерл Улица]], [[Даблин]].]] [[File:James Joyce's bust at St Stephen's Green in Dublin, Ireland..JPG|thumb|Бистата на Џејмс Џојс во [[Свети Стефан-Грин]] во Даблин]] ==Значење и влијание== Една песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] носи наслов „Повикување на Џојс“.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 72-73.</ref> ==Дополнителна литература== * [[Anthony Burgess|Burgess, Anthony]], ''Here Comes Everybody: An Introduction to James Joyce for the Ordinary Reader'', Faber & Faber (1965). (Published in America as ''Re Joyce''Hamlyn Paperbacks Rev. ed edition (1982)). ISBN 0-600-20673-4. * Burgess, Anthony, ''Joysprick: An Introduction to the Language of James Joyce'' (1973), [[Harcourt (publisher)|Harcourt]] (March 1975). ISBN 0-15-646561-2. * Clark, Hilary, ''The Fictional Encyclopaedia: Joyce, Pound, Sollers''. [[Taylor & Francis]], 1990. *{{Наведено списание |author=Dening, Greg |authorlink=Greg Dening |authormask= |date=2007-2008 |title=James Joyce and the soul of Irish Jesuitry |department= |journal=Australasian Journal of Irish Studies |volume=7 |issue= |pages=10–19 |url= |<!--accessdate= -->}} * Fennell, Conor. ''A Little Circle of Kindred Minds: Joyce in Paris''. Green Lamp Editions, 2011. * [[Harry Levin|Levin, Harry]] (ed. with introduction and notes). ''The Essential James Joyce''. Cape, 1948. Revised edition Penguin in association with Jonathan Cape, 1963. * Jordan, Anthony J, 'Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats. Liberating Ireland'. Westport Books 2013. * Levin, Harry, ''James Joyce''. Norfolk, CT: New Directions, 1941 (1960). * [[William H. Quillian|Quillian, William H.]] ''Hamlet and the new poetic: James Joyce and [[T. S. Eliot]]''. Ann Arbor, MI: UMI Research Press, 1983. * Read, Forrest. ''Pound/Joyce: The Letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound's Essays on Joyce''. New Directions, 1967. * Special issue on James Joyce, ''In-between: Essays & Studies in Literary Criticism'', Vol. 12, 2003. [''Article''s] * ''Irish Writers on Writing'' featuring James Joyce. Edited by [[Eavan Boland]] ([[Trinity University (Texas)#Trinity University Press|Trinity University Press]], 2007). ==Надворшни врски== {{sister project links|wikt=no|b=no|q=James Joyce|s=James Joyce|commons=James Joyce|n=no|v=no|species=no|author=yes}} * [http://www.jamesjoyce.ie/ Џејмс Џојс] '''Дела''' * [http://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000194606 Дела на Џејмс Џојс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120622112000/http://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000194606 |date=2012-06-22 }} на [http://www.nli.ie Националната библиотека на Ирска]. * [http://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000356640 Дела на Џејмс Џојс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120626140759/http://catalogue.nli.ie/Collection/vtls000356640 |date=2012-06-26 }} на [http://www.nli.ie Националната библиотека на Ирска]. '''Ресурси''' * [http://library.buffalo.edu/jamesjoyce Колекција на Џејмс Џојс], [http://library.buffalo.edu Библиотека на Универзитетот во Бафало]. * [http://www.james-joyce.de/ Книжевна критика поврзана со Џојсовото движење] * [http://norman.hrc.utexas.edu/JamesJoyceChecklist/index.cfm Примарни и секундарни ресурси за Џојс], [http://www.hrc.utexas.edu/ Тексашки универзитет во Остин]. * {{Gutenberg author |id=Joyce,+James | name=James Joyce}} * {{Internet Archive author |sname=James Joyce}} *[https://www.bl.uk/people/james-joyce Џејмс Џојс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161224193405/http://www.bl.uk/people/james-joyce |date=2016-12-24 }}, Британска библиотека. '''Портрети''' * [http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC004 Слики на Џејмс Џојс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140209130757/http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC004 |date=2014-02-09 }}, Универзитет во Бафало. * [http://library.uvic.ca/site/lib/dig/JamesJoyceinParis.html Слики на Џојс во Париз], Универзитет во Викторија. '''Аудио''' * {{Librivox author |id=495}} * [https://archive.org/details/TheJamesJoyceHistoricalAndLiteraryTourOfMullingar/ An Audio tour of the history of James Joyce's writings] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Џојс, Џејмс}} [[Категорија:Џејмс Џојс|*]] [[Категорија:Починати во Цирих]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Родени во 1882 година]] [[Категорија:Починати во 1941 година]] 6aasbi4uge2hk4co1bml5e9zyu7o41l 4 80234 5561436 5540010 2026-05-19T08:48:28Z Jtasevski123 69538 5561436 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{| style="width:15em; float:right;margin:0 0 1em 1em; border: 1px solid blue; font-size:90%;clear:right;" cellspacing="0" cellpadding="1" |nowrap align="center" bgcolor="#C2F5FF"|'''[[Википедија:Викисредба|Викисредби]]''' |- | <div class="center">'''2026'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2026)|LIX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|LX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (11 март 2026)|LXI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (23 април 2026)|LXII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (26 мај 2026)|LXIII]] </div> <div class="center">'''2025'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2025)|LII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (10 април 2025)|LIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|LIV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|LV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|LVI]]{{•}} [[Википедија:Викисредба (17-19 октомври 2025)|LVII]] {{•}} <s>[[Википедија:Викисредба (20 ноември 2025)|LVIII]]</s></div> ---- <div class="center">'''2024'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2024)|LI]]</div> ---- <div class="center">'''2023'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (14 јануари 2023)|L]]</div> ---- <div class="center">'''2022'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (25 мај 2022)|XLIX]]</div> ---- <div class="center">'''2020'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2020)|XLVIII]]</div> ---- <div class="center">'''2019'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (13 мај 2019)|XLVII]]</div> ---- <div class="center">'''2018'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2018)|XLVI]]</div> ---- <div class="center">'''2017'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2017)|XLV]]</div> ---- <div class="center">'''2014'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2014)|XLIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (28 декември 2014)|XLIV]]</div> ---- <div class="center">'''2013'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2013)|XXXVIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (11 февруари 2013)|XXXIX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (25 февруари 2013)|XL]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (25 март 2013)|XLI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (29 април 2013)|XLII]]</div> ---- <div class="center">'''2012'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2012)|XXV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (2 март 2012)|XXVI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (26 март 2012)|XXVII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (30 април 2012)|XXVIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (28 мај 2012)|XXIX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (28 јуни 2012)|XXX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (17 јули 2012)|XXXI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (24 јули 2012)|XXXII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (31 јули 2012)|XXXIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (21 август 2012)|XXXIV]] {{•}}<s>[[Википедија:Викисредба (28 август 2012)|XXXV]]</s>{{•}}<s>[[Википедија:Викисредба (30 октомври 2012)|XXXV]]</s>{{•}} [[Википедија:Викисредба (6 ноември 2012)|XXXV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (26 ноември 2012)|XXXVI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (24 декември 2012)|XXXVII]]</div> ---- <div class="center">'''2011'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (15 јануари 2011)|XXI]] {{•}}<s>[[Википедија:Викисредба (12 февруари 2011)|XXII]]</s>{{•}} [[Википедија:Викисредба (7 јуни 2011)|XXII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (15 август 2011)|XXIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (6 октомври 2011)|XXIV]] {{•}}<s>[[Википедија:Викисредба (12 декември 2011)|XXV]]</s></div> ---- <div class="center">'''2010'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (4 август 2010)|XVI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (3 септември 2010)|XVII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (2 октомври 2010)|XVIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (31 октомври 2010)|XIX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (27 ноември 2010)|XX]]</div> ---- <div class="center">'''2009'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (31 јануари 2009)|IV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (28 февруари 2009)|V]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (7 март 2009)|VI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (14 март 2009)|VII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (28 март 2009)|VIII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (16 мај 2009)|IX]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (20 јуни 2009)|X]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (4 јули 2009)|XI]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (2 септември 2009)|XII]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (1 октомври 2009)|XIII]] {{•}}<s>[[Википедија:Викисредба (31 октомври 2009)|XIV]]</s>{{•}} [[Википедија:Викисредба (7 ноември 2009)|XIV]] {{•}} [[Википедија:Викисредба (29 декември 2009)|XV]]</div> ---- <div class="center">'''2008'''</div> <div class="center"><s>[[Википедија:Викисредба (октомври 2008)|III]]</s>{{•}} [[Википедија:Викисредба (25 декември 2008)|III]]</div> ---- <div class="center">'''2007'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (20 февруари 2007)|II]]</div> ---- <div class="center">'''2006'''</div> <div class="center">[[Википедија:Викисредба (26 ноември 2006)|I]]</div> |} </onlyinclude> [[Категорија:Инфокутии за викисредби]] l3vab2oref0rw90kadxi8cx5h1inah4 0 96663 5561364 5513054 2026-05-18T22:54:48Z ГП 23995 /* Зората како мотив во книжевноста */ дополнување 5561364 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ohrid-atdawnof20century.jpg|мини|Охрид во зорите на почетокот на 20 век]] [[Податотека:Golden River II.jpg|мини|Зора, [[Египет]].]] [[Податотека:Dawn in Hong Kong.jpg|мини|Зора во [[Пенг Чау]], [[Хонгконг]].]] '''Зора'''<ref>{{ДРМЈ|зора}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|зора}}</ref>, '''мугра'''<ref>{{ДРМЈ|мугра}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|мугра}}</ref> или [[архаизам|арх.]] '''зорнина'''<ref>{{ДРМЈ|зорнина}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|зорнина}}</ref> — периодот пред [[изгрејсонце]]то. Позната е по присуството на слаба сончева светлина, додека самото сонце сè уште е позади хоризонтот. Постојат повеќе дефиниции за зората, како што се: * Астрономска зора: моментот кога небото повеќе не е целосно темно, симетрички дефинирана како времето кога сонцето е 18 степени зад хоризонтот во утрото.<ref name="NOAA_Astro_Terms"/> * Морнарска зора: времето кога нема доволно сончева светлина за хоризонтот и некои предмети да бидат доволно видливи, симетрички дефинирана како времето кога сонцето е 12 степени зад хоризонтот во утрото.<ref name="NOAA_Astro_Terms"/> * Граѓанска зора: времето кога има доволно светлина за да предмети бидат доволно видливи и времето кога луѓето и други живи организми можат да започнат со надворешните активности, симетрички дефинирана како времето кога сонцето е шест степени зад хоризонтот.<ref name="NOAA_Astro_Terms">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.srh.noaa.gov/ffc/html/gloss3.shtml | title = Astronomical Terms | author = [[Национална океанска и атмосферска управа|National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 2009-02-22 | archive-date = 2008-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080408043151/http://www.srh.noaa.gov/ffc/html/gloss3.shtml | url-status = dead }}</ref> Зората не треба да се меша со [[изгрејсонце]]то, што е моментот кога предниот раб на самото сонце се појавува над самиот хоризонт. ==Зората како тема во уметноста== ===Зората како мотив во книжевноста=== * „На Исланд в зори“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 124.</ref> * „Зора“ ([[шпански]]: ''Alba'') — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 30.</ref> * „Зора“ (шпански: ''La aurora'') — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 120.</ref> * „Њујоршка зора“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 93.</ref> * „Разденување“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 5.</ref> * „Зорите на Могер“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 70.</ref> * „Зазорување“ — песна на Хуан Рамон Хименес.<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 16.</ref> * „Зора се зори“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 117.</ref> ===Зората како мотив во популарната музика=== * „Есенска зора“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Autumn Dawn'') — песна на американската [[Рок-музика|рок-група]] ''Allah Las'' од 2016 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/1055126-Allah-Las-Calico-Review ''Allah Las* – Calico Review'' (пристапено на 15.11.2024)]</ref> * „Бавниот воз до зората“ (англиски: ''Slow Train To Dawn'') — песна на британската електронска група [[The The]] од 1986 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-The-Infected-/release/13924566 Discogs, The The – Infected (пристапено на 23.3.2021)]</ref> * „Зора на розовите црвени прсти“ (англиски: ''Dawn of the rose red fingers'') - песна на [[Никола Коџабашија]] и групата [[Фолтин]] од 2011 година.<ref>Kodjabashia & Foltin feat. Goce Stevkovski, ''Penelope X'', LTM 001, 2011.</ref> * „Зазорување на утрото“ ([[англиски]]: ''Morning Dawning'') - песна на британската рок-група [[Кричрс]] (''The Creatures'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Creatures-Feast/release/220980 DISCOGS, The Creatures – Feast (пристапено на 16.8.2021)]</ref> * „Зората не може да одлучи“ (англиски: ''Dawn Can't Decide'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Лемонхедс]] (''The Lemonheads'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Lemonheads-Come-On-Feel-The-Lemonheads/master/21161 Discogs, The Lemonheads ‎– Come On Feel The Lemonheads (пристапено на 2.9.2020)]</ref> * „Зора“ — песна на хрватската рок-група [[Лет 3]] од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/273827-Let-3-Two-Dogs-Fuckin Let 3 – Two Dogs Fuckin' (пристапено на 1.3.2023)]</ref> * „Постојана зора“ (англиски: ''Perpetual Dawn'') — песна на британската [[Техно музика|техно]]-група ''The Orb'' од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/7119-The-Orb-The-Orbs-Adventures-Beyond-The-Ultraworld The Orb – The Orb's Adventures Beyond The Ultraworld (пристапено на 31.5.2023)]</ref> * „Нова зора избледува“ (англиски: ''New Dawn Fades'') - песна на британската рок-група [[Џој дивижн]] (''Joy Division'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/Joy-Division-Unknown-Pleasures/release/11400 Discogs, Joy Division ‎– Unknown Pleasures (пристапено на 29.12.2020)]</ref> {{никулец}} == Наводи == {{reflist}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Зора}} * [[Изгрејсонце]] * [[Утро]] * [[Зајдисонце]] * [[Квечерина]] * [[Самрак]] {{делови од денот}} [[Категорија:Делови од денот]] [[Категорија:Ноќ]] [[Категорија:Природни појави]] of96o3574wztyrvt6nib8bqya0n4jtg 0 104307 5561394 3712511 2026-05-19T04:49:36Z P.Nedelkovski 47736 родени 5561394 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија. *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] dot4gwq7wd1wla1e31e9fnjhlqdnj04 5561399 5561394 2026-05-19T04:52:47Z P.Nedelkovski 47736 починати 5561399 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија. *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. ==Починати== *[[26 март]] – [[Рене Гијо]], француски писател за деца. (роден во 1900) *[[25 јули]] – [[Витолд Гомбрович]], полски писател. (роден во 1904) *[[10 август]] – [[Тоне Селишкар]], словенечки писател и поет. (роден во 1900) *[[28 октомври]] – [[Корнеј Чуковски]], руски писател. (роден во 1882) *[[15 ноември]] – [[Игнасио Алдекоа]], шпански писател од баскиско потекло. (роден во 1925) [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] qb5cx6n45ocs4bmnknfyljwo3e7ek0i 5561402 5561399 2026-05-19T04:54:38Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[1969 во книжевноста]] на [[Книжевноста во 1969 година]]: усогласување на називот 5561399 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија. *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. ==Починати== *[[26 март]] – [[Рене Гијо]], француски писател за деца. (роден во 1900) *[[25 јули]] – [[Витолд Гомбрович]], полски писател. (роден во 1904) *[[10 август]] – [[Тоне Селишкар]], словенечки писател и поет. (роден во 1900) *[[28 октомври]] – [[Корнеј Чуковски]], руски писател. (роден во 1882) *[[15 ноември]] – [[Игнасио Алдекоа]], шпански писател од баскиско потекло. (роден во 1925) [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] qb5cx6n45ocs4bmnknfyljwo3e7ek0i 5561408 5561402 2026-05-19T05:04:35Z P.Nedelkovski 47736 книги 5561408 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == ==Книги== *[[Славко Јаневски]] - ''[[Војник два метра в земја]]'' *[[Славко Јаневски]] – ''[[Тврдоглави]]'' *[[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]] – ''[[Убавата Јелена (книга)|Убавата Јелена]]'' *[[Урсула Ле Гвин]] – ''[[Левата рака на темнината]]'' *[[Итало Калвино]] – ''[[Замокот на вкрстените судбини]]'' *[[Роберт Кувер]] - ''[[Бебиситерката]]'' *[[Милан Кундера]] – ''[[Смешни љубови]]'' *[[Владо Малески]] – ''[[Разбој (роман)|Разбој]]'' *[[Видое Подгорец]] – ''[[Илјада цветови (поезија)|Илјада цветови]]'' *[[Видое Подгорец]] - ''[[Аз, буки, веди...]]'' *[[Марио Пузо]] – ''[[Кум (роман)|Кум]]'' *[[Васил Пујовски]] – ''[[Пред божји суд]]'' *[[Луј-Фердинан Селин]] – ''[[Ригодон (роман на Селин)|Ригодон]]'' *[[Бора Ќосиќ]] – ''[[Улогата на моето семејство во светската револуција]]'' *[[Џон Фаулс]] – ''[[Жената на францускиот поручник (роман)|Жената на францускиот поручник]]'' *[[Емил Чоран]] – ''[[Злобниот демиург]]'' ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија. *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. ==Починати== *[[26 март]] – [[Рене Гијо]], француски писател за деца. (роден во 1900) *[[25 јули]] – [[Витолд Гомбрович]], полски писател. (роден во 1904) *[[10 август]] – [[Тоне Селишкар]], словенечки писател и поет. (роден во 1900) *[[28 октомври]] – [[Корнеј Чуковски]], руски писател. (роден во 1882) *[[15 ноември]] – [[Игнасио Алдекоа]], шпански писател од баскиско потекло. (роден во 1925) [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] 3r7q3z4q4kg63gnnwvb7iu4l1yzrs53 5561409 5561408 2026-05-19T05:18:22Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5561409 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == ==Книги== *[[Славко Јаневски]] - ''[[Војник два метра в земја]]'' *[[Славко Јаневски]] – ''[[Тврдоглави]]'' *[[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]] – ''[[Убавата Јелена (книга)|Убавата Јелена]]'' *[[Урсула Ле Гвин]] – ''[[Левата рака на темнината]]'' *[[Итало Калвино]] – ''[[Замокот на вкрстените судбини]]'' *[[Роберт Кувер]] - ''[[Бебиситерката]]'' *[[Милан Кундера]] – ''[[Смешни љубови]]'' *[[Владо Малески]] – ''[[Разбој (роман)|Разбој]]'' *[[Видое Подгорец]] – ''[[Илјада цветови (поезија)|Илјада цветови]]'' *[[Видое Подгорец]] - ''[[Аз, буки, веди...]]'' *[[Марио Пузо]] – ''[[Кум (роман)|Кум]]'' *[[Васил Пујовски]] – ''[[Пред божји суд]]'' *[[Луј-Фердинан Селин]] – ''[[Ригодон (роман на Селин)|Ригодон]]'' *[[Бора Ќосиќ]] – ''[[Улогата на моето семејство во светската револуција]]'' *[[Џон Фаулс]] – ''[[Жената на францускиот поручник (роман)|Жената на францускиот поручник]]'' *[[Емил Чоран]] – ''[[Злобниот демиург]]'' ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија.<ref>Groskop, Viv (2008-09-14). [https://www.theguardian.com/books/2008/sep/14/fiction3?gusrc=rss&feed=books "Confessions of a clever concierge". The Guardian.] Retrieved 2017-04-04.</ref> *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. ==Починати== *[[26 март]] – [[Рене Гијо]], француски писател за деца. (роден во 1900) *[[25 јули]] – [[Витолд Гомбрович]], полски писател. (роден во 1904) *[[10 август]] – [[Тоне Селишкар]], словенечки писател и поет. (роден во 1900) *[[28 октомври]] – [[Корнеј Чуковски]], руски писател. (роден во 1882) *[[15 ноември]] – [[Игнасио Алдекоа]], шпански писател од баскиско потекло. (роден во 1925) ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] 58c5a3jglncwkbgq930ufais3tks2vx 0 116865 5561343 5543239 2026-05-18T22:45:29Z ГП 23995 /* Сонот како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5561343 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Antonio de Pereda - The Knight's Dream.JPG|300px|right|thumb|„Сонот на витезот“ од [[Антонио де Переда]]]] '''Сон''' — низа на [[слика|слики]] и [[емоција|чувства]] кои се појавуваат за време на [[спиење]]то.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|title=dream.|last=|first=|date=|work=|publisher=www.bartleby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524220805/http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|archive-date=2008-05-24|dead-url=|accessdate=2009-05-07|url-status=dead}}</ref> Содржината и целта на соништата не може целосно да се разбере, иако тие биле предмет на интерес низ историјата. Научната дисциплина која се занимава со соништата е позната како [[онирологија]], а толкувањето на сонот се нарекува [[ониромантија]]. == Содржина на соништата == Од 1940-ти до 1985&nbsp;г., [[Калвин Хал]] собрал повеќе од 50.000 извештаи од соништа од Универзитетот Вестерн Ресерве ([[Western Reserve University]]). Во 1966&nbsp;г. Хал и Ван де Кастл ја издале ''Анализата на содржината на соништата'' во која прикажале систем на кодирање за проучување на 1000 извештаи на соништа од студенти на универзитетот.<ref name="hallcontent">Hall, C., & Van de Castle, R. (1966). The Content Analysis of Dreams. New York: Appleton-Century-Crofts. [http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html Content Analysis Explained] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070412100915/http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html |date=2007-04-12 }}</ref> Се докажало дека луѓето низ цел свет сонуваат главно исти работи. Целосните извештаи за соништа на Хал штитеникот на Хал, [[Вилијам Домхоф]], ги направил достапни за јавноста во средината на 1990-ти, а дозволил и различни анализи. Личните искуства од последниот ден или недела се најчесто вклучени во соништата.<ref name="day-residue" /> === Чувства === Најчесто чувство што се јавува во соништата е немир. Другите чувства вклучуваат болка, осаменост, страв, радост итн. Негативните чувства се многу почести од позитивните.<ref name="hallcontent"/> === Сексуални теми === Анализираните податоци на Хал покажале дека сексуалните соништа не се појавуваат повеќе од 10 проценти од времето и се подоминантни во средината на тинејџерските години.<ref name="hallcontent"/> Друго проучување покажало дека 8% од соништата на мажите и жените имаат сексуална содржина.<ref>Zadra, A., [http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf "1093: SEX DREAMS: WHAT DO MEN AND WOMEN DREAM ABOUT?"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222607/http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf |date=2007-09-27 }} ''SLEEP'', Volume 30, Abstract Supplement, 2007 A376.</ref> Во некои случаи сексуалните соништа можат да резултираат со [[оргазам]]. Тие соништа се познати како еротски соништа.<ref>http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR157/04Chapter04.pdf Badan Pusat Statistik "Indonesia Young Adult Reproductive Health Survey 2002-2004" p. 27</ref> === Повторливи соништа === Додека соништата се сонуваат само еднаш, многу луѓе искусиле и повторливи соништа, што всушност претставува еден ист сон кој се јавил во различни прилики на спиење. Околу 70% од жените и 65% од мажите дале извештај за повторливи соништа. === Најчести теми === Анализата на содржините покажала дека се појавуваат некои најчести теми во соништата. Во нив спаѓаат: ситуации поврзани со училиштето, прогонување, трчање бавно на некое место, паѓање, доцнење, смрт на некоја жива личност, некој мртов дека е жив, паѓање на заби, летање, некои идни настани како родендени, годишнини итн. ( со различни сценарија), незгодни моменти, вљубување во некоја непозната личност, разочарување од некое испитување, неспособност да се движиш, невозможност да го фокусираш погледот, сообраќајни несреќи, дека си обвинет за некое злосторство кое не си го направил, случајно да сфатиш дека си гол, одење во тоалет и многу други. === Боја наспроти црно-бело === Дванаесет проценти од луѓето сонуваат само во црно-бело.<ref>{{наведено списание|author=Michael Schredl, Petra Ciric, Simon Götz, Lutz Wittmann|first=|date=|year=2004|title=Typical Dreams: Stability and Gender Differences|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15612605|journal=The Journal of Psychology|volume=138|issue=6|pages=485}}</ref> Проучувањата од 1915&nbsp;г. до 1950-тите се држеле до тоа дека најголем дел од соништата се црно-бели, но овие резултати почнале да се менуваат во 1960-тите. Во денешно време само 4,4 % од соништата на луѓе под 25 години се црно-бели. Неодамнешни истражувања укажуваат дека променетите резултати можеби се резултат на промената на телевизорите од црно-бели во боја.<ref>{{наведено списание|author=Richard Alleyne|first=|date=17 октомври 2008|title=Black and white TV generation have monochrome dreams|url=|journal=Telegraph|volume=|issue=|pages=(http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/earth/2008/10/17/scidream117.xml Article])}}</ref> == Неврологија на спиењето и соништата == {{Главна статија|РЕМ спиење}} [[Податотека:REM.png|thumb|[[Electroencephalography|ЕЕГ]] ги покажува мозочните бранови за време на РЕМ-спиењето|200px]] Нема општоприфатена биолошка дефиниција за '''сонувањето'''. Општите набљудувања покажуваат дека соништата се силно поврзани со брзото движење на [[очи]]те т.е. [[РЕМ-спиење]]то, а на [[електроенцефалограм]] се гледа дека тогаш активноста на мозокот најмногу наликува на будност. Незапаметените соништа надвор од РЕМ-спиењето се најчесто обични во споредба со другите.<ref name=Dement1957>{{наведено списание | author = Dement, W. |author2=Kleitman, N. | year = 1957 | title = The Relation of Eye Movements during Sleep to Dream Activity.' | journal = Journal of Experimental Psychology | volume = 53 | pages = 89–97 | doi = 10.1037/h0048189 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> За време на животниот век една личност минува околу шест години во сонување,<ref name="HSWDream">{{наведена книга| year = 2006| title = How Dream Works| url = http://science.howstuffworks.com/dream3.htm| accessdate = 2006-05-04}}</ref> што е околу два часа секоја вечер.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 2006 | title = Brain Basics: Understanding Sleep | url = http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | accessdate = 2007-12-16 | publisher = [[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011011207/http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | url-status = dead }}</ref>) Повеќето од соништата траат од 5 до 20 [[Минута|минути]].<ref name="HSWDream"/> Инаку, не е познато од кој дел на [[мозок]]от потекнува сонот, дали постои едно единствено место одговорно за сонот, или пак сонот потекнува од повеќе делови на мозокот, или која е целта на сонувањето за телото и [[умо]]т. Се претпоставува дека сонот е резултат на [[диметилтриптамин]] (DMT) во мозокот. За ова [[Џ. Келавеј]] предложил биохемиски механизам во 1988&nbsp;г. според кој диметилтрипаминот може да се поврзе со феноменот на визуелен сон, каде што нивото на диметилтрипамин во мозокот периодично се издигнува за да предизвика визуелно сонување и други природни состојби на умот.<ref>{{наведено списание |author=Wallach J |title=Endogenous hallucinogens as ligands of the trace amine receptors: A possible role in sensory perception |journal=Med Hypotheses |volume=in print |issue=in print |pages=in print |year=2008 |pmid=18805646 |doi=10.1016/j.mehy.2008.07.052}}</ref> За време на РЕМ-спиењето ослободувањето на одредени невротрансмитери е речиси потиснато. Како резултат на тоа, [[неврони|моторните неврони]] не се стимулираат, а состојбата е позната како [[РЕМ-атонија]]. Ова ги спречува соништата да предизвикаат опасни движења на телото. Проучувањата покажуваат дека различни видови на цицачи и птици доживуваат РЕМ-фаза за време на спиењето.<ref>{{Наведена мрежна страница| year = 2003| title = The Evolution of REM Dreaming| url = http://www.improverse.com/ed-articles/richard_wilkerson_2003_jan_evolution.htm| accessdate = 2008-08-27| archive-date = 2017-12-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20171228181104/http://www.improverse.com/ed-articles/richard_wilkerson_2003_jan_evolution.htm| url-status = dead}}</ref> == Откривањето на РЕМ == Во 1952&nbsp;г. [[Јуџин Асерински]] го открил [[РЕМ-спиење]]то додека работел на операција на неговиот советник. Асерински забележал дека очите на заспаните треперат под затворените очни капаци, а подоцна користел и апарат за детектирање за да ги сними [[мозочни бранови|мозочните бранови]] за време на овие периоди. За време на една сесија го разбудил субјектот кој завивал и плачел за време на РЕМ-спиењето и го потврдил сомнежот дека всушност субјектот сонувал.<ref>{{наведена книга | last = Dement | first = William | title = The Sleepwatchers | publisher = [[Springer-Verlag]] | year = 1996 | isbn = 0964933802 }}</ref> Во 1953&nbsp;г. Асерински и неговиот советник го издале пионерското откритие во списанието „Наука“ (Science).<ref name="as-science">{{наведено списание|last=Aserinsky|first=E|author2=Kleitman, N.|date=|year=1953|title=Regularly occurring periods of eye motility and concomitant phenomena, during sleep|url=|journal=Science|volume=118|issue=3062|pages=273–274|doi=10.1126/science.118.3062.273|pmid=13089671}}</ref> == Теории за сонот == Во своите „[[Дијалози (Григориј I)|Дијалози]]“, [[Папа Григориј I|папата Григориј I]] ги дели соновите во неколку категории: прво, соништа предизвикани од преоптоварен [[стомак]] или од суета; второ, несериозни соништа; понатаму, соништа предизвикани од желбите, или истовремено од желбите и од разиграноста на [[дух]]от; соништа-откровенија; и измешани соништа, како резултат на желбите и на откровението.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 205.</ref> Бидејќи методите на интроспекција биле заменети со повеќе самосвесни објективни методи во [[Социологија|социолошката]] наука во 1930-тите и 1940-тите, проучувањето на соништата се исфрлило од научната литература. Соништата не биле ниту директно видливи од [[експеримент]]аторот, ниту пак биле доверливи субјектите или извештаите за соништата на субјектите, бидејќи биле изобличени како резултат на задоцнето присетување, ако и воопшто субјектите можеле да се присетат. Многу почесто соништата целосно се забораваат, можеби како резултат на нивниот недозволен карактер ([[Фројд]] 1955&nbsp;г. [1900&nbsp;г.]). Најпосле, се чинело дека овие проблеми ги ставаат соништата надвор од доменот на науката. Откривањето дека соништата се случуваат главно за време на една специфична електрофизиолошка состојба на спиење, брзо движење на окото или РЕМ спиење, која може објективно да се набљудува, довело до враќање на интересот за овој феномен. Кога било одредено времето на траење на РЕМ фазата и субјектите биле разбудени за да дадат извештај пред да се случи некоја измена или заборавање, било утврдено дека субјектите многу точно го одредуваат времето додека се одвивало спиењето и дека раскажувањето на соништата всушност одговара на должината на РЕМ спиењето кое му претходело на будењето. Блиската врска меѓу РЕМ спиењето и сонот била првата основа за серија на извештаи кои го опишуваат сонувањето: дека е редовно навечер, најчесто повремен феномен и е активност со висока честота за време на секое спиење и се јавува во утврдени интервали отприлика секој 60-90 минути кај сите луѓе во текот на животниот век. Фазите на РЕМ спиење и соништата што ги придружуваат прогресивно се продолжуваат во текот на ноќта, во првата фаза се најкратки, околу 10-12 минути, а во втората и третата фаза се зголемуваат до 15-20 минути. На крајот на ноќта соништата може да траат околу 15 минути, иако овде може да се сонуваат различни прикаски како резултат на краткотрајни возбудувања што го прекинуваат спиењето кога ноќта завршува. Извештаите од соништа можат да бидат извештаи од нормални субјекти, во 50% од случаите кога будењето се прави пред да заврши првата РЕМ фаза. Степенот на враќање на податоците се зголемува до 99% ако будењето е направено во последната РЕМ фаза во ноќта. Зголемувањето на способноста за присетување е поврзана со засилувањето на мечтата, боите и емоциите во сонот во текот на ноќта. Приказната во сонот во последната РЕМ фаза е најдалеку од реалноста, содржи најмногу необични елементи и заедно со зголемената веројатност за спонтани возбудувања дозволува да се случи будењето, што ја повишува можноста за сеќавање на последниот сон. Различните луди особини на сонот придонесуваат и да се смета самиот сон за „луд“. Извештаите дека првите соништа во ноќта се пореални, всушност се мешаат со мислите за будење. Хаглингс Џексон (1932&nbsp;г.) сметал дека спиењето помага да се поништат непотребните сеќавања и врски од текот на денот. Ова го прегледале Крик и Мичисон (1983&nbsp;г.) и цитирале дека сонот во спиењето е период на обратно учење. Сепак, спротивниот став дека со сонувањето се пренесува информација исто така постои. Проучувањето на соништата е спремно да продолжи надвор од опишувањата. Многу факти беа собрани за различната ментална активност без некое јасно разбирање на нејзината основна природа. Како може сонот да добие драматична форма без некој своеволен придонес на намерата на сонувачот? Како се формираат перцепциите кои често на економичен начин го изразуваат поврзувањето старите сеќавања и искуствата од моменталното будење? Дали има ефект од соништата и покрај тоа што се забораваат? Што ни кажуваат процесите за тоа како функционира умот? соништата се тежок предизвик. Тие заслужуваат да дадеме се од себе. == Хипотези за сонувањето == Постојат многу хипотези за функцијата на соништата меѓу кои:<ref name="cartwrightcontent">{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Functions of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Cartwright | first = Rosalind D }}</ref> * Во текот на ноќта има многу надворешни стимули кои ги бомбардираат нашите чувства, но умот го толкува стимулот и го прави дел од сонот со цел да обезбеди континуитет во спиењето.<ref>{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Characteristics of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Antrobus | first = John }}</ref> Сепак умот ќе го разбуди поединецот ако е во опасност или ако е извежбан да реагира на одредени звуци, како што е плачење на бебе. * Сонот дозволува потиснатите делови од умот да се задоволат со помош на фантазија, а во исто време го одржува свесниот ум подалеку од мисли кои би предизвикале ненадејно будење во шок.<ref>{{наведена книга | last = Vedfelt | first = Ole | title = The Dimensions of Dreams | publisher = Fromm | year = 1999 }}</ref> * [[Фројд]] сметал дека лошите соништа му овозможуваат на умот да стекне контрола врз емоциите кои би резултирале во болни доживувања.<ref name="cartwrightcontent"/> * [[Јунг]] сметал дека соништата вршат компензација на одредени ставови кои се чуваат во будната свесност.<ref>Jung, C. (1948) General aspects of dream psychology. In: ''Dreams.'' Princeton, NJ: Princeton University Press, 23-66.</ref> * [[Ференци]]<ref>Ferenczi, S. (1913) To whom does one relate one's dreams? In: ''Further Contributions to the Theory and Technique of Psycho-Analysis.'' New York: Brunner/Mazel, 349.</ref> претпоставувал дека соништата, ако се поттикне личноста, може да кажат нешто што отворено не е кажано. * соништата се како операциите за прочистување на компјутерите кога се исклучуваат, ги отстрануваат паразитските израстоци или други „грутки“ за време на спиењето.<ref>Evans, C. & Newman, E. (1964) Dreaming: An analogy from computers. ''New Scientist'', 419:577-579.</ref><ref>Crick, F. & Mitchison, G. (1983) The function of dream sleep. ''Nature'', 304:111-114.</ref> * соништата создаваат нови идеи преку составување на случајни мутации на мисли. Некои од нив умот може да ги исфрли како бескорисни, додека други може да се сметаат за вредни и да бидат задржани. Блехнер<ref>Blechner, M. (2001) ''The Dream Frontier''. Hillsdale, NJ: The Analytic Press.</ref> ја нарекуваа оваа теорија „Дарвинизам поврзан со сонот.“ * соништата го регулираат расположението.<ref>Kramer, M. (1993)The selective mood regulatory function of dreaming: An update and revision. In: ''The Function of Dreaming''. Ed., A. Moffitt, M. Kramer, & R. Hoffmann. Albany, NY: State University of New York Press.</ref> * Хартман<ref>Hartmann, E. (1995)Making connections in a safe place: Is dreaming psychotherapy? ''Dreaming'', 5:213-228.</ref> вели дека соништата можат да функционираат како психотерапија, со „ градење на сигурни врски“ и дозволување сонувачот да ги обедини мислите кои се можеби одвоени додека е буден. * Неодамнешните истражувања на психологот [[Грифин]], кои следувале по 12-годишното испитување на податоци од најзначајните лаборатории за спиењето, довеле до формулирање на [[теорија на сонувањето за исполнување на очекувањата]], според која сонувањето метафорично пополнува некои емоционални очекувања во автономниот нервен систем и го намалува нивото на стрес кај цицачите.<ref>Griffin, J. (1997) The Origin of Dreams: How and why we evolved to dream. ''The Therapist'', Vol 4 No 3.</ref><ref>Griffin, J, Tyrrell, I. (2004) Dreaming Reality: how dreaming keeps us sane or can drive us mad'. Human Givens Publishing.</ref> * соништата се производ на „одвоена мечта“, која што е одвоена од свеста и повлекува материјал од сетилната меморија за стимулација, со сетилна поддршка што резултира во халуцинација. Со стимулирање на сетилни сигнали за да ги движат автономните нерви, соништата можат да влијаат врз врската ум-тело. Во мозокот и ’рбетот, автономното „обновување на нерви“, кое може да се прошири до крвните садови, ја поврзува болката и притискањето на нервите. Нервите се групирани во повеќе синџири кои во кинеската медицина се наречени меридијани. За време на сонувањето, телото исто така го активира синџирот на меридијани за обнова на телото и му помага да расте и да испрати сигнали за движење под притисок, кога се покачува нивото на ензими за растење.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 1995 | author = Y.D. Tsai | title = A Mind-Body Interaction Theory of Dream | url = http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | accessdate = 2009-06-10 | archive-date = 2009-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106154333/http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | url-status = dead }}</ref> == Соништата и психозата == Голем број мислители коментирале за сличностите меѓу [[феномен]]ите соништа и [[психоза]]. Сличните елементи во двете состојби вклучуваат нарушување на мислата, депримирачки или несоодветни афекти (емоции) и [[халуцинација]]. Меѓу [[Филозофија|филозофите]], на пример [[Кант]], напишал дека „лудакот е буден сонувач“.<ref>Quoted in La Barre, W. (1975). "Anthropological Perspectives on Hallucination and Hallucinogens". In R.K. Siegel and L.J. West (eds.), ''Hallucinations: Behavior, Experience, and Theory''. New York: Wiley.</ref> [[Шопенхауер]] рекол: „Сонот е краткотрајна психоза, а психозата е долготраен сон.“ <ref>''Ibid''.</ref> Во областа на [[психоанализа]]та, [[Фројд]] напишал: „Тогаш, сонот е психоза“,<ref>Freud, S. (1940). ''An Outline of Psychoanalysis''. London: Hogarth Press.</ref> а [[Јунг]]: „Дозволете му на сонувачот да шета и да дејствува како буден и имаме клиничка слика на рана деменција.“<ref>Jung, C.G. (1909). ''The Psychology of Dementia Praecox'', translated by F. Peterson and A.A. Brill. New York: The Journal of Nervous and Mental Disease Publishing Company.</ref> Грифин и Тирел<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Human Givens: A new approach to emotional health and clear thinking.'' HG Publishing. ISBN 1-899398-31-7</ref> отишле чекор понатаму, сметајќи дека „шизофренијата е будна реалност развиена со сонувачкиот мозок.“<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Dreaming Reality: How dreaming keeps us sane, or can drive us mad.'' ISBN 1-899398-36-8</ref> == Поврзаност со медицински состојби == Одредени медицински состојби (невролошки состојби) можат да влијаат врз соништата. На пример, луѓето со [[синестезија]] никогаш не изјавиле црно-бело сонување, и честопати имаат тешкотија во претставување на идејата за сонување само во црно-бело.<ref>{{наведена книга |title=Synaesthesia: The Strangest Thing |last=Harrison |first=John E. |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192632450 }}</ref> Терапијата за повторување на [[кошмар]]ите (често поврзувана со [[посттрауматичен стрес]]) може да вклучува алтернативни сценарија кои почнуваат на секој чекор од сонот. == Толкување на сонот == {{Главна статија|Ониромантија}} Низ историјата соништата се користеле за лечење (како што е пронајдено во храмот на [[Асклепиј]] кај [[Стара Грција|Старите Грци]]) како и за управување со божествената инспирација. Некои [[Индијанци|домородни американски племиња]] користеле „потрага по привидување“ како обред, постење и молитва сè додека не добиле сон како предвидување, кој требало да се сподели со остатокот од племето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dreams.ca/dreams.htm |last=Webb |first=Craig |year=1995 |title= Dreams: Practical Meaning & Appications |publisher= The DREAMS Foundation}}</ref> За време на доцниот [[XIX век|XIX]] и [[XX век]], и двајцата [[Зигмунд Фројд]] и [[Карл Јунг]] ги поистоветувале соништата како врска помеѓу [[свесно]]то и [[несвесно]]то. Тие исто така уверуваат дека несвесното е доминантна сила во сонот и соништата ја изразуваат менталната активност на восприемачката сила. Додека Фројд сметал дека постои активна цензура на несвесното дури и за време на сонот, Јунг расправал дека чудниот квалитет на соништата е ефикасен јазик, кој во споредба со поезијата еднакво е способен за откривање на скриеното значење. [[Фриз Перлс]] ја претставил својата теорија за соништата како дел од холистичката природа на [[Гешталт терапијата]]. соништата се гледаат како проекции на дел од себе што бил игнориран, одбиен или потиснат.<ref>{{наведено списание|author=Wegner, D.M., Wenzlaff, R.M. & Kozak M.|year=2004|title=The Return of Suppressed Thoughts in Dreams|journal=Psychological Science|volume=15|number=4|pages=232–236|url=http://www.wjh.harvard.edu/~wegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|format=PDF|doi=10.1111/j.0963-7214.2004.00657.x <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->|access-date=2009-06-10|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117030240/http://www.wjh.harvard.edu/%7Ewegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|url-status=dead}}</ref> Јунг расправал дека секој човек во сонот може да се смета дека претставува гледиште на сонувачот, што тој го нарекува субјективен пристап до соништата. Перлс го проширил овој став и рекол дека дури и неживите објекти во сонот можат да претставуваат гледишта на сонувачот. Според тоа може да се побара од сонувачот да се замисли дека е објект во сонот и да го опише, со цел да ја зголеми свесноста за одликите на објектите што одговараат на личноста на сонувачот. == Други поврзани појави == === Свесен сон === {{Главна статија|Свесен сон}} Свесниот сон е свесно воспримање на својата состојба за време на сонувањето. Во оваа состојба личноста најчесто има контрола врз карактерите и околината на сонувањето како и за активностите на сонувачот во рамките на сонот.<ref>[http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html Lucid dreaming FAQ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070313100513/http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html |date=2007-03-13 }} by 1[[The Lucidity Institute]] at Psych Web.</ref> Појавата на свесно сонување е научно докажано.<ref name=Watanabe2003>{{наведено списание | author = Watanabe, T. | year = 2003 | title = Lucid Dreaming: Its Experimental Proof and Psychological Conditions | journal = J Int Soc Life Inf Sci | volume = 21 | issue = 1 | issn = 1341-9226 }}</ref> [[Ониронаут]] е поим кој најчесто се користи за оние кои сонуваат свесно. === Соништа за расеани грешки === соништата за расеано грешки се соништа во кои сонувачот расеано прави нешто што се обидувал да го запре (еден класичен пример е сонување дека палиш цигара кога се обидуваш да ги откажеш цигарите). Субјектите кои имале вакви соништа се разбудиле со интензивно чувство на вина. Едно проучување нашло позитивна врска меѓу овие соништа и успешното запирање на ваквото однесување.<ref>{{наведено списание |author=Hajek P, Belcher M |title=Dream of absent-minded transgression: an empirical study of a cognitive withdrawal symptom |journal=J Abnorm Psychol |volume=100 |issue=4 |pages=487–91 |year=1991 |pmid=1757662| doi = 10.1037/0021-843X.100.4.487 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> === Сонувањето и „реалниот свет“ === {{Главна статија|Расправа за сонот}} Соништата можат да се поврзат со реалните чувства, како што е вклучувањето на звуци од околината во соништата. Пример за тоа е ѕвонење на телефон во сонот додека тој и навистина ѕвони. Со исклучок на случаите со свесното сонување, луѓето сонуваат без да бидат свесни дека го прават тоа. Некои филозофи заклучиле дека она што го сметаме за „реален свет“ може да е навистина тоа или само илузија (идеја позната како [[скептична хипотеза]] за [[онтологија]]та). Прво оваа идеја ја спомнал [[Чуанг Це]], а била дискутирана и во [[хиндуизам|хиндуизмот]]. [[Будизам|Будизмот]] врши широка примена од оваа расправа во своите дела.<ref>{{наведена книга |title=Buddhism As Presented by the Brahmanical Systems |last=Kher |first=Chitrarekha V. |year=1992 |publisher=Sri Satguru Publications |isbn=8170302935 }}</ref> Во западната филозофија била спомената во 17 век од страна на [[Декарт]] во неговото дело Медитаации за првата филозофија. === Присетување на соништа === Присетувањето на соништата е многу несигурно, иако вештината може да се истренира. Присетувањето во соништата најчесто може да се случи ако личноста се разбуди додека сонува. Жените почесто се присетуваат на соништата од мажите. соништата на кои леѓето тешко се присетуваат може да се окарактеризираат со релативно мало влијание и фактори како возбудување или попречување играат улога во присетувањето на соништата. Честопати, присетувањето на соништата може да се случи со слушање на случаен предизвик или стимул. Дневник за соништата може да помогне за нивно присетување, за психотерапијата или за забава. За некои луѓе, штом главата ќе ја допре перницата кога си легнуваш навечер, спонтано се доживуваат некои бледи слики и чувства од претходната вечер. Сепак тие се најчесто слаби и кратки за да дозволат присетување на соништата. === Дежа ви === {{Главна статија|Дежа ви}} „[[Дежа ви]]“ е опишано како чувство на претходно искусување на нешто на јаве или на сон, навидум заборавено сè до моментот на потсетување.<ref>{{наведена книга |title=The Dream Directory: The Comprehensive Guide to Analysis and Interpretation |last=Lohff |first=David C. |year=2004 |publisher=Running Press 0762419628|isbn= }}</ref> === Поврзување на соништата === Во една употреба поимот „поврзување на соништата“ е феномен според кој некој надворешен стимул, најчесто звучен, станува дел од сонот и го буди сонувачот. Има позната слика на [[Салвадор Дали]] што го опишува овој концепт, насловена како „[[Сон предизвикан од летот на една пчела]]“ (1944&nbsp;г.). Поимот „поврзување на соништата исто така се користел во испитувањето на степенот до кој настаните од претходниот ден стануваат елементи на соништата. Неодамнешните проучувања сметаат дека најголемо влијание имаат настаните од претходниот ден како и тие од пред една недела.<ref name="day-residue">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|title=Replication of the Day-residue and Dream-lag Effect|last=Alain, M.Ps.|first=Geneviève|author2=Tore A. Nielsen, Ph.D., Russell Powell, Ph.D., Don Kuiken, Ph.D.|date=|year=2003|work=20th Annual International Conference of the Association for the Study of Dreams|archive-url=https://web.archive.org/web/20030416200751/http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|archive-date=2003-04-16|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> ==Сонот како тема во уметноста и во популарната култура== [[Податотека:Michael Lukas Leopold Willmann 001.jpg|Сонот на Јакоv за скалите на ангелите|thumb|250px]] Сонот е често застапено во [[уметност]]а и во [[Популарна култура|популарната култура]]. Долго време низ историјата соништата биле предмет на претпоставка и извор на инспирација. Низ историјата, луѓето го барале [[ониромантија|нивното значење]] и се обидувале да гатаат со нивна помош. Гледано [[физиологија|физиолошки]], соништата се опишуваат како реакција на неутралните процеси за време на спиењето, [[психологија|психолошки]] како одраз на потсвеста, а пак гледано духовно, тие се пораки од [[Бог]] или предвидување на иднината. Многу култури практикувале инкубација на соништата, со намера да се обработат, што биле претскажувачки или содржеле [[бог|божествени]] пораки. Во [[Јудаизам|Јудаизмот]] се одржува посебна церемонија, наречена „хатават халом“, што буквално значи „сонот да се направи добар“. Преку овој обред, [[рабин]]от или рабинскиот суд можат позитивно да ги толкуваат вознемирувачките соништа.<ref>[http://www.rabbiwein.com/Jerusalem-Post/2006/02/102.html Berel Wein "DREAMS"]</ref> Во [[Стариот Рим]], толкувачот на соновите се нарекувал Аугур.<ref>„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 105.</ref> Современата [[популарна култура]] ги сфаќа соништата, како и [[Фројд]], како израз на најдлабоките стравови и желби на сонувачот.<ref name="Van Riper 56">{{наведена книга|title=Science in popular culture: a reference guide|last=Van Riper|first=A. Bowdoin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-31822-0|location=Westport|pages=56}}</ref> Во филмовите, како ''[[Маѓепсан (филм од 1945)|Маѓепсан]]'' (''Spellbound'') од 1945 година или ''[[Манџурскиот кандидат (филм од 1962)|Манџурскиот кандидат]]'' од 1962 година, протагонистите мора да извлекуваат битни поуки од надреални соништа.<ref name="Van Riper 57">Van Riper, op.cit., p. 57.</ref> Сепак, повеќето од соништата во популарната култура не содржат [[симбол]]и, туку директен и реалистичен опис на стравовите и желбите на сонувачот.<ref name="Van Riper 57" /> Сцените со соништа може да не се разликуваат од оние сцени од реалниот свет на сонувачот, раскажувачка техника што го намалува чувството за безбедност на сонувачот и публиката<ref name="Van Riper 57" /> и овозможува протагонистите во [[хорор]]-филмовите, како што се ''[[Кери]]'' (1976), ''[[Петок 13-ти]]''(1980) или ''[[Американски врколак во Лондон]]'' (1981) случајно да бидат нападнати од силите на мракот додека се наоѓаат навидум на безбедни места.<ref name="Van Riper 57" /> Во спекулативната фикција, границата меѓу сонот и реалноста може да биде заматена дури и многу повеќе отколку што е потребно во приказната.<ref name="Van Riper 57" /> Сонот може да биде психички манипулирани (филмовите ''[[Кошмарот на улицата на Брестовите]]'', 1984-1991) или буквално да се исполни како во ''[[Керамичарско тркало на рајот]]'' (1971). Со таквите приказни, протагонистите пред публиката одигруваат искуства од нивни лични соништа, што ги чувствуваат како реални.<ref name="Van Riper 57" /> ===Сонот како тема во книжевноста=== * „Снопирачи“ — краток расказ на македонската писателка [[Тања Аждаја]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 330.</ref> * „Сонот на Џубуру Кетару“ — краток расказ на македонската писателка Тања Аждаја.<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 331.</ref> * „Што сонувам и што ми се случува“ (српски: ''Шта сањам и шта ми се догађа'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]].<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 210-215.</ref> * „Утехата на соништата“ (српски:''Утеха снова'') - песна на Иво Андриќ од 1916 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 166-167.</ref> * „Сон“ (српски: ''Сан'') - песна на Иво Андриќ од 1918 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 168-169.</ref> * „[[Истории и сништа]]“ - збирка раскази на бразилскиот писател [[Лима Барето]] од 1920 година.<ref>''Антологија на бразилскиот расказ''. Скопје: Три, 2012, стр. 286.</ref> * „Близу Зулден“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 145-146.</ref> * „Сон за задушување“ (англиски: ''A dream of suffocation'') — песна на американскиот поет [[Роберт Блај]] (''Robert Bly'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 44.</ref> * „Сон“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 102.</ref> * „Сон“ — песна на Хорхе Луис Борхес од 1981 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 145.</ref> * „Приказна за сонот“ - расказ во „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Приказна за сонот“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 139-145.</ref> * „[[Мите сонува]]“ - роман за деца на македонскиот писател [[Генади Болиновски]] од 1961 година.<ref>Драган Мишкоски, „Разговор за делото „Игра на прозорецот“ од Генади Болиновски“, во: Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 79.</ref> * „Сон“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 65-66.</ref> * „Еден сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 67.</ref> * „Заборавен сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 68-69.</ref> * „Пет соништа“ - краток расказ на [[Андре Бретон]].<ref>Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 21-28.</ref> * „Сонот на Будимка девојка“ (српски: ''Сан Будимке дјевојке'') - [[Бугарштици|бугарштица]].<ref>''Бугарштице''. Београд: Рад, 1979, стр. 73-74.</ref> * „Бегство (осум сонови)“ - [[драма]] на рускиот писател [[Михаил Булгаков]] од 1927 година.<ref>„Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, ''Pseće srce''. Beograd: LOM, 2008, стр. 123.</ref> * „Сон“ - песна на [[Никола Јонков Вапцаров]].<ref>Никола Ј. Вапцаров, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 85-86.</ref> * „[[Следејќи го сонот]]“ - книга на [[Мендо Велјановски]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 23.</ref> * „Мојот интимен сон“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]]<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 8.</ref> * „Мрачен сон се вие“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 60.</ref> * „Тебе те сонив ноќва јас“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 72.</ref> * „Сон“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Соблекување пред сонот“ - песна на полскиот поет [[Станислав Гроховјак]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 243-245.</ref> * „Сон за сонот“ - песна на југословенскиот поет [[Мак Диздар]].<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 27.</ref> * „Сон педесет и прв“ - песна на Мак Диздар.<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 33.</ref> * „Новогодишен сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 94-95.</ref> * „Што сони Тони“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 116.</ref> * „Сон“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 28.</ref> * „Сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 47-48.</ref> * „Новогодишниот сон на Орхан“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 85-86.</ref> * „Подземен сон“ - песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]] од 1966 година.<ref>Славко Јаневски, ''Евангелие по Итар Пејо''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 57-58.</ref> * „Сон на студената плоча“ — песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 21-23.</ref> * „Пупи Паф - господар на соништата“ - [[книга]] за деца на Славко Јаневски од [[1996]] година.<ref>„Библиографија на книгите за деца на Славко Јаневски“, во: Славко Јаневски, ''Како така? Зошто така? Сè да знае светов сакал!''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 151.</ref> * „Сон сонувам, тебе ти кажувам“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 102.</ref> * „Како сонуваат децата“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 137.</ref> * „Сништа без поука“ - кус расказ на ирскиот писател [[Вилијам Батлер Јејтс]] од 1902 година.<ref>Вилијам Батлер Јејтс, ''Келтскиот самрак''. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 141-151.</ref> * „По сонот“ ([[српски]]: ''После сна'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 38.</ref> * „Сонот“ — песна на Блаже Конески од 1974 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 57.</ref> * „Расцеп“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 45.</ref> * „За соништата“ (хрватски: ''O snovima'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 26-27.</ref> * „Сон“ (српски: ''San'') - песна на [[Десанка Максимовиќ]].<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 58.</ref> * „Ги изнајмувам своите соништа“ - расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]] <ref>Габриел Гарсија Маркес, ''Дванаесет искушенија''. Скопје: Три, 2008.</ref> * „Сон и јаве“ (српски: ''Сан и јава'') - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 178-179.</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') - поема на англискиот поет [[Волтер де ла Мер]] (''Walter de la Mare'').<ref>Walter de la Mare, „Dreams“, во: Kenneth Allot, ed., The Penguin Book of Contemporary Verse 1918 – 60. Harmonsworth, Middlesex, UK: Penguin Books, 1962. стр. 53-57.</ref> * „Сонувачи“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 113.</ref> * „Лош сон пред спиење“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 77-78.</ref> * „Сон без звуци и бои“ - кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од 2012 година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „[[Тајната моја само сонот ја занае]]“ - книга на [[Златко Д. Пате]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 22.</ref> * „[[Сон за една работа]]“ (италијански: ''Il sogno di una cosa'') - роман на италијанскиот писател [[Пјер Паоло Пазолини]] од 1962 година.<ref>Valerio Magreli, „Biografska beleška“, во: Pjer Paolo Pazolini, ''Put i nebo''. Beograd: Mali vrt, 2016, стр. 91.</ref> * „Сон на летната ноќ (пет песни)“ - поетски циклус на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1918-1922 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 96-103.</ref> * „Деветтиот сон на Вера Павловна“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 181-205.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонскиот писател [[Горан Петревски]] од 2014 година.<ref>Горан Петревски, ''Одбрани трудови''. Скопје: Темплум, 2014.</ref> * „Единствениот сон“ (српски: ''Jedini san'') — песна на српскиот писател [[Растко Петровиќ]].<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 199-200.</ref> * „[[Џони Пеник и Библијата на соништата]]“ (англиски: ''Johnny Panic and the Bible of Dreams'') - книга на американската писателка [[Силвија Плат]] од 1977 година.<ref>Vladislava Gordić Petković, „Opasno leto 1953: lekcije o suicidu“ во: Silvija Plat, ''Stakleno zvono''. Beograd: Laguna, 2017, стр. 16.</ref> * „Во сонот сон“ (англиски: ''A Dream within a Dream'') - песна на [[Едгар Алан По]] од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 6-7.</ref> * „Сон“ (англиски: ''A Dream'') - песна на Едгар Алан По од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 8.</ref> * „Земја на соништата“ (англиски: ''Dream-Land'') - песна на Едгар Алан По од 1844 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 31-33.</ref> * „Сказна за дедо Сон и внучињата Сончиња“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 11.</ref> * „Сонот на детето“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 97.</ref> * „Сонот на монахот“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 180.</ref> * „Полноќна глутница“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 232.</ref> * „Сон врз каменот крај езерото“ - песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 126.</ref> * „Сон“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 7.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонската писателка [[Жанета Станоевска]], од 2011 година.<ref name="ReferenceA">Жанета Станоевска, ''Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Три соништа и едно јаве“ - расказ на Жанета Станоевска од 2011 година.<ref name="ReferenceA"/> * „Модести Блејз“ — краток расказ на македонскиот писател [[Сашо Стефановски]] (под псевдонимот Џанго Помалиот).<ref>Џанго Помалиот, ''Намали малце чалам''. Скопје: Темплум, 2018, стр. 33-36.</ref> * „Детскиот сон“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 102-103.</ref> * „Сношти на сон зборев“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 104.</ref> * „Каде одат соништата“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 105.</ref> * „Сон“ - песна на полскиот поет [[Јулијан Тувим]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 38.</ref> * „Штимери на соништа“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 168-169.</ref> * „Четириесет и два грама“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 190-191.</ref> * „Касиерка“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 343-344.</ref> * „Југото-фустан“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 383-384.</ref> * „Чорапи со сусам“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 579.</ref> * „[[Соништата од Бункер Хил]]“ - [[роман]] на американскиот писател [[Џон Фанте]] од 1982 година.<ref>„Белешка за авторот и делото“, во: Џон Фанте, ''Прашај ја правта''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 247-249.</ref> * „Сонот го полудува човекот“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 50.</ref> * „Сон“ - кус расказ на рускиот писател Данил Хармс.<ref>Данил Хармс, ''Случаи''.Скопје: Темплум, 2004.</ref> * „Господинот Когито тагува над ништожноста на соништата“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 117.</ref> * „Господинот Когито сон-будење“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 225.</ref> * „Јазикот на сонот“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 237-238.</ref> * „Сон“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 44.</ref> * „Сон“ — расказ на рускиот писател [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 253-254.</ref> * „Сон“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 188.</ref> * „Пофалба на соновите“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 165-166.</ref> * „Сонот на старата желка“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 182.</ref> * „Поетовиот грозен сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 359-360.</ref> * „Сонови“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 393-394.</ref> * „Сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 412-413.</ref> * „Во сонот на црната жена“ - песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 111-112.</ref> * „Домот на сонот“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 153.</ref> * „Соновник“ - кус расказ на Иван Шопов од 2010 година.<ref>Иван Шопов, ''Азбука и залутани записи'', Темплум, Скопје, 2010.</ref> ===Сонот како тема во музиката=== ====Сонот како тема во народната музика==== * „Сон сонила Орданица“ - македонска народна песна.<ref>''Засекогаш со нас - 22 незаборавни песни/Forever with us - 23 unforgettable songs'', CD 071, Мистер компани, 2003.</ref> * „Легнала Јана, Јанинка“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LoNhZ1jmqCg YouTube, PETRANKA KOSTADINOVA - Legnala Jana, Janinka (пристапено на 5.11.2019)]</ref> * „Море сон сонила царица Милица“ - македонската народна песна.<ref>ТЕА Модерна колеција, „Кон традицијата“.</ref> ====Сонот како тема во [[џез]]-музиката==== * „Закрпи го тој сон“ (англиски: ''Darn that Dream'') — композиција на Delange и Van Heusen од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989">Miles Davis, ''Birth of the Cool''. Capitol Jazz, CDP 7 92862 2, 1989.</ref> * „Месечеви соништа“ (англиски: ''Moon Dreams'') – композиција на [[Чами Мекгрегор]] (''Chummy MacGregor'') и [[Џони Мерсер]] (''Johnny Mercer'') од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989"/> * „Монковиот сон“ (англиски: ''Monk's Dream'') – композиција на американскиот џез-музичар [[Телониум Монк]] (''Thelonious Monk'') од 1963 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GO9mTR9xIQM&list=OLAK5uy_lWJXQaaZDMYGNdiHqRj35m0YHo0To9p0A&index=1 Monk's Dream (пристапено на 4.2.2025)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — албум на [[џез]]-[[Гитара|гитаристот]] [[Габор Сабо]] (''Gabor Szabo'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gr0XWmEbiMQ YouTube, Gabor Szabo - Dreams (1968) (full album) (пристапено на 20.3.2017)]</ref> ====Сонот како тема во популарната музиката==== * „Сонот од Таксим“ (англиски: ''Taksim Dream'') — композиција на Оркестарот на [[Џамбо Агушев]].<ref>„Проектот на Џамбо Агушев на Би-би-си“, ''Слободен печат'', година V, број 996, понеделник, 20 февруари 2017, стр. 19.</ref> * „Сонувачи на сонот“ ([[англиски]]: ''Dreamers Of The Dream'') — песна на американската рок-група [[Американ мјузик клаб]] (''[[American Music Club]]'') од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021">[https://www.discogs.com/American-Music-Club-United-Kingdom/master/138020 DISCOGS, American Music Club ‎– United Kingdom (пристапено на 15.4.2021)]</ref> * „Сонот заврши“ ([[англиски]]: ''Dream Is Gone'') — песна на Американ мјузик клаб од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021"/> * „Сон на благодарност“ - песна на македонската музичка група [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] од 1998 година.<ref>[https://www.discogs.com/Anastasia-Nocturnal/master/192381 DISCOGS Anastasia (3) ‎– Nocturnal (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Соништата на татко ми“ (англиски: ''My Father's Dreams'') — песна на американската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB">[https://www.discogs.com/Articles-Of-Faith-Complete-Vol-1-1981-1983/master/337010 DISCOGS, Articles Of Faith ‎– Complete Vol. 1 1981-1983 (пристапено на 24.6.2021)]</ref> * „Американски соништа“ (англиски: ''American Dreams'') — песна на [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB"/> * „Воздушен сон“ (англиски: ''Airwaves Dream'') — албум на британската [[Панк рок|панк]] група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y_MIjFy-omg YouTube, Buzzcocks- Airwaves Dream (пристапено на 9.2.2017)]</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American Dream'') — песна на американската група [[Бед релиџн]] (''Bad Religion'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zTmr7SPvH_Q YouTube, American Dream - Bad Religion (пристапено на 13.1.2017)]</ref> * „Сонувај ме“ ([[српски]]: ''Sanjaj me'') — музички албум на српската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блок аут]] (''Block Out'') од 1994 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7_2LnbB0QTE&list=PLBC99DB3A51547734 YouTube, Block Out - Sanjaj me (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreaming'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блонди]] (''Blondie'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IJyCAdIn_eo YouTube, Blondie - Dreaming (1979) HQ (пристапено на 19.3.2017)]</ref> * „Повремен сон“ (англиски: ''An Occasional Dream'') — песна на британскиот пејач [[Дејвид Боуви]] од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CLdCwWexZ9g YouTube, An Occasional Dream David Bowie (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') — песна на [[Горан Бреговиќ]] од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Arizona-Dream-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/121947 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Армиски сонувачи“ (англиски: ''Army Dreamers'') — песна на британската поп-музичарка [[Кејт Буш]] (''Kate Bush'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5_jEOj0Exi0 Kate Bush - Army Dreamers 1980 (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''The Dreaming'') - музички албум на Кејт Буш од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JWy8nONlh_Q Kate Bush - The Dreaming Full Album - YouTube (пристапено на 20.9.2016)]</ref> * „Булевар на скршените сонови“ (англиски: ''Boulevard Of Broken Dreams'') — песна на американскиот [[џез]]-рок музичар [[Џејмс Вајт]] (''James White'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/James-White-James-Whites-Flaming-Demonics/master/174580 DISCOGS, James White (2) ‎– James White's Flaming Demonics (пристапено на 7.9.2021)]</ref> * „Овие сонови за тебе“ (англиски: ''These Dreams of You'') - песна на ирскиот рок-музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hx8LrtNHa1M YouTube, Van Morrison - Moondance Full Album (Vinyl) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Невин кога сонуваш“ (англиски: ''Innocent When You Dream (Barroom)'') - песна на американскиот музичар [[Том Вејтс]] (''Tom Waits'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tom-Waits-Franks-Wild-Years/master/13929 DISCOGS, Tom Waits ‎– Franks Wild Years (пристапено на 20.7.2019)]</ref> * „Само во соновите“ (англиски: ''Only In Dreams'') — песна на американската рок-група [[Визер]] (''Weezer'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/15980871-Weezer-Weezer Weezer – Weezer (пристапено на 16.4.2024)]</ref> * „Ете, зошто се соновите“ (англиски: ''That's What Dreams'') — песна на американската рок-група ''[[Green On Red]]'' од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31483-Green-On-Red-Gas-Food-Lodging DISCOGS, Green On Red – Gas Food Lodging(пристапено на 6.11.2022)]</ref> * „Сништа“ - песна на македонскиот [[рапер]] [[Да Џака Накот]] од 2015 година.<ref>Da Dzaka Nakot, ''Neophodno zlo 2020'', Suriken Records, 2015.</ref> * „Сонувајќи ме мене“ (англиски: ''Dreaming of me'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Депеш мод]] (''Depeche Mode'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=k1-hDP0Mdgw depeche mode - dreaming of me (1981) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „115. сон“ (англиски: ''115th Dream'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1965 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1VS--6IugAc YouTube, BOB DYLAN'S 115TH DREAM BOB DYLAN (пристапено на 25.12.2017)]</ref> * „Сонував дека го видов св. Августин“ (англиски: ''I Dreamed I Saw St. Augustine'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/Bob-Dylan-John-Wesley-Harding/release/5375007 DISCOGS, Bob Dylan ‎– John Wesley Harding (пристапено на 21.2.2020)]</ref> * „Ајде, сонувај ме, сонувај“ (српски: ''Хајде, сањај ме, сањај'') - песна на српската рок-група [[Идоли]].<ref>''Idoli'', Hi-Fi Centar, CDD 10109, 1996.</ref> * „Сонувам“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Sanjam'') — песна на југословенската поп-рок група [[Индекси]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3wgam7jiEiQ YouTube, Indexi - Sanjam (пристапено на 24.2.2023)]</ref> * „Момент на сон“ (српски: ''Trenutak sna'') — песна на српската рок-група ''[[YU Grupa]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MsvqAYHmrEs YouTube, YU Grupa – YU Grupa (1973) (пристапено на 23.11.2022)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet dreams'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Јуритмикс]] (''Eurythmics'') од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qeMFqkcPYcg Youtube, Eurythmics - Sweet Dreams (Are Made Of This) (пристапено на 19.9.2016)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreamtime'') - песна од истоимениот албум на британската рок-група [[Калт (рок-група)|Калт]] од 1984 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/dreamtime-mw0000193440 All Music, Dreamtime - The Cult (пристапено на 26.1.2016)]</ref> * „83. сон“ (англиски: ''83rd Dream'') - песна на британската рок-група Калт од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O--BvsmhHF4 The Cult - 83rd Dream (Live) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „Те сонувам“ (српски: ''Sanjam te'') - песна на југословенската пејачка [[Оливера Катарина]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=syawNzi6Ut8 Sanjam te - Olivera Katarina (пристапено на 15.12.2016)]</ref> * „Ги сонувам моите соништа со тебе“ (англиски: ''Dreaming my dreams with you'') - песна на американската група [[Каубој џанкис]] (''Cowboy Junkies'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LVBzHUO29rg YouTube, Cowboy Junkies - Dreaming My Dreams With You (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Сонот на Хенри“ (англиски: ''Henry's Dream'') - музички албум на австралискиот рок-музичар [[Ник Кејв]] од 1992 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Nick-Cave-The-Bad-Seeds-Henrys-Dream/master/17322 Discogs, Nick Cave & The Bad Seeds ‎– Henry's Dream (пристапено на 9.8.2020)]</ref> * „Имав сон, Џо“ ([[англиски]]: ''I Had A Dream, Joe'') - песна на австралискиот рок-музичар Ник Кејв од 1992 година.<ref name="discogs.com"/> * „Имав сон“ (англиски: ''I Had a Dream'') - песна на швајцарската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Клинекс/ЛиЛиПУТ]] (''Kleenex/LiLiPUT'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y25orKQllzI&index=22&list=PL6KwzgIePF4C-d8RyhakVkuCyEEmj8bS7 YouTube, Kleenex/LiLiPUT - I Had A Dream (from Kleenex/LiLiPUT) (пристапено на 1.7.2017)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet Dreams'') - песна на британската рок-група [[Кокни ребелс]] (''Cockney Rebels'') од 1974 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r4yflgwIWkQ YouTube, Cockney Rebel - Sweet Dreams (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Не сонувај, завршено е“ (англиски: ''Don't Dream it's Over'') - песна на австралиската поп-група [[Краудед хаус]] (''Crowded House'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DJ5IR7hlZ8g YouTube, Crowded House (Full Album) - Crowded House 1986 (пристапено на 21.6.2017)]</ref> * „Фатен во сон“ (англиски: ''Caught in a dream'') - песна на американскиот рок-музичар [[Алис Купер]] (''Alice Cooper'').<ref>Alice Cooper, Love it to death & Killer, Some Wax Recordings, SW 126-2, 2003.</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American dream'') - песна на американската група [[ЛЦД Саундсистем]] (''LCD Soundsystem'') од 2017 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ML1MUKOJIIo YouTube, LCD Soundsystem - american dream (посетена на 16.5.2017)]</ref> * „(Кога си буден) Сè уште си во сон“ ([[англиски]]: ''(When You Wake) You're Still In A Dream'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Мај блади валентајн]] (''My Bloody Valentine'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/My-Bloody-Valentine-Isnt-Anything/release/373524 Discogs, My Bloody Valentine – Isn't Anything (пристапено на 28 јануари 2021)]</ref> * „Имав сон за исушено дрво“ ([[англиски]]: ''I had a dream of a dead tree'') — песна на македонската рок-група [[Mooger Fooger]].<ref>Mooger Fooger, ''4th of July'', Corpus Delicti Records, CD 001.</ref> * „Фатен во... сон“ ([[англиски]]:''Caught....In A Dream'' ) — песна на британската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Напалм дет]] (''Napalm Death'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Napalm-Death-Scum/master/6599 Discogs, Napalm Death ‎– Scum (пристапено на 3 февруари 2021)]</ref> * „Соновите никогаш не завршуваат“ (англиски: ''Dreams never end'') — албум на англиската [[Поп-музика|поп]]-група [[Њу Ордер]] (''New Order'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pkyfmZHmDbo YouTube, NEW ORDER MOVEMENT 1981 AUDIO VINIL (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Напад на соништа“ (англиски: ''Dream attack'') — песна на британската поп-рок група [[Њу ордер]] (''New Order'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/4442-Neworder-Technique Neworder* – Technique (пристапено на 9.5.2023)]</ref> * „Соновите горат“ (англиски: ''Dreams Burn Down'') — песна на британската рок-група [[Рајд]] (''Ride'') од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/19469-Ride-Nowhere Ride – Nowhere (пристапено на 15.2.2024)]</ref> * „Пријатни сонови“ (англиски: ''Pleasant Dreams'') — музички албум на американската панк-рок група [[Рамоунс]] (''Ramones'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/39324-Ramones-Pleasant-Dreams Ramones – Pleasant Dreams (пристапено на 29.10.2023)]</ref> * „Не спијам, сонувам“ (англиски: ''I Don't Sleep, I Dream'') — песна на американската рок-група [[Р. Е. М.]] (''R.E.M.'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Monster/release/1125736 DISCOGS, R.E.M. – Monster (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Сношти сонив сон“ (англиски: ''Last Night I Had A Dream'') — песна на американската поп-рок-музичар [[Ренди Њумен]] (''Randy Newman'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Randy-Newman-Sail-Away/master/81089 Randy Newman ‎– Sail Away (пристапено на 23.1.2017)]</ref> * „Сонот на Квазимодо“ (англиски: ''Quasimodo's Dream'') песна на австралиската поп-рок група [[Рилс]] (''The Reels'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CYdIwNQDuXc The Reels - Quasimodo's Dream (1981) - YouTube (пристапено на 28.9.2017)]</ref> * „Секој сон е дом на срцевата болка“ (англиски: ''In Every Dream Home A Heartache'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Рокси мјузик]] (''Roxy Music'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Roxy-Music-For-Your-Pleasure/release/1048994 Discogs, Roxy Music ‎– For Your Pleasure (пристапено на 12.4.2020)]</ref> * „Сонувам“ ([[хрватски]]: ''Sanjam'') — песна на хрватскиот рок-музичар [[Дарко Рундек]] од 2002 година.<ref>[https://www.discogs.com/Darko-Rundek-Ruke/release/1017587 Discogs Darko Rundek ‎– Ruke (пристапено на 7.8.2019)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — песна на американската рок-група [[Себадо]] (''Sebadoh'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29728-Sebadoh-Bakesale Sebadoh – Bakesale (пристапено на 20.1.2024)]</ref> * „Недофатливи соништа“ (англиски: ''Elusive Dreams'') — песна на американското дуо [[Ненси Синатра]] (''Nancy Sinatra'') и Ли Хејзелвуд (''Lee Hazlewood'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Nancy-Lee-Nancy-Lee/master/38885 DISCOGS, Nancy & Lee* ‎– Nancy & Lee (пристапено на 1.3.2020)]</ref> * „[[Нов златен сон (81-82-83-84)]]“ (англиски: ''New Gold Dream (81-82-83-84)'') — песна од истоимениот албум на шкотската рок-група [[Симпл мајнд]] (''Simple MInds'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simple-Minds-New-Gold-Dream-81-82-83-84/master/58825 DISCOGS, Simple Minds ‎– New Gold Dream (81-82-83-84) (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Чувај си ги соновите“ (англиски: ''Keep Your Dreams'') — песна на американската музичка група [[Suicide (музичка група)|Suicide]] од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Suicide-Suicide/release/9891656 Discogs, Suicide – Suicide (пристапено на 4.5.2021)]</ref> * „Не сонувам за тоа“ (''англиски: I wouldn't dream of it'') — песна на новозеландската рок-група [[Сплит енз]] (''Split enz'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DLnjju8zeVI YouTube, Split Enz-True Colours (Full Album) 1980 (пристапено на 6.6.2017)]</ref> * „Златни соништа“ (англиски: ''Golden Dreams'') — песна на американската рок-музичарка [[Сид Стро]] (''Syd Straw'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/186415-Syd-Straw-Surprise Syd Straw – Surprise (пристапено на 10.4.2023)]</ref> * „Сон“ (хрватски: ''San'') — песна на хрватската рок-група Структурне птице.<ref>[https://www.discogs.com/release/1143701-Various-Rijeka-Paris-Texas Various – Rijeka-Paris-Texas (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Сонови за апокалипсата“ (англиски: ''Apocalypse Dreams'') — песна на австралиската група ''[[Tame Impala]]'' од 2012 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tame-Impala-Lonerism/release/3924235 DISCOGS, Tame Impala – Lonerism (пристапено на 4.4.2021)]</ref> * „Сонот на сонот“ (англиски: ''The Dream's Dream'') — песна на американската рок-група Телевижн (''Television'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/6206-Television-Adventure Television – Adventure (пристапено на 9.4.2024)]</ref> * „Кога сонувам“ ([[англиски]]: ''When I Dream'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Сонот на Пако Де Реналдо“ (''Paco De Renaldos Dream'') — песна на рок-групата [[Тиндерстикс]] (''Tindersticks'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tindersticks-Tindersticks/release/389316 DISCOGS, Tindersticks ‎– Tindersticks (пристапено на 19.8.2018)]</ref> * „Сонот на Спарки“ (англиски: ''Sparky's Dream'') — песна на шкотската рок-група Тинејџ фанклаб (''Teenage Fanclub'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/13014646-Teenage-Fanclub-Grand-Prix Teenage Fanclub – Grand Prix (пристапено на 12.4.2024)]</ref> * „Ќе ти дојдам во соништата“ (хрватски: ''Doći ću ti u snovima'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UydP3SA7sbQ YouTube, Film-Doci cu ti u snovima (пристапено на 27.12.2016)]</ref> * „Сонувам“ (хрватски: ''Sanjam'') — песна на Филм од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Sva-%C4%8Cuda-Svijeta/release/801079 Discogs, Film – Sva Čuda Svijeta (пристапено на 22.6.2021)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') - песна на американската рок-група [[Флитвуд Мек]] (''Fleetwood Mac'') од 1977 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JJ9EDUClEyo YouTube, Fleetwood Mac - Dreams (Official Music Video) (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Немој да го изгубам овој сон“ (англиски: ''Don't let me lose this dream'') - песна на американската [[Соул-музика|соул]]-пејачка [[Арета Френклин]] (''Aretha Franklin'') од 1967 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9tKKsqI919g YouTube, Aretha Franklin - I Never Loved A Man The Way I Loved You (пристапено на 2.2.2019)]</ref> * „Нештата од кои се направени соновите“ (англиски: ''Things That Dreams Are Made Of'') - песна на британската поп-група [[Хјуман Лиг]] (''Human League'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=u59pUq7by-E&t=232s YouTube, The Human League- Dare (Full LP 1080p) 1981 (пристапено на 25.10.2017)]</ref> * „Мојот сон“ (англиски: ''My Dream'') — песна на американскиот блуз-музичар [[Џон Ли Хукер]] (''John Lee Hooker'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/107069-John-Lee-Hooker-The-Healer John Lee Hooker – The Healer (пристапено на 23.3.2023)]</ref> * „Соновите се враќаат“ (англиски: ''Dreams Recurring'') - песна на американската [[хардкор панк]] група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020">[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-Zen-Arcade/master/30095 DISCOGS, Hüsker Dü ‎– Zen Arcade (пристапено на 3.12.2020)]</ref> * „Сонови што се враќаат“ (''Recurring Dreams'') - песна на Хускер Ду од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020"/> * „Сонот Ангела“ (англиски: ''Angela's Dream'') - песна на македонскиот музичар [[Кирил Џајковски]] од 2001 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kiril-Dzajkovski-Dust-Original-Motion-Picture-Soundtrack/release/5475924 DISCOGS, Kiril Dzajkovski* ‎– Dust (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 21.9.2020)]</ref> * „Dream Time“ (''Време за сонување'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> * „Сè уште врне, сè уште сонувам“ (''Still raining, still dreaming'') - песна на рок-групата „[[Џими Хендрикс Експириенс]]“ (''The Jimi Hendrix Experience'') од 1970 година.<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Electric Ladyland'', Experience Hendrix, MCD 11600, 1997.</ref> ===Сонот како тема во филмот=== * „[[Сонувачи (филм од 2003)|Сонувачи]]“ (''Dreamers'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Бернардо Бертолучи]] (''Bernardo Bertolucci'') од 2003 година.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0309987/ IMDb, The Dreamers (2003) (пристапено на 19.9.2018)]</ref> * „[[Зимски сон (филм)|Зимски сон]]“ (''Kis Uykusu'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Нури Билге Џејлан]] од 2014 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 51.</ref> * „Сонот за крвта и душата“ - краток филм на режисерот [[Игор Алексов]] од 2018 година.<ref>Кинотека на Република Северна Македонија, ''Програма мај 2019''.</ref> == Надворешни врски == * [https://taa.mk/sonovnik Соновник] — список на поими при сонувањето и нивно толкување {{mk}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сонување| ]] [[Категорија:Спиење]] [[Категорија:Психологија]] [[Категорија:Ноќ]] mzpkb964fikurejzfemgcw2enux9l4i 1 131355 5561404 669559 2026-05-19T04:54:38Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[Разговор:1969 во книжевноста]] на [[Разговор:Книжевноста во 1969 година]]: усогласување на називот 669559 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 14 173116 5561255 4306071 2026-05-18T20:38:22Z Dandarmkd 31127 5561255 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Dolna Banjica}} [[Категорија:Гостиварски села]] [[Категорија:Села во Општина Гостивар]] jg4ioljxuah55etdvko65zm0w9ju1or 0 188412 5561474 5539708 2026-05-19T10:13:24Z ~2026-21194-28 132026 /* Надворешни врски */ 5561474 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Марина Мијаковска | портрет = Suli an 24 08 10.JPG | px = 200px | опис = Македонската поетеса Марина Мијаковска рецитира на Струшките Вечери на Поезијата | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1984|7|8}} | роден-место = {{роден во|Скопје}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | наставка =а | наставка1 = | наставка2 = | познат = | занимање = [[поет]]еса, [[есеист]] и [[книжевен критичар]]. | сопружник = | родители = | деца = }} '''Марина Мијаковска''' ({{роден на|8|јули|1984}}, {{роден во|Скопје}}) — [[Македонија|македонска]] [[поет]]еса, [[есеист|есеист]], прозаист и [[Книжевна критика|книжевен критичар]]. == Животопис == Во [[2007]] година, Мијаковска дипломирала на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“]], на Катедрата за општа и компаративна книжевност. Истата година, таа ги посетувала предавањата од областа на родовите студии во истражувачкиот центар за родови студии „[[Универзитет Евро-Балкан|Евро-балкан]]“ од [[Скопје]]<ref name="www.think.mk">{{Наведена мрежна страница |url=http://think.mk/2012/08/10/nomadot-so-kuferi/ |title=www.think.mk |accessdate=2013-12-09 |archive-date=2013-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123035626/http://think.mk/2012/08/10/nomadot-so-kuferi/ |url-status=dead }}</ref>. Во [[2008]] година ја завршила обуката за административно работење и се стекнала со психолошка, педагошка и методиска доквалификација на ''Филозофскиот факултет''. Во јуни [[2010]] година била интервјуер на фокус групи на проектот „Индекс на социјална инклузија на локално ниво“, организиран од институтот „[[Универзитет Евро-Балкан|Евро-балкан]]“. Во [[2011]] година, Мијаковска ја одбранила својата магистерска теза на тема: феминизам и женската сексуалност. Во 2017 година ја одбранила докторската дисертација со наслов „Écriture féminine и романот: Прилог кон феминистичката теорија на жанрот“. Од [[2022]] дo [[2026]] година таа во два мандата е член на Управниот одбор на Друштво на писателите на Македонија. Мијаковска од број 154 (3 број во [[2024]]) станува уредник и член на редакцијата на „Стожер: ревија за литература, култура и уметност“ што го издава Друштво на писателите на Македонија. Таа е главен и одговорен уредник на „Стожер: ревија за литература, култура и уметност“ од број 160 (1 број во [[2026]]) година. ==Творештво== Мијаковска пишува [[поезија]], [[Есеј|есеи]], проза и книжевни критики,<ref>[http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=BFBF5E150CD867469602F405F4FF9263]{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> а текстовите ги објавувала во „Наше писмо“, „Мираж“, „Репер“ и други списанија. Мијаковска учествувала на „Струшките вечери на поезијата“ во 2010 година, во „Ноќ без интерпункција“ - поетски вечери на млади поети. Истата година ја објавила својата прва поетската збирка „Номадска душа“, во издание на „[[Антолог]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://think.mk/2012/08/10/nomadot-so-kuferi/ |title=архивски примерок |accessdate=2013-12-09 |archive-date=2013-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123035626/http://think.mk/2012/08/10/nomadot-so-kuferi/ |url-status=dead }}</ref> Истата година, за нејзината поезија, Мијаковска добила награда на поетските средби во [[Корча]], [[Албанија]].<ref name="www.think.mk"/> Во [[2013]] година била добитник на [[Награда „Караманов“|наградата „Караманов“]] и [[Македонска книжевна авангарда]] за [[стихозбирка]]та „Психоаналитичка алхемија од страсти“ (2013).<ref name="www.denesen.mk">[http://denesen.mk/web/2013/11/17/prodolzuva-manifestacijata-karamanovi-sredbi www.denesen.mk]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Во 2014 година ја добила наградата [[Крсте Чачански (награда)|„Крсте Чачански“]] за новелата „''Куќички''“. Во [[2015]] година ја добила наградата „[[Бели мугри (награда)|Бели мугри]]“ на ЈУ Дом на културата „Кочо Рацин“ од Скопје. Во [[2019]] година ја добила наградата „[[Даница Ручигај (награда)|Даница Ручигај]]“ при ДПМ, за стихозбирката „''Коскена''“. Во [[2023]] година ја добила наградата „[[Горан Бујиќ (награда)|Горан Бујиќ]]“ при Друштвото на писателите на Хрватска (огранок Задар) за нејзините достигнувања во културатa. == Дела == Марина Мијаковска е авторка на неколку стихозбирки, прозни книги, научни монографии, книги со есеи и книги за деца, а вклучувајќи ги следниве дела: * „Номадска душа“, објавена во [[2010]] година, а во издание на „Антолог“; * „Куфери“, стихозбирка објавена во [[2013|2012]] година, а во издание на „Матица македонска“;<ref>[http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=BFBF5E150CD867469602F405F4FF9263 www.vecer.com.mk]{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Психоаналитичка алхемија од страсти“, стихозбирка објавена во [[2013]], а издание на Дом на култура „Ацо Караманов“ во Радовиш;<ref name="www.denesen.mk"/> * „Куќички“, новела објавена во [[2014]] година, а е наградена со наградата „Крсте Чачански“; * „Тиркиз во лето“, хаику поезија објавена во [[2015]] година; * „Жанровски полимер: сандаче од ракописи во обид“, книга со есеи објавена во [[2016]] година, а во издание на „Дијалог“; * „Новогодишни детски песни“, книга за деца објавена во [[2017]] година; * „Есенски креативен мозаик“ (уредници: М. Мијаковска, С. Ковилоски, С. Марковски), зборник од книжевна работилница објавен во [[2017]] година; *„Модели на родовата индентификација“, научна монографија објавена во [[2018]] година од „Сигмапрес“; *„Коскена“, стихозбирка објавена во [[2019]] година во издание на „Дијалог“; *„Oqueani i grave“, стихозбирка (избор од поезијата) во превод на албански јазик објавена во [[2020]] година; * „Литературно шаренило на Балканот“ (зборник со поезија, уреднички Марина Мијаковска и Алмира Папиќ) во [[2020]] година во издание на „Шадрван“. *„Écriture féminine и романот: прилог кон феминистичката теорија на жанрот“, докторска дисертација објавена во [[2020]] година во издание на ЦКС од Скопје; *„Приказни од Пајко Маало“, новела објавена во [[2021]] година ; *„Свилени времиња“, стихозбирка објавена во [[2024]] година; *„Кошница со калинки“, сликовница за деца објавена во [[2025]] година; * „Штркот Гвин“, сликовница за деца објавена во [[2026]] година. == Извори == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=ggrKx_yk-O0 Настап на поетесата Мијаковска на поетскиот фестивал „Песнило“ 2010] * [https://www.youtube.com/watch?v=XbLskp1m-38 Дигитална изложба „Жените во ретката периодика“ 2024] * [https://www.youtube.com/watch?v=tQfg_wK8grA&t=10s Промоција на „Приказни од Пајко Маало“ на Скопско лето 2022 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=6fVHVWoOtnI&t=23s Интервју за „Модели на родовата идентификација“] * [https://www.youtube.com/watch?v=L9l-VVBqI70 Интервју за „Новогодишни детски песни“] * [https://www.youtube.com/watch?v=2BwI1OA_1oY&t=9s Интервју за „Коскена“ - награда „Даница Ручигај за 2019 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=387ZxJBbBFQ Интервју за наградата „Бели мугри“ за 2015 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=nO-EtqnYvb8&t=18s Емисија посветена на македонската книжевност, 2015 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=-PrqygA5ahI&t=206s Интервју за „Куфери“ на МТМ телевизија, 2013 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=gY0s_uBsllM&t=17s Интервју за Слободен печат - „Женското писмо и романот“] * [https://www.youtube.com/watch?v=QY6S69XV-dY Дигитална изложба „Фондот на НУБ- доказ за сестраноста на Конески“ во 2021 година] * [https://mia.mk/story/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%9A%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%C2%A0 Промоција на „Свилени времиња] * [https://mkd.mk/svileni-vreminja-nova-stihozbirka-na-marina-mijakovska/ Нова книга „Свилени времиња“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240429075215/https://mkd.mk/svileni-vreminja-nova-stihozbirka-na-marina-mijakovska/ |date=2024-04-29 }} * [https://www.slobodenpecat.mk/izdavachot-matica-makedonska-ja-objavi-novata-stihozbirka-svileni-vreminja-na-marina-mijakovska/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR15jWKMaLIjK0Ek-8rXfkL6ma5IrdTPF01vLOxirO7gsVoA_W-ecEKWRwU_aem_AadAfJAEqJ4Pza9udRfdRscQ9zAJmWxaQovHWk26vk5sqNArY5bd8Wezb9Yjec4O_CjHZicIlTx_aq5i-f9fit79 Нова книга „Свилени времиња“ ] *[https://ekran.mk/promotsija-na-svileni-vremina-od-marina-mijakovska/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR0gbtzuzbPTxJq4-wo5WMG34R2Bniy7uo7Fr0_tLkPehW5uL5BKh11rKAI_aem_AaeGxOY6YucRLXYAY58aFF5kQN_aYK3eZTKidcqPi0MbTvngdmUZ4C4oWpanxwupz3EBaeocfhw40qsB6TpxP_IA „Свилени времиња“ - промоција] *[https://www.youtube.com/watch?v=B3DsMAMIROk - „Кошница со калинки“ сликовница] *[https://www.slobodenpecat.mk/slikovnicata-shtrkot-gvin-od-marina-mijakovska-gi-afirmira-ubavinite-na-gradot-skopje/?fbclid=IwY2xjawRNaR5leHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFSRmdta1NPMHFHUnZvR1lkc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHrA8B8fO6pCvY-KcPQWQUIdTc-MFOoOAEIuoS3WSPkwjOSygYc6j7JRDY0DN_aem_ayJqb_akzd4APVfca8lJew -Сликовница „Штркот Гвин“] *[https://www.youtube.com/watch?v=K4Ls1JXmsvc - Во потрага по вистинскиот збор на Вистинска тв] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мијаковска, Марина}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Македонски есеисти]] [[Категорија:Македонски книжевни критичари]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Добитници на Македонска книжевна авангарда]] [[Категорија:Добитници на наградата „Караманов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Бели мугри“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Даница Ручигај“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Горан Бујиќ“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Крсте Чачански“]] [[Категорија:Апсолвенти на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ - Скопје]] 0mix5knoer9hj3p6t5v2voprq2lwez6 0 194078 5561388 5281366 2026-05-18T23:55:04Z Buli 2648 5561388 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | image = AnneBoleynHever.jpg | caption= Ана Болејн насликана околу 1534 г. | succession = [[Список на англиски кралски придружнички|Кралска придружничка на Англија]] | reign = [[28 мај]] [[1533]] – [[17 мај]] [[1536]] | coronation = 1 [[јуни]] 1533 | spouse =[[Хенри VIII]] | issue =[[Елизабета I]] | house =[[Тјудори]] | father =[[Томас Болејн]] | mother =[[Елизабета Болејн]] | date of birth = 1501/1507 | place of birth = | date of death ={{Death date|1536|5|19|df=y}} | place of death = [[Лондон тауер]] | religion = [[англиканство]]; порано [[католицизам]] <ref>Ives, page 230</ref> | signature = Anne Boleyn Signature.svg }} '''Ана Болејн''' ([[1501]] или [[1507]] – {{починал на|19|мај|1536}}) — [[кралица на Англија]] од [[1533]] до [[1536]] година како втора сопруга на кралот [[Хенри VIII]], како и Маркиза од Пембрук.<ref name = Marquess>Ives, pp. 158–59, p. 388 ''n''32, p. 389 ''n''53; Warnicke, p. 116. Anne is also sometimes called "marchioness".</ref> Поради нејзиниот брак со Хенри и подоцна нејзиното погубување, таа станува една од клучните фигури во политичките и религиските промени кои довеле до [[англиска реформација|англиската реформација]]. Како ќерка на [[Томас Болејн]] и [[Елизабета Ховард]], Ана имала повисок статус од Катерина Прат, подоцнежната сопруга на Хенри VIII, но понизок од претходната — [[Катерина Арагонска]]. Била школувана во Европа како придружничка на кралицата [[Клаудија (француска кралица)|Клаудија]]. Во [[1522]] г. Ана се вратила во [[Англија]]. Во [[1525]] г., Хенри VIII се заинтересирал за Ана и се обидувал да ја заведе, но таа постојано го одбивала, не сакајќи да биде негова љубовница како сестра ѝ, [[Марија Болејн]]. Поради тоа, тој сакал да го поништи неговиот брак со [[Катерина Арагонска]], за да може да се ожени со Ана. Кога станало јасно дека папата [[папа Климент VII|Климент VII]] нема да го поништи тој брак, започнал распадот на [[римокатоличка црква]] во Англија. Кардиналот на Јорк, [[Томас Вулзи]], бил отстранет од својата должност, наводно поради инсистирањата на Ана Болејн, за подоцна [[Томас Кранмер]], капланот на семејствотто Болејн, да стане [[Кантербериски архиепископ]]. Хенри и Ана се венчале на [[25 јануари]] [[1533]]. Кранмер го поништил бракот на Хенри и Катерина, a 5 дена подоцна бракот меѓу Хенри и Ана го прогласил за важечки. По ова, папата ги казнил Хенри и Кранмер со [[изопштување]] од црквата. Поради исклучувањето и бракот, црквата на Англија се разделила од [[Рим]], а контролата ја презел кралот. На [[1 јуни]] [[1533]] година Ана била прогласена за [[кралица на Англија]]. На [[7 септември]] ја родила идната кралица, [[Елизабета I]]. Хенри ја обожувал Елизабет, но копнеел по син, надевајќи се дека следното дете ќе биде момче. Меѓутоа Ана доживеала три абортуса, по што Хенри изгубил интерес, а околу [[март]] [[1536]] година Хенри започнал да ѝ се додворува на [[Џејн Симор]]. Во периодот од април-мај 1536 година, Хенри започнал истрага против Ана за велепредавство. Таа била осудена и погубена на [[19 мај]]. Многу историчари веруваат дека обвинувањата, кои вклучувале прељуба и инцест, биле неосновани. По крунисувањето на нејзината ќерка Елизабет, Ана станала симбол за маченик и хероина на англиската реформација, особено преку делата на [[Џон Фокс]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.copperfieldreview.com/reviews/life_and_death_of_anne_boleyn.htm |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-21 |archive-date=2012-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013907/http://www.copperfieldreview.com/reviews/life_and_death_of_anne_boleyn.htm |url-status=dead }}</ref> Во подоцнежните години, таа станала инспирација и била споменувана во многубројни уметнички и културни дела.<ref name="Ives, p. xv">Ives, p. xv.</ref> Таа важи за највлијателната и најважната сопруга на англиски крал, земајќи предвид дека поради нејзе Хенри VIII се развел од [[Катерина Арагонска]] и се разделил од Римската црква, нешта што целосно го промениле текот на англиската историја. == Детство (до 1522 г.) == Ана била ќерка на [[Томас Болејн]], подоцна [[Гроф на Вилтшир]] и [[Гроф на Ормонд]], и неговата сопруга, Елизабета Ховард, ќерката на вториот Војвода на Норфолк. Томас Болејн бил почитуван дипломат со особена дарба за јазици. Бил една од омилените личности на [[Хенри VII]], кој многу често го испраќал на дипломатски мисии во странство. Датата на раѓањето на Ана тешко се утврдува поради недостиг од некои париски записи. Современите докази се контрадикторни. Според записите на некој италјанец од 1600 година, таа е родена во 1499, но зетот на [[Томас Мор]], [[Вилијам Ропер]], тврди дека годината на раѓање е 1512. Меѓутоа, најголема е претпоставката дека годината на раѓање се движи од [[1501]] до [[1507]] година. Како и кај Ана, така и кај нејзиниот брат и сестра, годината на раѓање е несигурна, но се смета дека Марија е таа која е постара од Ана<ref>The argument that Mary might have been the younger sister is refuted by firm evidence from the reign of Queen Elizabeth I that the surviving Boleyns knew Mary had been born before Anne, not after. See Ives, pp. 16–17 and Fraser, p. 119.</ref>. Јасно е прикажано дека децата на Марија верувале дека нивната мајка е постарата. Голем број на историчари се согласуваат дека Марија е родена во [[1499]] година. Внукот на Марија ја барал титулата ''[[Ормонд]]'' врз основа на тоа што неговата баба била постарата ќерка, а со тоа се согласила и [[Елизабета I]].<ref>Ives, pp. 16-17</ref><ref name="Fraser119">Fraser, p.119</ref> Исто така, Марија се омажила прва, што најчесто било обичај со постарата ќерка. Нивниот брат [[Џорџ Болејн]] се родил околу [[1504]] година.<ref>Warnicke, p. 9;</ref><ref>Ives, p. 15</ref> [[Податотека:Attributed to Remigius van Leemput (d. 1675) - Portrait of a Woman - RCIN 402991 - Royal Collection.jpg|thumb|left|180px|Сестрата на Ана, [[Марија Болејн]].]] Академската дебата за роденденот на Ана се фокусира на две години: [[1501]] и [[1507]] година. [[Ерик Ајвс]], британски историчар и правен експерт, вели дека тоа е [[1501]] година, додека пак [[Рета Варник]], американски научник која издала биографија за Ана, повеќе се залага за 1507. Клучниот доказ е едно писмо кое Ана го напишала околу [[1514]]. Тоа писмо е напишано на француски и е наменето за нејзиниот татко кој во тоа време бил во Англија, а Ана пак, ги привршувала студиите во [[Холандија]]. Според Ајвс, стилот на писмото и зрелиот ракопис докажуваат дека Ана имала околу 13 години кога го напишала писмото, додека пак, Варник тврди дека граматичките грешки укажуваат дека писмото е напишано од дете. Ајвс вели дека ова е околу минимумот на години кои едно девојче требало да ги има за да биде придружничка на кралица, како што била и Ана на [[Маргарет од Австрија]]. Оваа теорија е поддржана од тврдењата на еден хроничар од крајот на [[16 век]], кој напишал дека Ана имала 20 години, кога се вратила од [[Франција]]<ref>Ives, pp.18–20.</ref>. Варник ги оспори овие наоди во неколку нејзини книги и статии. Ниедна од овие години не е целосно поддржана од доказите. Предците на Ана вклучувале [[градоначалник на Лондон]], војвода, гроф, две аристократски дами и витез.<ref name="Ives, p. 3">Ives, p. 3.</ref><ref>Fraser, pp. 116-17.</ref> Еден од тие предци, [[Џефри Болејн]], пред да стане градоначалник бил трговец на свилени ткаенини и волна. Семејството Болејн потекнува од [[Бликлинг]], [[Норфолк]], 15 милји северно од [[Норич]]. Во времето на раѓањето на Ана, семејството Болејн била една од најпочитуваните во Англија. Од нејзините роднини поистакнати биле семејството Ховард. Таа имала поблагородна титула и од [[Џејн Симор]] и од [[Катерина Прат]], подоцнежните сопруги на [[Хенри VIII]].<ref>Strickland, p. 273.</ref> == Холандија и Франција == [[Податотека:Anneboleyn2.jpg|thumb|upright|<ref>Ives, pp. 42–43; Strong, pp. 6–7.</ref>]] Таткото на Ана продолжил со својата дипломатска кариера и за време на владеењето на Хенри VIII. [[Томас Болејн]] успеал да шармира многу влијателни личности, вклучувајќи ја и надвојвотката [[Маргарет од Австрија]], ќерката на [[Максимилијан I]], светиот римски цар. Во овој период, таа владеела со [[Холандија]] на местото на нејзиниот татко и била толку многу импресионирана од Болејн што ѝ понудила на ќерка му Ана место во нејзиниот дворец. Во тоа време, девојките морале да имаат барем дванаесет години за да имаат таква привилегија, но се претпоставува дека Ана била и помлада бидејќи надвојвотката често и се обраќала со ''la pettite Boulain'' (''малечката Болејн'').<ref>Fraser and Ives argue that this appointment proves Anne was probably born in 1501; but Warnicke disagrees, partly on the evidence of Anne's being described as "pettite." See Ives, p. 19; Warnicke, pp. 12–3.</ref> Ана оставила добар впечаток со нејзините манири и сериозност. Маргарет велела дека таа зборува многу добро за нејзини години и му кажала на Томас Болејн дека неговата ќерка е „многу претставителна и пријатна, земајќи ги предвид нејзините години, „па затоа јас треба да Ви сум благодарна што ми ја испративте, а не Вие мене“. Ана останала кај Маргарет до пролетта 1513 г. Во [[октомври]] 1514 година нејзиниот татко ја пратил да присуствува на свадбата на [[Марија Тјудор]], сестрата на Хенри VIII, со [[Луј XII]]. Во [[Франција]], Ана била придружничка на кралицата Марија а потоа на 15 годишната кралица [[Клаудија (француска кралица)|Клаудија]], со која останала скоро седум години.<ref>Starkey, pp. 261–63.</ref><ref>Fraser, p. 121.</ref> Во дворецот на Клаудија, таа продолжила со усовршување на францускиот јазик и пројавила интерес за [[мода]] и [[религиозна филозофија]]. Исто така, се здобила со знаење за француската култура и францускиот [[бонтон]].<ref>Starkey, p. 263.</ref> Поголемиот број докази за животот на Ана во францускиот двор се несигурни. [[Ерик Ајвс]] во неговата последна статија за целосната биографија на Ана, претпоставува дека таа се запознала со сестрата на кралот [[Франсоа I]], Маргарет, заштитничката на хуманистите и реформистите. Маргарет била и писател, најчесто пишувала за христијански мистицизам и реформи. Поради неа, Ана почнала да се интересира за реформите, поезијата и литературата.<ref>Fraser, p.121.</ref> Во последната верзија за биографијата на Ана, Ерик Ајвс мисли дека таа имала евангелистичко верување и богат духовен живот. Таа имала голема шармантност, но сепак постојат различни мислења во однос на нејзината привлечност. Венецијанскиот писател [[Марино Сануто]], кој ја запознал Ана во [[1532]] година, кога Хенри VIII се сретнал со [[Франсоа I]], ја опишал како „не многу убава, со средна висина, темен тен, долг врат, широка уста, мали гради... црни и убави очи“<ref name =Strong6>Strong, p. 6.</ref>. Во [[септември]] [[1531]], [[Симон Грине]] му напишал на [[Мартин Буцер]] дека Ана е „млада, згодна, со темен тен“. [[Ланселот де Карлес]] ја нарекол „убава и елегантна“. Во [[1528]] година еден венецијанец во [[Париз]] исто така кажал дека е многу убава. Во [[1586]] година, половина век по смртта на Ана, [[Николас Сандерс]], католички пропагандист и полемичар, го дал најважниот опис но истовремено и најневеродостојниот: „Ана Болејн беше висока со црна коса, овално лице и темен тен како да има жолтица. Имаше испакнат заб во горната усна, а на десната рака имаше шест прста“ (денес, историчарите знаат дека овој податок е лажен), „...голем израсток под нејзината брада па за да ја скрие својата грдотија носеше фустани кои ѝ го покриваа вратот... Имаше убава уста и беше убава за гледање“. Сандерс ја сметал Ана одговорна за одделувањето на Хенри VIII од католичката црква, па затоа педесет години подоцна пишувал текстови во кои ја омаложува. Иако овој опис е измислен, тој е основа која се користи во денешните текстови за опишување на Ана<ref>Warnicke, p. 247.</ref>. Искуството кое Ана го стекнала во [[Франција]] ја направило посветен христијанин во новата епоха, Ренесансен хуманизам. Нејзиното европско образование завршило во [[1521]] година кога нејзиниот татко ја повикал назад во [[Англија]]. Во [[јануари]] [[1522]] година таа заминува од Кале. == Во дворецот на Хенри VIII (1522 – 1533) == [[Податотека:King Henry and Anne Boleyn Deer shooting in Windsor Forest.jpg|thumb|upright|Ана со кралот Хенри.]] Ана била повикана да се омажи со нејзиниот ирски роднина, [[Џејмс Батлер]], млад човек кој живеел во англискиот двор и кој бил само неколку години постар од неа.<ref>Fraser, p. 122.</ref> Бракот бил начин на разрешување некои расправии за сопственоста и имотите на грофовијата Ормонд. Во 1515 година седмиот гроф на Ормонд починал со што своето наследство им го оставил на ќерките, [[Маргарет Болејн]] и Ана Ст. Легер. Во [[Ирска]], далечениот роднина [[Пјер Батлер]], го оспорил тестаментот и тврдел дека титулата гроф е негова. Томас Болејн, како син на најстарата ќерка, сметал дека титулата му припаѓа нему. Поради тоа, се жалел кај неговиот зет, војводата од Норфолк, кој зборувал со крал Хенри за ситуацијата. Хенри, од страв да не започне [[граѓанска војна]] во [[Ирска]] поради расправијата, решил да ги венча синот на Пјер, Џејмс, и Ана Болејн. Нејзиното наследство од Ормонд требало да биде нејзиниот [[мираз]] со што би завршила караницата. Овој план не успеал веројатно затоа што Томас сакал да ја омажи неговата ќерка во подобро семејство. Која и да била причината, преговорите за бракот прекинале. Подоцна, Џејмс Батлер се венчал со Леди Џоан Фицгералд, ќерката и наследичка на Џејмс Фицгералд, десеттиот гроф на Десмонд и на Ејми О’Брајан. Кон крајот на [[1519]] година, [[Марија Болејн]], постарата сестра на Ана, наводно била повикана поради нејзините афери со францускиот крал и неговите дворјани. Во [[февруари]] [[1520]] година во Гринич, таа се омажила за [[Вилијам Кери]], млад благородник. На таа свадба присуствувал и [[Хенри VIII]], кој подоцна ја зел Марија за негова љубовница. За време на нејзиниот брак таа имала две деца. Историчарите сè уште дебатираат за татковството на Хенри врз тие деца. Во книгата ''[[Хенри VIII: Кралот и неговиот дворец]]'', од [[Алисон Веир]], се расправа за татковството на Хенри врз Хенри Кери. Во книгите ''реформацијата на кралот'' од д-р Г. В. Бернард и ''Ана Болејн: Нов живот за трагичната кралица на Англија'' од [[Џоана Дени]], се тврди дека Хенри VIII бил таткото на двете деца. Хенри не ги признал како што направил со неговиот син Хенри Фицроу, вонбрачното дете со Елизабета Блонт, Леди Талбојс. На [[4 март]] [[1522]] година, Ана за првпат се појавила во јавност во Chateau Vert (Зелен замок) играјќи во ''Трпеливост'' (''Perseverance'') во чест на кралските амбасадори.<ref>Ives, pp. 37–39.</ref> Придружувана од помладата сестра на Хенри, Марија, неколку други дами во дворот и нејзината сестра, таа извела комплициран танц. Сите тие носеле фустани од бел сатен извезани со златен конец. Набрзо, Ана станала една од најмодерните жени во дворот и многу мажи започнале да ѝ се додворуваат.<ref>Starkey, p. 271; Ives, 45</ref> Американската историчарка, Рета М. Варник, пишува дека Ана била: „совршена дворска дама... нејзината кочија била грациозна и нејзините француски алишта биле модерни. Таа танцувала со леснотија, имала певлив глас, свирела флејта и уште неколку други инструменти, а и течно зборувача француски... Извонредна, интелегентна, остроумна млада благородничка.. Прво успевала да ги натера да започнат разговор со неа, а потоа ги забавувала. Накратко, нејзината енергија и виталност ја направиле центар на внимание на секој собир”. За ова време, на Ана ѝ се додворувал [[Хенри Перси]], синот на грофот од Нортхумберланд, со кој тајно се верила. Придружувачот на Томас Вулзи, [[Џорџ Кевендиш]], тврдел дека тие двајца не биле љубовници. Со тоа се претпоставува дека нивната врска не била сексуална. Веридбата се раскинала кога таткото на Перси не ја поддржал таа свршувачка. Според Кевендиш, Ана била испратена на имотот на село, но не се знае колку долго останала таму. Кога повторно се вратила во дворецот се вратила во служба на Катерина Арагонска. Еминентниот дворски поет Томас Вајат пораснал во Алингтон, имот во близина на имотот на семејството Болејн, замокот Хевер. Вајат бил отуѓен од сопругата и се ширеле неверодостојни приказни за љубовна врска меѓу него и Ана. За таа врска пишувал и внукот на Вајат. Се претпоставува дека дел од поезијата на Вајат е инспирирана од врската со Ана и дека многу често таа е онаа која е опишувана во неговите песни. Во [[1526]] година кралот Хенри се заинтересирал за Ана и почнал да ѝ се додворува. Ана го одбивала кралот бидејќи не сакала да стане негова љубовница и често се повлекувала во замокот Хевер. За една година тој и предложил брак, а таа прифатила. И двајцата мислеле дека можат да добијат поништување на неговиот претходен брак за рок од неколку месеци. Не постојат докази дека тие имале полов однос пред брак, а доколку имале тоа било краток период пред свадбата. Всушност, според писмата кои Хенри ѝ ги праќал на Ана се покажува дека нивната врска не била сексуална иако имале седумгодишно додворување. На доказите кои покажуваат дека сепак имале односи, се гледа како клеветње, создадено за да се уништи угледот на Ана по нејзината смрт. == Поништувањето на бракот на Хенри == {{Сопруги на Хенри VIII}} Се претпоставува дека Хенри сакал да го поништи (не да се разведе, како што често се мисли) бракот многу порано од неговото запознавање со Ана, со цел да обезбеди машки наследник. На тој начин, [[династија Тјудор]] ќе продолжи со владеењето. Пред да го наследи престолот таткото на Хенри, [[Хенри VII]], постоела граѓанска војна за престолот. Хенри VIII не сакал повторно да се случи тоа. Тој и Катерина немале живи деца: само Марија успеала да го преживее детството. [[Катерина Арагонск]] најпрво пристигнала во [[Англија]] за да му биде жена на братот на Хенри, Артур, кој умрел кратко време по нивната свадба. Но и покрај ова, [[Шпанија]] и [[Англија]] сѐ уште сакале сојуз, па така во [[1509]], Хенри и Катерина се венчале. Но свадбата не можела да се случи доколку папата не отфрли контроверзен дел во една од книгите на Библијата. Во таа книга, Трета книга Мојсеева, се забранува брак на маж со вдовицата на својот брат бидејќи ќе бидат проколнати. На крај, папата издејствувал во полза на засегнатите династии. Но, по многу години и со нов папа, Хенри повторно размислувал за овие работи. Поттикнат од неможноста Катерина да добие машко дете, а можеби и под влијание на Ана, Хенри решил дека ниеден папа не може да оди против Библијата. Ова значело дека тој живеел во грев со Катерина сите тие години, иако Катерина го одрекувала тоа и тврдела дека нејзиниот прв брак не бил конзумиран. Исто така, ова значело дека неговата ќерка Марија е копиле и дека новиот [[папа Климент VII]] мора да ја признае грешката на претходниот и да го поништи бракот. Ана забележала можност за напредок со заљубеноста на Хенри и неговата морална дилема. Таа одлучила дека ќе му се препушти само како признаена кралица. Започнала да го зазема своето место покрај него во политиката и државата, но не, барем не сè уште, во неговиот кревет. Во 1528, се појавила [[епидемија]] од големи размери. Во [[Лондон]], стапката на смрт била висока па поради тоа, дворот се разделил на различни страни. Хенри го напуштил Лондон и често го менувал својот престој. Ана се повлекла во Хевер, но сепак се заразила. Нејзиниот зет, [[Вилијам Кери]], починал. Хенри го пратил својот доктор да се грижи за Ана, па набрзо таа закрепнала. Тогаш единствената грижа на Хенри била да добие поништување на неговиот брак со Катерина. Тој пратил молба до Светиот престол, независно од кардиналот Вулзи, кој не го ни известил за своите планови со Ана. Кралот го испратил Вилијам Најт, неговиот секретар, кај папата Климент VII да тужи за да го поништи неговиот брак. Најт не можел лесно да стигне до папата затоа што тогаш тој бил затвореник на Карло V, Светиот римски цар. На крајот, тој морал да се врати со техничко ослободување кое според Вулзи не било доволно. Хенри немал многу избор. Морал да ја остави оваа работа во рацете на Вулзи, кој направил сè што може за да ја реши ситуацијата во полза на Хенри. Вулзи дури и повикал црковен суд во Англија, со специјален делегат пратен од папата. Сепак, тој никогаш не го овласти својот пратеник да донесе решение во негово име. Папата сѐ уште бил заложник на Карло V кој пак бил внукот на кралицата Катерина. Папата му забранил на Хенри да стапи во нов брак сè додека не се донесе одлука во Рим, а не во Англија. Ана и многубројните непријатели на Вулзи, мислеле дека тој е на страната на папата, па така во 1529 г. Хенри го отпуштил од неговата должност и го уапсил. Доколку не умрел од болест во 1530 г. тој би бил погубен поради предавство. Една година подоцна, кралицата Катерина била протерана од дворецот, а нејзините соби им биле дадени на Ана. Меѓутоа, народот продолжил да ја поддржува кралицата Катерина. Во 1531 една есенска вечер, додека Ана вечерала во куќата покрај реката Темза, била нападната од група лути жени. Успеала да се извлечи со брод. Кога во 1532 архиепископот од Кантербури, [[Вилијам Вархам]], починал, со одобрување од папата бил назначен капланот на семејството Болејн, [[Томас Кранмер]]. Процесот на раскинувањето со римската црква се одвивал постепено. Во 1532 г. Томас Кромвел во Парламентот донел многубројни акти со кои се прикажала кралската моќ во црквата со што завршил процесот на одделување од Рим. По овие акти, Томас Мор дал оставка од својата должност како канцелар, со што Кромвел станал главен министер. == Брак == Многу често, Ана дејствувала независно од нејзиниот сопруг. Можела да одобрува петиции, да прима дипломати, да претседава со различни состаноци и да ја надгледува надворешната политика. Во 1531 година, амбасадорот на [[Милано]] напишал дека мора да се има нејзино одобрување доколку некој сака да влијае на некој начин во англиската влада. Ова тврдење било поткрепено и претходно, во [[1529]] година, од францускиот амбасадор. Во овој период, Ана Болејн навистина играла важна улога во меѓународната позиција на Англија преку зајакнување на сојузот со [[Франција]]. Таа воспоставила одлична врска со францускиот амбасадор. Во зимата 1532 година во Кале, Ана и Хенри присуствувале на состанок со францускиот крал, со што Хенри се надевал дека ќе ја добие поддршката од [[Франсоа I]] од [[Франција]] за неговиот иден брак. На [[1 септември]] 1532 година, Ана ја добила титулата Маркизата од Пембрук, со што станала најпрестижната дама во кралството која не е дел од кралското семејство. Оваа титула била важна за семејството Тјудор бидејќи пра-чичкото на Хенри, Џаспер Тјудор, бил гроф на Пембрук. Именувањето на оваа титула го извел самиот Хенри. И семејството на Ана се стекнало со придобивки од оваа врска. Нејзиниот татко, кој веќе бил висконт Рошфорд, станал грофот на Вилтшир. Исто така, Хенри постигнал договор со ирскиот роднина на Ана и го назначил за гроф на Ормонд. На големиот банкет во чест на унапредувањето на нејзиниот татко, Ана седнала на почесното место до кралот, кое било наменето за кралицата. На тој банкет таа била на попрестижно место и од војвотката на Суфолк и Норфолк. Благодарение на интервенцијата на Ана, нејзината сестра Марија, која беше вдовица, добивала годишен надоместок од 100 фунти, а синот на Марија, Хенри Кери, бил образован во престижниот Цистериански манастир. Конференцијата во Кале била еден вид политички триумф. Но иако француската влада дала јасна поддршка за бракот на Хенри, а и самиот Френсис I одржал приватна конференција со Ана, францускиот крал продолжил да го одржува својот сојуз со папата, нешто што ни тој самиот не можел јасно да го дефинира. Набрзо по нивното враќање во Довер, Хенри и Ана тајно се венчале. Потоа таа останала бремена, па како што бил обичајот кај кралските семејства во тоа време, на [[25 јануари]] [[1533]] година, во Лондон, се одржала втора тајна венчавка. По ова, работите почнале да се одвиваат побрзо. На 23 мај 1533год, Кранмер (кој за многу кратко време, во согласност со папата, станал архиепископ на Кантербури, место кое претходно било испразнето со смртта на Вархам) започнал судски процес за утврдување на валидноста на бракот меѓу Хенри и Катерина Арагонска. Набрзо, бракот бил поништен. Пет дена подоцна, на [[28 мај]] [[1533]] година, Кранмер го прогласил бракот меѓу Хенри и Ана за валиден. == Кралицата на Англија (1533 – 1536) == На [[1 јануари]] [[1533]] година, Катерина формално ја предала титулата кралица на Ана. Церемонијата на крунисување се одржала во [[Вестминистерска катедрала|Вестминистерската катедрала]] по што следел раскошен банкет. Таа била последната сопруга на крал која ќе биде крунисана во различен период од својот сопруг. Претходниот ден, Ана предводела процесија по улиците на Лондон сместена во носилка од ,,''бела покривка со злато''” која се наоѓала на два коња покриени со бел дамаск, а бароните пак, на нивните глави носеле покривка од злато. Во согласност со традицијата, таа била облечена во бело, а на главата носела златна круна под која раскошно паѓала нејзината коса. Публиката останала рамнодушна на нејзиниот изглед. За разлика од некои претходни сопруги на кралевите, Ана била крунисана со круната на Св. Едвард, нешто што се случувало само доколку кралицата има потекло од кралска династија. Хант претпоставува дека тоа се случило затоа што бременоста на Ана веќе била видлива, а голема била веројатноста таа да носи машки наследник. Во меѓувреме, Куќата на Народот ги забранила сите жалби до [[Рим]] и ги зголемила казните за сите они кои ќе донесат папски повелби во Англија. Тогаш, папата Климент ја изрекол казната [[изопштување]] против кралот и Кранмер. Во март [[1534]] година. го осудил бракот со Ана, го прогласил за валиден бракот со Катерина и му наредил на Хенри да се врати кај неа. Хенри побарал од своите поданици да кажат заклетва за да се одбие папското мешање во правни работи и да се признае Ана Болејн за кралица. Оние кои одбиле, како Томас Мор, кој дал оставка како канцелар, и [[Џон Фишер]], епископот на Рочестер, биле сместени во Кулата. Кон крајот на [[1534]] година Парламентот го пргласи Хенри за ,,''врховник на црквата во Англија''”. Со тоа, црквата во Англија била под контрола на Хенри, а не на Рим. == Битката за син == По крунисувањето, Ана се повлекла во палатата Гринич за да се подготви за раѓањето на нивното бебе. Тоа се родило на [[7 септември]] [[1533]] година помеѓу три и четири часот попладне, Ана родила девојче кое го нарекла Елизабет, веројатно во чест на мајката на Хенри, [[Елизабета Јоршка]]. Малата принцеза добила раскошна крштевка, но Ана почнала да се плаши од ќерката на Катерина, Марија. Неа ѝ била одземена титулата прицеза и била наречена копиле, но Ана сепак стравувала дека таа претставува можна закана за позицијата на нејзината ќерка. Хенри ја смирил својата сопруга со тоа што ѝ ги одзел слугите на Марија, а Елизабета ја испратил во Хатфилд, каде принцезата ќе има многу слуги и ќе диши здрав воздух, погоден за бебе. Ана често ја посетувала ќерка си во Хатфилд. Новата кралица имала поголема послуга од Катерина. За нејзините лични потреби се грижеле 250 слуги, почнувајќи од свештеници до коњушарници. Имала 60 придружнички кои ѝ служеле и ја придружувале на јавни настани. Исто така, имала и неколку свештеници кои ѝ биле доверители, каплани и религиозни советници. Еден од нив бил и Метју Паркер, подоцна еден од главните архитекти на Агликан, за време на влдеењето на ќерката на Ана, Елизабета I. == Караници со кралот == Кралот и новата кралица имале хармоничен брак. Интелегенцијата на Ана Болејн, политичката вештина и добрите манири, иако се посакувале кај љубовниците, биле неприфатливи за сопругите. Се вели дека еднаш му се обратила на својот чичко со такви зборови што не смееле да се користат ни за да се обратиш кон куче. По абортусот на второто дете, околу [[Божиќ]] 1534 година Хенри почнал да се распрашува кај Кромвел за можноста да ја напушти Ана, а да не мора да се врати кај Катерина . Но ништо од ова не се случило бидејќи двојката се смирила. Во [[октомври]], Ана повторно била бремена. Ана Болејн го надгледувала прекрасниот дворец. Потрошила огромна сума пари за фустани, накит, пафлкала од пердуви, опрема за јавање, мебел и тапациран мебел, одржувајќи го претенциозниот изглед кој од неа се барал поради нејзиниот статус. Многубројни палати биле реновирани за да се задоволи нејзиниот екстравагантен вкус. Нејзиниот слоган бил: ,,''Најсреќна''”, и избрала бел сокол како нејзин заштитен знак. Ана била обвинувана за тиранијата која ја извршувала владата на нејзиниот сопруг, и често била нарекувана ,,''курвата на кралот''” или ,,''проститутка''”. Лошото мислење за неа се зголемувало и поради тоа што не можела да роди машки наследник. Најлошо било кога биле погубени нејзините непријатели [[Томас Мор]] и епископот [[Џон Фишер]]. Меѓутоа, откако била уапсена, осудена и погубена, јавното мислење за неа се подобрило и дури ја засакале, а почнале да го осудуваат Хенри. == Пад и погубување == На [[8 јануари]] [[1536]] година, стигнале вести дека [[Катерина Арагонска]] починала. Со тие вести, кралот и Ана биле пресреќни. Наредниот ден, Хенри бил облечен цел во жолто и ја прославувал нејзината смрт со забава. Од друга страна, пак, Ана се потрудила да се смири со принцезата Марија. Повторно бремена, кралицата се палашела за нејзиниот живот доколку не роди машко. Со смртта на Катерина, Хенри би бил слободен повторно да се ожени без проблеми. Марија ги одбивала напорите на Ана за помирување, можеби поради гласините дека Катерина умрела затоа што Ана и Хенри ја отруле. Тие гласини започнале по балсамирањето на телото на Катерина, кога се открило дека нејзиното срце било оцрнето. Модернните медицински експерти, кажуваат дека тоа не се случило од труење туку од рак на срцето, нешто што во тоа време не било познато. Истиот тој месец, кралот паднал од коњ и бил во безсознание два часа. Поради тој инцидент Ана верувала дека го изгубила бебето пет дена подоцна. Дента кога ја погребаа Катерина Арагон, Ана повторно имала спонтан [[абортус]]. Според амбасадорот Шапуис, Ана го носела бебето три и пол месеци и изгледало како да е машко. Според Шапуис, оваа загуба била почетокот на крајот за кралскиот брак. Бременостите на Ана привлекле големо внимание, особено поради очајната желба на Хенри да добие син. Авторот [[Мајк Ешли]], претпоставува дека Ана имала две мртвороденчиња по раѓањето на Елизабета и пред абортусот на машкото дете во [[1536]] година Изворите покажуваат дека во септември [[1533]] година се родила Елизабет, Ана имала и можен абортус во летото [[1534]] година, а во јануари [[1534]] година имала абортус на машко дете. За време на нејзиното опоравување од овие загуби, Хенри изјавил дека таа го измамила за да се ожени со неа со помош на ,,''''sortilage''''” – француски збор што значи ,,''измама''” или ,,''магија''”. Неговата нова љубовница, Џејн Симор, ја сместиле во кралските одаи. Ова се случило откако братот на Ана бил одбиен за престижна кралска титула, која му била доделена на [[Николас Керу]]. == Обвинувања за прељуба, инцест и предавство == Според авторот и историчарот за семејството Тјудор, [[Алисон Веир]], околу 20-21 август [[1536]] година, [[Томас Кромвел]] се преправал дека е болен а всушност ковал заговори против Ана. Дури и [[Ерик Ајвс]], биографот на Ана, верува дека зад нејзиниот пад и погубување се наоѓа [[Томас Кромвел]]. Разговорите меѓу Шапуис и Кромвел укажуваат дека Кромвел бил творецот на заверата против Ана. Вакви докази се пронајдени и во Шпанската хроника како и во писмата кои Шапуис му ги испраќал на Карло V. Ана и Кромвел имале различни мислења во врска со распределувањето на црковните приходи и за надворешната политика. Таа сакала приходите да одат во хуманитарни и образовни институции и сакала сојуз со [[Франција]]. Од друга страна, Кромвел сакал да ја наполни испразнетата каса на кралот, а истовремено да земи поголем дел од неа и сакал империјален сојуз. Според Ајвс, поради ова Ана Болејн станала голема закана за Кромвел. Од друга страна, биографот на Кромвел, [[Џон Скофилд]], тврди дека немало никакви препирања меѓу Кромвел и Ана и ,,''не постојат докази дека Кромвел ковал заговори против Ана''. Кромвел се вплеткал во драмата на кралскиот брак откако Хенри го повикал за да го разреши случајот”. Кромвел не реагирал на обвинувањата за прељуба, иако тој и некои други службеници ги користеле за да го зајакнат случајот на Хенри против Ана. Историчарката Рета Варник, се сомнева во способноста на Кромвел дека успеал да го натера Хенри да стори такво нешто. Хенри бил оној кој ги издавал наредбите, а неговите службеници, меѓу кои и Кромвел, ги извршувале. За да успее во својата намера, главниот секретар Кромвел ќе морал да собери доволно докази за нејзино осудување или во спротивно би ја изгубил својата работа, а можеби и својот живот. Кон крајот на април, еден музичар во служба на Ана, [[Марк Сметон]], бил уапсен, веројатно бил мачен или пак му била ветена слобода. Од почетокот тој одрекувал дека му бил љубовник на кралицата, но подоцна потврдил. Друг дворјанин, Хенри Норис, бил уапсен на Денот на трудот, но бидејќи бил аристократ, не смееле да го измачуваат. Пред неговото апсење, кралот се однесувал љубезно кон него, дури и му го понудил својот коњ за време на забавата за Денот на трудот. Изгледа дека, за време на тие забави, кралот бил известен за признанијата на Сметон. По некое време, сите наводни заговорници биле уапсени по наредба на кралот. Норис бил уапсен за време на забавата. Тој ги одрекувал обвиненијата и тврдел дека кралицата Ана е невина. Еден од најважните докази против Норис бил прислушкуван разговор меѓу него и Ана кон крајот на април. За време на тој разговор, таа го обвинила дека тој доаѓа многу често во нејзините одаи за да ја посети неа, а не нејзината придружничка [[Маргарет Шелтон]]. Два дена подоцна, [[Франсис Вестон]] бил уапсен поради истите обвинувања. Исто така, [[Вилијам Бреретон]], придружник на кралот, бил уапсен поради прељуба. Последната личност која била уапсена, бил братот на Ана, поради инцест и предавство, обвинет дека имал сексуални односи со сестра си. Џорџ Болејн, наводно извршил инцест двапати: еднаш во ноември 1535 г. во Вајтхал и уште еднаш наредниот месец во Елтам. На [[2 мај]] [[1536]] година, Ана била уапсена и однесена во Кулата на Лондон. Во Кулата, таа колабирала и барала да ѝ кажат каде се наоѓаат нејзиниот татко и брат, и сакала да ги знае обвинувањата против неа. На 12 мај 1536 г. во Вестминистер, четворица од обвинетите мажи биле осудени. Вестон, Бреретон и Норис ја тврделе својата невиност до крај. Само измачуваниот Сметон ја потврдил вината и застанал на страна на кралството. Три дена подоцна, Ана и Џорџ биле одделно судени во Кулата. Таа била обвинета за прељуба, инцест и велепредавство. Со актот за предавство на Едвард III, прељубата од страна на кралица била предавство (веројатно поради можните проблеми при наследувањето на престолот). Казната за тоа била бесење и влечење за мажите, а палење живи за жените. Обвинувањата, особено оние за прељуба со инцест, биле направени за да го оспорат и нејзиот морален карактер. Друга форма на предавство за која била обвинета била ковање заговор заедно со нејзините ,,љубовници” за убиство на Хенри, за подоцна да може да се омажи со Хенри Норис. Ниедна од датите за наводните средби со нејзините љубовници не се совпаѓале со нејзиниот тогашен престој. Дури и некои од тие средби наводно се случиле кога таа била бремена во последните месеци. == Последните часови == Иако обвинувањата не биле поткрепени со доволно докази, обвинетите биле осудени на смрт од благородниците, кои пак најверојатно биле под притисок од кралот. [[Џорџ Болејн]] и останатите биле погубени на [[17 мај]] [[1536]] година. [[Лорд Кингстон]], чуварот на Кулата, кажал дека Ана изгледала многу среќно и била подготвена да заврши со својот живот. Кралот ја сменил казната на Ана. Наместо да ја запали тој сакал да ја обезглави, а за да го направи тоа повикал џелат од Св. Омер, бидејќи не сакал кралица да биде погубена со обична секира. На [[19 мај]], ја одвеле Ана во Зелената Кула. Пред изгрејсонце, таа го повикала Кингстон да слуша миса заедно со неа, и се заколнала врз Библијата дека никогаш не му била неверна на кралот. Таа постојано ја повторувала таа заклетвата. Утрото на [[19 мај]], [[петок]], Ана била погубена во Белата кула, а не во Зелената, на подигнато губилиште од северната страна, на денешно [[Ватерло Баракс]]. Носела црвено подздолниште под темносивиот фустан од дамаск украсен со крзно и наметка од ермелин. Придружувана од две дворски дами, Ана тргнала од Куќата на кралицата до губилиштето и изгледала ,,''среќна како воопшто да не умира''”. Ана се искачила на губилиштето и кажала краток говор во кој избегнала да го критикува кралот, можеби за да ја спаси ќерка си и нејзината семејството од понатамошни последици. Сепак, и покрај големиот притисок не ја признала вината, напротив, ја навестила својата невиност и пратила порака до историчарите кои ,,ќе ја измешаат мојата приказна“. == Смрт и закоп == Тогаш, таа клекнала во француски стил за да биде погубена. Нејзините придружнички ги тргнале украсите од нејзината глава и врат, и ставиле превез на нејзините очи. Според Ајвс, нејзиниот џелат бил толку многу обземен од Ана што почнал цел да се треси и не можел да го изведе погубувањето. За да и го оттргне вниманието, пред самиот чин извикал ,,''Каде ми е мечот''?” за Ана да помисли дека има уште некоја минута живот. Погубувањето било брзо, со еден замав. Се вели дека Кранмер, кој во тој момент бил во палатата Ламбет, кога разбрал за нејзината смрт почнал да плаче и му рекол на [[Александар Алес]]: ,,''Онаа која беше кралица на Англија сега ќе биде кралица на рајот''“. Кога Кранмер за првпат ги слушнал обвинувањата против Ана бил запрепастен и му рекол на Хенри дека ,,''не би требало да биде виновна''”. Сепак, Кранмер се чувствувал ранливо бидејќи бил близок со кралицата. Ноќта пред погубувањето, изјавил дека бракот меѓу Хенри и Ана бил законски како и со Катерина пред неа. Не се потрудил да ја спаси Ана, но сепак ја ислушал нејзината последна исповед во која кажала дека е невина пред Бога. На денот на нејзината смрт, еден шкотски пријател го видел Кранмер како плачи и велел дека Ана сега сигурно е во рајот. И покрај напорите за свечено погубување на Ана, Хенри не успеал да организира достоен погреб за неа, дури не ни обезбедил соодветен ковчег. Нејзниото тело некое време лежело на губилиштето. На крајот, некој човек (се претпоставува дека работел во Кулата) нашол празен сандак и внатре го сместил нејзиното тело и нејзината глава. Потоа била закопана во необележан гроб, кај капелата Св. Петар Винкула. Нејзиниот скелет бил идентификуван за време на реновациите на капелата, кога владеела кралицата Викторија. Денес, гробот на Ана е од мемрмер. == Признавање и наследство == По нејзината смрт, се појавиле многубројни митови. Многу од нив потекнувале од делата на римокатолиците. [[Николас Сандер]], римокатолик, роден [[1530]] година, бил посветен на отргнувањето на [[Елизабета I]] од престолот и воведување римокатолицизмот во Англија. Во неговото дело, ''De Origine ac Progressu schismatis Anglicani'' (Издигнувањето и зајакнувањето на агликанската расколна вера), издадено [[1585]] година бил првиот кој напишал дека Ана имала шест прсти на нејзината рака. Во тоа време, такви физички деформации се сметале за знак на зло. Поради тоа, би било тешко Хенри да ја забележи. Современиците ја опишувале Ана, како жена надарена за музика и со голема желба за наука. Исто така, била многу тврдоглава и горда, и многу често се осмелувала да се кара со Хенри. Врз основа на едни испитувања од [[1876]] година кај неа не биле пронајдени никакви абнормалности: нејзиното тело било опишано како кревко, околу 160&nbsp;см, со убаво оформени прсти. Со сигурност, Елизабета I го наследила телото на мајка си, нејзнината висина, лице и раце. Современи портрети од Ана Болејн не се зачувани: едниствениот зачуван портрет е од [[1534]] година насликан на медал за да се обележи нејзината втора бременост. Сепак, тој медал е многу оштетен. По крунисувањето на нејзината ќерка, Ана била прогласена за маченик и хероина на англиската реформација, особено преку делата на [[Џон Фокс]], според кој, Ана ја спасила Англија од лошиот римски католицизам, а Бог донел доказ за нејзината невиност со тоа што ѝ дозволи на нејзината ќерка, Елизабета I, да стане кралица. Низ вековите, Ана била инспирација и била често споменувана во уметничките и културните дела. Поради тоа, таа била запаметена како ,,''највлијателната и најважната кралица која Англија некогаш ја имала''”. == Митови и легенди за Ана Болејн == Низ вековите имало многубројни митови и легенди за Ана Болејн. Еден од тие митови е дека тајно била закопана во црква Сал во Норфолк под една црна плоча, во близина на гробовите на нејзините предци. Се вели дека, на патот до Норфолк нејзиното тело кратко време било и во црквата Есекс. Друг мит вели дека нејзиниот чичко, Филип Паркер, го закопал нејзиното срце во црквата Арвартон, Шуфолк. Наводно, духот на Ана бил забележан во замокот Хевер, Бликлинг Хол, црквата Сал, Кулата на Лондон и холот Марвел. Нејзиното најпознато појавување било прикажано во паранормалните истражувања на Ханс Холзер во книгата ''Духови кои сум ги сретнал''. Во 1864 г. генералот Џ. Д. Дундас, член на [[Кралска гарда|кралската гарда]], бил сместен во Кулата на Лондон. Додека гледал низ прозорецот од својата одаја, забележал еден стражар кој се наоѓал во истата соба во која Ана била заробена и се однесувал чудно. Изгледал како да предизвикува нешто, што според генералот, изгледало како избледена женска фигура која се движела накај стражарот. Тогаш стражарот се онесвестил. Единсвено, сведочењето на генералот и неговата поддршка во воениот суд го спасило од затвор под обвинение дека се онесвестил за време на извршувањето на својата должност. == Поврзано == * [[Шесте сопруги на Хенри VIII]] == Наводи == {{наводи|2}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Болејн}} [[Категорија:Родени во 1500-тите]] [[Категорија:Починати во 1536 година]] [[Категорија:Сопруги на Хенри VIII]] [[Категорија:Сопружници на англиските владетели]] [[Категорија:Жени од Тјудорскиот период]] [[Категорија:Англикански христијани од Англија]] [[Категорија:Погубени во Лондонската кула]] [[Категорија:Фамилија Болејн|Ана]] [[Категорија:Фамилија Хауард|Ана]] [[Категорија:Англичани од 16 век]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Погубени со обезглавување]] 3xyt4myr3q5xlfi3dcdeqzb4tidio7n 0 204561 5561441 5543021 2026-05-19T09:03:35Z Buli 2648 /* Витезите од Малта */ 5561441 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир||conflict=Опсада на Малта|partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]]|image= [[Податотека:Dimostrazione di tutte le batterie.png|300п]] |caption=''Dimostrazione di tutte le batterie'', фреска од [[Матео Перес|Матео Перес д'Алецио]] во [[Палата на Големиот мајстор (Валета)|Палатата на Големиот мајстор]] во [[Валета]]|date=18 мај – 11 септември 1565<br>({{Age in months, weeks and days |day1=18|month1=05|year1=1565|day2=11|month2=09|year2=1565}})|place=[[Големо Пристаниште]], [[Малта]]|coordinates={{coord|35|53|31|N|14|31|06|E|display=title,inline}}|result=Христијанска победа|combatant1=[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Отоманско Царство]]|combatant2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Малта]]:}} {{bulleted list|{{flagicon|SMOM}} [[Болничари]] / [[Малтешки ред]]|{{flagicon|SMOM}} [[Малтешка милиција]]}} {{plainlist| *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]]<ref>At least two companies of Spanish ''Tercios'' took part in the defence of Fort St Elmo. {{cite web |last1=Cañete |first1=Hugo A. |title=La leyenda negra del fuerte de San Telmo y los tres capitanes españoles del Tercio Viejo de Sicilia que lo defendieron (Malta 1565) {{!}} Grupo de Estudios de Historia Militar |url=http://www.gehm.es/edad-moderna/la-leyenda-negra-del-fuerte-de-san-telmo-y-los-tres-capitanes-espanoles-del-tercio-viejo-de-sicilia-que-lo-defendieron-malta-1565/ |website=Grupo de Estudios de Historia Militar |access-date=4 July 2020 |language=es |date=3 July 2020}}</ref> '''Сила:'''<ref name="paoletti2008"/> *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]] *{{flag|Кралство Сицилија}} *{{flag|Република Џенова}} *{{flag|Војводство Савоја}} *{{flagicon|Tuscany|medici}} [[Војводство Фиренца]] *{{flagicon|Papal States|old}} [[Папска Држава]]}}|commander1={{plainlist| *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Драгут]]{{KIA }} *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] Мустафа-паша *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Пијали-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Сала Рејс]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Улуч Али-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Хасан-паша (син на Барбароса)|Хасан-паша]]}}|commander2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Валет]] *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Касиер]] *{{flagicon|SMOM}} [[Мартурин Ромегас]] *{{flagicon|SMOM}} Гонсалес де Мегран {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} Мелхиор де Роблес {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Гарсија де Толедо Осорио]]}}|strength1=35,000–40,000|strength2=2,500 (6,100, вклучувајќи милиција, слуги и робови) * 900 војници од Шпанската империја * 800 војници од италијанските држави надвор од империјата * 600 витези болничари * 200 неповрзани војници од Сицилија и Грција|casualties1=25,000<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref>–35,000 убиени во борба и од болест<ref name=SOM/><ref name="Giacomo Bosio 1643"/>|casualties2=непознато}} '''Големата опсада на Малта''' ([[Малтешки јазик|малтешки]]: ''L-Assedju l-Kbir'') — опсада која се случила во 1565 година кога [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се обидело да го освои островот [[Малта]], кој тогаш го држеле [[Болничари|Витезите Болничари]]. Опсадата траела скоро четири месеци, од 18 мај до 12 септември 1565 година. Витезите имале седиште во Малта од 1530 година, откако биле протерани од [[Родос]], исто така од [[Османлиите]], во 1522 година, по опсадата на Родос. Османлиите првпат се обиделе да ја заземат Малта во [[1551]] година, но не успеале. Во 1565 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, направил втор обид да ја заземе [[Малта]]. Витезите, кои броеле околу 500 заедно со околу 6.000 пешаци, ја издржале опсадата и ги одбиле напаѓачите. Оваа победа станала еден од најславните настани во [[Европа]] во шеснаесеттиот век, до тој степен што [[Франсоа Волтер|Волтер]] рекол: „''Ништо не е попознато од опсадата на Малта''“. Тоа несомнено придонело за евентуална ерозија на европската перцепција за отоманската непобедливост, иако Медитеранот продолжил да биде оспоруван меѓу христијанските коалиции и муслиманските Турци долги години.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol.</ref> Опсадата претставува врв на ескалирачкиот натпревар помеѓу христијанските сојузи и исламското царство за контрола на [[Медитеран]]<nowiki/>от, натпревар кој го вклучил турскиот напад на Малта во 1551 година, отоманското уништување на сојузничката христијанска флота во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во 1560 година и решавачкиот османлиски пораз во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] во 1571 година. == Витезите од Малта == До крајот на 1522 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, насилно ги исфрлил витезите од нивната база на [[Родос]] по шестмесечната опсада на Родос. Од 1523 до 1530 година на Редот му недостигал постојан дом. Тие станале познати како витези на Малта кога, на 26 октомври 1530 година, Филип Вилиер де Адам, Големиот мајстор на витезите, отпловил во Големото пристаниште на Малта со голем број негови следбеници за да полага право на Малта и Гозо по кое им бил доделен од светиот римски цар [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] <ref>Abbe de Vertot, ''The History of the Knights of Malta'' vol.</ref> во замена за еден сокол што годишно му се испраќал на вицекралот на Сицилија и свечена миса што требало да се слави на Денот на сите светци. [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло]], исто така, барал од витезите да го гарниционираат [[Триполи]] на северноафриканскиот брег, кој бил на територијата што ја контролирале [[Берберски пирати|варварските пирати]] , сојузници на Османлиите. Витезите ја прифатиле понудата неволно. Малта била мал, пуст остров и некое време, многу од витезите се држеле до сонот за повторно заземање на [[Родос]]. Сепак, Редот наскоро ја претворил Малта во поморска база. Позицијата на островот во центарот на [[Средоземното Море]] го направил стратешки клучна порта меѓу Истокот и Западот, особено затоа што варварските пирати ги зголемиле своите напади во западниот Медитеран во текот на 1540-тите и 1550-тите. [[Податотека:Jean de Valette -Antoine Favray (cropped1).png|мини|358x358пкс|Жан Парисо де Валет]] Конкретно, корсарот Драгут се покажал како голема закана за христијанските народи од централниот Медитеран. Драгут и Витезите постојано биле во судир. Во 1551 година, Драгут и отоманскиот адмирал Синан решиле да ја заземат Малта и го нападнале островот со сила од околу 10.000 луѓе. Меѓутоа, по само неколку дена, Драгут ја прекинал опсадата и се преселил на соседниот остров Гозо, каде што неколку дена ја бомбардирал Цитадела. Гувернерот на витешкиот ред на Гозо, [[Gelatian de Sessa|Гелатијан де Сеса]], откако одлучил дека отпорот е залуден, ги отворил вратите на Цитадела. Корсарите го ограбиле градот и го одвеле практично целото население на Гозо (околу 5.000 луѓе) во заробеништво. Драгут и Синан потоа отпловиле на југ кон [[Триполи]], каде набрзо [[Опсада на Триполи (1551)|го зазеле]] тамошниот гарнизон на Витезите. Тие првично поставиле локален водач, [[Aga Morat|Ага Морат]], за гувернер, но подоцна самиот Драгут ја презел контролата врз областа. Очекувајќи уште една отоманска инвазија во рок од една година, големиот мајстор на витешкиот ред Хуан де Хомедес наредил зајакнување на тврдината Свети Анжело на врвот на [[Биргу]] (сега Виториоза), како и изградба на две нови тврдини, тврдината Сент Михаил на гребенот Сенглеа и Форт Сент Елмо на крајот на морето на планината Скиберас (денес [[Валета]]). Двете нови тврдини биле изградени во извонредно краток период од шест месеци во 1552 година. Сите три тврдини се покажале како клучни за време на Големата опсада. Следните неколку години биле релативно мирни, иако битката помеѓу муслиманите и христијаните продолжила со несмалено темпо. Во 1557 година витезите го избрале Жан Парисо де Валет за голем мајстор на Редот. Тој продолжил со нападите на нехристијански бродови, а се знае дека неговите приватни бродови зеле околу 3.000 муслимански и еврејски робови за време на неговиот мандат како Голем мајстор.<ref>Godfrey Wettinger, ''Slavery in the Islands of Malta and Gozo'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 2002), p. 34</ref> До 1559 година Драгут им предизвикувал таква неволја на христијанските сили, дури и ги напаѓал бреговите на Шпанија, што [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] ја организирал најголемата поморска експедиција во последните педесет години за да го истера корсарот од [[Триполи]]. Витезите се приклучиле на експедицијата, која се состоела од околу 54 галии и 14.000 луѓе. Оваа несреќна кампања достигнала кулминација во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во мај 1560 година, кога османлискиот адмирал Пијале-паша ја изненадил христијанската флота во близина на тунискиот остров [[Џерба]], заробувајќи или потопувајќи околу половина од христијанските бродови. Битката била катастрофа за христијаните и ја означила највисоката точка на отоманската доминација на Медитеранот. == Кон опсадата == [[Податотека:Fort_St_Angelo_in_Birgu.jpg|мини|Сент Анжело]] [[Податотека:Sultán_Solimán_(Palacio_del_Senado_de_España).jpg|мини|Сулејман I]] По Џерба немало сомнеж дека Турците на крајот повторно ќе ја нападнат Малта. Малта била од огромно стратешко значење за отоманскиот долгорочен план за освојување на повеќе од Европа, бидејќи Малта била отскочна штица за [[Сицилија]], а Сицилија, пак, може да биде база за инвазија на [[Неаполско Кралство|Кралството Неапол]].<ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|location=Philadelphia|pages=854}}</ref> Во август 1560 година, Жан де Валет испратил наредба сите витези да се подготват да се вратат во Малта веднаш штом ќе биде издадена ''цитазија'' (покана).<ref>Carmel Testa, ''Romegas'' (Midsea Book: Malta, 2002), p. 61.</ref> Турците направиле стратешка грешка што не нападнале одеднаш, додека шпанската флота била во урнатини, бидејќи петгодишното доцнење и овозможило на Шпанија да ги обнови своите сили.<ref>Braudel, op cit.</ref> Во меѓувреме, витезите продолжиле да пленат турски бродови. Во средината на 1564 година, Ромегас, најозлогласениот морепловец на Редот, заробил неколку големи трговци, вклучително и еден што му припаѓал на [[Капи-ага|главниот евнух]] на [[Сарај (турцизам)|сарајот]], и зел бројни високи затвореници, вклучувајќи го гувернерот на [[Каиро]], гувернерот на [[Александрија]] и поранешната медицинска сестра на ќерката на султанот [[Сулејман I]]. Подвизите на Ромегас им дале на Турците ''casus belli'', а до крајот на 1564 година, Сулејман решил да ги избрише витезите од Малта од лицето на земјата. До почетокот на 1565 година, мрежата на шпиони на Големиот мајстор де Валет во [[Цариград|Константинопол]] го информирала дека инвазијата е неизбежна. Де Валет започнал да собира војници во Италија, и да ја заврши работата на тврдините Сен Анжело, тврдината Сент Михаил и тврдината Сен Елмо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|title=Malta prepares for an imminent Ottoman invasion|date=17 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201094625/http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|archive-date=1 February 2016}}</ref> == Тактики и оружје == За време на опсадата на Малта биле користени сите познати техники на опсадна војна. Турските сили имале огромна опсадна кула со подвижен мост од кој стрелците пукале над ѕидините на тврдината Сент Анжело. Кулата била конструирана да биде отпорна на оган со кожни листови кои се чуваат влажни од резервоарите за вода содржани во кулата. И покрај тоа, ѕидарите од Малта имале скриена [[артилерија]] во ѕидовите, оставајќи го надворешниот ѕидар на место да го сокрие од погледот. Сокриени од очите, бранителите можеле да го преместат топот во позиција, наполнет со ланец, без да им ја откријат локацијата на Турците, кои веќе зазеле позиции во кулата кога била уништена.<ref>Hindley, G. (2009).</ref> == Армии == Турската армада, која испловила од [[Истанбул]] на 22 март, според сите сметки била една од најголемите собрани од антиката. Според една од најраните и најкомплетните истории на опсадата, онаа на официјалниот историчар на Редот Џакомо Босио, флотата се состоела од 193 пловни објекти, кои вклучувале 131 [[Галија (брод)|галии]], седум галиоти (мали галии) и четири големи галии, а остатокот биле транспортни пловни објекти.<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Современите писма од Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија, даваат слични бројки.“ <ref>''Coleccion de Documentos Ineditos Para La Historia de Espana'', vol. 29 (Madrid, 1856).</ref> Италијанскиот платеник Франциско Балби ди Кореџо (служејќи како [[Аркебуза|аркебисиер]] во шпанскиот корпус), ги дал силите како:<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> {| style="margin:auto;" | {| class="wikitable" style="margin:auto;" ! Витезите во болница ! Османлиите |- | 500 витези-болничари | 6.000 [[Спахија|спахии]] (коњаница) |- | 400 шпански војници | 500 спахии од Караманија |- | 800 италијански војници | 6.000 [[јаничар]]и |- | 500 војници од галиите (Шпанија) | 400 авантуристи од Митилина |- | 200 грчки и сицилијански војници | 2.500 спахии од [[Румелија]] |- | 100 војници од гарнизонот на Сент Елмо | 3.500 авантуристи од Румелија |- | 100 слуги на витезите | 4.000 „верски слуги“ |- | 500 робови | 6.000 други волонтери |- | 3.000 војници извлечени од малтешкото население | Разни пирати од Триполи и Алжир |- | Вкупно: 6.100 | Вкупно: 28.500 од исток, вкупно 40.000 |} |} [[Податотека:Francico_Balbi_(1567)_La_verdadera_relación_de_lo_sucedido_en_1565_en_la_Isla_de_Malta.png|десно|мини| Првото издание на извештајот на Балби за опсадата на Малта, отпечатен во Алкала де Енарес во 1567 година.]] Витезот Хиполито Санс наведува околу 48.000 напаѓачи, иако не е јасно колку неговата работа е независна од онаа на Балби.<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref> Други современи автори даваат многу пониски бројки. Во писмото напишано до Филип Втори само четири дена по почетокот на опсадата, самиот Де Валет вели дека „''бројот на војници што е помеѓу 15.000 и 16.000, вклучувајќи седум илјади [[Аркебуза|аркебузери]] или повеќе, односно четири илјади [[јаничар]]и и три илјади. [[Спахија|спахии]]''“.<ref>''Coleccion'', op. cit., p. 367</ref> Од друга страна, во писмо до Германецот, еден месец по опсадата, де Валет пишува: „''Оваа флота се состоеше од двесте и педесет бродови, триреми, биреми и други пловни објекти; најблиската проценка што можевме да ја направиме за непријателските силата беше 40.000 борци''“.<ref>Celio Secondo Curione, ''A New History of the War in Malta'', translated from the Latin by Emanuele F. Mizzi (Tipografia Leonina: Rome, 1928).</ref> Тоа што Де Валет ѝ дава на непријателската флота од 250 бродови, бројка многу повеќе од која било друга, покажува дека самиот Голем мајстор не претерал. Писмото напишано за време на опсадата од страна на врската со Сицилија, капетанот Винченцо Анастаги, наведува дека непријателската сила била само 22.000 и неколку други писма од тоа време даваат слични бројки.<ref>Giovanni Bonello, Histories of Malta, Volume III, ''Versions and Perversions'' (Patrimonju Publishing Ltd: Malta, 2002)</ref><ref>''Coleccion'', op. cit.</ref> Сепак, Босио пристигнува до вкупно околу 30.000, што е во согласност со „''именуваните трупи''“ на Балби.<ref>Giacomo Bosio, op. cit.</ref> Историјата на Ричард Нолс во суштина ја дава истата бројка.<ref>Richard Knolles, The ''Generall Historie of the Turke'' (London, 1603).</ref> == Опсада == === Пристигнување на Османлиите === Пред да пристигнат Турците, де Валет наредил да се соберат сите култури, вклучително и незрело жито, за да се лиши непријателот од секакви локални резерви на храна. Понатаму, витезите ги загадиле сите бунари со горчливи билки и мртви животни. Турската армада пристигнала во мугрите во петокот, на 18 мај, но не слетала веднаш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|title=Hostile Ottoman fleet anchored in Malta today|date=18 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201140605/http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|archive-date=1 February 2016}}</ref> Првите борби избувнале на 19 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|title=Rash decision ruins the day|date=19 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204154317/http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|archive-date=4 February 2016}}</ref> Еден ден подоцна, отоманската флота отпловила до јужниот брег на островот, се свртела и конечно се закотвила во заливот Марсакслок (Марса Сироко), на речиси 10 километри (6,2 милји) од регионот Големо Пристаниште. Според повеќето извештаи, особено онаа на Балби, настанал спор помеѓу водачот на копнените сили, четвртиот [[везир]] [[сердар]] Кизилахмедли Мустафа-паша,<ref>Aurel Decei ''Istoria Imperiului Otoman'', Ed. Ştiinţifică şi enciclopedică, București 1978, page 185</ref> и врховниот поморски командант, Пијале-паша, за тоа каде да се закотви флотата. Пијале сакал да го засолни во пристаништето Марсамксет, северно од Големо Пристаниште, со цел да го избегне [[Југо (ветар)|сирокото]] и да биде поблиску до акцијата, но Мустафа не се согласил, бидејќи за закотвување на флотата таму прво ќе требало да се освои тврдината Сент Елмо, која ја сметал како влез во пристаништето. Мустафа имал намера, според овие извештаи, да ја нападне лошо одбраната поранешна престолнина Мдина, која стоела во центарот на островот, а потоа да ги нападне тврдините Сент Анжело и Михаил по копно. Ако е така, нападот на Сент Елмо ќе бил целосно непотребен. Сепак, Мустафа попуштил, очигледно верувајќи дека ќе бидат потребни само неколку дена за да се уништи Елмо. Откако Турците успеале да ги стават во употреба топовите, на крајот на мај тие започнале со бомбардирање. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Siege_and_Bombardment_of_Saint_Elmo,_27_May_1565_-_BHC0253_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Опсада на Свети Елмо на 27 мај 1565 година]] Се смета дека [[Сулејман I]] сериозно згрешил кога ја поделил командата на три начини. Тој не само што ја поделил командата меѓу Пијале и Мустафа, туку им наредил на двајцата да му се потчинат за Драгут кога тој пристигнал од [[Триполи]]. Меѓутоа, современите писма од шпиони во [[Константинопол]] сугерираат дека планот отсекогаш бил прво да се земе Сент Елмо.<ref>''Coleccion'', op. cit., pp. 6–7</ref> Во секој случај, за Турците да ги концентрираат своите напори на тоа се покажало како критична грешка. Додека Османлиите слетувале, витезите и Малтежаните направиле некои подобрувања во последен момент во одбраната на Биргу и Сенглеа. Османлиите го поставиле својот главен логор во Марса, која била блиску до утврдувањата на витезите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|title=Ottoman troops land in Malta|date=20 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206082039/http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Во следните денови, Османлиите поставиле кампови на ридот Санта Маргерита <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|title=Birgu attacked: Greek betrays Order of St John|date=21 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205005127/http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|archive-date=5 February 2016}}</ref> и на [[Валета|полуостровот Скиберас]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|title=Liberated prisoners enrolled as soldiers|date=24 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205060250/http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Нападите на Биргу започнале на 21 мај, додека Сенглеа првпат била нападната еден ден подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|title=Turks planning to sabotage Fort St Elmo|date=22 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205010617/http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|archive-date=5 February 2016}}</ref> [[Податотека:Grand_Siège_de_Malte-fr.svg|мини|533x533пкс| Карта на Малта во времето на големата опсада. ''Натписи на француски'']] === Освојување на Сент Елмо === {{Цитатник|Темнината на ноќта тогаш стана светла како ден, поради огромното количество вештачки пожари. Беше навистина толку светло што можевме да ја видиме [[Форт Сент Елмо|Сент Елмо]] сосема јасно. Топџиите на Сент Анжело... можеа да ги положат и да ги обучат своите парчиња врз Турците кои напредуваа, кои беа избрани во светлината на пожарите.|20|20|Франциско Балби, шпански војник<ref>{{cite book|last=Grant|first=R.G.|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|location=London|publisher=Dorling Kindersley|year=2005|page=133}}</ref>}}Откако правилно пресметал дека Турците ќе се обидат да обезбедат точка за спуштање на нивната флота и на тој начин ќе ја започнат кампањата со обид да ја заземат тврдината Сент Елмо, де Валет испратил засилување и концентрирал половина од својата тешка артилерија во тврдината.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|title=Refugees ordered to leave Fort St Elmo|date=25 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181636/http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Неговата намера била тие да го издржат олеснувањето што го ветил Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија. Незапирливото бомбардирање на тврдината од триесетина топови на повисокиот терен на планината Скиберас започнало на 27 мај,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|title=Fort St Elmo under fire: Renegade reveals Ottoman plan|date=27 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000242/http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|archive-date=5 March 2016}}</ref> и ја претворило тврдината во урнатини во рок од една недела, но Де Валет ги евакуирал ранетите ноќе и ја снабдувал тврдината од другата страна на пристаништето. По пристигнувањето во мај, Драгут поставил нови топови за да ја загрози спасувачката линија на траектот. На 3 јуни, една партија [[јаничар]]и успеала да го заземе гребенот и ровот на тврдината.<ref name="sire" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|title=Ravelin of Fort St Elmo taken over by Ottomans|date=3 June 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205002406/http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Сепак, до 8 јуни, витезите испратиле порака до Големиот мајстор дека тврдината повеќе не може да се држи, но биле одбиени со пораки што тврдината мора да се држи додека не пристигнат засилувањата.<ref name="sire" /> Турците ги нападнале оштетените ѕидови на 10 и 15 јуни и извршиле севкупен напад на 16 јуни, при што дури и робовите и најмените веслачи во галијата сместени во Сент Елмо, како и домородните малтешки војници, наводно се бореле и загинале „''речиси храбро како и самите витези''“. Два дена подоцна, Драгут бил виден во рововски топови како се расправа со турските стрелци за нивното ниво на оган. На инсистирање на Драгут, целта на топот била спуштена, но целта била премногу ниска, а при испуканата топка се откачила дел од ровот, кој го погодил Драгут во главата, убивајќи го,<ref>{{Наведена книга|title=The papacy and the Levant|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=9780871691620|volume=4|location=Philadelphia|pages=860}}</ref> (иако според Босио, тој бил убиен кога од Форт Сент Анжело било пукано кон).<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Конечно, на 23 јуни, Турците го зазеле она што останало од тврдината Сент Елмо.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Тие ги убиле сите бранители, вкупно над 1.500 луѓе, но поштедиле девет витези кои пиратите ги заробиле. Мал број Малтежани успеале да побегнат со пливање преку пристаништето.<ref name="Allen2015">{{Наведена книга|title=The Great Siege of Malta: The Epic Battle between the Ottoman Empire and the Knights of St. John|last=Bruce Ware Allen|date=22 October 2015|publisher=University Press of New England|isbn=978-1-61168-843-6|page=160}}</ref> Иако Турците успеале да го заземат Сент Елмо, дозволувајќи му на Пијале да ја закотви својата флота во Марсамксет, опсадата на тврдината Сент Елмо ги чинела Турците најмалку 6.000 луѓе, вклучително и половина од нивните јаничари.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Мустафа ги обезглавил телата на витезите и нивните тела лебделе низ заливот. Како одговор на тоа, Де Валет ги обезглавил сите свои турски затвореници, ги натоварил нивните глави во своите топови и ги испукал во турскиот логор. === Паника === Во тоа време, веста за опсадата се ширела. Додека војниците и авантуристите се собирале на Сицилија за помош на Дон Гарсија, се проширила и паника. Не може да има мало сомневање дека влогот бил голем, можеби поголем од кој било друг момент во натпреварот меѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Европа. [[Елизабета I|Кралицата Елизабета I]] од Англија напишала:<ref>Felix Pryor, ''Elizabeth I: Her Life in Letters'', (University of California Press, 2003), p.39.</ref>{{Цитатник|Ако Турците победат над островот Малта, не е сигурно каква понатамошна опасност може да следи за остатокот од христијанскиот свет.}}Сите современи извори укажуваат на тоа дека Турците имале намера да продолжат кон туниската тврдина Ла Голета и да ја одземат од Шпанците, а Сулејман исто така зборувал за инвазија на Европа преку Италија. Сепак, современите научници имаат тенденција да не се согласуваат со ова толкување на важноста на опсадата. Х.ЈА. Сире, историчар кој напишал историја на Редот, е на мислење дека опсадата претставува преголемо проширување на османлиските сили и тврди дека ако островот паднел, тој брзо би бил повторно преземен со масовен шпански контранапад.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Иако Дон Гарсија не го испратил веднаш ветеното олеснување (трупите сè уште се собирале), тој го убедил [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] да му дозволи да ослободи напредна сила од околу 600 луѓе под команда на Дон Мелкиор де Роблес, шпански витез. По неколку обиди, ова ''пиколо сокорсо'' успеал да слета на Малта на почетокот на јули и да се прикраде во Биргу, неизмерно подигнувајќи го духот на опколениот гарнизон. Сепак, оваа сила за помош била премала за да има некое значајно влијание. Дон Гарсија го молел Филип II да одобри распоредување на многу поголеми сили за помош, но шпанскиот крал бил неодлучен и се плашел да ја ризикува својата новособрана флота.<ref>Roger Crowley: Empires Of the Sea https://books.google.com/books/about/Empires_of_the_Sea.html?id=2jUhAQAAIAAJ</ref> === Полуостров Сенглеа === [[Податотека:The_Siege_of_Malta-_Siege_and_Bombardment_of_St_Michael,_28_June_1565_RMG_BHC0255.tiff|мини|Опсадата на Свети Михаил, покажувајќи ги христијанските витези отсечени од морето и опкружени во нивните преостанати тврдини Биргу, Свети Анжело и Свети Михаил.&nbsp;]] На 15 јули, Мустафа наредил двоен напад врз полуостровот Сенглеа. Тој превезол 100 мали пловила низ планината Скиберас до Големото Пристаниште, со што ги избегнал силните топови на тврдината Сент Анжело, со цел да изврши морски напад против гребенот користејќи околу 1.000 јаничари, додека пиратите ја нападнале тврдината Свети Михаил на копнениот крај. За среќа за Малтежанецот, еден дезертер го предупредил Де Валет за претстојната стратегија и Големиот мајстор имал време да изгради палисада долж гребенот Сенглеа, што успешно помогнало да се одврати нападот. Како и да е, нападот веројатно ќе бил успешен доколку турските чамци не дошле на дострел (помалку од 200 јарди) на атилеријата на ниво на морето од пет топови што ја конструирал командантот Шевалие де Гирал во основата на тврдината Сент Анжело со единствена цел да запре ваков амфибиски напад. Само два салвоа ги потонале сите пловила освен еден, убивајќи над 800 од напаѓачите. Копнениот напад не успеал истовремено кога силите за помош успеале да преминат на Свети Михаил преку пловечки мост, со што Малта била спасена за тој ден. Турците до тој момент ги окупирале Биргу и Сенглеа со околу 65 опсадни топови и го подложиле градот на веројатно најодржливото бомбардирање во историјата до тоа време. (Балби тврди дека во текот на опсадата биле испукани 130.000 бомби) Откако во голема мера уништил еден од клучните [[бастион]]и на градот, Мустафа наредил уште еден масивен двоен напад на 7 август, овој пат против Свети Михаил и самиот Биргу. Во таа прилика, Турците ги пробиле градските ѕидини и се чинело дека опсадата е завршена, но неочекувано напаѓачите се повлекле. Како што се случило, командантот на коњаницата, капетанот Винченцо Анастаги ја нападна незаштитената турска теренска болница, убивајќи ги сите и обезглавувајќи повеќе од шеесет Турци.<ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Турците, мислејќи дека христијанското засилување пристигнало од Сицилија, го прекинале нападот. === Свети Михаил и Биргу === По нападот на 7 август, Турците продолжиле со бомбардирањето на Свети Михаил и [[Биргу]], изведувајќи барем уште еден голем напад врз градот на 19-21 август. Што всушност се случило за време на тие денови на интензивни борби не е сосема јасно. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Attack_on_the_Post_of_the_Castilian_Knights,_21_August_1565_-_BHC0257_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Напад на кастилските витези на 21 август 1565 година]] Извештајот на Бредфорд за кулминацијата на опсадата вели за една мина која експлодирала со огромна експлозија, пробивајќи ги градските ѕидини и предизвикувајќи камен и прашина да паднат во рововите. Балби, во својот дневник за 20 август, вели само дека на Де Валет му било кажано дека Турците се во ѕидините; Големиот мајстор се стрчал на „''загрозениот пост каде што неговото присуство правеше чуда.'' ''Меч во рака, тој остана на најопасното место додека Турците не се повлекоа''.“ <ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Босио исто така не спомнува за успешна детонација на мина. Наместо тоа, според неговиот извештај настанало паника кога жителите на градот ги шпионирале турските стандарди надвор од ѕидините. Големиот мајстор истрчал таму, но не нашол Турци. Во меѓувреме, канонада на врвот Свети Анжело, зафатен од истата паника, убил голем број граѓани со „пријателски оган“.<ref>Bosio, op. cit., p. 552.</ref> === Свети Михаил и Мдина === Ситуацијата била доволно страшна што, во одреден момент во август, Советот на старешини одлучил да го напушти градот и да се повлече во тврдината Сент Анжело. Де Валет, сепак, ставил вето на овој предлог. Ако погодил дека Турците ја губат волјата, бил во право. Иако бомбардирањето и малите напади продолжиле, напаѓачите биле погодени од сè поголем очај. Кон крајот на август, Турците се обиделе да ја заземат тврдината Свети Михаил, прво со помош на ''манта'' (слична на формацијата Тестудо), мал опсаден мотор покриен со штитови, а потоа со употреба на целосно разнесување на опсадната кула. Во двата случаи, малтешките инженери излегле низ урнатините и ги уништиле конструкциите. На почетокот на септември, времето се менувало и Мустафа наредил марш до Мдина, со намера да презимува таму. Сепак, нападот не успеал. Слабо одбранетиот и снабден град намерно почнал да пука со своите топови кон Турците кои се приближувале на бесмислено долгиот дострел; овој блеф ги исплашил со тоа што ги измамил веќе деморализираните Турци да мислат дека градот има муниција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|title=The Mdina siege of 1429 was 'greater than the Great Siege' of 1565|last=Grima|first=Noel|date=15 June 2015|work=[[The Malta Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815144304/http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|archive-date=15 August 2015}}</ref> До 8 септември, Турците ја започнале својата артилерија и се подготвувале да го напуштат островот, откако изгубиле можеби една третина од своите луѓе поради борби и болести.<gallery widths="300px" heights="200px"> File:Malta_Mdina_BW_2011-10-05_09-28-08.jpg File:Mdina_fortifications_map_1565.png|alt= </gallery>Поглед на Мдина (горе) и карта на градските утврдувања какви што биле во 1565 година (долу) === ''Гран Сокорсо'' === На 7 септември, Дон Гарсија, конечно, слетал со околу 8.000 луѓе во заливот Сент Пол на северниот крај на островот. Таканаречените ''Гранде Сокорсо'' („големо засилување“) се позиционирале на сртот на Сан Паул тат-Тарџа на 13 септември, чекајќи го отоманскиот напад. Се вели дека, кога некои вжештени витези на силите за помош го виделе отоманското повлекување и запалените села, во пресрет на тоа, тие се зафатиле со напад без да чекаат наредби од Асканио дела Коргна. Тој, гледајќи ги војниците во таков дух, немал друг избор освен да нареди општа обвинение што резултирало со масакр на османлиските сили кои се повлекувале од островите на 13 септември. Малта го преживеала отоманскиот напад и низ цела Европа луѓето ја прославиле последната епска битка во која биле вклучени крстоносците витези. Силите за помош се состоеле главно од шпански и италијански војници, испратени од [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]], како и од [[Војводство Фиренца|Војводството Фиренца]], [[Република Џенова]], [[Папска Држава|Папските држави]] и Војводството Савоја.<ref name="paoletti2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Uz8eiwzEMHQC&pg=PA16|title=A Military History of Italy|last=Paoletti|first=Ciro|date=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275985059|pages=16–17}}</ref> == Последици == [[Податотека:Levee_du_Siege_de_Malte_by_Charles_Philippe_Lariviere_1798_1876.jpg|лево|мини|350x350пкс| ''Крај на опсадата на Малта'' од Чарлс-Филип Ларивиер (1798–1876). [[Версај (дворец)|Версајски дворец]].]] [[Податотека:Great_Siege_monument_Valletta_Malta.jpg|мини|271x271пкс| Споменик на големата опсада од Антонио Скиортино во [[Валета]]]] Бројот на жртви е спор колку и бројот на напаѓачите. Балби дава 35.000 турски жртви,<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> Босио 30.000 жртви (вклучувајќи ги и морнарите).<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Неколку други извори даваат околу 25.000.<ref>Arnold Cassola, ''The 1565 Ottoman Malta Campaign Register'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 1998), p. 111.</ref> [[Витез]]ите изгубиле третина од својот број, а Малта третина од своите жители. Биргу и Сенглеа биле суштински срушени до темел. Сепак, 9.000 бранители успеале да издржат опсада од повеќе од четири месеци во жешкото лето, и покрај тоа што издржале бомбардирање од околу 130.000 топови. Жан де Валет, Големиот мајстор на витезите од Малта, имал клучно влијание во победата против Османлиите со неговиот пример и неговата способност да ги охрабрува и држи луѓето заедно. Овој пример имал големо влијание, соединувајќи ги кралевите на Европа во сојуз против претходно навидум непобедливите Османлии; резултатот бил огромниот сојуз на силите против Османлиите во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] шест години подоцна. Таква била благодарноста на Европа за херојската одбрана на витезите што парите набрзо почнале да се слеваат на островот, дозволувајќи му на Де Валет да изгради утврден град, [[Валета]], на планината Скиберас. Неговата намера била да ја ускрати позицијата на сите идни непријатели. Самиот Де Валет починал во Бускет во ловечка несреќа во 1568 година. == Поврзано == * [[Алжирска инвазија (1541)|Експедиција во Алжир (1541)]] * [[Берберски пирати|Варварски корсари]] * [[Битка кај Џерба]] * [[Битка кај Лепанто]] * [[Битка кај Превеза|Битката кај Превеза]] * [[Список на отомански опсади|Список на отомански опсади и слетувања]] * [[Список на опсади]] * [[Опсада на Родос (1480)]] * [[Опсада на Родос (1522)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Ален, Брус Вер, ''Големата опсада на Малта: Епската битка помеѓу Отоманската Империја и Витезите на Свети Јован'', Хановер NH, ForeEdge 2017{{ISBN|1512601160}}. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBradford,_Ernle1961">[[Специјални: Извори на книги/1-84022-206-9|1-84022-206-9]]</cite></bdi> * Бредфорд, Ернле, ''Адмиралот на султанот: Животот на Барбароса'', Лондон, 1968 година. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFrancesco_Balbi_di_Correggio_(translated_Ernle_Bradford_in_1965)1568">[[Специјални: Извори на книги/0-14-101202-1|0-14-101202-1]]</cite></bdi> * Кари, Е. Хамилтон, ''Морски волци на Медитеранот'', Лондон, 1910 г. * Кисели краставички, Тим. ''Малта 1565: Последна битка на крстоносните војни'' ; Серија на кампањата Osprey #50, издаваштво Osprey, 1998 година. * Ротман, Тони, „Големата опсада на Малта“, во ''Историја денес'', јануари 2007 година. * Spiteri, Stephen C. ''The Great Siege: Knights vs.'' ''Турци, 1565 година''. Малта, авторот, 2005 година. * Волф, Џон Б., ''Варварскиот брег: Алжир под Турците''. Њујорк, 1979 година;{{ISBN|0-393-01205-0}} {{Поголеми османлиски опсади}} [[Категорија:Опсади на Отоманското Царство]] [[Категорија:Историја на Малта]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Битки на Малтешкиот ред]] [[Категорија:Судири во 1565 година]] [[Категорија:Битки на Шпанија]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] ou0liz4kx3djpcul9heg8ta66lh6h3h 10 218884 5561137 2973042 2026-05-18T12:09:27Z Buli 2648 5561137 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Венецијанска Република | shortname alias = Венеција | flag alias = Flag of Republic of Venice (1659-1675).svg | flag alias-early = Naval and land fortifications flag of the Republic of Venice (XIV century).svg | flag alias-wartime = Variant war flag of the Serene Republic of Venice.svg | flag alias-navy = Naval and land fortifications flag of the Republic of Venice (XIV century-1797).svg | link alias-navy = Venetian Navy | flag alias-army = Naval and land fortifications flag of the Republic of Venice (XVIII century-1797 land variant).svg | link alias-army = Venetian army | border = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = early | var2 = wartime | cat = Venice, Republic of </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> 804rac5s1jcm6nto4rj7mis3tjlks8s 0 447144 5561310 5541968 2026-05-18T22:30:01Z ГП 23995 /* Книгата како мотив во книжевноста */ дополнување 5561310 wikitext text/x-wiki '''Книга''' — збир на пишани, печатени, илустрирани или празни страници, изработени од [[хартија]], [[пергамент]] или друг вид на материјал, обично прицврстени заедно од едната страна. Секоја страна на лист од книгата се нарекува страница. Книга направена во електронска форма е позната како [[електронска книга]] или скратено [[е-книга]]. Книгите исто така се однесуваат и на литературни творби. Во библиотеките постои разлика меѓу периодичните часописи, магазини или весници и книгите. Една книга може да се подели во неколку тома или секции, и тогаш секоја од нив се нарекува исто така книга, но содржи и број, на пример прва книга, втора книга, итн. Вљубеникот во читање книги се нарекува [[библиофил]]. Местото каде се купуваат и се продаваат книгите се нарекува [[книжарница]], а местото од каде што се позајмуваат книгите се нарекува [[библиотека]]. Во 2010 година [[Гугл]] проценил дека постојат околу 130 милиони наслови на книги во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html |date=August 5, 2010 |title=Books of the world |accessdate=2010-08-15 |quote=After we exclude serials, we can finally count all the books in the world. There are 129,864,880 of them. At least until Sunday. |publisher=[[Google]] }}</ref> == Историја на книгата == {{Главна|Историја на книгата}} === Антика === Кога е измислено пишувањето во древните цивилизации, било користено речиси сè што може да служи како подлога за пишување: камен, глинена плоча, кора од дрво и друго. Користење на [[азбука]] се појавува во [[Египет]] пред околу 5000 години. Во тоа време најчесто се пишувало на [[папирус]], растение кое расте покрај реката [[Нил]]. На почеток зборовите биле слеани еден до друг (''scriptura continua'') и не постоеле [[интерпункциски знаци]]. Текстовите се запишувале од десно кон лево, од лево кон десно, а најчесто наизменично. ==== Свиток ==== {{Главна|Свиток}} [[Податотека:Egypt.Papyrus.01.jpg|thumb|left|Египетски папирус на кој е прикажан богот [[Озирис]] и вагање на срце.]] [[Папирус]]от се користел за пишување во древен Египет, најверојатно уште во текот на [[Список на фараони#прва династија|првата династија]], но првите зачувани докази датираат од времето на [[Список на фараони#петта династија|петтата династија]] (околу 2400 п.н.е.).<ref>{{Наведена книга | publisher = American Library Association; The British Library | isbn = 9780838905227 | last = Avrin | first = Leila | title = Scribes, script, and books: the book arts from antiquity to the Renaissance | location = New York, New York | year = 1991 | page = 83 }}</ref> Листовите од папирус биле залепени заедно во форма на свиток. Се користела и кора од [[липа]].<ref>[[Dard Hunter]]. ''Papermaking: History and Technique of an Ancient Craft New ed.'' Dover Publications 1978, p. 12.</ref> Според [[Херодот]] (Историја 5:58), [[Феникија|Феникијците]] ги донеле пишувањето и папирусот во Грција околу десеттиот или деветтиот век пред нашата ера. Грчкиот збор за папирусот како за материјал на кој се пишува бил ''библион'' (''biblion'') а за книга ''библос'' (''biblos''), а доаѓал од феникискиот град-пристаниште [[Библос]] (Byblos), од каде се извезувал папирусот за Грција.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 144–145.</ref> Од грчкиот јазик исто така доаѓа и зборот ''том'' ({{langx|el|τόμος}}), или на латински јазик ''томус'' (''Tomus''), со значење посебна книга која е дел од целината на повеќе книги. Свитоците биле често користена форма за книги во хеленската, латинската, кинеската и еврејската култура. За време на [[Римското Царство]] е развиен нов формат на составување на книгите, познат како [[кодекс]]. ==== Кодекс ==== {{Главна|Кодекс}} [[Податотека:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|upright|Жена која држи книга (или восочни табли) во форма на [[кодекс]]. Ѕидна слика од [[Помпеја]], пред 79 година.]] Свитоците од [[папирус]] биле користени и во првиот век од нашата ера, за што сведочат пронајдоците од [[Помпеја]]. Првата книга направена во облик на [[кодекс]] е од крајот на првиот век. Но, кодексот не се здобил со голема популарност во тоа време.<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8–9.</ref> Постепено бил прифаќан поради неколку економични причини. Форматот кодекс се восочни таблички на кои можело да се пишува, понекогаш дрвени таблички натопени во восок. Тие биле полесни за носење, за ракување и за криење, но исто така ја имале предноста на бришење на напишаното со тоа што восокот можел да се истопи и повторно од него да се направи восочна табличка за пишување. Ова било значаен фактор за употреба на овој формат во школите како и при водење белешки. [[Податотека:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|left|upright|Кинеска книга од [[бамбус]]]] Во 5 век, [[Исидор од Севиља]] во својата книга Етимологија (Etymologiae, VI.13) ја објаснува врската меѓу кодекс, книга и свиток: „Кодексот е составен од многу книги, а книга е еден свиток.“ === Среден век === ==== Ракописи ==== {{Главна|Ракопис}} После падот на Римското Царство во 5 век, станало тешко да се набави папирус, заради намалените контакти со Египет, па така [[пергамент]]от станал главен материјал на кој се пишувал. Во тоа време [[манастир]]ите ја продолжиле традиција на пишување, односно препишување на текстови.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 207–208.</ref> Пред појавата на печатарските машини, сите книги биле препишувани рачно, што ги правело книгите да бидат скапи, но и во многу мал тираж. До [[9 век]], поголемите колекции на книги броеле околу 500 книги, а кон крајот на средниот век библиотеката на папата во [[Авињон]] како и библиотеката во Париз на [[Сорбона]] содржеле само околу две илјади наслови.<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref> Местото во манастирите каде се препишувале книгите e наречено [[скрипториум]] (''scriptorium''). Било забрането користење на вештачко осветлување од страв да не се запалат ракописите. Учесниците во препишувањето ја делеле работата на петмина: * Калиографи (''Calligraphers''), кои ја завршувале крајната копија * Кописти (''Copyists''), кои препишувале * Коректори (''Correctors''), кои ја споредувале книгата со ракописот од кој била препишана * Илуминатори (''Illuminators''), кои ги цртале сликите, илустрациите * Рубрикатори (''Rubricators''), кои ги боеле црвените букви Процесот на правење на книга бил долг и макотрпен. Најпрвин се подготвувал пергаментот, потоа се подготвувале страниците, па се препишувал текстот. Препишувачот оставал празни места за илустрациите и за големите црвени букви со кои започнувале поглавјата. На крајот книгата се поврзувала.<ref>Edith Diehl. ''Bookbinding: Its Background and Technique''. Dover Publications 1980, pp. 14–16.</ref> Биле користени неколку видови на мастило. Текстот бил пишуван во темнокафеава или црна боја, а се користела црвената и златната боја за украсување на текстот. За илустрациите понекогаш се користеле повеќе бои. Понекогаш пергаментот се обојувал во темновиолетова боја, а текстот бил пишуван со сребрена или златна боја.<ref>Bernhard Bischoff. ''Latin Palaeography'', pp. 16–17.</ref> Ирските монаси први започнале со оставање празно место меѓу зборовите во седмиот век, но ова не било прифатено како општа употреба сè до 12 век.<ref>Paul Saenger. ''Space Between Words: The Origins of Silent Reading''. Stanford University Press 1997.</ref> Кориците на книгите биле правени од дрво, пресвлечени со кожа. Бидејќи пергаментот има тенденција да се врати во формата која ја имал пред оформувањето во книга, односно страниците се виткале по некое време, на кориците имало игли за стегнување на листовите. ==== Книги од хартија ==== [[Податотека:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|thumb|[[Адам и Ева]], илустрација од „Книга на претскажувања“ од околу 1550 година. Употребени се живописни бои, мастило и златна боја]] [[Арап]]ите го развиле производството на книгите во нивната „златна ера“. Тие биле први кои произвеле книга од [[хартија]], откако го научиле правењето на хартијата од [[Кина|Кинезите]] во 8 век.<ref>Al-Hassani, Woodcock and Saoud, "1001 Inventions, Muslim heritage in Our World", FSTC Publishing, 2006, reprinted 2007, pp.218-219.</ref> Книгите кои ги правеле тие, биле сошиени со [[свила]] и корица од кожа. Бидејќи хартијата е поотпорна на влага, не биле потребни прицврстувачи. Производството на книги станало вистинска индустрија, а во градовите имало улици со книжарници, како на пример во [[Маракеш]], каде само во една улица имало повеќе од 100 книжарници во 12 век. Познатата [[џамија Кутубија]] е наречена така поради нејзината местоположба на оваа улица. Според зборовите на Дон Бејкер: {{quote|Светот на Исламот ги произвел најубавите книги направени било кога. Потребата од пишување на Откровенијата кои пророкот Мухамед ги примил, ја предизвикувала и желбата да се разубави книгата која ги содржи тие зборови. Освен можеби во Кина, само во исламскиот свет кон производството на книга се пристапувало со почит. Биле ставани прекрасни илустрации со златни и живи бои, а целата книга убава корица.<ref>Baker, Don, "The golden age of Islamic bookbinding", ''Ahlan Wasahlan'', (Public Relations Div., Saudi Arabian Airlines, Jeddah), 1984. pp. 13-15 [13]</ref>}} Исламскиот свет во средниот век исто така развил посебна техника за репродукција на копии од книги во големи тиражи, за разлика од ракописите кои во тоа време се правеле во другите земји, каде рачно се препишувала една книга во една копија.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [43]|postscript=<!--None-->}}</ref> Со тој систем, произведувале десеттици или повеќе копии со едно „читање“, а со две или повеќе „читања“, лесно се доаѓало до бројката од сто копии.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [44]|postscript=<!--None-->}}</ref> Денешните книги се печатат на хартија која е специјално изработена за производство на печатени книги. По традиција, хартијата е бела за да може лесно да се чита, и е непроѕирна за да не се гледа текстот отпечатен од другата страница. Хартијата е исто така со одредена тежина. Најчесто се користи 80 грамската хартија (80 g/m²), но сепак се користат различни видови на хартија за различни намени на книгата која се печати. ==Книгата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Книгата како мотив во книжевноста=== * „Книга на мудроста“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 80.</ref> * „Книга“ - песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Книгата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 16.</ref> * „Книго моја“ — песна на Христина Аслимоска.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 8.</ref> * „Како набавив енциклопедија“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 20-21.</ref> * „Чуварот на книгите“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 68-69.</ref> * „Чинот на книгата“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 13-14.</ref> * „[[Книга од песок]]“ - збирка раскази на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Книги за добра ноќ“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од 2008 година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Летаат книги“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref><ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 48.</ref> * „Љубов“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 11.</ref> * „Кабаетлија“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 24.</ref> * „Кој ја зел книгата“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 70-72.</ref> * „[[Туѓите книги]]“ - книга на италијанскиот писател [[Итало Калвино]] од 1991 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 227.</ref> * „[[Книга на кралевите и будалите]]“ - (српски: ''Књига краљева и будала'') - расказ на српскиот писател [[Данило Киш]].<ref>Danilo Kiš, ''Enciklopedija mrtvih''. Beograd: Arhipelag, 2015.</ref> * „Книга полна неизвесност“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 44-45.</ref> * „[[Книга за смеата и заборавот|Книга на смеата и заборавот]]“ — [[роман]] на чешкиот писател [[Милан Кундера]] од 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tabernakul.com.mk/ |title=Официјално мрежно место на Табернакул |accessdate=2021-08-13 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122121343/http://www.tabernakul.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> * „Човекот со книгата“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 49-50.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател Игор Лозаноски од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Неконвенционална промоција на книга“ — расказ на македонскиот писател [[Стефан Марковски]].<ref>''Очудувања #1 #2 (кратки раскази)''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 45-46.</ref> * „Дневна доза проза“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 30-31.</ref> * „Расплет“ — краток расказ на Сања Михајловиќ-Костадиновска.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 38.</ref> * „Книга од десет реда“ - книга на [[Судебе Мохафез]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 12.</ref> * „Книга врзана со синџири“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 101.</ref> * „Мојата прва книга“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 83-85.</ref> * „Книги“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Књиге'') — песна на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 69.</ref> * „Монолог“ — песна на Стеван Раичковиќ.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 159-160.</ref> * „Чешка книга“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Česká kniha'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]].<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 59-60.</ref> * „Книгата е живот“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 36.</ref> * „Староците од Штутгарт“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 26-27.</ref> * „И споредните ликови умираат, зарем не?“ — краток расказ на македонската писателка Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 49-50.</ref> * „Мина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 61.</ref> * „Толку пати колку што треба“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 447-448.</ref> * „Да биде ноќ“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 445.</ref> * „Расипана витрина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 99.</ref> * „Подвиткани книжевни опашки“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 586-587.</ref> * „Книги на раката“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 105-106.</ref> * „Триесет и една тишина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 246.</ref> * „Коријандре, сине мој!“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 255.</ref> * „[[Книга на страстите]]“ - [[роман]] на германскиот писател [[Герхарт Хауптман]].<ref>B. P., „Gerhart Hauptman“, во: Gerhart Hauptman, ''Čuvar pruge Til – Jeretik iz Soane''. Beograd: Rad, 1960, стр. 129.</ref> * „Мојата библотека“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 55.</ref> ===Книгата како мотив во популарната музика=== * „Книга што зборува“ (англиски: ''Talking Book'') — музички албум на американскиот музичар [[Стиви Вондер]] (''Stevie Wonder'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/87446-Stevie-Wonder-Talking-Book Stevie Wonder – Talking Book (пристапено на 27.3.2024)]</ref> * „Книга и нејзините корици“ (англиски: ''Book And It's Cover'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група ''Ill Repute'' од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/455128-Ill-Repute-What-Happens-Next Ill Repute – What Happens Next (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Црна книга“ (англиски: ''Black Book'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Париз (рок-група)|Париз]] (''Paris'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/274769-Paris-Paris Paris (19) – Paris (пристапено на 26.2.2024)]</ref> * „Отворена книга“ (англиски: ''Open Book'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Рејкс (''The Rakes'') од 2005 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/98877-The-Rakes-Capture-Release The Rakes – Capture / Release (пристапено на 31.3.2024)]</ref> * „Држачи на книги“ (англиски: ''Bookends'') - албум на американското [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] дуо [[Сајмон и Гарфанкел]] (''Simon & Garfunkel'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simon-Garfunkel-Bookends/master/27757 Discogs, Simon & Garfunkel ‎– Bookends (пристапено на 24.9.2018)]</ref> * „Книга на брилијантните нешта“ ([[англиски]]: ''Book Of Brilliant Things'') — песна на шкотската рок-група [[Симпл мајндс]] (''Simple Minds'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/58922-Simple-Minds-Sparkle-In-The-Rain Simple Minds – Sparkle In The Rain (пристапено на 8.3.2024)]</ref> * „Книги“ ([[англиски]]: ''Books'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Книгата што ја читам“ (англиски: ''The Book I Read'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Talking-Heads-Talking-Heads-77/master/39365 DISCOGS, Talking Heads ‎– Talking Heads: 77 (пристапено на 12.5.2021)]</ref> * „Книги за НЛО“ (англиски: ''Books About UFOs'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-New-Day-Rising/release/2352904 Discogs, Hüsker Dü ‎– New Day Rising (пристапено на 1.7.2020)]</ref> * „Книги за возрасни“ (англиски: ''Adult Books'') — песна на американската рок-група ''X'' од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-dJ2goG4SFM&list=OLAK5uy_kYQr9FFEqH7zUywE2aCK2pKGLcUeH95Vo&index=3 Adult Books (пристапено на 9.2.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Е-книга]] * [[Автор]]и * [[ISBN]] * [[Палење на книги]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} * [http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ Centre for the History of the Book] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ |date=2008-06-24 }} * [http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html Manuscripts, Books, and Maps: The Printing Press and a Changing World] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120702120407/http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html |date=2012-07-02 }} * [http://www.sharpweb.org/ Society for the History of Authorship, Reading and Publishing] * ''[http://www.sil.si.edu/SILPublications/old-books.htm Old Books, How to find information on publication history and value]'' (1998) Smithsonian Institution Libraries {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Книги| ]] [[Категорија:Документи]] [[Категорија:Хартиени производи]] pi0c77nfrjc91lmazrwjp4wrw4fh4e3 5561320 5561310 2026-05-18T22:34:23Z ГП 23995 /* Книгата како мотив во книжевноста */ дополнување 5561320 wikitext text/x-wiki '''Книга''' — збир на пишани, печатени, илустрирани или празни страници, изработени од [[хартија]], [[пергамент]] или друг вид на материјал, обично прицврстени заедно од едната страна. Секоја страна на лист од книгата се нарекува страница. Книга направена во електронска форма е позната како [[електронска книга]] или скратено [[е-книга]]. Книгите исто така се однесуваат и на литературни творби. Во библиотеките постои разлика меѓу периодичните часописи, магазини или весници и книгите. Една книга може да се подели во неколку тома или секции, и тогаш секоја од нив се нарекува исто така книга, но содржи и број, на пример прва книга, втора книга, итн. Вљубеникот во читање книги се нарекува [[библиофил]]. Местото каде се купуваат и се продаваат книгите се нарекува [[книжарница]], а местото од каде што се позајмуваат книгите се нарекува [[библиотека]]. Во 2010 година [[Гугл]] проценил дека постојат околу 130 милиони наслови на книги во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html |date=August 5, 2010 |title=Books of the world |accessdate=2010-08-15 |quote=After we exclude serials, we can finally count all the books in the world. There are 129,864,880 of them. At least until Sunday. |publisher=[[Google]] }}</ref> == Историја на книгата == {{Главна|Историја на книгата}} === Антика === Кога е измислено пишувањето во древните цивилизации, било користено речиси сè што може да служи како подлога за пишување: камен, глинена плоча, кора од дрво и друго. Користење на [[азбука]] се појавува во [[Египет]] пред околу 5000 години. Во тоа време најчесто се пишувало на [[папирус]], растение кое расте покрај реката [[Нил]]. На почеток зборовите биле слеани еден до друг (''scriptura continua'') и не постоеле [[интерпункциски знаци]]. Текстовите се запишувале од десно кон лево, од лево кон десно, а најчесто наизменично. ==== Свиток ==== {{Главна|Свиток}} [[Податотека:Egypt.Papyrus.01.jpg|thumb|left|Египетски папирус на кој е прикажан богот [[Озирис]] и вагање на срце.]] [[Папирус]]от се користел за пишување во древен Египет, најверојатно уште во текот на [[Список на фараони#прва династија|првата династија]], но првите зачувани докази датираат од времето на [[Список на фараони#петта династија|петтата династија]] (околу 2400 п.н.е.).<ref>{{Наведена книга | publisher = American Library Association; The British Library | isbn = 9780838905227 | last = Avrin | first = Leila | title = Scribes, script, and books: the book arts from antiquity to the Renaissance | location = New York, New York | year = 1991 | page = 83 }}</ref> Листовите од папирус биле залепени заедно во форма на свиток. Се користела и кора од [[липа]].<ref>[[Dard Hunter]]. ''Papermaking: History and Technique of an Ancient Craft New ed.'' Dover Publications 1978, p. 12.</ref> Според [[Херодот]] (Историја 5:58), [[Феникија|Феникијците]] ги донеле пишувањето и папирусот во Грција околу десеттиот или деветтиот век пред нашата ера. Грчкиот збор за папирусот како за материјал на кој се пишува бил ''библион'' (''biblion'') а за книга ''библос'' (''biblos''), а доаѓал од феникискиот град-пристаниште [[Библос]] (Byblos), од каде се извезувал папирусот за Грција.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 144–145.</ref> Од грчкиот јазик исто така доаѓа и зборот ''том'' ({{langx|el|τόμος}}), или на латински јазик ''томус'' (''Tomus''), со значење посебна книга која е дел од целината на повеќе книги. Свитоците биле често користена форма за книги во хеленската, латинската, кинеската и еврејската култура. За време на [[Римското Царство]] е развиен нов формат на составување на книгите, познат како [[кодекс]]. ==== Кодекс ==== {{Главна|Кодекс}} [[Податотека:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|upright|Жена која држи книга (или восочни табли) во форма на [[кодекс]]. Ѕидна слика од [[Помпеја]], пред 79 година.]] Свитоците од [[папирус]] биле користени и во првиот век од нашата ера, за што сведочат пронајдоците од [[Помпеја]]. Првата книга направена во облик на [[кодекс]] е од крајот на првиот век. Но, кодексот не се здобил со голема популарност во тоа време.<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8–9.</ref> Постепено бил прифаќан поради неколку економични причини. Форматот кодекс се восочни таблички на кои можело да се пишува, понекогаш дрвени таблички натопени во восок. Тие биле полесни за носење, за ракување и за криење, но исто така ја имале предноста на бришење на напишаното со тоа што восокот можел да се истопи и повторно од него да се направи восочна табличка за пишување. Ова било значаен фактор за употреба на овој формат во школите како и при водење белешки. [[Податотека:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|left|upright|Кинеска книга од [[бамбус]]]] Во 5 век, [[Исидор од Севиља]] во својата книга Етимологија (Etymologiae, VI.13) ја објаснува врската меѓу кодекс, книга и свиток: „Кодексот е составен од многу книги, а книга е еден свиток.“ === Среден век === ==== Ракописи ==== {{Главна|Ракопис}} После падот на Римското Царство во 5 век, станало тешко да се набави папирус, заради намалените контакти со Египет, па така [[пергамент]]от станал главен материјал на кој се пишувал. Во тоа време [[манастир]]ите ја продолжиле традиција на пишување, односно препишување на текстови.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 207–208.</ref> Пред појавата на печатарските машини, сите книги биле препишувани рачно, што ги правело книгите да бидат скапи, но и во многу мал тираж. До [[9 век]], поголемите колекции на книги броеле околу 500 книги, а кон крајот на средниот век библиотеката на папата во [[Авињон]] како и библиотеката во Париз на [[Сорбона]] содржеле само околу две илјади наслови.<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref> Местото во манастирите каде се препишувале книгите e наречено [[скрипториум]] (''scriptorium''). Било забрането користење на вештачко осветлување од страв да не се запалат ракописите. Учесниците во препишувањето ја делеле работата на петмина: * Калиографи (''Calligraphers''), кои ја завршувале крајната копија * Кописти (''Copyists''), кои препишувале * Коректори (''Correctors''), кои ја споредувале книгата со ракописот од кој била препишана * Илуминатори (''Illuminators''), кои ги цртале сликите, илустрациите * Рубрикатори (''Rubricators''), кои ги боеле црвените букви Процесот на правење на книга бил долг и макотрпен. Најпрвин се подготвувал пергаментот, потоа се подготвувале страниците, па се препишувал текстот. Препишувачот оставал празни места за илустрациите и за големите црвени букви со кои започнувале поглавјата. На крајот книгата се поврзувала.<ref>Edith Diehl. ''Bookbinding: Its Background and Technique''. Dover Publications 1980, pp. 14–16.</ref> Биле користени неколку видови на мастило. Текстот бил пишуван во темнокафеава или црна боја, а се користела црвената и златната боја за украсување на текстот. За илустрациите понекогаш се користеле повеќе бои. Понекогаш пергаментот се обојувал во темновиолетова боја, а текстот бил пишуван со сребрена или златна боја.<ref>Bernhard Bischoff. ''Latin Palaeography'', pp. 16–17.</ref> Ирските монаси први започнале со оставање празно место меѓу зборовите во седмиот век, но ова не било прифатено како општа употреба сè до 12 век.<ref>Paul Saenger. ''Space Between Words: The Origins of Silent Reading''. Stanford University Press 1997.</ref> Кориците на книгите биле правени од дрво, пресвлечени со кожа. Бидејќи пергаментот има тенденција да се врати во формата која ја имал пред оформувањето во книга, односно страниците се виткале по некое време, на кориците имало игли за стегнување на листовите. ==== Книги од хартија ==== [[Податотека:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|thumb|[[Адам и Ева]], илустрација од „Книга на претскажувања“ од околу 1550 година. Употребени се живописни бои, мастило и златна боја]] [[Арап]]ите го развиле производството на книгите во нивната „златна ера“. Тие биле први кои произвеле книга од [[хартија]], откако го научиле правењето на хартијата од [[Кина|Кинезите]] во 8 век.<ref>Al-Hassani, Woodcock and Saoud, "1001 Inventions, Muslim heritage in Our World", FSTC Publishing, 2006, reprinted 2007, pp.218-219.</ref> Книгите кои ги правеле тие, биле сошиени со [[свила]] и корица од кожа. Бидејќи хартијата е поотпорна на влага, не биле потребни прицврстувачи. Производството на книги станало вистинска индустрија, а во градовите имало улици со книжарници, како на пример во [[Маракеш]], каде само во една улица имало повеќе од 100 книжарници во 12 век. Познатата [[џамија Кутубија]] е наречена така поради нејзината местоположба на оваа улица. Според зборовите на Дон Бејкер: {{quote|Светот на Исламот ги произвел најубавите книги направени било кога. Потребата од пишување на Откровенијата кои пророкот Мухамед ги примил, ја предизвикувала и желбата да се разубави книгата која ги содржи тие зборови. Освен можеби во Кина, само во исламскиот свет кон производството на книга се пристапувало со почит. Биле ставани прекрасни илустрации со златни и живи бои, а целата книга убава корица.<ref>Baker, Don, "The golden age of Islamic bookbinding", ''Ahlan Wasahlan'', (Public Relations Div., Saudi Arabian Airlines, Jeddah), 1984. pp. 13-15 [13]</ref>}} Исламскиот свет во средниот век исто така развил посебна техника за репродукција на копии од книги во големи тиражи, за разлика од ракописите кои во тоа време се правеле во другите земји, каде рачно се препишувала една книга во една копија.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [43]|postscript=<!--None-->}}</ref> Со тој систем, произведувале десеттици или повеќе копии со едно „читање“, а со две или повеќе „читања“, лесно се доаѓало до бројката од сто копии.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [44]|postscript=<!--None-->}}</ref> Денешните книги се печатат на хартија која е специјално изработена за производство на печатени книги. По традиција, хартијата е бела за да може лесно да се чита, и е непроѕирна за да не се гледа текстот отпечатен од другата страница. Хартијата е исто така со одредена тежина. Најчесто се користи 80 грамската хартија (80 g/m²), но сепак се користат различни видови на хартија за различни намени на книгата која се печати. ==Книгата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Книгата како мотив во книжевноста=== * „Книга на мудроста“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 80.</ref> * „Книга“ - песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Книгата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 16.</ref> * „Книго моја“ — песна на Христина Аслимоска.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 8.</ref> * „Како набавив енциклопедија“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 20-21.</ref> * „Чуварот на книгите“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 68-69.</ref> * „Чинот на книгата“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 13-14.</ref> * „[[Книга од песок]]“ - збирка раскази на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Читател“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 74-75.</ref> * „Книги за добра ноќ“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од 2008 година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Летаат книги“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref><ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 48.</ref> * „Љубов“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 11.</ref> * „Кабаетлија“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 24.</ref> * „Кој ја зел книгата“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 70-72.</ref> * „[[Туѓите книги]]“ - книга на италијанскиот писател [[Итало Калвино]] од 1991 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 227.</ref> * „[[Книга на кралевите и будалите]]“ - (српски: ''Књига краљева и будала'') - расказ на српскиот писател [[Данило Киш]].<ref>Danilo Kiš, ''Enciklopedija mrtvih''. Beograd: Arhipelag, 2015.</ref> * „Книга полна неизвесност“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 44-45.</ref> * „[[Книга за смеата и заборавот|Книга на смеата и заборавот]]“ — [[роман]] на чешкиот писател [[Милан Кундера]] од 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tabernakul.com.mk/ |title=Официјално мрежно место на Табернакул |accessdate=2021-08-13 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122121343/http://www.tabernakul.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> * „Човекот со книгата“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 49-50.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател Игор Лозаноски од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Неконвенционална промоција на книга“ — расказ на македонскиот писател [[Стефан Марковски]].<ref>''Очудувања #1 #2 (кратки раскази)''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 45-46.</ref> * „Дневна доза проза“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 30-31.</ref> * „Расплет“ — краток расказ на Сања Михајловиќ-Костадиновска.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 38.</ref> * „Книга од десет реда“ - книга на [[Судебе Мохафез]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 12.</ref> * „Книга врзана со синџири“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 101.</ref> * „Мојата прва книга“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 83-85.</ref> * „Книги“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Књиге'') — песна на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 69.</ref> * „Монолог“ — песна на Стеван Раичковиќ.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 159-160.</ref> * „Чешка книга“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Česká kniha'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]].<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 59-60.</ref> * „Книгата е живот“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 36.</ref> * „Староците од Штутгарт“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 26-27.</ref> * „И споредните ликови умираат, зарем не?“ — краток расказ на македонската писателка Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 49-50.</ref> * „Мина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 61.</ref> * „Толку пати колку што треба“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 447-448.</ref> * „Да биде ноќ“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 445.</ref> * „Расипана витрина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 99.</ref> * „Подвиткани книжевни опашки“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 586-587.</ref> * „Книги на раката“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 105-106.</ref> * „Триесет и една тишина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 246.</ref> * „Коријандре, сине мој!“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 255.</ref> * „[[Книга на страстите]]“ - [[роман]] на германскиот писател [[Герхарт Хауптман]].<ref>B. P., „Gerhart Hauptman“, во: Gerhart Hauptman, ''Čuvar pruge Til – Jeretik iz Soane''. Beograd: Rad, 1960, стр. 129.</ref> * „Мојата библотека“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 55.</ref> ===Книгата како мотив во популарната музика=== * „Книга што зборува“ (англиски: ''Talking Book'') — музички албум на американскиот музичар [[Стиви Вондер]] (''Stevie Wonder'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/87446-Stevie-Wonder-Talking-Book Stevie Wonder – Talking Book (пристапено на 27.3.2024)]</ref> * „Книга и нејзините корици“ (англиски: ''Book And It's Cover'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група ''Ill Repute'' од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/455128-Ill-Repute-What-Happens-Next Ill Repute – What Happens Next (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Црна книга“ (англиски: ''Black Book'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Париз (рок-група)|Париз]] (''Paris'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/274769-Paris-Paris Paris (19) – Paris (пристапено на 26.2.2024)]</ref> * „Отворена книга“ (англиски: ''Open Book'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Рејкс (''The Rakes'') од 2005 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/98877-The-Rakes-Capture-Release The Rakes – Capture / Release (пристапено на 31.3.2024)]</ref> * „Држачи на книги“ (англиски: ''Bookends'') - албум на американското [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] дуо [[Сајмон и Гарфанкел]] (''Simon & Garfunkel'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simon-Garfunkel-Bookends/master/27757 Discogs, Simon & Garfunkel ‎– Bookends (пристапено на 24.9.2018)]</ref> * „Книга на брилијантните нешта“ ([[англиски]]: ''Book Of Brilliant Things'') — песна на шкотската рок-група [[Симпл мајндс]] (''Simple Minds'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/58922-Simple-Minds-Sparkle-In-The-Rain Simple Minds – Sparkle In The Rain (пристапено на 8.3.2024)]</ref> * „Книги“ ([[англиски]]: ''Books'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Книгата што ја читам“ (англиски: ''The Book I Read'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Talking-Heads-Talking-Heads-77/master/39365 DISCOGS, Talking Heads ‎– Talking Heads: 77 (пристапено на 12.5.2021)]</ref> * „Книги за НЛО“ (англиски: ''Books About UFOs'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-New-Day-Rising/release/2352904 Discogs, Hüsker Dü ‎– New Day Rising (пристапено на 1.7.2020)]</ref> * „Книги за возрасни“ (англиски: ''Adult Books'') — песна на американската рок-група ''X'' од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-dJ2goG4SFM&list=OLAK5uy_kYQr9FFEqH7zUywE2aCK2pKGLcUeH95Vo&index=3 Adult Books (пристапено на 9.2.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Е-книга]] * [[Автор]]и * [[ISBN]] * [[Палење на книги]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} * [http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ Centre for the History of the Book] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ |date=2008-06-24 }} * [http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html Manuscripts, Books, and Maps: The Printing Press and a Changing World] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120702120407/http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html |date=2012-07-02 }} * [http://www.sharpweb.org/ Society for the History of Authorship, Reading and Publishing] * ''[http://www.sil.si.edu/SILPublications/old-books.htm Old Books, How to find information on publication history and value]'' (1998) Smithsonian Institution Libraries {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Книги| ]] [[Категорија:Документи]] [[Категорија:Хартиени производи]] if1s8an2wg5mbmn1yu0xpsmftzq0nwc 5561358 5561320 2026-05-18T22:52:32Z ГП 23995 /* Книгата како мотив во книжевноста */ дополнување 5561358 wikitext text/x-wiki '''Книга''' — збир на пишани, печатени, илустрирани или празни страници, изработени од [[хартија]], [[пергамент]] или друг вид на материјал, обично прицврстени заедно од едната страна. Секоја страна на лист од книгата се нарекува страница. Книга направена во електронска форма е позната како [[електронска книга]] или скратено [[е-книга]]. Книгите исто така се однесуваат и на литературни творби. Во библиотеките постои разлика меѓу периодичните часописи, магазини или весници и книгите. Една книга може да се подели во неколку тома или секции, и тогаш секоја од нив се нарекува исто така книга, но содржи и број, на пример прва книга, втора книга, итн. Вљубеникот во читање книги се нарекува [[библиофил]]. Местото каде се купуваат и се продаваат книгите се нарекува [[книжарница]], а местото од каде што се позајмуваат книгите се нарекува [[библиотека]]. Во 2010 година [[Гугл]] проценил дека постојат околу 130 милиони наслови на книги во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html |date=August 5, 2010 |title=Books of the world |accessdate=2010-08-15 |quote=After we exclude serials, we can finally count all the books in the world. There are 129,864,880 of them. At least until Sunday. |publisher=[[Google]] }}</ref> == Историја на книгата == {{Главна|Историја на книгата}} === Антика === Кога е измислено пишувањето во древните цивилизации, било користено речиси сè што може да служи како подлога за пишување: камен, глинена плоча, кора од дрво и друго. Користење на [[азбука]] се појавува во [[Египет]] пред околу 5000 години. Во тоа време најчесто се пишувало на [[папирус]], растение кое расте покрај реката [[Нил]]. На почеток зборовите биле слеани еден до друг (''scriptura continua'') и не постоеле [[интерпункциски знаци]]. Текстовите се запишувале од десно кон лево, од лево кон десно, а најчесто наизменично. ==== Свиток ==== {{Главна|Свиток}} [[Податотека:Egypt.Papyrus.01.jpg|thumb|left|Египетски папирус на кој е прикажан богот [[Озирис]] и вагање на срце.]] [[Папирус]]от се користел за пишување во древен Египет, најверојатно уште во текот на [[Список на фараони#прва династија|првата династија]], но првите зачувани докази датираат од времето на [[Список на фараони#петта династија|петтата династија]] (околу 2400 п.н.е.).<ref>{{Наведена книга | publisher = American Library Association; The British Library | isbn = 9780838905227 | last = Avrin | first = Leila | title = Scribes, script, and books: the book arts from antiquity to the Renaissance | location = New York, New York | year = 1991 | page = 83 }}</ref> Листовите од папирус биле залепени заедно во форма на свиток. Се користела и кора од [[липа]].<ref>[[Dard Hunter]]. ''Papermaking: History and Technique of an Ancient Craft New ed.'' Dover Publications 1978, p. 12.</ref> Според [[Херодот]] (Историја 5:58), [[Феникија|Феникијците]] ги донеле пишувањето и папирусот во Грција околу десеттиот или деветтиот век пред нашата ера. Грчкиот збор за папирусот како за материјал на кој се пишува бил ''библион'' (''biblion'') а за книга ''библос'' (''biblos''), а доаѓал од феникискиот град-пристаниште [[Библос]] (Byblos), од каде се извезувал папирусот за Грција.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 144–145.</ref> Од грчкиот јазик исто така доаѓа и зборот ''том'' ({{langx|el|τόμος}}), или на латински јазик ''томус'' (''Tomus''), со значење посебна книга која е дел од целината на повеќе книги. Свитоците биле често користена форма за книги во хеленската, латинската, кинеската и еврејската култура. За време на [[Римското Царство]] е развиен нов формат на составување на книгите, познат како [[кодекс]]. ==== Кодекс ==== {{Главна|Кодекс}} [[Податотека:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|upright|Жена која држи книга (или восочни табли) во форма на [[кодекс]]. Ѕидна слика од [[Помпеја]], пред 79 година.]] Свитоците од [[папирус]] биле користени и во првиот век од нашата ера, за што сведочат пронајдоците од [[Помпеја]]. Првата книга направена во облик на [[кодекс]] е од крајот на првиот век. Но, кодексот не се здобил со голема популарност во тоа време.<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8–9.</ref> Постепено бил прифаќан поради неколку економични причини. Форматот кодекс се восочни таблички на кои можело да се пишува, понекогаш дрвени таблички натопени во восок. Тие биле полесни за носење, за ракување и за криење, но исто така ја имале предноста на бришење на напишаното со тоа што восокот можел да се истопи и повторно од него да се направи восочна табличка за пишување. Ова било значаен фактор за употреба на овој формат во школите како и при водење белешки. [[Податотека:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|left|upright|Кинеска книга од [[бамбус]]]] Во 5 век, [[Исидор од Севиља]] во својата книга Етимологија (Etymologiae, VI.13) ја објаснува врската меѓу кодекс, книга и свиток: „Кодексот е составен од многу книги, а книга е еден свиток.“ === Среден век === ==== Ракописи ==== {{Главна|Ракопис}} После падот на Римското Царство во 5 век, станало тешко да се набави папирус, заради намалените контакти со Египет, па така [[пергамент]]от станал главен материјал на кој се пишувал. Во тоа време [[манастир]]ите ја продолжиле традиција на пишување, односно препишување на текстови.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 207–208.</ref> Пред појавата на печатарските машини, сите книги биле препишувани рачно, што ги правело книгите да бидат скапи, но и во многу мал тираж. До [[9 век]], поголемите колекции на книги броеле околу 500 книги, а кон крајот на средниот век библиотеката на папата во [[Авињон]] како и библиотеката во Париз на [[Сорбона]] содржеле само околу две илјади наслови.<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref> Местото во манастирите каде се препишувале книгите e наречено [[скрипториум]] (''scriptorium''). Било забрането користење на вештачко осветлување од страв да не се запалат ракописите. Учесниците во препишувањето ја делеле работата на петмина: * Калиографи (''Calligraphers''), кои ја завршувале крајната копија * Кописти (''Copyists''), кои препишувале * Коректори (''Correctors''), кои ја споредувале книгата со ракописот од кој била препишана * Илуминатори (''Illuminators''), кои ги цртале сликите, илустрациите * Рубрикатори (''Rubricators''), кои ги боеле црвените букви Процесот на правење на книга бил долг и макотрпен. Најпрвин се подготвувал пергаментот, потоа се подготвувале страниците, па се препишувал текстот. Препишувачот оставал празни места за илустрациите и за големите црвени букви со кои започнувале поглавјата. На крајот книгата се поврзувала.<ref>Edith Diehl. ''Bookbinding: Its Background and Technique''. Dover Publications 1980, pp. 14–16.</ref> Биле користени неколку видови на мастило. Текстот бил пишуван во темнокафеава или црна боја, а се користела црвената и златната боја за украсување на текстот. За илустрациите понекогаш се користеле повеќе бои. Понекогаш пергаментот се обојувал во темновиолетова боја, а текстот бил пишуван со сребрена или златна боја.<ref>Bernhard Bischoff. ''Latin Palaeography'', pp. 16–17.</ref> Ирските монаси први започнале со оставање празно место меѓу зборовите во седмиот век, но ова не било прифатено како општа употреба сè до 12 век.<ref>Paul Saenger. ''Space Between Words: The Origins of Silent Reading''. Stanford University Press 1997.</ref> Кориците на книгите биле правени од дрво, пресвлечени со кожа. Бидејќи пергаментот има тенденција да се врати во формата која ја имал пред оформувањето во книга, односно страниците се виткале по некое време, на кориците имало игли за стегнување на листовите. ==== Книги од хартија ==== [[Податотека:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|thumb|[[Адам и Ева]], илустрација од „Книга на претскажувања“ од околу 1550 година. Употребени се живописни бои, мастило и златна боја]] [[Арап]]ите го развиле производството на книгите во нивната „златна ера“. Тие биле први кои произвеле книга од [[хартија]], откако го научиле правењето на хартијата од [[Кина|Кинезите]] во 8 век.<ref>Al-Hassani, Woodcock and Saoud, "1001 Inventions, Muslim heritage in Our World", FSTC Publishing, 2006, reprinted 2007, pp.218-219.</ref> Книгите кои ги правеле тие, биле сошиени со [[свила]] и корица од кожа. Бидејќи хартијата е поотпорна на влага, не биле потребни прицврстувачи. Производството на книги станало вистинска индустрија, а во градовите имало улици со книжарници, како на пример во [[Маракеш]], каде само во една улица имало повеќе од 100 книжарници во 12 век. Познатата [[џамија Кутубија]] е наречена така поради нејзината местоположба на оваа улица. Според зборовите на Дон Бејкер: {{quote|Светот на Исламот ги произвел најубавите книги направени било кога. Потребата од пишување на Откровенијата кои пророкот Мухамед ги примил, ја предизвикувала и желбата да се разубави книгата која ги содржи тие зборови. Освен можеби во Кина, само во исламскиот свет кон производството на книга се пристапувало со почит. Биле ставани прекрасни илустрации со златни и живи бои, а целата книга убава корица.<ref>Baker, Don, "The golden age of Islamic bookbinding", ''Ahlan Wasahlan'', (Public Relations Div., Saudi Arabian Airlines, Jeddah), 1984. pp. 13-15 [13]</ref>}} Исламскиот свет во средниот век исто така развил посебна техника за репродукција на копии од книги во големи тиражи, за разлика од ракописите кои во тоа време се правеле во другите земји, каде рачно се препишувала една книга во една копија.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [43]|postscript=<!--None-->}}</ref> Со тој систем, произведувале десеттици или повеќе копии со едно „читање“, а со две или повеќе „читања“, лесно се доаѓало до бројката од сто копии.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [44]|postscript=<!--None-->}}</ref> Денешните книги се печатат на хартија која е специјално изработена за производство на печатени книги. По традиција, хартијата е бела за да може лесно да се чита, и е непроѕирна за да не се гледа текстот отпечатен од другата страница. Хартијата е исто така со одредена тежина. Најчесто се користи 80 грамската хартија (80 g/m²), но сепак се користат различни видови на хартија за различни намени на книгата која се печати. ==Книгата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Книгата како мотив во книжевноста=== * „Книга на мудроста“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 80.</ref> * „Книга“ - песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Книгата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 16.</ref> * „Книго моја“ — песна на Христина Аслимоска.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 8.</ref> * „Како набавив енциклопедија“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 20-21.</ref> * „Чуварот на книгите“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 68-69.</ref> * „Чинот на книгата“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 13-14.</ref> * „[[Книга од песок]]“ - збирка раскази на Хорхе Луис Борхес од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Моите книги“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 118.</ref> * „Читател“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 74-75.</ref> * „Книги за добра ноќ“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од 2008 година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Летаат книги“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref><ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 48.</ref> * „Љубов“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 11.</ref> * „Кабаетлија“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 24.</ref> * „Кој ја зел книгата“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 70-72.</ref> * „[[Туѓите книги]]“ - книга на италијанскиот писател [[Итало Калвино]] од 1991 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 227.</ref> * „[[Книга на кралевите и будалите]]“ - (српски: ''Књига краљева и будала'') - расказ на српскиот писател [[Данило Киш]].<ref>Danilo Kiš, ''Enciklopedija mrtvih''. Beograd: Arhipelag, 2015.</ref> * „Книга полна неизвесност“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 44-45.</ref> * „[[Книга за смеата и заборавот|Книга на смеата и заборавот]]“ — [[роман]] на чешкиот писател [[Милан Кундера]] од 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tabernakul.com.mk/ |title=Официјално мрежно место на Табернакул |accessdate=2021-08-13 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122121343/http://www.tabernakul.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> * „Човекот со книгата“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 49-50.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател Игор Лозаноски од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Неконвенционална промоција на книга“ — расказ на македонскиот писател [[Стефан Марковски]].<ref>''Очудувања #1 #2 (кратки раскази)''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 45-46.</ref> * „Дневна доза проза“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 30-31.</ref> * „Расплет“ — краток расказ на Сања Михајловиќ-Костадиновска.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 38.</ref> * „Книга од десет реда“ - книга на [[Судебе Мохафез]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 12.</ref> * „Книга врзана со синџири“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 101.</ref> * „Мојата прва книга“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 83-85.</ref> * „Книги“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Књиге'') — песна на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 69.</ref> * „Монолог“ — песна на Стеван Раичковиќ.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 159-160.</ref> * „Чешка книга“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Česká kniha'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]].<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 59-60.</ref> * „Книгата е живот“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 36.</ref> * „Староците од Штутгарт“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 26-27.</ref> * „И споредните ликови умираат, зарем не?“ — краток расказ на македонската писателка Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 49-50.</ref> * „Мина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 61.</ref> * „Толку пати колку што треба“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 447-448.</ref> * „Да биде ноќ“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 445.</ref> * „Расипана витрина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 99.</ref> * „Подвиткани книжевни опашки“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 586-587.</ref> * „Книги на раката“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 105-106.</ref> * „Триесет и една тишина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 246.</ref> * „Коријандре, сине мој!“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 255.</ref> * „[[Книга на страстите]]“ - [[роман]] на германскиот писател [[Герхарт Хауптман]].<ref>B. P., „Gerhart Hauptman“, во: Gerhart Hauptman, ''Čuvar pruge Til – Jeretik iz Soane''. Beograd: Rad, 1960, стр. 129.</ref> * „Мојата библотека“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 55.</ref> ===Книгата како мотив во популарната музика=== * „Книга што зборува“ (англиски: ''Talking Book'') — музички албум на американскиот музичар [[Стиви Вондер]] (''Stevie Wonder'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/87446-Stevie-Wonder-Talking-Book Stevie Wonder – Talking Book (пристапено на 27.3.2024)]</ref> * „Книга и нејзините корици“ (англиски: ''Book And It's Cover'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група ''Ill Repute'' од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/455128-Ill-Repute-What-Happens-Next Ill Repute – What Happens Next (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Црна книга“ (англиски: ''Black Book'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Париз (рок-група)|Париз]] (''Paris'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/274769-Paris-Paris Paris (19) – Paris (пристапено на 26.2.2024)]</ref> * „Отворена книга“ (англиски: ''Open Book'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Рејкс (''The Rakes'') од 2005 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/98877-The-Rakes-Capture-Release The Rakes – Capture / Release (пристапено на 31.3.2024)]</ref> * „Држачи на книги“ (англиски: ''Bookends'') - албум на американското [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] дуо [[Сајмон и Гарфанкел]] (''Simon & Garfunkel'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simon-Garfunkel-Bookends/master/27757 Discogs, Simon & Garfunkel ‎– Bookends (пристапено на 24.9.2018)]</ref> * „Книга на брилијантните нешта“ ([[англиски]]: ''Book Of Brilliant Things'') — песна на шкотската рок-група [[Симпл мајндс]] (''Simple Minds'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/58922-Simple-Minds-Sparkle-In-The-Rain Simple Minds – Sparkle In The Rain (пристапено на 8.3.2024)]</ref> * „Книги“ ([[англиски]]: ''Books'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Книгата што ја читам“ (англиски: ''The Book I Read'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Talking-Heads-Talking-Heads-77/master/39365 DISCOGS, Talking Heads ‎– Talking Heads: 77 (пристапено на 12.5.2021)]</ref> * „Книги за НЛО“ (англиски: ''Books About UFOs'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-New-Day-Rising/release/2352904 Discogs, Hüsker Dü ‎– New Day Rising (пристапено на 1.7.2020)]</ref> * „Книги за возрасни“ (англиски: ''Adult Books'') — песна на американската рок-група ''X'' од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-dJ2goG4SFM&list=OLAK5uy_kYQr9FFEqH7zUywE2aCK2pKGLcUeH95Vo&index=3 Adult Books (пристапено на 9.2.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Е-книга]] * [[Автор]]и * [[ISBN]] * [[Палење на книги]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} * [http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ Centre for the History of the Book] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ |date=2008-06-24 }} * [http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html Manuscripts, Books, and Maps: The Printing Press and a Changing World] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120702120407/http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html |date=2012-07-02 }} * [http://www.sharpweb.org/ Society for the History of Authorship, Reading and Publishing] * ''[http://www.sil.si.edu/SILPublications/old-books.htm Old Books, How to find information on publication history and value]'' (1998) Smithsonian Institution Libraries {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Книги| ]] [[Категорија:Документи]] [[Категорија:Хартиени производи]] fvu5bd7o35096rta7vihnx8vdesqni6 5561379 5561358 2026-05-18T22:59:55Z ГП 23995 /* Книгата како мотив во книжевноста */ дополнување 5561379 wikitext text/x-wiki '''Книга''' — збир на пишани, печатени, илустрирани или празни страници, изработени од [[хартија]], [[пергамент]] или друг вид на материјал, обично прицврстени заедно од едната страна. Секоја страна на лист од книгата се нарекува страница. Книга направена во електронска форма е позната како [[електронска книга]] или скратено [[е-книга]]. Книгите исто така се однесуваат и на литературни творби. Во библиотеките постои разлика меѓу периодичните часописи, магазини или весници и книгите. Една книга може да се подели во неколку тома или секции, и тогаш секоја од нив се нарекува исто така книга, но содржи и број, на пример прва книга, втора книга, итн. Вљубеникот во читање книги се нарекува [[библиофил]]. Местото каде се купуваат и се продаваат книгите се нарекува [[книжарница]], а местото од каде што се позајмуваат книгите се нарекува [[библиотека]]. Во 2010 година [[Гугл]] проценил дека постојат околу 130 милиони наслови на книги во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html |date=August 5, 2010 |title=Books of the world |accessdate=2010-08-15 |quote=After we exclude serials, we can finally count all the books in the world. There are 129,864,880 of them. At least until Sunday. |publisher=[[Google]] }}</ref> == Историја на книгата == {{Главна|Историја на книгата}} === Антика === Кога е измислено пишувањето во древните цивилизации, било користено речиси сè што може да служи како подлога за пишување: камен, глинена плоча, кора од дрво и друго. Користење на [[азбука]] се појавува во [[Египет]] пред околу 5000 години. Во тоа време најчесто се пишувало на [[папирус]], растение кое расте покрај реката [[Нил]]. На почеток зборовите биле слеани еден до друг (''scriptura continua'') и не постоеле [[интерпункциски знаци]]. Текстовите се запишувале од десно кон лево, од лево кон десно, а најчесто наизменично. ==== Свиток ==== {{Главна|Свиток}} [[Податотека:Egypt.Papyrus.01.jpg|thumb|left|Египетски папирус на кој е прикажан богот [[Озирис]] и вагање на срце.]] [[Папирус]]от се користел за пишување во древен Египет, најверојатно уште во текот на [[Список на фараони#прва династија|првата династија]], но првите зачувани докази датираат од времето на [[Список на фараони#петта династија|петтата династија]] (околу 2400 п.н.е.).<ref>{{Наведена книга | publisher = American Library Association; The British Library | isbn = 9780838905227 | last = Avrin | first = Leila | title = Scribes, script, and books: the book arts from antiquity to the Renaissance | location = New York, New York | year = 1991 | page = 83 }}</ref> Листовите од папирус биле залепени заедно во форма на свиток. Се користела и кора од [[липа]].<ref>[[Dard Hunter]]. ''Papermaking: History and Technique of an Ancient Craft New ed.'' Dover Publications 1978, p. 12.</ref> Според [[Херодот]] (Историја 5:58), [[Феникија|Феникијците]] ги донеле пишувањето и папирусот во Грција околу десеттиот или деветтиот век пред нашата ера. Грчкиот збор за папирусот како за материјал на кој се пишува бил ''библион'' (''biblion'') а за книга ''библос'' (''biblos''), а доаѓал од феникискиот град-пристаниште [[Библос]] (Byblos), од каде се извезувал папирусот за Грција.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 144–145.</ref> Од грчкиот јазик исто така доаѓа и зборот ''том'' ({{langx|el|τόμος}}), или на латински јазик ''томус'' (''Tomus''), со значење посебна книга која е дел од целината на повеќе книги. Свитоците биле често користена форма за книги во хеленската, латинската, кинеската и еврејската култура. За време на [[Римското Царство]] е развиен нов формат на составување на книгите, познат како [[кодекс]]. ==== Кодекс ==== {{Главна|Кодекс}} [[Податотека:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|upright|Жена која држи книга (или восочни табли) во форма на [[кодекс]]. Ѕидна слика од [[Помпеја]], пред 79 година.]] Свитоците од [[папирус]] биле користени и во првиот век од нашата ера, за што сведочат пронајдоците од [[Помпеја]]. Првата книга направена во облик на [[кодекс]] е од крајот на првиот век. Но, кодексот не се здобил со голема популарност во тоа време.<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8–9.</ref> Постепено бил прифаќан поради неколку економични причини. Форматот кодекс се восочни таблички на кои можело да се пишува, понекогаш дрвени таблички натопени во восок. Тие биле полесни за носење, за ракување и за криење, но исто така ја имале предноста на бришење на напишаното со тоа што восокот можел да се истопи и повторно од него да се направи восочна табличка за пишување. Ова било значаен фактор за употреба на овој формат во школите како и при водење белешки. [[Податотека:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|left|upright|Кинеска книга од [[бамбус]]]] Во 5 век, [[Исидор од Севиља]] во својата книга Етимологија (Etymologiae, VI.13) ја објаснува врската меѓу кодекс, книга и свиток: „Кодексот е составен од многу книги, а книга е еден свиток.“ === Среден век === ==== Ракописи ==== {{Главна|Ракопис}} После падот на Римското Царство во 5 век, станало тешко да се набави папирус, заради намалените контакти со Египет, па така [[пергамент]]от станал главен материјал на кој се пишувал. Во тоа време [[манастир]]ите ја продолжиле традиција на пишување, односно препишување на текстови.<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', pp. 207–208.</ref> Пред појавата на печатарските машини, сите книги биле препишувани рачно, што ги правело книгите да бидат скапи, но и во многу мал тираж. До [[9 век]], поголемите колекции на книги броеле околу 500 книги, а кон крајот на средниот век библиотеката на папата во [[Авињон]] како и библиотеката во Париз на [[Сорбона]] содржеле само околу две илјади наслови.<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref> Местото во манастирите каде се препишувале книгите e наречено [[скрипториум]] (''scriptorium''). Било забрането користење на вештачко осветлување од страв да не се запалат ракописите. Учесниците во препишувањето ја делеле работата на петмина: * Калиографи (''Calligraphers''), кои ја завршувале крајната копија * Кописти (''Copyists''), кои препишувале * Коректори (''Correctors''), кои ја споредувале книгата со ракописот од кој била препишана * Илуминатори (''Illuminators''), кои ги цртале сликите, илустрациите * Рубрикатори (''Rubricators''), кои ги боеле црвените букви Процесот на правење на книга бил долг и макотрпен. Најпрвин се подготвувал пергаментот, потоа се подготвувале страниците, па се препишувал текстот. Препишувачот оставал празни места за илустрациите и за големите црвени букви со кои започнувале поглавјата. На крајот книгата се поврзувала.<ref>Edith Diehl. ''Bookbinding: Its Background and Technique''. Dover Publications 1980, pp. 14–16.</ref> Биле користени неколку видови на мастило. Текстот бил пишуван во темнокафеава или црна боја, а се користела црвената и златната боја за украсување на текстот. За илустрациите понекогаш се користеле повеќе бои. Понекогаш пергаментот се обојувал во темновиолетова боја, а текстот бил пишуван со сребрена или златна боја.<ref>Bernhard Bischoff. ''Latin Palaeography'', pp. 16–17.</ref> Ирските монаси први започнале со оставање празно место меѓу зборовите во седмиот век, но ова не било прифатено како општа употреба сè до 12 век.<ref>Paul Saenger. ''Space Between Words: The Origins of Silent Reading''. Stanford University Press 1997.</ref> Кориците на книгите биле правени од дрво, пресвлечени со кожа. Бидејќи пергаментот има тенденција да се врати во формата која ја имал пред оформувањето во книга, односно страниците се виткале по некое време, на кориците имало игли за стегнување на листовите. ==== Книги од хартија ==== [[Податотека:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|thumb|[[Адам и Ева]], илустрација од „Книга на претскажувања“ од околу 1550 година. Употребени се живописни бои, мастило и златна боја]] [[Арап]]ите го развиле производството на книгите во нивната „златна ера“. Тие биле први кои произвеле книга од [[хартија]], откако го научиле правењето на хартијата од [[Кина|Кинезите]] во 8 век.<ref>Al-Hassani, Woodcock and Saoud, "1001 Inventions, Muslim heritage in Our World", FSTC Publishing, 2006, reprinted 2007, pp.218-219.</ref> Книгите кои ги правеле тие, биле сошиени со [[свила]] и корица од кожа. Бидејќи хартијата е поотпорна на влага, не биле потребни прицврстувачи. Производството на книги станало вистинска индустрија, а во градовите имало улици со книжарници, како на пример во [[Маракеш]], каде само во една улица имало повеќе од 100 книжарници во 12 век. Познатата [[џамија Кутубија]] е наречена така поради нејзината местоположба на оваа улица. Според зборовите на Дон Бејкер: {{quote|Светот на Исламот ги произвел најубавите книги направени било кога. Потребата од пишување на Откровенијата кои пророкот Мухамед ги примил, ја предизвикувала и желбата да се разубави книгата која ги содржи тие зборови. Освен можеби во Кина, само во исламскиот свет кон производството на книга се пристапувало со почит. Биле ставани прекрасни илустрации со златни и живи бои, а целата книга убава корица.<ref>Baker, Don, "The golden age of Islamic bookbinding", ''Ahlan Wasahlan'', (Public Relations Div., Saudi Arabian Airlines, Jeddah), 1984. pp. 13-15 [13]</ref>}} Исламскиот свет во средниот век исто така развил посебна техника за репродукција на копии од книги во големи тиражи, за разлика од ракописите кои во тоа време се правеле во другите земји, каде рачно се препишувала една книга во една копија.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [43]|postscript=<!--None-->}}</ref> Со тој систем, произведувале десеттици или повеќе копии со едно „читање“, а со две или повеќе „читања“, лесно се доаѓало до бројката од сто копии.<ref>{{Наведено списание|author=Edmund Burke|title=Islam at the Center: Technological Complexes and the Roots of Modernity|journal=[[Journal of World History]]|volume=20|issue=2|date=June 2009|publisher=[[University of Hawaii Press]]|doi=10.1353/jwh.0.0045|pages=165–186 [44]|postscript=<!--None-->}}</ref> Денешните книги се печатат на хартија која е специјално изработена за производство на печатени книги. По традиција, хартијата е бела за да може лесно да се чита, и е непроѕирна за да не се гледа текстот отпечатен од другата страница. Хартијата е исто така со одредена тежина. Најчесто се користи 80 грамската хартија (80 g/m²), но сепак се користат различни видови на хартија за различни намени на книгата која се печати. ==Книгата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Книгата како мотив во книжевноста=== * „Книга на мудроста“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 80.</ref> * „Книга“ - песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Книгата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 16.</ref> * „Книго моја“ — песна на Христина Аслимоска.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 8.</ref> * „Како набавив енциклопедија“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 20-21.</ref> * „Чуварот на книгите“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 68-69.</ref> * „Чинот на книгата“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 13-14.</ref> * „[[Книга од песок]]“ - збирка раскази на Хорхе Луис Борхес од 1975 година.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Моите книги“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 118.</ref> * „Една книга“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 131.</ref> * „Читател“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 74-75.</ref> * „Книги за добра ноќ“ - кус расказ на македонскиот писател [[Климент Булоски]] (под псевдонимот [[Дозгулпмус]]) од 2008 година.<ref>Дозгулпмус, ''Тритонус'', Темплум, Скопје, 2008.</ref> * „Летаат книги“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref><ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 48.</ref> * „Љубов“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 11.</ref> * „Кабаетлија“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 24.</ref> * „Кој ја зел книгата“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 70-72.</ref> * „[[Туѓите книги]]“ - книга на италијанскиот писател [[Итало Калвино]] од 1991 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 227.</ref> * „[[Книга на кралевите и будалите]]“ - (српски: ''Књига краљева и будала'') - расказ на српскиот писател [[Данило Киш]].<ref>Danilo Kiš, ''Enciklopedija mrtvih''. Beograd: Arhipelag, 2015.</ref> * „Книга полна неизвесност“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 44-45.</ref> * „[[Книга за смеата и заборавот|Книга на смеата и заборавот]]“ — [[роман]] на чешкиот писател [[Милан Кундера]] од 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tabernakul.com.mk/ |title=Официјално мрежно место на Табернакул |accessdate=2021-08-13 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122121343/http://www.tabernakul.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> * „Човекот со книгата“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 49-50.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател Игор Лозаноски од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Неконвенционална промоција на книга“ — расказ на македонскиот писател [[Стефан Марковски]].<ref>''Очудувања #1 #2 (кратки раскази)''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 45-46.</ref> * „Дневна доза проза“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 30-31.</ref> * „Расплет“ — краток расказ на Сања Михајловиќ-Костадиновска.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 38.</ref> * „Книга од десет реда“ - книга на [[Судебе Мохафез]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 12.</ref> * „Книга врзана со синџири“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 101.</ref> * „Мојата прва книга“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 83-85.</ref> * „Книги“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Књиге'') — песна на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 69.</ref> * „Монолог“ — песна на Стеван Раичковиќ.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 159-160.</ref> * „Чешка книга“ ([[Чешки јазик|чешки]]: ''Česká kniha'') — песна на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]].<ref>Jaroslav Seifert, ''Přilba hlíny''. Práce, Praha, 1945, стр. 59-60.</ref> * „Книгата е живот“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 36.</ref> * „Староците од Штутгарт“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 26-27.</ref> * „И споредните ликови умираат, зарем не?“ — краток расказ на македонската писателка Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 49-50.</ref> * „Мина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 61.</ref> * „Толку пати колку што треба“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 447-448.</ref> * „Да биде ноќ“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 445.</ref> * „Расипана витрина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 99.</ref> * „Подвиткани книжевни опашки“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 586-587.</ref> * „Книги на раката“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 105-106.</ref> * „Триесет и една тишина“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 246.</ref> * „Коријандре, сине мој!“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 255.</ref> * „[[Книга на страстите]]“ - [[роман]] на германскиот писател [[Герхарт Хауптман]].<ref>B. P., „Gerhart Hauptman“, во: Gerhart Hauptman, ''Čuvar pruge Til – Jeretik iz Soane''. Beograd: Rad, 1960, стр. 129.</ref> * „Мојата библотека“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 55.</ref> ===Книгата како мотив во популарната музика=== * „Книга што зборува“ (англиски: ''Talking Book'') — музички албум на американскиот музичар [[Стиви Вондер]] (''Stevie Wonder'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/87446-Stevie-Wonder-Talking-Book Stevie Wonder – Talking Book (пристапено на 27.3.2024)]</ref> * „Книга и нејзините корици“ (англиски: ''Book And It's Cover'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група ''Ill Repute'' од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/455128-Ill-Repute-What-Happens-Next Ill Repute – What Happens Next (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Црна книга“ (англиски: ''Black Book'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Париз (рок-група)|Париз]] (''Paris'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/274769-Paris-Paris Paris (19) – Paris (пристапено на 26.2.2024)]</ref> * „Отворена книга“ (англиски: ''Open Book'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Рејкс (''The Rakes'') од 2005 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/98877-The-Rakes-Capture-Release The Rakes – Capture / Release (пристапено на 31.3.2024)]</ref> * „Држачи на книги“ (англиски: ''Bookends'') - албум на американското [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] дуо [[Сајмон и Гарфанкел]] (''Simon & Garfunkel'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simon-Garfunkel-Bookends/master/27757 Discogs, Simon & Garfunkel ‎– Bookends (пристапено на 24.9.2018)]</ref> * „Книга на брилијантните нешта“ ([[англиски]]: ''Book Of Brilliant Things'') — песна на шкотската рок-група [[Симпл мајндс]] (''Simple Minds'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/58922-Simple-Minds-Sparkle-In-The-Rain Simple Minds – Sparkle In The Rain (пристапено на 8.3.2024)]</ref> * „Книги“ ([[англиски]]: ''Books'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Книгата што ја читам“ (англиски: ''The Book I Read'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Talking-Heads-Talking-Heads-77/master/39365 DISCOGS, Talking Heads ‎– Talking Heads: 77 (пристапено на 12.5.2021)]</ref> * „Книги за НЛО“ (англиски: ''Books About UFOs'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-New-Day-Rising/release/2352904 Discogs, Hüsker Dü ‎– New Day Rising (пристапено на 1.7.2020)]</ref> * „Книги за возрасни“ (англиски: ''Adult Books'') — песна на американската рок-група ''X'' од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-dJ2goG4SFM&list=OLAK5uy_kYQr9FFEqH7zUywE2aCK2pKGLcUeH95Vo&index=3 Adult Books (пристапено на 9.2.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Е-книга]] * [[Автор]]и * [[ISBN]] * [[Палење на книги]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} * [http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ Centre for the History of the Book] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ |date=2008-06-24 }} * [http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html Manuscripts, Books, and Maps: The Printing Press and a Changing World] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120702120407/http://communication.ucsd.edu/bjones/Books/booktext.html |date=2012-07-02 }} * [http://www.sharpweb.org/ Society for the History of Authorship, Reading and Publishing] * ''[http://www.sil.si.edu/SILPublications/old-books.htm Old Books, How to find information on publication history and value]'' (1998) Smithsonian Institution Libraries {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Книги| ]] [[Категорија:Документи]] [[Категорија:Хартиени производи]] if36nbvdvissj47hgfj1gve7t7y1kgg 0 753558 5561381 5477401 2026-05-18T23:00:41Z ГП 23995 /* Огледалото како тема во книжевноста */ дополнување 5561381 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mirror.jpg|мини|десно|220п|Огледало кое ја покажува рефлекцијата на [[вазна]]]] '''Огледало''' ― површина која правилно ја одбива [[светлина]]та. == Изработка == [[Податотека:33. Сребрено огледало.ogv|мини|десно|Сребрено огледало.]] ==Огледалото во уметноста и популарната култура== ===Огледалото како тема во книжевноста=== * „Волшебното огледало на кралот Офори Атта“ — африканска приказна.<ref>''Крилатиот лав (црнечки приказни)''. Детска радост, Скопје, 1954, стр. 37-42.</ref> * „Франческа и огледалото“ — расказ од збирката „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Франческа и огледалото“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 156-157.</ref> * „Огледалце“ — збирка раскази за деца на македонскиот писател [[Генади Болиновски]] од 1959 година.<ref>Драган Мишкоски, „Разговор за делото „Игра на прозорецот“ од Генади Болиновски“, во: Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 79.</ref> * „Огледалото и маската“ — расказ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Книга од песок''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Огледало“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 133.</ref> * „Огледалце“ — расказ на хрватскиот писател [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Сказна за глинената птица''. Скопје: Мисла/Детска радост/Култура/Наша книга/Македонска книга, 1978, стр. 42-44.</ref> * „Џебно огледало“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ацо Гогов]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 208.</ref> * „Во огледалото“ ([[Српски јазик|српски]]: ''У огледалу'') — песна на српскиот поет [[Оскар Давичо]].<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 36.</ref> * „Огледало“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 69-70.</ref> * „Огледало, мета“ (италијански: ''Lo specchio, il bersaglio'') - расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Pre nego što kažeš „halo“''. Beograd: Rad, 2001, стр. 95-101.</ref> * „[[Огледало на непознатото]]“ (српски: ''Огледало непознатог'') — расказ на српскиот писател [[Данило Киш]].<ref>Danilo Kiš, ''Enciklopedija mrtvih''. Beograd: Arhipelag, 2015.</ref> * „Лажно огледало“ (шпански: ''El espejo engañoso'') — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 82.</ref> * „Дијалогот на огледалото“ — расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]] од 1949 година.<ref>Gabrijel Garsija Markes, ''Oči plavog psa''. Beograd: Sezam Book, 2015, стр. 46-52.</ref> * „[[Отровни огледала]]“ ([[српски]]: ''Отровна огледала'') — [[расказ]] на српскиот писател [[Милорад Павиќ]] од [[1979]] година.<ref>Milorad Pavić, ''Ruski hrt i nove priče''. Beograd: Književne novine, 1986, стр. 114-129.</ref> * „Огледало“ — песна на српскиот поет [[Владислав Петковиќ - Дис]].<ref>''Vladislav Petković Dis''. Beograd: Mlado pokolenje, 1971, стр. 19.</ref><ref>Владислав Петковић-Дис, ''Песме''. Београд: Рад, 1960, стр. 36.</ref> * „Огледало“ — песна во проза на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Charles Baudelaire, ''Spleen Pariza''. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 124.</ref> * „Дама пред огледалото“ - песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 49.</ref> * „Огледало“ — песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]].<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 105-106.</ref> * „[[Шарено огледало]]“ — книга на македонскиот писател [[Јован Стрезовски]].<ref>''Јунак над јунаци'', Култура, Скопје, 1967.</ref> * „Огледало“ - расказ на рускиот писател [[Антон Павлович Чехов]].<ref>Антон Чехов, ''Изабране приче''. Рад, Београд, 1980, стр. 96-101.</ref> * „Огледало“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 411.</ref> ===Огледалото како мотив и тема во музиката=== * Огледала — хрватска рок-група.<ref>[https://www.discogs.com/artist/970620-Ogledala Ogledala (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Лица во огледалото“ (српски: ''Lica u ogledalu'') — песна на македонската група [[Бастион]].<ref>Bastion works & rew>>works, AG Records, PMG Recordings, Lithium Records.</ref> * „Огледало“ — песна на македонската енто-група „Dragan Dautovski Quartet“.<ref>Dragan Dautovski Quartet, The Path of the Sun. Dragan Dautovski - DDQ Music, DDQM 002, 2008.</ref> * „Сала со огледала“ (германски: ''Spiegelsaal'') — песна на германската електронска група [[Крафтверк]] (''Kraftwerk'') од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kraftwerk-Trans-Europa-Express/master/2877 DISCOGS, Kraftwerk ‎– Trans Europa Express (пристапено на 28.12.2020)]</ref> * „Огледало“ (англиски: ''Looking Glass'') — песна на британската рок-група ''The La's'' од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/6557-The-Las-The-Las The La's – The La's (пристапено на 30.3.2023)]</ref> * „Огледалата се околу мене“ (хрватски: ''Ogledala su oko mene'') — песна на хрватската рок-група Огледала.<ref>[https://www.discogs.com/release/1143701-Various-Rijeka-Paris-Texas Various – Rijeka-Paris-Texas (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Огледалото на Калигари“ (англиски: ''Caligari's Mirror'') — песна на американската рок-група ''Pere Ubu'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/52567-Pere-Ubu-Dub-Housing Pere Ubu – Dub Housing (пристапено на 31.5.2023)]</ref> * „Појдов кај огледалото“ (англиски: ''I Went To The Mirror'') — песна на американскиот [[Рок-музика|рок]]-музичар [[Тод Рундгрен]] (''Todd Rundgren'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Todd-Rundgren-Something-Anything/master/93827 Todd Rundgren ‎– Something / Anything? (пристапено на 27.12.2017)]</ref> * „Огледала“ — песна на македонската рок-група ''[[Funk Shui (рок-група)|Funk Shui]]''.<ref name="ReferenceA">Funk Shui, ''R.E.M.'', TR003, 22 Records.</ref> * „Огледала II“ — песна на македонската рок-група ''Funk Shui''.<ref name="ReferenceA"/> * „Светот е огледало“ — песна на македонската рок-група [[Хахаха]] од 2011 година.<ref>[https://www.moonleerecords.com/releases/tango-revolucioner www.moonleerecords.com, Xaxaxa Tango revolucioner (пристапено на 29.11.2020)]</ref> * „Соба полна со огледала“ (англиски: ''Room Full Of Mirrors'') — песна на американскиот рок-музичар [[Џими Хендрикс]] (''Jimi Hendrix'') од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fuY79UuGaf4 YouTube, JIMI HENDRIX - Room Full Of Mirrors (1970) (пристапено на 17.12.2020)]</ref> * „Појди кај огледалото“ (англиски: ''Go to the Mirror!'') — песна на британската рок-група [[Ху]] (''The Who'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wPzY30v9mtg&list=PLmM6ydeRTm-TqNZeB-S2JghvuAyp1g7zp&index=14 YouTube, The Who - Go to the Mirror! (пристапено на 11.3.2019)]</ref> * „Скрши го огледалото“ (англиски: ''Smash the Mirror'') — песна на Ху.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mexcOJOnxpU&list=PLmM6ydeRTm-TqNZeB-S2JghvuAyp1g7zp&index=16 YouTube, The Who - Smash the Mirror (пристапено на 11.3.2019)]</ref> ===Огледалото како тема во филмот=== * „[[Огледалце, огледалце (филм)|Огледалце, огледалце]]“ (англиски: ''Mirror, mirror'') — американски [[филм]] од 2012 година. ==Наводи== * [http://www.mirrorlink.org/tech/manufacture.htm ''Mirror Manufacturing and Composition'', Mirrorlink] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150214231103/http://mirrorlink.org/tech/manufacture.htm |date=2015-02-14 }} * [http://www.americanchemistry.com/s_chlorine/science_sec.asp?CID=1242&DID=4720&CTYPEID=113 ''Stannous Chloride: Silvering Mirrors'', American Chemical Association] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090703152925/http://www.americanchemistry.com/s_chlorine/science_sec.asp?CID=1242&DID=4720&CTYPEID=113 |date=2009-07-03 }} ==Библиографија== * ''Mirror, Mirror: A History of the Human Love Affair with Reflection'', Mark Pendergrast. Basic Books (2003). ISBN 0-465-05471-4 . * ''On reflection'', [[Џонатан Милер]], National Gallery Publications Limited (1998). ISBN 0-300-07713-0 . * ''The Mirror: A History'', Sabine Melchior-Bonnet, Routledge, 2001, ISBN 0-415-92448-0 ==Надворешни врски== {{Wiktionary|Огледало}} {{рв|Mirrors}} * [http://www.youtube.com/watch?v=8Y-kWGe01jE Video of Mirror Making] * [http://books.google.com/books?hl=en&id=P-c1g6QIPHIC&dq=mirror+history&printsec=frontcover&source=web&ots=LfmtU-zNjJ&sig=ZqkBUsx18w_zoq_lH5-7Pl1zTIk#PPP1,M1 The Mirror: A History by Sabine Melchior-Bonnet at Google Books] * [http://yvesdore.com/mirror.html The Narcissus Syndrome Revisited by Yves Doré] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120425235746/http://yvesdore.com/mirror.html |date=2012-04-25 }} * [http://www.glasswebsite.com/video/mirror.asp How Mirrors Are Made (video)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071130004837/http://www.glasswebsite.com/video/mirror.asp |date=2007-11-30 }}, Glass Association of North America (GANA) *[http://knol.google.com/k/not-just-mirrors/when-a-mirror-is-not-just-for-looking-in/3d6s19yzcqi5p/2?locale=en&path_author=not-just-mirrors&path_title=when-a-mirror-is-not-just-for-looking-in#view Knol/Google Mirror page] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081220124052/http://knol.google.com/k/not-just-mirrors/when-a-mirror-is-not-just-for-looking-in/3d6s19yzcqi5p/2?locale=en&path_author=not-just-mirrors&path_title=when-a-mirror-is-not-just-for-looking-in#view |date=2008-12-20 }} * [http://www.theperfectmirror.net/choose-the-perfect-mirror.html Choosing the Perfect Mirror] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120425235752/http://www.theperfectmirror.net/choose-the-perfect-mirror.html |date=2012-04-25 }} * [http://www.williamsantiquemirrors.co.uk/Reproduction-Mirrors.htm How Antique Mirrors can be reproduced] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120425235748/http://www.williamsantiquemirrors.co.uk/Reproduction-Mirrors.htm |date=2012-04-25 }} {{никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Огледала| ]] [[Категорија:Оптички направи]] [[Категорија:Стакло]] 7z90z0770w2dm4s4aqzl2o8gm435j8j 0 758478 5561227 5467281 2026-05-18T19:16:52Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5561227 wikitext text/x-wiki [[File:Mestariampuja Simo Häyhä "Saharan kauhun" komppaniasta, SAKuva-9479.jpg|200px|thumb|Симо Хајха откако му беше доделен почесниот модел на пушката 28 (1940).]] '''Симо Хајха (Simo Häyhä)''' ({{роден на|17|декември|1905}} &ndash; {{починал на|1|април|2002}}), кој го доби прекарот "Бела Смрт" ({{langx|ru|Белая смерть}}, {{transl|ru|''Belaja smert''}}; {{langx|fi|Valkoinen kuolema}}; {{langx|sv|Vita döden}}; {{langx|de|Weißer Tod}}) од страна на [[Црвената армија]] бил фински снајперист. Тој, користејќи изменета Mosin–Nagant пушка ({{langx|ru|винтовка Мосина}}) за време на [[Зимска војна|Зимската војна]], го направи рекордот за најголем број на потврдени извршени убиства со [[снајпер]] (505) во која било војна.<ref name="snipercentral.com">[http://www.snipercentral.com/snipers.htm#WWII The Sniper Log Book&mdash;World War II]</ref><ref name="Telegraph">{{наведени вести | author=Rayment, Sean | title=The long view | work=The Daily Telegraph | url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1517044/The-long-view.html | accessdate=30 March 2009 | location=London | date=30 April 2006}}</ref> ==Млади години== Хајха (Häyhä) се родил во општината Раутајарви (Rautjärvi) близу денешната граница меѓу [[Финска]] и [[Русија]] и ја започна воената служба во 1925&nbsp;г. Пред да навлезе во војната Хајха беше фармер и ловец. Кога имаше 17 години ѝ се придружи на финската војска [[суојелускунта]] (suojeluskunta), а своите стрелачки способности ги докажа во стрелачките натпревари во провинцијата Виипури (Viipuri). Куќата на фармата му била преполна со трофеи по стрелаштво.<ref>{{Наведена книга | last=Gilbert | first=Adrian | year=1996 | title=Sniper: The Skills, the Weapons, and the Experiences | publisher=[[St. Martin's Press]] | isbn=0312957661 | pages=88}}</ref> ==Воена служба во Зимската војна== За време на [[Зимска војна|Зимската војна]] (1939&ndash;1940) меѓу [[Финска]] и [[Советскиот Сојуз]] тој ја започна својата служба како снајперист и се бореше за Финската армија против [[Црвената армија]]. Борејќи се на температури меѓу &minus;40 and &minus;20 степени Целзиусови камуфлиран во целосно бела облека нему му се припишуваат 505 потврдени и 37 непотврдени убиства на советски војници.<ref name="Telegraph"/><ref name="MTV3">{{Наведена мрежна страница | title=Sotasankarit-äänestyksen voitti tarkka-ampuja Simo Häyhä | work=[[MTV3]] | url=http://www.mtv3.fi/uutiset/arkisto.shtml/arkistot/kotimaa/2007/11/584680 | accessdate=30 March 2009 | language=fi}}</ref> Неофицијалната бројка од бојното поле на убиени луѓе со снајперска пушка од страна на Хајха за време на битката на Колаа (Kollaa) изнесува преку 800.<ref>[[Fire and Ice: The Winter War of Finland and Russia]]</ref> Во Колаа водеа дневен записник за бројот на убиства на финските снајперисти. Освен оние со снајпер, на Хајха му се припишуваат и преку 200 убиства со митралез ([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/Submachine_gun_Suomi_M31.jpg Суоми КП/-31]) (Suomi KP/-31), со што бројот на припишани убиства би се зголемил на 705.<ref name="MTV3"/> Неверојатно е тоа што сите убиства ги извршил за помалку од 100 дена и тоа во дел од годината кога деновите се кратки и има малку сонце.<ref>[http://books.google.com/books?id=p58vtOKyVy8C ''Finland at War 1939-45''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140626183857/http://books.google.com/books?id=p58vtOKyVy8C |date=2014-06-26 }}, pp. 44-45. Brent Snodgrass, Raffaele Ruggeri. Osprey Publishing. ISBN 9781841769691 (2006)</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=-mkh931pIugC ''Out of Nowhere: A History of the Military Sniper''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140626183919/http://books.google.com/books?id=-mkh931pIugC |date=2014-06-26 }}, p. 167. Martin Pegler. Osprey Publishing. ISBN 9781846031403 (2006)</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=l1a-kB-1MMAC ''Sniping: An Illustrated History'']{{Мртва_врска|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, pp. 117-118. Pat Farey, Mark Spicer. MBI Publishing Company. ISBN 9780760337172 (2009)</ref> Хајха (Häyhä) ја користеше финската верзија на руската Mosin-Nagant пушка наречена М/28 „Пистикорва” ("Pystykorva") или „Спиц” ("Spitz"), а е пушка на финската [[Бела Гарда]], затоа што му одговараше на малото тело (1.60&nbsp;m). Претпочиташе да го користи [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Visierlinie.jpg железниот нишан] на врвот од пушката наместо [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2b/Edit_4x_rifle_scope.jpg телескопскиот нишан] за да биде понезабалежлив (снајперистот мора да ја подигне главата кога користи телескопски нишан), за подобра видливост (стаклото на телескопскиот нишан во зимно време лесно се замаглува) и за да му помогне во криењето (одблесокот од сончевите зраци во леќите на телескопскиот нишан може да ја открие местоположбата на снајперистот). Уште една тактика која ја користеше беше стврднување на снегот пред него за при истрел снегот да не се разнесува на сите страни и ја открие неговата местоположба. Исто така ставаше снег во устата за да не издишува, знаејќи дека дури и здивот може да открие каде се наоѓа. Советите се обидоа да го убијат на неколку начини меѓу кои против-снајперски тактики и артилериски напади. На 6 март 1940&nbsp;г., за време на битка, Хајха беше погоден во левата страна на долната вилица од страна на руски војник и куршумот излегол низ неговата глава. Го спасија неговите соборници кои велат дека му фалела половина глава, но не беше мртов. Ја поврати свеста на 13 март, денот кога беше прогласен мир. Веднаш по војната Хајха беше унапреден од аликерсанти (alikersantti) ([[десетар]]) во [[потпоручник]] од страна на [[фелдмаршалот]] [[Карл Густаф Емил Манерхајм]] (Carl Gustaf Emil Mannerheim). Никој во воената историја на Финска не се здобил со толку висок ранг толку брзо. ==Животот потоа== [[File:Simo hayha second lieutenant 1940.png|thumb|Фотографија од Симо Хајха од 1940&nbsp;г. со деформирана вилица поради повреда стекната од непријателски куршум.]] На Хајха му требаа неколку години да закрепне од повредата. Куршумот му ја уништил вилицата и му го откинал левиот образ. Сепак, целосно се опоравил и станал успешен ловец на [[лосови]] и одгледувач на кучиња, а ловел и со финскиот претседател [[Урхо Кеконен]] (Urho Kekkonen). Кога во 1996 г. го прашале како станал толку добар стрелец, тој одговорил: „вежбање”. Кога го прашале дали жали што убил толку многу луѓе, тој рекол: „Го правев она што ми беше речено да го правам најдобро што можев”. Симо Хајха (Simo Häyhä) последните години од животот ги помина во Руоколахти (Ruokolahti), мало село во југоисточна Финска близу руската граница. ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== {{рвр-авто}} * [http://www.kevos4.com/Simo_Hayha.htm Brief background on Simo Häyhä] * [http://www.mosinnagant.net/finland/simohayha.asp Mosin-Nagant Dot Net's Sniper Section Presents "Meeting A Legend: Simo Häyhä"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101219085353/http://mosinnagant.net/finland/simohayha.asp |date=2010-12-19 }} * [http://www.snipercentral.com/snipers.htm#WWII Sniper Central list of snipers] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајха, Симо}} j82jq4dqrnhftd2eevw2e3nhhyto2tw 0 1008632 5561257 5267338 2026-05-18T20:57:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5561257 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = NGC229 - SDSS DR14.jpg |соѕвездие=[[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=0 ч 43 м 4,7 с |деклинација=+ 23° 30' 34" |положбен агол=96 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=S? |привиден сјај В=14,1 |привиден сјај Ч=15 |површински сјај=13 |привидни димензии=1' х 0,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[10 октомври]] [[1879]] |алтернативни ознаки=MCG 4-2-49, CGCG 479-64 }} '''NGC 229''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 229 се споменува и како MCG 4-2-49, CGCG 479-64 . == Откривање == Телото е откриено на [[10 октомври]] [[1879]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 229 е од видот S?.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,1 ''m'', оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 229 има привидни димензии од 1' х 0,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 0 ч 43 м 4,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 23° 30' 34". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 96°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 229 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 2577. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 126; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1738. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1188. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (1-500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Андромеда (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC229 Прегледувач на длабокото небо — NGC 229]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC229 Поправени информации за NGC 229] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%20229 NGC 229] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20229 NGC 229]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Андромеда (соѕвездие)]] [[Категорија:Леќести галаксии]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] eyprybhxu9jf0avvpdvbw02vky422vq 0 1008644 5561384 5267643 2026-05-18T23:24:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5561384 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Феникс (соѕвездие)|Феникс]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 0238 DSS.jpg |ректасцензија=0 ч 43 м 25,6 с |деклинација=- 50° 10' 58" |положбен агол=96 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=12,5 |привиден сјај Ч=13,1 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=2' х 1,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[2 октомври]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 194-31, FAIR 663, AM 0041-502 |податотека=NGC 0238 DSS.jpg}} '''NGC 238''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Феникс (соѕвездие)|Феникс]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 238 се споменува и како ESO 194-31, FAIR 663, AM 0041-502 . == Откривање == Објектот е откриен на [[2 октомври]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 238 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,5 ''m'', оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 238 има привидни димензии од 2' х 1,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 0 ч 43 м 25,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 50° 10' 58". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 96°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 238 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 2595. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 417; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8030. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (1-500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Феникс (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, "Southern Galaxy Catalogue", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC238 Прегледувач на длабокото небо — NGC 238]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC238 Поправени информации за NGC 238] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%20238 NGC 238] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20238 NGC 238] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240727092835/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20238 |date=2024-07-27 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Феникс (соѕвездие)]] [[Категорија:ESO-објекти]] [[Категорија:Пречкести спирални галаксии]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] [[Категорија:Откритија на Џон Хершел]] n7i3vndqr1iea8xpakla0gxlav8l5i4 0 1034585 5561217 5188385 2026-05-18T19:05:39Z Dandarmkd 31127 5561217 wikitext text/x-wiki '''Мајкл Аргајл''' (анг. Michael Argyle) (11 август, 1925 – 6 септември, 2002) бил еден од најпознатитe [[Англија|англиски]] [[социјална психологија|социјални психолози]] на дваесеттиот век. Најголем дел од својот работен век го поминал на универзитетот во [[Оксфорд]] каде што проучувал теми од различни области. Во својата работа особено ги претпочитал експерименталните методи во социјалната психологија, посветувајќи им малку време на алтернативните приоди како што е дискурзивната анализа. ==Живот== Мајкл Аргајл е роден на 11 август, 1925 година, во [[Нотингем]]. Започнал да студира математика, па служел во Втората светска војна по што продолжил со студиите и дипломирал [[експериментална психологија]] на универзитетот во [[Кембриџ]] во 1950 година. Две години подоцна, станал првиот предавач по социјална психологија на универзитетот во Оксфорд и на таа позиција останал долги години. Починал на 6 септември, 2002 г. на 77 годишна возраст како последица на повредите кои ги здобил при пливање од коишто не успеал да закрепне. ==Работа== Аргајл дал придонес во развојот на многу психолошки дисциплини како што се: * психологија на [[религија]]та * [[социјална вештина|социјални вештини]] * [[невербална комуникација]] * психологија на [[среќа]]та * психологија на [[социјална класа|социјалните класи]] ==Публикации== *''The Scientific Study of Social Behaviour'' (Methuen 1957) *''Religious Behaviour'' (Routledge & Kegan Paul 1958) *''Training Managers'' (Acton Society Trust 1962), with Trevor Smith *''Psychology and Social Problems'' (Methuen 1964) *''The Psychology of Interpersonal Behaviour'' (Penguin 1967) *''Social Interaction'' (Tavistock Publications 1969) *''The Social Psychology of Work'' (Allen Lane 1972), ISBN 0-7139-0186-1 *''Skills With People: A Guide for Managers'' (Hutchinson 1973), ISBN 0-09-116481-8, with Elizabeth Sidney and Margaret Brown *''Bodily Communication'' (Methuen 1975), ISBN 0-416-67450-X *''Gaze and Mutual Gaze'' (Cambridge University Press 1976), ISBN 0-521-20865-3, with Mark Cook *''Social Skills and Mental Health'' (Methuen 1978), ISBN 0-416-84980-6, with Peter Trower and Bridget Bryant *''Person to Person: Ways of Communicating'' (Harper & Row 1979), ISBN 0-06-318097-9, with Peter Trower *''Social Situations'' (Cambridge University Press 1981), ISBN 0-521-23260-0, with [[Adrian Furnham]] and Jean Ann Graham *''The Psychology of Happiness'' (Methuen 1987), ISBN 0-416-40960-1 *''Cooperation: The Basis of Sociability'' (Routledge 1991), ISBN 0-415-03545-7 *''The Social Psychology of Everyday Life'' (Routledge 1992), ISBN 0-415-01071-3 *''The Psychology of Social Class'' (Routledge 1994), ISBN 0-415-07954-3 *''The Social Psychology of Leisure'' (Penguin 1996), ISBN 0-14-023887-5 *''The Psychology of Religious Behaviour, Belief and Experience'' (Routledge 1997), ISBN 0-415-12330-5, with [[Benjamin Beit-Hallahmi]] *''The Psychology of Money'' (Routledge 1998), ISBN 0-415-14605-4, with Adrian Furnham ==Литература== Robinson, P. (2003). In Memoriam: Michael Argyle. Social Psychological Review, 5 (1) 3-7. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аргајл, Мајкл}} [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] nt8sge2ihrclofagllrwvjntsp85uz7 0 1035869 5561258 5267380 2026-05-18T21:18:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5561258 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = NGC2301 - SDSS DR14 (panorama).png |соѕвездие=[[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=6 ч 51 м 45,2 с |деклинација=+ 0° 27' 33" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I3m |привиден сјај В=6 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=15' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[27 декември]] [[1786]] |алтернативни ознаки=OCL 540 }} '''NGC 2301''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2301 се споменува и како OCL 540. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 декември]] [[1786]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2301 е од видот I3m.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 6 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2301 има само една позната привидна димензија, која изнесува 15'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 6 ч 51 м 45,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 0° 27' 33". == Други поделби == Проучување на NGC 2301 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 228; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 148. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1346. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2001-2500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Еднорог (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2301 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2301]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2301 Поправени информации за NGC 2301] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202301 NGC 2301] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202301 NGC 2301] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240912053438/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202301 |date=2024-09-12 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Еднорог (соѕвездие)]] [[Категорија:Расеани ѕвездени јата]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1786 година]] 807njl3unstm8z013ezxm5qyo3r5tcy 0 1035870 5561259 5267383 2026-05-18T21:22:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5561259 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] |слика= NGC 2302 DSS.jpg |опис= Поглед кон NGC 2302 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=6 ч 51 м 56,6 с |деклинација=- 7° 5' 4" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=II2p |привиден сјај В=8,9 |привиден сјај Ч=9,1 |површински сјај= |привидни димензии=2,5' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[4 март]] [[1785]] |алтернативни ознаки=NGC 2299, OCL 554 }} '''NGC 2302''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2302 се споменува и како NGC 2299, OCL 554. == Откривање == Објектот е откриен на [[4 март]] [[1785]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2302 е од видот II2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 9,1 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2302 има само една позната привидна димензија, која изнесува 2,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 6 ч 51 м 56,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 7° 5' 4". == Други поделби == Проучување на NGC 2302 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 273; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4812. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 653. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2001-2500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Еднорог (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2302 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2302]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2302 Поправени информации за NGC 2302] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202302 NGC 2302] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202302 NGC 2302]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Еднорог (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1785 година]] qzro35dkrjz3n0ipb97bf0yr7qtwv86 0 1035962 5561385 5267667 2026-05-18T23:36:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5561385 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 2387 DSS.png |ректасцензија=7 ч 28 м 57,9 с |деклинација=+ 36° 52' 47" |положбен агол=39 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=S |привиден сјај В=14,5 |привиден сјај Ч=15,3 |површински сјај=13 |привидни димензии=0,6' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[10 март]] [[1790]] |алтернативни ознаки=CGCG 177-23 }} '''NGC 2387''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2387 се споменува и како CGCG 177-23. == Откривање == Објектот е откриен на [[10 март]] [[1790]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2387 е од видот S.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2387 има привидни димензии од 0,6' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 7 ч 28 м 57,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 36° 52' 47". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 39°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2387 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 21105. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 100; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2464. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1336. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2001-2500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кочијаш (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2387 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2387]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2387 Поправени информации за NGC 2387] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202387 NGC 2387] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202387 NGC 2387] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220117042250/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202387 |date=2022-01-17 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кочијаш (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1790 година]] 2o8vjg1zkja9x9aywsv4mcihh8kpqux 0 1041339 5561220 4307784 2026-05-18T19:09:18Z Dandarmkd 31127 5561220 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gion Nándor.JPG|мини|234x234пкс|Нандор Гион]] '''Нандор Гион''' ([[унгарски]]: ''Nándor Gion''), ([[1941]], Сентамаш, - [[2002]], [[Будимпешта]]) е современ југословенски и унгарски писател. == Животопис == Нандор Гион е роден во [[1941]] година во Сентамаш (денешен [[Србобран]]) во српската покраина [[Војводина]] која тогаш била окупирана од Унгарија. Дипломирал [[унгарски јазик]] на универзитетот во [[Нови Сад]]. Работел како уредник во новосадското радио, бил директор на театарот во Нови Сад, како и претседател на Друштвото на писателите на Војводина. Во [[1993]] година се преселил во [[Унгарија]]. Умрел во [[2002]] година во Будимпешта.<ref name="ReferenceA">''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009, стр. 231.</ref> == Творештво == Делата на Гион се преведени на повеќе европски јазици. Исто така, неговиот расказ "''Ниско да се лета''" е објавен на [[македонски јазик]] во [[2009]] година како дел на антологијата на унгарскиот краток расказ "''Сецирање на живо''", во издание на издавачката куќа "Темплум".<ref>''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009.</ref> Негови поважни дела се:<ref name="ReferenceA"/> * ''[[Водоземци]] во јама'' (роман), [[1968]] година * ''Мојот брат Јоаб'' (роман), [[1969]] година * ''На оваа страна'' (новели), [[1971]] година * ''Цветен војник'' (роман), [[1973]] година * ''Исто како да е лето'' (раскази), [[1974]] година * ''Им свиреше и на разбојниците, Цветен војник, Мед од роза'' (романи), [[1976]] година * ''[[Корморан]]ите сè уште не се вратија'' (роман за деца), [[1977]] година * ''Рафал за еден црн [[бивол]]'' (роман), [[1982]] година * ''[[Ангел]]ска веселба'' (раскази), [[1985]] година * ''Последно време во затворот сонувам'' (роман), [[1990]] година * ''Како ослободители'' (раскази), [[1996]] година * ''Овој ден е наш'' (роман), [[1997]] година * ''Да се најде [[злато]]'' (роман), [[2000]] година == Признанија == Гион е добитник на повеќе награди, како што се:<ref>''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009, стр. 231-232.</ref> * Наградата "[[Невен]]", [[1980]] година * Наградата "[[Тибор Дери]]", [[1987]] година * Наградата "[[Атила Јожеф]]", [[1988]] година * Книга на годината во Унгарија, [[1991]] и [[1994]] година * Наградата за живото дело на Фондацијата [[Џорџ Сорос|Сорос]], [[1994]] година * Наградата "[[Шандор Мараи]]", [[1997]] година * Ловоров венец на [[Република Унгарија]], [[2000]] година == Наводи == <references/> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гион, Нандор}} [[Категорија:Унгарски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Југословенски Унгарци]] [[Категорија:Српски Унгарци]] [[Категорија:Родени во 1941 година]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] os5gdfzsvirefm22hdfv397rdn2vivp 0 1050829 5561230 5560935 2026-05-18T19:20:36Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-29791-46|~2026-29791-46]]) и ја поврати преработката 5560665 на Gurther 5561230 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за личност |име= Игор Јанев |портрет= Makedonska opozicija Igor Janev.jpg |px = 250px |опис=Игор Јанев |роден-дата= {{роден на|||1964}} |роден-место= {{роден во|Белград|}}, [[СР Србија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= |занимање = [[професор]] }} '''Игор Јанев''' (роден во [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]) — [[Македонија|македонски]] [[професор]] по меѓународно право.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.makdenes.org/content/article/1956873.html|title= Игор Јанев, професор по меѓународно право |publisher=http://www.makdenes.org/|accessdate=2012-10-08}}</ref> == Животопис == Игор Јанев е роден [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]. Докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] во [[1994]] година, а пост-докторски студии завршил во [[САД]] ([[Вашингтон]] (School of Foreign Service<ref>Види E. A. W. School of Foreign Service, Georgetown University [https://sfs.georgetown.edu/]</ref>), [[Шарлотсвил]] (Department of Politics - Government & Foreign Affairs<ref>Види [https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210829121138/https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements |date=2021-08-29 }}</ref>) и Медфорд - Харвард(The Fletcher School of Law and Diplomacy<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fletcher_School_at_Tufts_University]</ref>)) во дисциплините на меѓународната политика и меѓународното право. Член е на неколку престижни меѓународни здруженија за мегународно право и меѓународни односи, мегу кои се [[ASIL]] и [[ACUNS]]. Игор Јанев е и член на [[Њујоршка академија на науките|Њујоршката академија на науките]] (NYAS). Од 2000 година Игор Јанев бил вработен во Институтот за политички науки во Белград, а во [[2010]] година ја добива и највисокота научна титула Научен советник (во ранг на редовен професор на Универзитетот во Белград). == Спор за името со Грција== Во македонските историски движења познато е дека Игор Јанев бил Специјален советник на [[Министер за надворешни работи на Македонија|Министерот за надворешни работи]] во [[2002]] година. Во научните анализи од [[1998]] година за легалитетот при приемот на Македонија во [[ООН]] открил кршење на Повелбата на Обеднинетите нации. Овој исклучителен научен придонес бил објавен во списанието со највисок научен рејтинг во правните науки ''American Journal of International Law''. Ставовите на Игор Јанев ги презентирал и македонскиот претседател [[Ѓорге Иванов]] на 67-то [[Генерално собрание на ООН|Генерално собрание на ОН]] во [[2012]] година, кога го искажал ставот дека при приемот на Македонија во ООН Република Македонија била условена со два дополнителни услови надвор од пропишаните според Поевелбата на ОН<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8|title=Иванов бара достоинствено именување на Македонија|date=27 септември 2012|publisher=Утрински весник|accessdate=2012-10-08}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според Јанев таквите услови, посебни за македонскиот прием, се противни на Поевелбата на ОН (на член 4 од овој основен документ), според Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда (од [[Хаг]]) од [[1948]] година, во кој е искажан ставот дека за специфични услови надвор од општите пропишани во член 4, во време лимитирани, не смее да се гласа во ОН, ниту таквите услови можаат да бидат поставувани на кандидатот за прием. Ова Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда од 1948 година беше прифатено и од Генералното собрание на ООН истата 1948, како толкување на член 4 на Повелбата. По откривањето на кршење на Повелбата на ОН при приемот на Република Македонија со нелеганите дополнителни услови, Игор Јанев предложил стратегија за решавање на проблемот со името во ООН, која имала два модалитета. Првиот модалитет подразбира дека уставното име се воспоставува со политичкиот приод преку Резолуција на Генералното собрание на ОН (ГСОН), каде поаѓајќи од Советодавното мислење на Мегународниот суд од 1948, и од фактот дека Република Македонија ја поминала постапката во Советот на безбедност на ОН со искажан став дека општите услови за прием се исполнети, треба да побара продолжување на македонското членство во ОН под уставното име Република Македонија. Имено, прифакајки ги ставовите на Мегународниот суд од 1948, со простото мнозинство од присутните и кои гласаат во ГСОН (според модел од 1948.), Јанев покажа дека Македонија може да го продолжи членскиот статус во ОН под уставното име Република Македонија (заменувајки ја референцата односно деноминацијата "the former Yugoslav Republic of Macedonia "). Вториот модел е правната варијанта во која Јанев предлага еден мегу чекор, а тој е поставување прашање од ГСОН до Мегународниот суд за правда, слично како 1947, за тоа дали се специфични услови за прием на Македонија во ОН дополнителни во однос на пропишаните во Повелбата. По добивање на Советодавното мислење на Мегународниот суд дека условите се дополнителни односно дека референцата "the former Yugoslav Republic of Macedonia ", и преговорите за името се нелегани, при прифакањето на таквото мислње од Генералното Собрание на ОН би било воведено во ОН и правото на Република Македонија да го користи своето уставно име (односно со резолуцијатата на ГСОН членството би било продолжено со уставното име Република Македонија). Ставовите на Игор Јанев биле прифатени во научната периодика во светските научни списанија. Покрај ''American Journal of International Law (AJIL)'' ставовите на Јанев биле објавени и во ''Review of International Affairs, Political Review'' и во друѓи мегународни списанија. Во поново време Јанев застапува теза дека Преспанската спогодба е етноциден акт<ref>За врска меѓу [[етноцид]] или/и [[културоцид]] и Преспанската спогодба види во серија колумни од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D1%85%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B7-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b2%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0-%d0%bc%d0%b5%d1%93%d1%83-%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84-%d0%b4-%d1%80-%d0%b8%d0%b3%d0%be%d1%80-%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%b8-%d1%81/].</ref> кои не е правно валиден и поради фактот што "Втората страна" во овој договор нема валиден правен идентитет(во Спогодбата во врска со идентитетот само се уптаува на Резолуцијата 47/225 на ООН те. Бројот на апликацијата за прием во ООН, без уставното име), па отааму и самиот договор не е валиден правен акт (со што Јанев сугерира унилатерлно дипломатско раскинување на ваков невалиден акт преку дипломатската нота за раскинување на договорот).<ref>Види за валидноста на спогосбата статијата во ''Нова Македонија'' "Преспанскиот договор е правно невалиден" [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%b8/]</ref><ref>Види повеќе во ''Security Dialogues'' (2018) ''THE PRESPA AGREEMENT BETWEEN MACEDONIA AND GREECE AND POSSIBLE FURTHER ACTION(S) RELATED TO VALIDITY OF THE TREATY'' (посебно пр. види дел "Conclusions")[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/sd/SD%2012.1%20(2021)/SD%2012.1%2004%20JANEV,%20I.%20-%20THE%20PRESPA%20AGREEMENT%20BETWEEN%20MACEDONIA%20AND%20GREECE%20AND%20POSSIBLE%20FURTHER%20ACTION(S)%20RELATED%20TO%20VALIDITY%20OF%20THE%20TREATY.pdf]</ref><ref> За раскинливоста на Преспанскиот договор види и во написи од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%98%d0%b0%d1%82-%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b8/][https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%b7%d0%be%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b4-%d0%bd%d0%b8%d0%b2%d0%b8%d1%86%d0%b8-%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d0%be%d0%b1%d0%b2%d1%80%d0%b7%d1%83%d0%b2/][https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/%d0%bc%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be-%d0%b4%d0%b0-%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b5-%d0%bf/]</ref> == Трудови == Игор Јанев објавил над 160 научни трудови пред сè во мегународни списаниЈа надвор од Македонија, како и 18 книги и монографии од областите на меѓународната политика, надворешената политика и на меѓународното право и организации. Меѓу другото, Игор Јанев е и основач на Релационистичко-дијалектичка теорија во општата Онтологија (Филозофија). Основното филозофско прашање на постоењето е идентификувано како: Откаде сè што постои? Јанев доби соодветно решение на ова филозофско прашање со преформулацијата во форма: Откаде сè што постои, во однос на Ништо? Со негација на овој парадокс, поставувајки прашање Во који услови вакво прашање е нелогично?, Јанев покажа дека еден од двата аспекта е нужно невозоможен односно дека полот означен како Ништо е невозможен. Решението е најдено во нужната релација мегу Ништо и (спротивно на тоа) Нешто, кои се во системска врска. Како што заклучил Јанев, од ова произлегува дека основната релација е пофундаментална од елементите односно половите на која било релација. Ова филозофска концепција е и основа на новата релационистичка теорија на меѓународните односи, која ја застапуава Игор Јанев.<ref>[http://www.ipsbgd.edu.rs/ Реч директора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120901173740/http://www.ipsbgd.edu.rs/ |date=2012-09-01 }}, Институт за политичке студије.</ref> Релационистичката методологија на Јанев се применува во повеќе дисиплини од општата филозофија и социологија до методологијата на природните науки.<ref>Види пр. General Philosophy of Relationism and Its Application to the Political Theory of State and Society and Implications on Natural Sciences [http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201103134707/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf |date=2020-11-03 }}</ref><ref>Janev I. The Meta-Dialectic Concept of the Force and Its Possible Relevance for the Explanation of the Cosmological Physical Theory, With Modern Approach to the Dark Energy Phenomenon. American Journal of Planetary and Space Science. Vol. 5. Issue 2. 2026.[https://www.pubtexto.com/pdf/?the-metadialectic-concept-of-the-force-and-its-possible-relevance-for-the-explanation-of-the-cosmological-physical-theory-with-mod]</ref> == Книги == * Сарадња Југославије са Унеском, Факултет политичких наука, Београд, 1991. * Економските организации на Обединетите нации, Правен факултет, Скопје, 1994. * Право и политика на специјализованите организации на Обединетите нации, Александрија, Скопје, 1996. * Теорија међународних односа и спољне политике, Плато, Београд, 1998. * Међународни односи и спољна политика, Институт за политичке студије, Београд, 2002. * Уједињене нације и међународне финансијске и економске организације, ИПС, Београд, 2004. * Културна дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2004. * Теорија међународне политике и дипломатије, Институт за политичке студије, 2006. * Уставно право и полтички систем Европске уније, Институт за политичке студије, 2007, ISBN 978-86-7419-144-6 * Међународне организације и интеграције, Институт за политичке студије, 2008, ISBN 978-86-7419-151-4 * Светска организација за интелектуалну својину, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-188-0 * Статутарно уређење међународних организација, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-191-0 * Међународни финансиски организации, Александрија, Скопје, 2008, ISBN 978-9989-705-03-8 * Косово после проглашења независности, ИМПП, 2008, ISBN 978-86-7067-110-2 * Односи Југославије са Унеском, Институт за политичке студије, 2010, ISBN 978-86-7419-209-2 * Међународно право и међународни односи, Институт за политичке студије, Београд, 2012, ISBN 978-86-7419-244-3 * Дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2013, ISBN 978-86-7419-261-0 * Вовед во дипломатија, АГМ, 2015, ISBN 978-86-86363-64-0 * Современа Теорија за Држава и Право, АГМ, Белград. 2017. ISBN 978-86-86363-90-9 * Теорија за држава и право, Čigoja-Štampa. Белград: 2020. ISBN 978-86-531-0551-8.<ref>{{нмс| title=Teorija drzave i prava| url=https://www.amazon.com/Teorija-drzave-prava-Igor-Janev/dp/B084VN9JH9 | work= | publisher=Knjizara | date= | accessdate=20 ноември 2021}}</ref> * Историја на политичките теории, АГМ, Белград, 2021. ISBN 978-86-6048-022-6<ref>{{нмс| title=Istorija političkih teorija | url=https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 | work= | publisher=Cigoja| date= | accessdate=23 јуни 2021}}</ref> * Prespa Agreement And Its Effects On Macedonian Right To National Identity: An Act of Ethno – Genocidal Termination of the National Identity, Lambert Academic Publishing. 2021. ISBN 978-620-4-71741-8.<ref>{{нмс | title=Prespa Agreement and its Effects on Macedonian Right to National Identity: An act of ethno – genocidal termination of the national identity | url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | work= | publisher=Lambert Academic Publishing | date= | accessdate=20 ноември 2021 | archive-date=2021-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211119123051/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | url-status=dead }}</ref> * The Prespa Agreement as Cultural Genocide of the Macedonian National Identity, AГM. Белград. 2023. {{ISBN| 978-86-6048-040-0}} * Меѓународни политички односи - Светска политика, AГM. Белград. 2025. ISBN 978-86-6048-063-9. == Надворешни врски== * Igor Janev, AJIL, Vol.93, no. 1, January 1999 == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанев, Игор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски дипломати]] [[Категорија:Носители на титулата „Македонски сенатор“]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] oj2mdi0ixksggev2m3juncw7kqqy7dk 5561342 5561230 2026-05-18T22:45:11Z МАНУ1.МК 133288 /* Надворешни врски */adding new ref. 5561342 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за личност |име= Игор Јанев |портрет= Makedonska opozicija Igor Janev.jpg |px = 250px |опис=Игор Јанев |роден-дата= {{роден на|||1964}} |роден-место= {{роден во|Белград|}}, [[СР Србија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= |занимање = [[професор]] }} '''Игор Јанев''' (роден во [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]) — [[Македонија|македонски]] [[професор]] по меѓународно право.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.makdenes.org/content/article/1956873.html|title= Игор Јанев, професор по меѓународно право |publisher=http://www.makdenes.org/|accessdate=2012-10-08}}</ref> == Животопис == Игор Јанев е роден [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]. Докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] во [[1994]] година, а пост-докторски студии завршил во [[САД]] ([[Вашингтон]] (School of Foreign Service<ref>Види E. A. W. School of Foreign Service, Georgetown University [https://sfs.georgetown.edu/]</ref>), [[Шарлотсвил]] (Department of Politics - Government & Foreign Affairs<ref>Види [https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210829121138/https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements |date=2021-08-29 }}</ref>) и Медфорд - Харвард(The Fletcher School of Law and Diplomacy<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fletcher_School_at_Tufts_University]</ref>)) во дисциплините на меѓународната политика и меѓународното право. Член е на неколку престижни меѓународни здруженија за мегународно право и меѓународни односи, мегу кои се [[ASIL]] и [[ACUNS]]. Игор Јанев е и член на [[Њујоршка академија на науките|Њујоршката академија на науките]] (NYAS). Од 2000 година Игор Јанев бил вработен во Институтот за политички науки во Белград, а во [[2010]] година ја добива и највисокота научна титула Научен советник (во ранг на редовен професор на Универзитетот во Белград). == Спор за името со Грција== Во македонските историски движења познато е дека Игор Јанев бил Специјален советник на [[Министер за надворешни работи на Македонија|Министерот за надворешни работи]] во [[2002]] година. Во научните анализи од [[1998]] година за легалитетот при приемот на Македонија во [[ООН]] открил кршење на Повелбата на Обеднинетите нации. Овој исклучителен научен придонес бил објавен во списанието со највисок научен рејтинг во правните науки ''American Journal of International Law''. Ставовите на Игор Јанев ги презентирал и македонскиот претседател [[Ѓорге Иванов]] на 67-то [[Генерално собрание на ООН|Генерално собрание на ОН]] во [[2012]] година, кога го искажал ставот дека при приемот на Македонија во ООН Република Македонија била условена со два дополнителни услови надвор од пропишаните според Поевелбата на ОН<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8|title=Иванов бара достоинствено именување на Македонија|date=27 септември 2012|publisher=Утрински весник|accessdate=2012-10-08}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според Јанев таквите услови, посебни за македонскиот прием, се противни на Поевелбата на ОН (на член 4 од овој основен документ), според Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда (од [[Хаг]]) од [[1948]] година, во кој е искажан ставот дека за специфични услови надвор од општите пропишани во член 4, во време лимитирани, не смее да се гласа во ОН, ниту таквите услови можаат да бидат поставувани на кандидатот за прием. Ова Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда од 1948 година беше прифатено и од Генералното собрание на ООН истата 1948, како толкување на член 4 на Повелбата. По откривањето на кршење на Повелбата на ОН при приемот на Република Македонија со нелеганите дополнителни услови, Игор Јанев предложил стратегија за решавање на проблемот со името во ООН, која имала два модалитета. Првиот модалитет подразбира дека уставното име се воспоставува со политичкиот приод преку Резолуција на Генералното собрание на ОН (ГСОН), каде поаѓајќи од Советодавното мислење на Мегународниот суд од 1948, и од фактот дека Република Македонија ја поминала постапката во Советот на безбедност на ОН со искажан став дека општите услови за прием се исполнети, треба да побара продолжување на македонското членство во ОН под уставното име Република Македонија. Имено, прифакајки ги ставовите на Мегународниот суд од 1948, со простото мнозинство од присутните и кои гласаат во ГСОН (според модел од 1948.), Јанев покажа дека Македонија може да го продолжи членскиот статус во ОН под уставното име Република Македонија (заменувајки ја референцата односно деноминацијата "the former Yugoslav Republic of Macedonia "). Вториот модел е правната варијанта во која Јанев предлага еден мегу чекор, а тој е поставување прашање од ГСОН до Мегународниот суд за правда, слично како 1947, за тоа дали се специфични услови за прием на Македонија во ОН дополнителни во однос на пропишаните во Повелбата. По добивање на Советодавното мислење на Мегународниот суд дека условите се дополнителни односно дека референцата "the former Yugoslav Republic of Macedonia ", и преговорите за името се нелегани, при прифакањето на таквото мислње од Генералното Собрание на ОН би било воведено во ОН и правото на Република Македонија да го користи своето уставно име (односно со резолуцијатата на ГСОН членството би било продолжено со уставното име Република Македонија). Ставовите на Игор Јанев биле прифатени во научната периодика во светските научни списанија. Покрај ''American Journal of International Law (AJIL)'' ставовите на Јанев биле објавени и во ''Review of International Affairs, Political Review'' и во друѓи мегународни списанија. Во поново време Јанев застапува теза дека Преспанската спогодба е етноциден акт<ref>За врска меѓу [[етноцид]] или/и [[културоцид]] и Преспанската спогодба види во серија колумни од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D1%85%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B7-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b2%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0-%d0%bc%d0%b5%d1%93%d1%83-%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84-%d0%b4-%d1%80-%d0%b8%d0%b3%d0%be%d1%80-%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%b8-%d1%81/].</ref> кои не е правно валиден и поради фактот што "Втората страна" во овој договор нема валиден правен идентитет(во Спогодбата во врска со идентитетот само се уптаува на Резолуцијата 47/225 на ООН те. Бројот на апликацијата за прием во ООН, без уставното име), па отааму и самиот договор не е валиден правен акт (со што Јанев сугерира унилатерлно дипломатско раскинување на ваков невалиден акт преку дипломатската нота за раскинување на договорот).<ref>Види за валидноста на спогосбата статијата во ''Нова Македонија'' "Преспанскиот договор е правно невалиден" [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%b8/]</ref><ref>Види повеќе во ''Security Dialogues'' (2018) ''THE PRESPA AGREEMENT BETWEEN MACEDONIA AND GREECE AND POSSIBLE FURTHER ACTION(S) RELATED TO VALIDITY OF THE TREATY'' (посебно пр. види дел "Conclusions")[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/sd/SD%2012.1%20(2021)/SD%2012.1%2004%20JANEV,%20I.%20-%20THE%20PRESPA%20AGREEMENT%20BETWEEN%20MACEDONIA%20AND%20GREECE%20AND%20POSSIBLE%20FURTHER%20ACTION(S)%20RELATED%20TO%20VALIDITY%20OF%20THE%20TREATY.pdf]</ref><ref> За раскинливоста на Преспанскиот договор види и во написи од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%98%d0%b0%d1%82-%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b8/][https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%b7%d0%be%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b4-%d0%bd%d0%b8%d0%b2%d0%b8%d1%86%d0%b8-%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d0%be%d0%b1%d0%b2%d1%80%d0%b7%d1%83%d0%b2/][https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/%d0%bc%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be-%d0%b4%d0%b0-%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b5-%d0%bf/]</ref> == Трудови == Игор Јанев објавил над 160 научни трудови пред сè во мегународни списаниЈа надвор од Македонија, како и 18 книги и монографии од областите на меѓународната политика, надворешената политика и на меѓународното право и организации. Меѓу другото, Игор Јанев е и основач на Релационистичко-дијалектичка теорија во општата Онтологија (Филозофија). Основното филозофско прашање на постоењето е идентификувано како: Откаде сè што постои? Јанев доби соодветно решение на ова филозофско прашање со преформулацијата во форма: Откаде сè што постои, во однос на Ништо? Со негација на овој парадокс, поставувајки прашање Во који услови вакво прашање е нелогично?, Јанев покажа дека еден од двата аспекта е нужно невозоможен односно дека полот означен како Ништо е невозможен. Решението е најдено во нужната релација мегу Ништо и (спротивно на тоа) Нешто, кои се во системска врска. Како што заклучил Јанев, од ова произлегува дека основната релација е пофундаментална од елементите односно половите на која било релација. Ова филозофска концепција е и основа на новата релационистичка теорија на меѓународните односи, која ја застапуава Игор Јанев.<ref>[http://www.ipsbgd.edu.rs/ Реч директора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120901173740/http://www.ipsbgd.edu.rs/ |date=2012-09-01 }}, Институт за политичке студије.</ref> Релационистичката методологија на Јанев се применува во повеќе дисиплини од општата филозофија и социологија до методологијата на природните науки.<ref>Види пр. General Philosophy of Relationism and Its Application to the Political Theory of State and Society and Implications on Natural Sciences [http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201103134707/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf |date=2020-11-03 }}</ref><ref>Janev I. The Meta-Dialectic Concept of the Force and Its Possible Relevance for the Explanation of the Cosmological Physical Theory, With Modern Approach to the Dark Energy Phenomenon. American Journal of Planetary and Space Science. Vol. 5. Issue 2. 2026.[https://www.pubtexto.com/pdf/?the-metadialectic-concept-of-the-force-and-its-possible-relevance-for-the-explanation-of-the-cosmological-physical-theory-with-mod]</ref> == Книги == * Сарадња Југославије са Унеском, Факултет политичких наука, Београд, 1991. * Економските организации на Обединетите нации, Правен факултет, Скопје, 1994. * Право и политика на специјализованите организации на Обединетите нации, Александрија, Скопје, 1996. * Теорија међународних односа и спољне политике, Плато, Београд, 1998. * Међународни односи и спољна политика, Институт за политичке студије, Београд, 2002. * Уједињене нације и међународне финансијске и економске организације, ИПС, Београд, 2004. * Културна дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2004. * Теорија међународне политике и дипломатије, Институт за политичке студије, 2006. * Уставно право и полтички систем Европске уније, Институт за политичке студије, 2007, ISBN 978-86-7419-144-6 * Међународне организације и интеграције, Институт за политичке студије, 2008, ISBN 978-86-7419-151-4 * Светска организација за интелектуалну својину, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-188-0 * Статутарно уређење међународних организација, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-191-0 * Међународни финансиски организации, Александрија, Скопје, 2008, ISBN 978-9989-705-03-8 * Косово после проглашења независности, ИМПП, 2008, ISBN 978-86-7067-110-2 * Односи Југославије са Унеском, Институт за политичке студије, 2010, ISBN 978-86-7419-209-2 * Међународно право и међународни односи, Институт за политичке студије, Београд, 2012, ISBN 978-86-7419-244-3 * Дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2013, ISBN 978-86-7419-261-0 * Вовед во дипломатија, АГМ, 2015, ISBN 978-86-86363-64-0 * Современа Теорија за Држава и Право, АГМ, Белград. 2017. ISBN 978-86-86363-90-9 * Теорија за држава и право, Čigoja-Štampa. Белград: 2020. ISBN 978-86-531-0551-8.<ref>{{нмс| title=Teorija drzave i prava| url=https://www.amazon.com/Teorija-drzave-prava-Igor-Janev/dp/B084VN9JH9 | work= | publisher=Knjizara | date= | accessdate=20 ноември 2021}}</ref> * Историја на политичките теории, АГМ, Белград, 2021. ISBN 978-86-6048-022-6<ref>{{нмс| title=Istorija političkih teorija | url=https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 | work= | publisher=Cigoja| date= | accessdate=23 јуни 2021}}</ref> * Prespa Agreement And Its Effects On Macedonian Right To National Identity: An Act of Ethno – Genocidal Termination of the National Identity, Lambert Academic Publishing. 2021. ISBN 978-620-4-71741-8.<ref>{{нмс | title=Prespa Agreement and its Effects on Macedonian Right to National Identity: An act of ethno – genocidal termination of the national identity | url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | work= | publisher=Lambert Academic Publishing | date= | accessdate=20 ноември 2021 | archive-date=2021-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211119123051/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | url-status=dead }}</ref> * The Prespa Agreement as Cultural Genocide of the Macedonian National Identity, AГM. Белград. 2023. {{ISBN| 978-86-6048-040-0}} * Меѓународни политички односи - Светска политика, AГM. Белград. 2025. ISBN 978-86-6048-063-9. == Надворешни врски== * Igor Janev, American Journal of International Law, Vol.93, no. 1, January 1999. * НАУЧЕН ПРОБИВ ПОТВРДЕН ОД ЦЕРН – Професорот Јанев со големо откритие за космосот, Национал, [https://nacionalno.mk/nauchen-probiv-potvrden-od-cern-profesorot-anev-so-golemo-otkritie-za-kosmosot/]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанев, Игор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски дипломати]] [[Категорија:Носители на титулата „Македонски сенатор“]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] 79ikochrqlr8mwbtq2vxrcomz1t0mis 5561348 5561342 2026-05-18T22:47:40Z МАНУ1.МК 133288 /* Надворешни врски */ Format. 5561348 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за личност |име= Игор Јанев |портрет= Makedonska opozicija Igor Janev.jpg |px = 250px |опис=Игор Јанев |роден-дата= {{роден на|||1964}} |роден-место= {{роден во|Белград|}}, [[СР Србија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= |занимање = [[професор]] }} '''Игор Јанев''' (роден во [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]) — [[Македонија|македонски]] [[професор]] по меѓународно право.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.makdenes.org/content/article/1956873.html|title= Игор Јанев, професор по меѓународно право |publisher=http://www.makdenes.org/|accessdate=2012-10-08}}</ref> == Животопис == Игор Јанев е роден [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]. Докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] во [[1994]] година, а пост-докторски студии завршил во [[САД]] ([[Вашингтон]] (School of Foreign Service<ref>Види E. A. W. School of Foreign Service, Georgetown University [https://sfs.georgetown.edu/]</ref>), [[Шарлотсвил]] (Department of Politics - Government & Foreign Affairs<ref>Види [https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210829121138/https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements |date=2021-08-29 }}</ref>) и Медфорд - Харвард(The Fletcher School of Law and Diplomacy<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fletcher_School_at_Tufts_University]</ref>)) во дисциплините на меѓународната политика и меѓународното право. Член е на неколку престижни меѓународни здруженија за мегународно право и меѓународни односи, мегу кои се [[ASIL]] и [[ACUNS]]. Игор Јанев е и член на [[Њујоршка академија на науките|Њујоршката академија на науките]] (NYAS). Од 2000 година Игор Јанев бил вработен во Институтот за политички науки во Белград, а во [[2010]] година ја добива и највисокота научна титула Научен советник (во ранг на редовен професор на Универзитетот во Белград). == Спор за името со Грција== Во македонските историски движења познато е дека Игор Јанев бил Специјален советник на [[Министер за надворешни работи на Македонија|Министерот за надворешни работи]] во [[2002]] година. Во научните анализи од [[1998]] година за легалитетот при приемот на Македонија во [[ООН]] открил кршење на Повелбата на Обеднинетите нации. Овој исклучителен научен придонес бил објавен во списанието со највисок научен рејтинг во правните науки ''American Journal of International Law''. Ставовите на Игор Јанев ги презентирал и македонскиот претседател [[Ѓорге Иванов]] на 67-то [[Генерално собрание на ООН|Генерално собрание на ОН]] во [[2012]] година, кога го искажал ставот дека при приемот на Македонија во ООН Република Македонија била условена со два дополнителни услови надвор од пропишаните според Поевелбата на ОН<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8|title=Иванов бара достоинствено именување на Македонија|date=27 септември 2012|publisher=Утрински весник|accessdate=2012-10-08}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според Јанев таквите услови, посебни за македонскиот прием, се противни на Поевелбата на ОН (на член 4 од овој основен документ), според Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда (од [[Хаг]]) од [[1948]] година, во кој е искажан ставот дека за специфични услови надвор од општите пропишани во член 4, во време лимитирани, не смее да се гласа во ОН, ниту таквите услови можаат да бидат поставувани на кандидатот за прием. Ова Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда од 1948 година беше прифатено и од Генералното собрание на ООН истата 1948, како толкување на член 4 на Повелбата. По откривањето на кршење на Повелбата на ОН при приемот на Република Македонија со нелеганите дополнителни услови, Игор Јанев предложил стратегија за решавање на проблемот со името во ООН, која имала два модалитета. Првиот модалитет подразбира дека уставното име се воспоставува со политичкиот приод преку Резолуција на Генералното собрание на ОН (ГСОН), каде поаѓајќи од Советодавното мислење на Мегународниот суд од 1948, и од фактот дека Република Македонија ја поминала постапката во Советот на безбедност на ОН со искажан став дека општите услови за прием се исполнети, треба да побара продолжување на македонското членство во ОН под уставното име Република Македонија. Имено, прифакајки ги ставовите на Мегународниот суд од 1948, со простото мнозинство од присутните и кои гласаат во ГСОН (според модел од 1948.), Јанев покажа дека Македонија може да го продолжи членскиот статус во ОН под уставното име Република Македонија (заменувајки ја референцата односно деноминацијата "the former Yugoslav Republic of Macedonia "). Вториот модел е правната варијанта во која Јанев предлага еден мегу чекор, а тој е поставување прашање од ГСОН до Мегународниот суд за правда, слично како 1947, за тоа дали се специфични услови за прием на Македонија во ОН дополнителни во однос на пропишаните во Повелбата. По добивање на Советодавното мислење на Мегународниот суд дека условите се дополнителни односно дека референцата "the former Yugoslav Republic of Macedonia ", и преговорите за името се нелегани, при прифакањето на таквото мислње од Генералното Собрание на ОН би било воведено во ОН и правото на Република Македонија да го користи своето уставно име (односно со резолуцијатата на ГСОН членството би било продолжено со уставното име Република Македонија). Ставовите на Игор Јанев биле прифатени во научната периодика во светските научни списанија. Покрај ''American Journal of International Law (AJIL)'' ставовите на Јанев биле објавени и во ''Review of International Affairs, Political Review'' и во друѓи мегународни списанија. Во поново време Јанев застапува теза дека Преспанската спогодба е етноциден акт<ref>За врска меѓу [[етноцид]] или/и [[културоцид]] и Преспанската спогодба види во серија колумни од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D1%85%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B7-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b2%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0-%d0%bc%d0%b5%d1%93%d1%83-%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84-%d0%b4-%d1%80-%d0%b8%d0%b3%d0%be%d1%80-%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%b8-%d1%81/].</ref> кои не е правно валиден и поради фактот што "Втората страна" во овој договор нема валиден правен идентитет(во Спогодбата во врска со идентитетот само се уптаува на Резолуцијата 47/225 на ООН те. Бројот на апликацијата за прием во ООН, без уставното име), па отааму и самиот договор не е валиден правен акт (со што Јанев сугерира унилатерлно дипломатско раскинување на ваков невалиден акт преку дипломатската нота за раскинување на договорот).<ref>Види за валидноста на спогосбата статијата во ''Нова Македонија'' "Преспанскиот договор е правно невалиден" [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%b8/]</ref><ref>Види повеќе во ''Security Dialogues'' (2018) ''THE PRESPA AGREEMENT BETWEEN MACEDONIA AND GREECE AND POSSIBLE FURTHER ACTION(S) RELATED TO VALIDITY OF THE TREATY'' (посебно пр. види дел "Conclusions")[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/sd/SD%2012.1%20(2021)/SD%2012.1%2004%20JANEV,%20I.%20-%20THE%20PRESPA%20AGREEMENT%20BETWEEN%20MACEDONIA%20AND%20GREECE%20AND%20POSSIBLE%20FURTHER%20ACTION(S)%20RELATED%20TO%20VALIDITY%20OF%20THE%20TREATY.pdf]</ref><ref> За раскинливоста на Преспанскиот договор види и во написи од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%98%d0%b0%d1%82-%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b8/][https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%b7%d0%be%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b4-%d0%bd%d0%b8%d0%b2%d0%b8%d1%86%d0%b8-%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d0%be%d0%b1%d0%b2%d1%80%d0%b7%d1%83%d0%b2/][https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/%d0%bc%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be-%d0%b4%d0%b0-%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b5-%d0%bf/]</ref> == Трудови == Игор Јанев објавил над 160 научни трудови пред сè во мегународни списаниЈа надвор од Македонија, како и 18 книги и монографии од областите на меѓународната политика, надворешената политика и на меѓународното право и организации. Меѓу другото, Игор Јанев е и основач на Релационистичко-дијалектичка теорија во општата Онтологија (Филозофија). Основното филозофско прашање на постоењето е идентификувано како: Откаде сè што постои? Јанев доби соодветно решение на ова филозофско прашање со преформулацијата во форма: Откаде сè што постои, во однос на Ништо? Со негација на овој парадокс, поставувајки прашање Во који услови вакво прашање е нелогично?, Јанев покажа дека еден од двата аспекта е нужно невозоможен односно дека полот означен како Ништо е невозможен. Решението е најдено во нужната релација мегу Ништо и (спротивно на тоа) Нешто, кои се во системска врска. Како што заклучил Јанев, од ова произлегува дека основната релација е пофундаментална од елементите односно половите на која било релација. Ова филозофска концепција е и основа на новата релационистичка теорија на меѓународните односи, која ја застапуава Игор Јанев.<ref>[http://www.ipsbgd.edu.rs/ Реч директора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120901173740/http://www.ipsbgd.edu.rs/ |date=2012-09-01 }}, Институт за политичке студије.</ref> Релационистичката методологија на Јанев се применува во повеќе дисиплини од општата филозофија и социологија до методологијата на природните науки.<ref>Види пр. General Philosophy of Relationism and Its Application to the Political Theory of State and Society and Implications on Natural Sciences [http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201103134707/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf |date=2020-11-03 }}</ref><ref>Janev I. The Meta-Dialectic Concept of the Force and Its Possible Relevance for the Explanation of the Cosmological Physical Theory, With Modern Approach to the Dark Energy Phenomenon. American Journal of Planetary and Space Science. Vol. 5. Issue 2. 2026.[https://www.pubtexto.com/pdf/?the-metadialectic-concept-of-the-force-and-its-possible-relevance-for-the-explanation-of-the-cosmological-physical-theory-with-mod]</ref> == Книги == * Сарадња Југославије са Унеском, Факултет политичких наука, Београд, 1991. * Економските организации на Обединетите нации, Правен факултет, Скопје, 1994. * Право и политика на специјализованите организации на Обединетите нации, Александрија, Скопје, 1996. * Теорија међународних односа и спољне политике, Плато, Београд, 1998. * Међународни односи и спољна политика, Институт за политичке студије, Београд, 2002. * Уједињене нације и међународне финансијске и економске организације, ИПС, Београд, 2004. * Културна дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2004. * Теорија међународне политике и дипломатије, Институт за политичке студије, 2006. * Уставно право и полтички систем Европске уније, Институт за политичке студије, 2007, ISBN 978-86-7419-144-6 * Међународне организације и интеграције, Институт за политичке студије, 2008, ISBN 978-86-7419-151-4 * Светска организација за интелектуалну својину, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-188-0 * Статутарно уређење међународних организација, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-191-0 * Међународни финансиски организации, Александрија, Скопје, 2008, ISBN 978-9989-705-03-8 * Косово после проглашења независности, ИМПП, 2008, ISBN 978-86-7067-110-2 * Односи Југославије са Унеском, Институт за политичке студије, 2010, ISBN 978-86-7419-209-2 * Међународно право и међународни односи, Институт за политичке студије, Београд, 2012, ISBN 978-86-7419-244-3 * Дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2013, ISBN 978-86-7419-261-0 * Вовед во дипломатија, АГМ, 2015, ISBN 978-86-86363-64-0 * Современа Теорија за Држава и Право, АГМ, Белград. 2017. ISBN 978-86-86363-90-9 * Теорија за држава и право, Čigoja-Štampa. Белград: 2020. ISBN 978-86-531-0551-8.<ref>{{нмс| title=Teorija drzave i prava| url=https://www.amazon.com/Teorija-drzave-prava-Igor-Janev/dp/B084VN9JH9 | work= | publisher=Knjizara | date= | accessdate=20 ноември 2021}}</ref> * Историја на политичките теории, АГМ, Белград, 2021. ISBN 978-86-6048-022-6<ref>{{нмс| title=Istorija političkih teorija | url=https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 | work= | publisher=Cigoja| date= | accessdate=23 јуни 2021}}</ref> * Prespa Agreement And Its Effects On Macedonian Right To National Identity: An Act of Ethno – Genocidal Termination of the National Identity, Lambert Academic Publishing. 2021. ISBN 978-620-4-71741-8.<ref>{{нмс | title=Prespa Agreement and its Effects on Macedonian Right to National Identity: An act of ethno – genocidal termination of the national identity | url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | work= | publisher=Lambert Academic Publishing | date= | accessdate=20 ноември 2021 | archive-date=2021-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211119123051/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | url-status=dead }}</ref> * The Prespa Agreement as Cultural Genocide of the Macedonian National Identity, AГM. Белград. 2023. {{ISBN| 978-86-6048-040-0}} * Меѓународни политички односи - Светска политика, AГM. Белград. 2025. ISBN 978-86-6048-063-9. == Надворешни врски== * Igor Janev, American Journal of International Law, Vol.93, no. 1, January 1999. * НАУЧЕН ПРОБИВ ПОТВРДЕН ОД ЦЕРН – Професорот Јанев со големо откритие за космосот,''Национал'', [https://nacionalno.mk/nauchen-probiv-potvrden-od-cern-profesorot-anev-so-golemo-otkritie-za-kosmosot/]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанев, Игор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски дипломати]] [[Категорија:Носители на титулата „Македонски сенатор“]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] q2art46lj5hqvv6iu8ifg363vh4zbn1 5561350 5561348 2026-05-18T22:48:14Z МАНУ1.МК 133288 /* Надворешни врски */ 5561350 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за личност |име= Игор Јанев |портрет= Makedonska opozicija Igor Janev.jpg |px = 250px |опис=Игор Јанев |роден-дата= {{роден на|||1964}} |роден-место= {{роден во|Белград|}}, [[СР Србија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= |занимање = [[професор]] }} '''Игор Јанев''' (роден во [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]) — [[Македонија|македонски]] [[професор]] по меѓународно право.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.makdenes.org/content/article/1956873.html|title= Игор Јанев, професор по меѓународно право |publisher=http://www.makdenes.org/|accessdate=2012-10-08}}</ref> == Животопис == Игор Јанев е роден [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]. Докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] во [[1994]] година, а пост-докторски студии завршил во [[САД]] ([[Вашингтон]] (School of Foreign Service<ref>Види E. A. W. School of Foreign Service, Georgetown University [https://sfs.georgetown.edu/]</ref>), [[Шарлотсвил]] (Department of Politics - Government & Foreign Affairs<ref>Види [https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210829121138/https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements |date=2021-08-29 }}</ref>) и Медфорд - Харвард(The Fletcher School of Law and Diplomacy<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fletcher_School_at_Tufts_University]</ref>)) во дисциплините на меѓународната политика и меѓународното право. Член е на неколку престижни меѓународни здруженија за мегународно право и меѓународни односи, мегу кои се [[ASIL]] и [[ACUNS]]. Игор Јанев е и член на [[Њујоршка академија на науките|Њујоршката академија на науките]] (NYAS). Од 2000 година Игор Јанев бил вработен во Институтот за политички науки во Белград, а во [[2010]] година ја добива и највисокота научна титула Научен советник (во ранг на редовен професор на Универзитетот во Белград). == Спор за името со Грција== Во македонските историски движења познато е дека Игор Јанев бил Специјален советник на [[Министер за надворешни работи на Македонија|Министерот за надворешни работи]] во [[2002]] година. Во научните анализи од [[1998]] година за легалитетот при приемот на Македонија во [[ООН]] открил кршење на Повелбата на Обеднинетите нации. Овој исклучителен научен придонес бил објавен во списанието со највисок научен рејтинг во правните науки ''American Journal of International Law''. Ставовите на Игор Јанев ги презентирал и македонскиот претседател [[Ѓорге Иванов]] на 67-то [[Генерално собрание на ООН|Генерално собрание на ОН]] во [[2012]] година, кога го искажал ставот дека при приемот на Македонија во ООН Република Македонија била условена со два дополнителни услови надвор од пропишаните според Поевелбата на ОН<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8|title=Иванов бара достоинствено именување на Македонија|date=27 септември 2012|publisher=Утрински весник|accessdate=2012-10-08}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според Јанев таквите услови, посебни за македонскиот прием, се противни на Поевелбата на ОН (на член 4 од овој основен документ), според Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда (од [[Хаг]]) од [[1948]] година, во кој е искажан ставот дека за специфични услови надвор од општите пропишани во член 4, во време лимитирани, не смее да се гласа во ОН, ниту таквите услови можаат да бидат поставувани на кандидатот за прием. Ова Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда од 1948 година беше прифатено и од Генералното собрание на ООН истата 1948, како толкување на член 4 на Повелбата. По откривањето на кршење на Повелбата на ОН при приемот на Република Македонија со нелеганите дополнителни услови, Игор Јанев предложил стратегија за решавање на проблемот со името во ООН, која имала два модалитета. Првиот модалитет подразбира дека уставното име се воспоставува со политичкиот приод преку Резолуција на Генералното собрание на ОН (ГСОН), каде поаѓајќи од Советодавното мислење на Мегународниот суд од 1948, и од фактот дека Република Македонија ја поминала постапката во Советот на безбедност на ОН со искажан став дека општите услови за прием се исполнети, треба да побара продолжување на македонското членство во ОН под уставното име Република Македонија. Имено, прифакајки ги ставовите на Мегународниот суд од 1948, со простото мнозинство од присутните и кои гласаат во ГСОН (според модел од 1948.), Јанев покажа дека Македонија може да го продолжи членскиот статус во ОН под уставното име Република Македонија (заменувајки ја референцата односно деноминацијата "the former Yugoslav Republic of Macedonia "). Вториот модел е правната варијанта во која Јанев предлага еден мегу чекор, а тој е поставување прашање од ГСОН до Мегународниот суд за правда, слично како 1947, за тоа дали се специфични услови за прием на Македонија во ОН дополнителни во однос на пропишаните во Повелбата. По добивање на Советодавното мислење на Мегународниот суд дека условите се дополнителни односно дека референцата "the former Yugoslav Republic of Macedonia ", и преговорите за името се нелегани, при прифакањето на таквото мислње од Генералното Собрание на ОН би било воведено во ОН и правото на Република Македонија да го користи своето уставно име (односно со резолуцијатата на ГСОН членството би било продолжено со уставното име Република Македонија). Ставовите на Игор Јанев биле прифатени во научната периодика во светските научни списанија. Покрај ''American Journal of International Law (AJIL)'' ставовите на Јанев биле објавени и во ''Review of International Affairs, Political Review'' и во друѓи мегународни списанија. Во поново време Јанев застапува теза дека Преспанската спогодба е етноциден акт<ref>За врска меѓу [[етноцид]] или/и [[културоцид]] и Преспанската спогодба види во серија колумни од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D1%85%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B7-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b2%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0-%d0%bc%d0%b5%d1%93%d1%83-%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84-%d0%b4-%d1%80-%d0%b8%d0%b3%d0%be%d1%80-%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%b8-%d1%81/].</ref> кои не е правно валиден и поради фактот што "Втората страна" во овој договор нема валиден правен идентитет(во Спогодбата во врска со идентитетот само се уптаува на Резолуцијата 47/225 на ООН те. Бројот на апликацијата за прием во ООН, без уставното име), па отааму и самиот договор не е валиден правен акт (со што Јанев сугерира унилатерлно дипломатско раскинување на ваков невалиден акт преку дипломатската нота за раскинување на договорот).<ref>Види за валидноста на спогосбата статијата во ''Нова Македонија'' "Преспанскиот договор е правно невалиден" [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%b8/]</ref><ref>Види повеќе во ''Security Dialogues'' (2018) ''THE PRESPA AGREEMENT BETWEEN MACEDONIA AND GREECE AND POSSIBLE FURTHER ACTION(S) RELATED TO VALIDITY OF THE TREATY'' (посебно пр. види дел "Conclusions")[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/sd/SD%2012.1%20(2021)/SD%2012.1%2004%20JANEV,%20I.%20-%20THE%20PRESPA%20AGREEMENT%20BETWEEN%20MACEDONIA%20AND%20GREECE%20AND%20POSSIBLE%20FURTHER%20ACTION(S)%20RELATED%20TO%20VALIDITY%20OF%20THE%20TREATY.pdf]</ref><ref> За раскинливоста на Преспанскиот договор види и во написи од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%98%d0%b0%d1%82-%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b8/][https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%b7%d0%be%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b4-%d0%bd%d0%b8%d0%b2%d0%b8%d1%86%d0%b8-%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d0%be%d0%b1%d0%b2%d1%80%d0%b7%d1%83%d0%b2/][https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/%d0%bc%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be-%d0%b4%d0%b0-%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b5-%d0%bf/]</ref> == Трудови == Игор Јанев објавил над 160 научни трудови пред сè во мегународни списаниЈа надвор од Македонија, како и 18 книги и монографии од областите на меѓународната политика, надворешената политика и на меѓународното право и организации. Меѓу другото, Игор Јанев е и основач на Релационистичко-дијалектичка теорија во општата Онтологија (Филозофија). Основното филозофско прашање на постоењето е идентификувано како: Откаде сè што постои? Јанев доби соодветно решение на ова филозофско прашање со преформулацијата во форма: Откаде сè што постои, во однос на Ништо? Со негација на овој парадокс, поставувајки прашање Во који услови вакво прашање е нелогично?, Јанев покажа дека еден од двата аспекта е нужно невозоможен односно дека полот означен како Ништо е невозможен. Решението е најдено во нужната релација мегу Ништо и (спротивно на тоа) Нешто, кои се во системска врска. Како што заклучил Јанев, од ова произлегува дека основната релација е пофундаментална од елементите односно половите на која било релација. Ова филозофска концепција е и основа на новата релационистичка теорија на меѓународните односи, која ја застапуава Игор Јанев.<ref>[http://www.ipsbgd.edu.rs/ Реч директора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120901173740/http://www.ipsbgd.edu.rs/ |date=2012-09-01 }}, Институт за политичке студије.</ref> Релационистичката методологија на Јанев се применува во повеќе дисиплини од општата филозофија и социологија до методологијата на природните науки.<ref>Види пр. General Philosophy of Relationism and Its Application to the Political Theory of State and Society and Implications on Natural Sciences [http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201103134707/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf |date=2020-11-03 }}</ref><ref>Janev I. The Meta-Dialectic Concept of the Force and Its Possible Relevance for the Explanation of the Cosmological Physical Theory, With Modern Approach to the Dark Energy Phenomenon. American Journal of Planetary and Space Science. Vol. 5. Issue 2. 2026.[https://www.pubtexto.com/pdf/?the-metadialectic-concept-of-the-force-and-its-possible-relevance-for-the-explanation-of-the-cosmological-physical-theory-with-mod]</ref> == Книги == * Сарадња Југославије са Унеском, Факултет политичких наука, Београд, 1991. * Економските организации на Обединетите нации, Правен факултет, Скопје, 1994. * Право и политика на специјализованите организации на Обединетите нации, Александрија, Скопје, 1996. * Теорија међународних односа и спољне политике, Плато, Београд, 1998. * Међународни односи и спољна политика, Институт за политичке студије, Београд, 2002. * Уједињене нације и међународне финансијске и економске организације, ИПС, Београд, 2004. * Културна дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2004. * Теорија међународне политике и дипломатије, Институт за политичке студије, 2006. * Уставно право и полтички систем Европске уније, Институт за политичке студије, 2007, ISBN 978-86-7419-144-6 * Међународне организације и интеграције, Институт за политичке студије, 2008, ISBN 978-86-7419-151-4 * Светска организација за интелектуалну својину, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-188-0 * Статутарно уређење међународних организација, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-191-0 * Међународни финансиски организации, Александрија, Скопје, 2008, ISBN 978-9989-705-03-8 * Косово после проглашења независности, ИМПП, 2008, ISBN 978-86-7067-110-2 * Односи Југославије са Унеском, Институт за политичке студије, 2010, ISBN 978-86-7419-209-2 * Међународно право и међународни односи, Институт за политичке студије, Београд, 2012, ISBN 978-86-7419-244-3 * Дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2013, ISBN 978-86-7419-261-0 * Вовед во дипломатија, АГМ, 2015, ISBN 978-86-86363-64-0 * Современа Теорија за Држава и Право, АГМ, Белград. 2017. ISBN 978-86-86363-90-9 * Теорија за држава и право, Čigoja-Štampa. Белград: 2020. ISBN 978-86-531-0551-8.<ref>{{нмс| title=Teorija drzave i prava| url=https://www.amazon.com/Teorija-drzave-prava-Igor-Janev/dp/B084VN9JH9 | work= | publisher=Knjizara | date= | accessdate=20 ноември 2021}}</ref> * Историја на политичките теории, АГМ, Белград, 2021. ISBN 978-86-6048-022-6<ref>{{нмс| title=Istorija političkih teorija | url=https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 | work= | publisher=Cigoja| date= | accessdate=23 јуни 2021}}</ref> * Prespa Agreement And Its Effects On Macedonian Right To National Identity: An Act of Ethno – Genocidal Termination of the National Identity, Lambert Academic Publishing. 2021. ISBN 978-620-4-71741-8.<ref>{{нмс | title=Prespa Agreement and its Effects on Macedonian Right to National Identity: An act of ethno – genocidal termination of the national identity | url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | work= | publisher=Lambert Academic Publishing | date= | accessdate=20 ноември 2021 | archive-date=2021-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211119123051/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | url-status=dead }}</ref> * The Prespa Agreement as Cultural Genocide of the Macedonian National Identity, AГM. Белград. 2023. {{ISBN| 978-86-6048-040-0}} * Меѓународни политички односи - Светска политика, AГM. Белград. 2025. ISBN 978-86-6048-063-9. == Надворешни врски== * Igor Janev, American Journal of International Law, Vol.93, no. 1, January 1999. * НАУЧЕН ПРОБИВ ПОТВРДЕН ОД ЦЕРН – Професорот Јанев со големо откритие за космосот, ''Национал'', [https://nacionalno.mk/nauchen-probiv-potvrden-od-cern-profesorot-anev-so-golemo-otkritie-za-kosmosot/]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанев, Игор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски дипломати]] [[Категорија:Носители на титулата „Македонски сенатор“]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] tplnupdvglyhep7lexjjmwperlzghi8 0 1062618 5561136 5561018 2026-05-18T12:03:35Z Buli 2648 5561136 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Голема турска војна |partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]], [[Отоманско-полски војни]], [[Отоманско-хрватски војни]], [[Отоманско-венецијански војни]], [[Отоманско-унгарски војни]] и [[Руско-турски војни]]|image=[[Податотека:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|300п]] |caption=[[Опсада на Виена (1683)]]|date=14 јули 1683 – 26 јануари 1699<br/>({{Age in years, months, weeks and days|day1=14|month1=07|year1=1683|day2=26|month2=01|year2=1699}})|place=[[Надвојводство Австрија|Австрија]], Унгарија, [[Балкан]], [[Полско-литванска Државна Заедница]] и [[Кримско ханство]] |territory=* Хабсбуршката Монархија добива земји во Отоманска Унгарија, Кнежевството Трансилванија и на Балканот * Полска-Литванија ја зазема [[Подолија]]. * Русија го зазема пристаништето [[Азов]]. * Венеција ја добива [[Мореја]] и внатрешната [[Далмација]]. *Црна Гора стекнува ''[[де факто]]'' независност. |result=* победа на [[Света лига (1684)|Светата лига]] * [[Договор од Карловци]] * Отоманскиот пад во Европа |combatant1='''[[Света лига (1684)|Светата лига]]''':<br />{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Свето Римско Царство]]<br />{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Полска–Литванија]]<br />{{flagicon|Tsardom of Russia|1560}} [[Царство Русија]]<br />{{flagicon|Republic of Venice}} [[Венецијанска Република]] | combatant2 = {{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Османлиско Царство]] |commander1={{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Еуген Савојски]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Карло V (војвода од Лорен)|Карло V]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Лудвиг Вилхелм Баденски]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Ернст Штархемберг]]{{WIA}} <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Силвио Пиколомини]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Донат Јохан Хајслер фон Хајтерсхајм|Хајслер фон Хајтерсхајм]]{{KIA}} <br> {{знаменце|Coa Croatia Country History (Fojnica Armorial).svg}} [[Миклос Ердоди]] <br>{{знамеикона|Holy Roman Empire}} Џејмс Лесли<br>{{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јосиф Херберштејн]]<br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Павле Несторовиќ]] <br> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јован Монастерлија]] <br> {{знамеикона|Electorate of Bavaria}} [[Максимилијан II Емануел]] <br> {{знамеикона|Electorate of Saxony}} [[Јохан Георг III]] <br> {{знамеикона|Electorate of Saxony}} [[Август II Силниот]] <br> {{знаменце|Royal Banner of Jan III Sobieski.svg}} [[Јован III Собиески]] <br> {{знаменце|Royal Banner of Jan III Sobieski.svg}} [[Јован Казимир]] <br> {{знаменце|Royal Banner of Jan III Sobieski.svg}} [[Станислав Јаблоновски]] <br> {{знаменце|Royal Banner of Jan III Sobieski.svg}} [[Феликс Потоцки]] <br> {{знаменце|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[Петар Велики]] <br> {{знаменце|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[Василиј Голицин (1643)|Василиј Голицин]] <br> {{знаменце|Flag of the Cossack Hetmanate.svg}} [[Иван Самојлович]] <br> {{знаменце|Flag of Most Serene Republic of Venice.svg}} [[Франческо Моросини]] <br> {{знаменце|Flag of Most Serene Republic of Venice.svg}} [[Ото Вилхем Конигсмарк]] <br> {{знаменце|Flag of Most Serene Republic of Venice.svg}} [[Бајо Пивљанин]]{{KIA}} |commander2={{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Мехмед IV]]{{Natural Causes}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Кара Мустафа-паша]]{{Executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Сари Сулејман-паша]]{{executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Елмас Мехмед-паша]]{{KIA}} |strength1={{flagdeco|Habsburg Monarchy|empire}} 88,100 (годишен просек)<ref>Peter Wilson. "Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire." Cambridge: 2016. Pages 460-461, Table 13.</ref> |strength2= |casualties1= |casualties2= |casualties3=384,000 војници загинале од сите страни (120.000 убиени и 180.000 ранети во борба; други смртни случаи главно од болести)<ref>Clodfelter, M. (2008). "Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015" (2017 ed.). McFarland. Page 59.</ref>}} {{Голема турска војна}} '''Големата турска војна''' ({{langx|de|Großer Türkenkrieg}}), наречена и '''Војна на Светата лига''' ({{langx|tr|Kutsal İttifak Savaşları}}) — серија судири помеѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Светата лига составена од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], [[Венецијанска Република|Венеција]], [[Царство Русија|Русија]] и Хабсбуршка Унгарија. Интензивните борби започнале во [[1683]] година и завршиле со потпишувањето на [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] во [[1699]] година. Војната претставува пораз за [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], која за прв пат изгубила голема територија, во [[Отоманска Унгарија|Унгарија]] и [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], како и дел од Западен [[Балкански Полуостров|Балкан]]. Војната била значајна и со тоа што првпат [[Царство Русија|Русија]] се вклучила во сојуз со [[Западна Европа]]. [[Податотека:Central_europe_1683.png|мини|Северен Балкан во [[1683]] година, пред војната. Северозападниот дел е прикажан дека им припаѓа на Хабсбурзите, најголемиот дел од Балканот под Османлиите, а крајниот североисточен дел е полски.<br /><br />{{Легенда-ред|#B1BBC5}}{{Легенда-ред|#A6C8D9}}{{Легенда-ред|#E8B3B3|[[Хабсбуршка Монархија]]}}<br /><br />{{Легенда-ред|#B4D4B2}}{{Легенда-ред|#C6E0D4|[[Отоманско Царство]]}}]] [[Податотека:Eyalet_of_temesvar1699.png|мини| Северен Балкан, по [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<br /><br />{{Легенда-ред|#A7F0F0}}{{Легенда-ред|#DADAC1}}<span class="legend nowrap">[[Хабсбуршка Монархија]]</span><br /><br />{{Легенда-ред|#F6DEDE}}{{Легенда-ред|#E0F7C9}}{{Легенда-ред|#D8CAC1|[[Отоманско Царство]]}}]] Французите не се приклучиле на Светата лига, бидејќи се согласиле да го обноват неформалниот [[Османлиско-француски сојуз|француско-отомански сојуз]] во [[1673]] година, во замена [[Луј XIV]] да биде признат како заштитник на католиците во Отоманското Царство. Првично, [[Луј XIV]] го искористил почетокот на војната за да ги прошири своите источни граници во војната со [[Шпанија]], земајќи ги [[Луксембург]] и [[Стразбур]]. Меѓутоа, додека Светата лига постигнувала придобивки против [[Отоманското Царство]], заземајќи го [[Опсада на Белград (1688)|Белград]] до [[1688]] година, [[Французите]] почнале да се грижат дека нивните ривали од Хабсбург ќе станат премногу моќни и на крајот ќе се свртат кон Франција. Славната револуција била предмет на загриженост и за Французите, бидејќи Вилијам III бил поканет од англиските благородници да ја преземе контролата врз [[Англија]] како крал. Затоа, Французите го опседнале Филипсбург на [[27 септември]] [[1688]] година, кршејќи го примирјето и ја активирале одвоената Деветгодишна војна, која ги ослободила Турците. Како резултат на тоа, напредокот што го направила Светата лига заглавил, дозволувајќи им на Османлиите да го вратат [[Опсада на Белград (1690)|Белград]] во 1690 година. Војната потоа паднала во ќор-сокак, а мирот бил склучен во 1699 година, кој започнал по [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] во [[1697]] година, кога отоманскиот обид да ги врати изгубените поседи во [[Унгарија]] бил спречен од Светата лига. Војната во голема мера се поклопила со [[Деветгодишна војна|Деветгодишната војна]] (1688–1697), која го зазела огромното мнозинство на вниманието на Хабсбурговците додека била активна. Во [[1695]] година, на пример, државите на [[Светото Римско Царство]] имаа 280.000 војници на терен, а [[Англија]], [[Холандската Република]] и [[Шпанија]] придонеле со уште 156.000 во судирот против Франција. Од тие 280.000, само 74.000, или околу една четвртина, биле позиционирани против Османлиите; останатите се бореле со [[Франција]].<ref>Peter Wilson, "German Armies: War and Politics, 1648-1806", 1998, p. 92.</ref> Севкупно, од 1683 до 1699 година, царските држави имале во просек 88.100 мажи кои се бореле против Турците, додека од 1689 до 1697 година, тие имале просечно 127.410 борци против Французите.<ref>Wilson 2016, p. 461.</ref> == Заднина (1667 — 1683) == {{See also|Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Отоманско-полска војна (1666–1671)|Отоманско-полска војна (1672–1676)|Руско-турска војна (1676-1681)}} По бунтот на [[Богдан Хмелницки]], [[Царство Русија]] во [[1654]] година стекнало територии од [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедницата]] (денес делови од Источна [[Украина]]), додека некои [[Козаци]] останале во југоисточниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Нивниот водач, Петро Дорошенко, побарал заштита од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и во 1667 година го нападнал полскиот командант Јован Собиески. [[Султан]]от [[Мехмед IV]], кој знаел дека [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] е ослабена поради внатрешните судири, во август 1672 година го нападнал Каменец Подолски, голем град на границата на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Малата полска сила се спротивставила на опсадата на Каменец две недели, но потоа била принудена да се предаде. Полската армија била премала за да се спротивстави на османлиската инвазија и можела да постигне само некои помали тактички победи. По три месеци, Полјаците биле принудени да го потпишат [[Договор од Бучач|договорот од Бучач]] со кој се согласиле да го отстапат Каменец, Подолија и да им платат данок на Османлиите. Кога веста за поразот и условите на договорот стигнале до [[Варшава]], Сејмот одбил да плати данок и организирал голема војска под Собиески; последователно, Полјаците победиле во [[Битката кај Хотин (1673)]]. По смртта на кралот Михаил во 1673 година, Собиески бил избран за крал на Полска. Четири години се обидувал да ги победи Османлиите, но без успех. Војната завршила на [[17 октомври]] [[1676]] година со [[Договор од Журавно|Договорот од Журавно]] во кој Турците ја задржале само контролата над Каменец Подолски. Овој турски напад, исто така, довел во 1676 година до почетокот на [[Руско-турски војни|Руско-турските војни]]. == Преглед == По неколку години мир, [[Отоманското Царство]], охрабрено од успесите на западниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], ја нападнала [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Османлиите за малку ќе ја освоиле [[Виена]], но Јован III Собиески водел христијански сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]] (1683), запирајќи ја хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]]. Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и во неа биле вклучени [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] во [[1684]] година,<ref name=":0">Treasure, Geoffrey, ''The making of modern Europe, 1648–1780'', (Methuen & Co Ltd., 1985), 614.</ref> на која и се придружила и [[Царство Русија|Русија]] во [[1686]] година. Втората [[Мохачка битка (1687)]] претставувала голем пораз за султанот. Турците биле поуспешни на полскиот фронт и можеле да ја задржат Подолија за време на нивните битки со [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Вклучувањето на Русија било првпат земјата формално да се приклучи на сојузот на европските сили. Ова било и почеток на серијата [[Руско-турски војни]], од кои последната се одвила во текот на [[Првата светска војна]]. Како резултат на [[Кримски поход|Кримскиот]] и [[Азовски поход|Азовскиот поход]], Русија ја зазела клучната отоманска тврдина [[Азов]]. По одлучувачката [[битка кај Сента]] во 1697 година и помалите престрелки (како што е Битката кај Подхајци во [[1698]] година), Лигата победила во војната во [[1699]] година и го принудила [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<ref name=":1">Sicker, Martin, ''The Islamic world in decline'', (Praeger Publishers, 2001), 32.</ref> Османлиите и отстапиле поголем дел од [[Отоманска Унгарија|Унгарија]], Трансилванија и [[Славонија]], како и делови од Хрватска, на [[Хабсбуршката Монархија]], додека Подолија се вратила во Полска. Поголемиот дел од [[Далмација]] преминала во рацете на Венеција, заедно со Мореја (полуостровот [[Пелопонез]]), кој Османлиите повторно го освоиле во 1715 година и се вратиле со [[Договор од Пожаревац|Договорот од Пажаревац]] од 1718 година. === Србија === [[Податотека:Mustafa_II_dressed_in_full_armour.JPG|десно|мини| [[Мустафа II]] дошол на власт за време на војната, каде што лично командувал со Османлиската армија.]] Откако сојузничките христијански сили го[[Битка кај Будим (1686)|освоиле Будим]] во [[1686]] година за време на Големата турска војна, [[Срби]]<nowiki/>те од [[Панонска Низина|Панонската рамнина]] (денешна [[Унгарија]], регионот [[Славонија]] во денешна [[Хрватска]], регионите Бачка и [[Банат]] во денешна [[Србија]]) се приклучиле на трупите на [[Хабсбуршката монархија|Хабсбуршката Монархија]] како посебни единици познати како Српска милиција.<ref name="Gavrilovic-7">{{Наведување|last=Gavrilović|first=Slavko|title=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|chapter-url=http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|access-date=21 December 2011|volume=74|year=2006|publisher=[[Matica Srpska]], Department of Social Sciences, Proceedings i History|place=Novi Sad|language=sr|page=7|chapter=Isaija Đaković|quote=U toku Velikog bečkog rata, naročito posle oslobođenja Budima 1686. srpski narod u Ugarskoj, Slavoniji, Bačkoj, Banatu, [...] priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u Lipi, Jenovi i Đuli...carska vojska i srpska milicija oslobodile su u proleće i leto 1688, [...] U toku Velikog bečkog rata, ... srpski narod.. od pada Beograda u ruke austrijske vojske 1688. i u Srbiji priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u toku 1689–1691. borbe su prenete na Banat. Srbe u njima predvodio je vojvoda Novak Petrović|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916135844/http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|archivedate=16 September 2011}}</ref> Србите, како доброволци, масовно се приклучиле на страната на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбург]].<ref>{{Наведување|last=Janićijević|first=Jovan|title=Kulturna riznica Srbije|url=https://books.google.com/books?id=MQAoAAAAMAAJ|year=1996|publisher=IDEA|language=sr|page=70|isbn=9788675470397|quote=Велики или Бечки рат Аустрије против Турске, у којем су Срби, као добровољци, масовно учествовали на аустријској страни}}</ref> Во првата половина на 1688 година, хабсбуршката војска, заедно со единиците на српската милиција, ги зазеле Ѓула, Липова и Инеу од [[Отоманското Царство]].<ref name="Gavrilovic-7" /> По заземањето на Белград од Османлиите во 1688 година, Србите од териториите на југот на реките [[Сава]] и [[Дунав]] почнале да се приклучуваат на единиците на српската милиција.<ref name="Gavrilovic-7" /> === Косово === Косовскиот Албанец, римокатоличкиот бискуп и филозоф [[Петар Богдани]] се вратил на [[Балкански Полуостров|Балканот]] во март 1686 година и ги поминал следните години промовирајќи отпор кон војските на [[Отоманското Царство]], особено во неговото родно [[Република Косово|Косово]]. Тој и неговиот [[викар]] Тома Распасани одиграле водечка улога во проавстриското движење во Косово за време на Големата турска војна.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/269329200|title=La question nationale en Europe du Sud-Est : genèse, émergence et développement de l'indentité nationale albanaise au Kosovo et en Macédoine|last=Iseni|first=Bashkim|date=2008|publisher=P. Lang|isbn=978-3-03911-320-0|location=Bern|oclc=269329200}}</ref> Тој приложил сила од 6.000 албански војници во австриската војска која пристигнала во [[Приштина]] и ја придружувала за да го заземе [[Призрен]]. Меѓутоа, таму, тој и голем дел од неговата војска ги сретнал уште еден подеднакво застрашувачки противник, чумата. Богдани се вратил во Приштина, но таму ѝ подлегнал на болеста на [[6 декември]] [[1689]] година <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/61822490|title=Unfinished portrait of a country|last=Prifti|first=Peter R.|date=2005|publisher=East European Monographs|isbn=0-88033-558-0|location=Boulder|oclc=61822490}}</ref> Неговиот внук, Ѓерѓ Богдани, во 1698 година пријавил дека посмртните останки на неговиот вујко подоцна биле ексхумирани од [[Отоманско Царство|турски]] и [[Татари|татарски]] војници и ги нахраниле кучињата на средината на плоштадот во Приштина. == Поврзани војни == === Морејска војна === {{Main|Морејска војна}} Венеција држела неколку острови во Егејското и Јонското Море, заедно со стратешки расположени тврдини по брегот на грчкото копно од расцепувањето на [[Византија]] по [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Меѓутоа, со подемот на [[Отоманско Царство|Османлиите]], во текот на XVI и почетокот на XVII век, тие ги изгубиле повеќето од нив, како што се [[Кипар]] и [[Евбеја]] (Негропонте) од Турците. Помеѓу 1645 и 1669 година, Венецијанците и Османлиите воделе долга и скапа [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|војна]] за последниот голем венецијански посед во Егејското Море, [[Крит]]. За време на оваа војна, венецијанскиот командант Франческо Морозини стапил во контакт со бунтовните Маниоти за заедничка кампања во Мореја. Во 1659 година, Морозини пристигнал во Мореја и заедно со Маниоти ја зазел Каламата. Меѓутоа, набргу потоа бил принуден да се врати на Крит, а потфатот на Пелопонез пропаднал. Во 1683 година, избувнала нова војна помеѓу [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] и Османлиите, при што голема отоманска војска напредувала кон [[Виена]]. Како одговор на ова, била формирана Света лига. Откако османлиската војска била поразена во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], Венецијанците решиле да ја искористат можноста за слабеење на османлиската моќ и нејзиното одвраќање на Дунавскиот фронт за повторно да ги освојат нејзините изгубени територии во [[Егејското Море]] и [[Далмација]]. На 25 април 1684 година, била објавена војна на Османлиите.<ref>George Finlay, ''A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821'' (1877) pp. 205–206</ref> Свесна дека ќе мора да се потпре на сопствените сили за успех, Венеција се подготвила за војната обезбедувајќи финансиска и воена помош со мажи и бродови од [[Болничари|витезите од Малта]], Војводството Савоја, [[Папска Држава|Папските Држави]] и витезите на Св. Стефан. Покрај тоа, Венецијанците запишале голем број платеници од [[Италија]] и германските покраини, особено од [[Саксонија]] и [[Брауншвајг]]. ==== Операции во Јонското Море ==== Во средината на јуни, венецијанската флота се преселила од [[Јадранското Море]] кон отоманските [[Јонски Острови]] кои. Првата цел бил островот [[Левкада|Лефкада]] (Санта Маура), кој паднал по кратка опсада од 16 дена, на [[6 август]] [[1684]] година. Венецијанците, потпомогнати од грчките нередовни сили, потоа преминале на копното и почнале да вршат напади на спротивниот брег на Акарнанија. Поголемиот дел од областа наскоро бил под венецијанска контрола, а падот на тврдините [[Превеза]] и Воница кон крајот на септември ги отстранило последните османлиски бастиони.<ref>Finlay, p. 209</ref> Овие рани успеси биле важни за Венецијанците не само поради морални причини, туку затоа што тие ја обезбедиле нивната комуникација со Венеција, и им ја негирале на Османлиите можноста да им се закануваат на Јонските острови или да превезуваат војници преку Западна Грција до Пелопонез, и затоа што овие успеси ги поттикнувале самите Грци да соработуваат со нив против Османлиите. ==== Освојувањето на Мореја ==== Откако ја обезбедиле задната страна во текот на претходната година, Моросини го насочил својот поглед кон [[Пелопонез]], каде што Грците, особено Маниотите, почнале да покажуваат знаци на револт и комуницирале со Морозини, ветувајќи му дека ќе се кренат во негова помош. Исмаил-паша, новиот воен командант на Мореја, дознал за ова и го нападнал полуостровот Мани со 10.000 луѓе, зајакнувајќи се со трите тврдини што Османлиите веќе ги гранатирале и ги принудил Маниотите да се откажат од заложниците за да ја обезбедат нивната лојалност.<ref>Finlay, pp. 211–212</ref> Како резултат на тоа, Маниотите останале непосветени кога, на [[25 јуни]] [[1685]] година, венецијанската војска, со 8.100 луѓе, слетала надвор од поранешната венецијанска тврдина Корони и ја опсадила. Замокот се предал по 49 дена, на [[11 август]], а гарнизонот бил масакриран. По овој успех, Морозини тргнал со своите трупи кон градот Каламата, со цел да ги поттикне Маниотите на бунт. Венецијанската војска, засилена со 3.300 Саксонци и под команда на генералот Ханибал фон Дегенфелд, поразил турска сила од околу. 10.000 сили надвор од Каламата на 14 септември, а до крајот на месецот, цел Мани и голем дел од Месенија биле под венецијанска контрола.<ref>Chasiotis (1975), p. 23</ref><ref>Finlay, pp. 213–214</ref> [[Податотека:Napoli,_Citta_della_Provincia_della_Morea,_by_C._F._Camocio.jpg|мини|Нафплион, или ''Наполи ди Ромања'', во средината на 16 век]] Во октомври 1685 година, венецијанската војска се повлекла на Јонските острови, каде што избувнала чума, нешто што ќе се случува редовно во следните години, и ќе одземе голем данок за венецијанската војска, особено меѓу германските контингенти. Во април [[1686]] година, Венецијанците помогнале да се одбие отоманскиот напад кој се заканувал да го совлада Мани и биле засилени од Папската држава и [[Тоскана]]. Шведскиот маршал Ото Вилхелм Кенигсмарк бил назначен за шеф на копнените сили, додека Морозини ја задржал командата на флотата. На [[3 јуни]] Кенигсмарк го зазел Пилос и ја опсадил тврдината Наварино. На [[16 јуни]] била поразена помошната сила под водство на Исмаилл-паша, а следниот ден тврдината се предала. Гарнизонот и муслиманското население биле пренесени во Триполи.<ref>Finlay, pp. 215–216</ref> Метони (Модон) следел на 7 јули, откако делотворно бомбардирање ги уништил ѕидините на тврдината, а нејзините жители исто така биле префрлени во Триполи.<ref>Finlay, p. 216</ref> Венецијанците потоа напредувале кон [[Аргос]] и Нафплион, кој тогаш бил најважниот град на [[Пелопонез]]. Венецијанската војска, околу 12.000 сили, слетале околу Нафплион помеѓу 30 јули и 4 август. Кенигсмарк веднаш започнал напад на ридот Паламиди, тогаш неутврден, кој гледал на градот. И покрај успехот на Венецијанците да го заземат Паламиди, доаѓањето на 7.000 силна османлиска војска под водство на Исмаил-паша во [[Аргос]] ја отежнало нивната позиција. Првичниот напад на Венецијанците успеала да го заземе Аргос и да го принуди пашата да се повлече во [[Коринт]], но по две недели, од 16 август, силите на Кенигсмарк биле принудени континуирано да ги одбиваат нападите од силите на Исмаил-паша. На 29 август 1686 година Исмаил-паша го нападнал венецијанскиот логор, но бил тешко поразен. Со поразот на војската за помош, Нафплион бил принуден да се предаде на [[3 септември]] <ref>Finlay, p. 218</ref> Веста за оваа голема победа во Венеција била дочекана со радост и славење. Нафплион станал главната база на Венецијанците, додека Исмаил-паша се повлекол во Ахаја откако ги зајакнал гарнизоните во [[Коринт]], кои го контролирале преминот кон Централна Грција.<ref>Chasiotis (1975), p. 24</ref> И покрај загубите од чумата во текот на есента и зимата 1686 година, силите на Морозини биле надополнети со пристигнувањето на новиот германски платенички корпус од [[Хановер]] во пролетта [[1687]] година. Така зајакнат, тој можел да се движи против последниот голем отомански бастион на Пелопонез, градот [[Патра]] и тврдината Рион, која заедно со нејзиниот близнак во Антирион го контролирал влезот во [[Коринтски Залив|Коринтскиот Залив]] („Малите [[Дарданели]]“). На [[22 јули]] [[1687]] година, Морозини, со сила од 14.000 лица, слетал надвор од [[Патра]], каде што се воспоставил новиот отомански командант Мехмед-паша. Мехмед, со армија со приближно еднаква големина, ја нападнал венецијанската сила веднаш по нејзиното слетување, но бил поразен и принуден да се повлече. Во овој момент, паниката се проширила меѓу османлиските сили, а Венецијанците можеле, за неколку дена, да ја освојат тврдината на Патра и тврдините Рион, Антирион и Нафпактос (Лепанто) без никакво противење, бидејќи нивните гарнизони ги напуштиле. Овој нов успех предизвикал голема радост во Венеција, а почестите биле натрупани за Морозини и неговите офицери. Морозини ја добил победничката титула „''Пелопонез''“, а неговата бронзена биста била изложена во Големата сала, нешто што дотогаш не било направено за жив граѓанин.<ref>Finlay, p. 220</ref> Венецијанците го следеле овој успех со намалувањето на последните османлиски бастиони на Пелопонез, вклучувајќи го Коринт, кој бил окупиран на [[7 август]],<ref>Finlay, p. 221</ref> и [[Мистра]], која се предала подоцна во текот на месецот. Пелопонез бил под целосна венецијанска контрола, а само тврдината Монемвасија (Малвазија) на југоисток продолжила да се спротивставува, држејќи се до [[1690]] година. === Полско-османлиска војна (1683-1699) === По неколку години мир, [[Отоманското Царство]] повторно ја нападнал [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Турците речиси го зазеле главниот град [[Виена]], но кралот на Полска Јован III Собиески водел [[Христијани|христијански]] сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], која ја разнишала хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]].<ref name="KMLA">[http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/polott16831699.html Polish-Ottoman War, 1683–1699] and [http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/habsbott16831699.html Habsburg-Ottoman War, 1683–1699] at History of Warfare, World History at KMLA</ref> Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и го опфатила [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), на која и се приклучиле [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] и [[Полска]] во 1684 година и [[Царство Русија]] во 1686 година. Османлиите претрпеле два одлучувачки порази против Светото Римско Царство: втората [[Мохачка битка (1687)|Мохачка битка]] во [[1687]] година и [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] една деценија подоцна, во [[1697]] година. На помалиот полски фронт, по битките во 1683 година (Виена и Паркани), Собиески, по неговиот предлог Лигата да започне голема координирана офанзива, презел прилично неуспешна офанзива во [[Молдавија (регион)|Молдавија]] во 1686 година. Во следните четири години Полска ја блокирала клучната тврдина во Каменец, а отоманските [[Татари]] ги напаѓале пограничните области. Во 1691 година, Собиески презел уште една експедиција во Молдавија, со малку подобри резултати, но сепак без одлучувачки победи.<ref name="PRW">[http://www.jasinski.co.uk/wojna/conflicts/conf08.htm Polish Renaissance Warfare: Part 8 – from 1672 to 1699]</ref> Последната битка од кампањата била Битката кај Подхајци во 1698 година, каде што полскиот хетман Феликс Казимир Потоцки го поразил отоманскиот упад во [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Лигата ја добила војната во 1699 година и го принудило [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] . Османлиите на тој начин изгубиле голем дел од своите европски поседи, а Подолија (вклучувајќи го и Каменец) се вратила во Полска. === Руско-турска војна (1686-1700) === За време на војната, руската армија ги организирала [[Кримски поход|походите на Крим од 1687 и 1689]] година, кои завршиле со руски порази.<ref>Lindsey Hughes, ''Sophia, Regent of Russia: 1657 – 1704'', (Yale University Press, 1990), 206.</ref> И покрај овие неуспеси, Русија ги започнала [[Азовски поход|походите во Азов]] во 1695 и 1696 година, а по подигнувањето на опсадата во 1695 година <ref>Brian Davies,''Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700'', (Routledge, 2007), 185.</ref> успешно го окупирала Азов во 1696 година. == Битка кај Виена == {{Main|Опсада на Виена (1683)}} [[Податотека:Bacciarelli_Relief_of_Vienna.jpg|десно|мини| ''Релјефот на Виена'' од Бакиарели - кралот Јован III Полски и Голем војвода од Литванија]] Заземањето на градот [[Виена]] долго време претставувало стратешка аспирација на [[Отоманското Царство]], поради неговата испреплетена контрола над Дунавска (Црно Море до Западна Европа) јужна Европа и копнените (Источен Медитеран до Германија) трговските патишта. Во текот на годините пред оваа втора опсада ( [[Опсада на Виена (1529)|првата]] се случила во 1529 година), под покровителство на големите везири од влијателната [[Ќопруловци|фамилија Ќопруловци]], [[Отоманското Царство]] презело обемни логистички подготовки, вклучително и поправка и воспоставување на патишта и мостови кои водат кон Светото Римско Царство и неговите логистички центри, како и проследувањето на муниција, топови и други ресурси од цело царство до овие центри и на Балканот. Од 1679 година, чумата беснеела во Виена. Главната османлиска војска конечно ја опсадила Виена на [[14 јули]] [[1683]] година. Истиот ден, [[Кара Мустафа-паша]] го испратил до градот традиционалното барање за предавање.<ref>The original document was destroyed during World War II. For the German translation, see [http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf here] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080529103533/http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf|date=29 May 2008}}</ref> Ернст Штархемберг, водач на преостанатите 15.000 војници и 8.700 доброволци со 370 топови, одбиле да се предадат. Само неколку дена претходно, тој добил вест за масовниот колеж во Перхтолдздорф,<ref>Palmer, Alan, ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire'', p.12, Published by Barnes & Noble Publishing, 1992. {{ISBN|1-56619-847-X}}</ref> град јужно од [[Виена]], каде што граѓаните ги предале клучевите на градот откако им бил даден сличен избор. Опсадните операции започнале на 17 јули. На 6 септември, Полјаците под водство на Јован III Собиески ја преминале реката Дунав 30&nbsp;км северозападно од Виена кај [[Тулин на Дунав|Тулин]] обединувајќи се со царските трупи и дополнителните сили од [[Саксонија]], [[Баварија]], [[Баден]], Франконија и [[Швабија]]. [[Луј XIV|Луј XIV од Франција]] одбил да му помогне на својот ривал од Хабсбург. Сојузот помеѓу Собиески и Леополд I резултирал со додавање на полските [[хусари]] во веќе постоечката сојузничка армија. Командата на силите на европските сојузници му била доверена на полскиот крал, кој имал под негова команда 70.000–80.000 војници соочени со турската војска од 150.000.<ref name="Tucker2">Tucker, S.C., 2010, A Global Chronology of Conflict, Vol. Two, Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, {{ISBN|9781851096671}}</ref> Храброста и извонредната команда на Собиески веќе биле познати во Европа. Во текот на почетокот на септември, искусните 5.000 отомански сапери постојано разнесувале големи делови од ѕидовите помеѓу бастионот Бург, [[бастион]]от Лебел и равелинот Бург, создавајќи празнини од околу 12 метри во ширина. Виенците се обидиле да се спротивстават на ова копајќи свои тунели за да го спречат таложењето на големи количини барут во пештерите. Османлиите на [[8 септември]] конечно успеале да го окупираат равелинот Бург и нискиот ѕид во таа област. Предвидувајќи пробивање на градските ѕидини, преостанатите Виенци се подготвувале да се борат во внатрешноста на градот. === Исценирање на битката === [[Податотека:August_Querfurt_-_The_Turkish_siege_of_Vienna.jpg|мини| Турците пред ѕидините на [[Виена]]]] Армијата за помош морала да дејствува брзо за да го спаси градот и така да спречи нова долга опсада. И покрај двонационалниот состав на армијата и краткиот простор од само шест дена, била воспоставена делотворна раководна структура, сконцентрирана околу кралот на Полска и неговата тешка коњаница (полски хусари). Светата лига ги решила прашањата за плаќање со користење на сите расположливи средства од владата, заеми од неколку богати банкари и благородници и големи суми пари од папата.<ref name="ReferenceA">Stoye, John. The Siege of Vienna: The Last Great Trial between Cross & Crescent. 2011</ref> Исто така, Хабсбурзите и Полјаците се договориле полската влада да плати за сопствените трупи додека се уште се во Полска, но дека тие ќе бидат платени од царот откако ќе преминат на царска територија. Сепак, царот морал да го прифати барањето на Собиески за право на грабеж на непријателскиот логор во случај на победа. [[Кара Мустафа-паша|Кара Мустафа]] бил помалку ефикасен во обезбедувањето на мотивацијата и лојалноста на неговите сили и во подготовката за очекуваниот напад на војската за помош. Тој му ја доверил одбраната на задниот дел на канот на Крим и неговата коњаничка сила, која броела околу 30-40.000. Постои сомнеж до каде Татарите учествувале во последната битка пред Виена. Османлиите не можеле да се потпрат на нивните влашки и молдавски сојузници. Ѓорѓи Дука, принцот од Молдавија, бил заробен, додека силите на Тербан Кантакузин се приклучиле на повлекувањето по коњичкиот напад на Собиески.<ref name="Varvounis2">Varvounis, M., 2012, Jan Sobieski, Xlibris, {{ISBN|978-1462880805}}</ref> Конфедеративните трупи го сигнализирале нивното пристигнување на Каленберг над Виена со огнови. Пред битката се служела миса за кралот на Полска и неговите благородници. == Битка == [[Податотека:1684_Entsatz_von_Wien_anagoria.JPG|десно|мини| Релјефот на Виена на 12 септември 1683 година]] Околу 6:00 часот&nbsp;попладне полскиот крал и наредил на коњаницата да нападне во четири групи, три полски и една од Светото Римско Царство. Осумнаесет илјади коњаници се движеле по ридовите, најголема коњица во историјата.<ref name="Varvounis2"/> Собиески<ref name="Tucker2"/> бил на чело на 3.000 полски тешки копјачи, познатите „Крилести Хусари“. [[Татари-Липки|Татарите Липка]] што се бореле на полска страна носеле гранче слама во своите шлемови за да се разликуваат од Татарите кои се бореле на османлиската страна. Собиески лесно ги прекинал линиите на Османлиите, кои биле исцрпени и деморализирани и набрзо почнале да бегаат од бојното поле. Коњаницата се упатила директно кон османлиските логори и штабот на Кара Мустафа, додека преостанатиот виенски гарнизон излегол од својата одбрана за да се приклучи во нападот.<ref name="Tucker2" /> Османлиските трупи биле уморни и разочарани по неуспехот.<ref name="Tucker2"/> Коњаничкиот напад бил последниот смртоносен удар. Помалку од три часа по нападот на коњаницата, христијанските сили ја добиле битката и ја спасиле Виена. Првиот христијански офицер кој влегол во Виена бил маркгрофот Лудвиг од Баден, на чело на неговите „змејови“.<ref name="ReferenceC">''The enemy at the gate'', Andrew Wheatcroft</ref> Потоа, Собиески го парафразирал познатиот цитат на [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] (''[[Veni, vidi, vici]]'') велејќи „ ''Veni, vidi, Deus vicit'' “ — „''Дојдов, видов, Бог победи''“. == Заклучок == На [[11 септември]] [[1697]] година, Битката кај Сента се водела јужно од градот, кој бил под отоманско владеење. За време на битката, хабсбуршките царски сили ги разбиле османлиските сили, додека Османлиите ја преминувале реката [[Тиса]], која е во близина на градот. Притоа, хабсбуршките сили убиле над 30.000 Османлии. Овој катастрофален пораз бил причината да се потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] од страна на [[Отоманското Царство]], на [[22 јануари]] [[1699]] година, со тоа завршила т.н. Голема турска војна. Договорот значел предавање на поголемиот дел од [[Отоманска Унгарија]] на Хабсбурзите и ги приморал Османлиите да се свртат повеќе кон одбранбена воена политика во следниот век.<ref>Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged, (Pearson Education Limited, 2007), 28.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|last=Chasiotis|first=Ioannis|publisher=Ekdotiki Athinon|year=1975|location=Athens|pages=8–51|language=el|script-title=el:Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΑ′: Ο ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία, 1669–1821|trans-title=History of the Greek Nation, Volume XI: Hellenism under foreign rule, 1669–1821|chapter=Η κάμψη της Οθωμανικής δυνάμεως|trans-chapter=The decline of Ottoman power}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorygreecef05finlgoog|title=A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821|last=Finlay|first=George|publisher=Clarendon Press|year=1877|location=Oxford|author-link=George Finlay}} * {{Наведена книга|title=Venise et l'Empire Ottoman: Les guerres de Morée (1684-1718)|last=Pinzelli|first=Eric G. L.|year=2020|isbn=9798574538371|location=Athens|language=fr}} * Setton, Kenneth Meyer. '' Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century'' (Memoirs of the American Philosophical Society, 1991) [https://books.google.com/books?id=XN51y209fR8C&dq=%22great+turkish+war%22+%22%27%27The+Emergence+of+the+Great+Powers:+1685-1715%27%27%22&source=gbs_navlinks_s excerpt] * Wolf, John B. ''The Emergence of the Great Powers: 1685–1715'' (1951), pp 15–53. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC|title=The Serbs|last=Ćirković|first=Sima|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=9781405142915|location=Malden|author-link=Sima Ćirković}} [[Категорија:Војни на Црна Гора]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Австрија во 17 век]] [[Категорија:Воени операции на Кримското Ханство]] [[Категорија:Отоманска Србија]] [[Категорија:Отоманска Украина]] [[Категорија:Отоманска Молдавија]] [[Категорија:Војни на Влашка]] [[Категорија:Војни на Полска]] [[Категорија:Војни на Молдавија]] [[Категорија:Војни на Венецијанската Република]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Војни на Австрија]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Голема турска војна| ]] fb9n6sf0dadl2p4crxdth77kw29naws 5561264 5561136 2026-05-18T21:28:44Z Buli 2648 5561264 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Голема турска војна |partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]], [[Отоманско-полски војни]], [[Отоманско-хрватски војни]], [[Отоманско-венецијански војни]], [[Отоманско-унгарски војни]] и [[Руско-турски војни]]|image=[[Податотека:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|300п]] |caption=[[Опсада на Виена (1683)]]|date=14 јули 1683 – 26 јануари 1699<br/>({{Age in years, months, weeks and days|day1=14|month1=07|year1=1683|day2=26|month2=01|year2=1699}})|place=[[Надвојводство Австрија|Австрија]], Унгарија, [[Балкан]], [[Полско-литванска Државна Заедница]] и [[Кримско ханство]] |territory=* Хабсбуршката Монархија добива земји во Отоманска Унгарија, Кнежевството Трансилванија и на Балканот * Полска-Литванија ја зазема [[Подолија]]. * Русија го зазема пристаништето [[Азов]]. * Венеција ја добива [[Мореја]] и внатрешната [[Далмација]]. *Црна Гора стекнува ''[[де факто]]'' независност. |result=* победа на [[Света лига (1684)|Светата лига]] * [[Договор од Карловци]] * Отоманскиот пад во Европа |combatant1='''[[Света лига (1684)|Светата лига]]''':<br />{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Свето Римско Царство]]<br />{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Полска–Литванија]]<br />{{flagicon|Tsardom of Russia|1560}} [[Царство Русија]]<br />{{flagicon|Republic of Venice}} [[Венецијанска Република]] | combatant2 = {{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Османлиско Царство]] | commander1 = {{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Charles V, Duke of Lorraine|Charles of Lorraine]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Еуген Савојски]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Лудвиг Вилхелм Баденски]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Ернст Штархемберг]]<br/>{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Јан III Собјески]]<br/>{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Феликс Потоцки]]<br/>{{flagicon|Republic of Venice|wartime}} [[Франческо Моросини]]<br/>{{flagicon|Republic of Venice|wartime}} [[Ото Вилхем Конигсмарк]] |commander2={{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Мехмед IV]]{{Natural Causes}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Кара Мустафа-паша]]{{Executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Сари Сулејман-паша]]{{executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Елмас Мехмед-паша]]{{KIA}} |strength1={{flagdeco|Habsburg Monarchy|empire}} 88,100 (годишен просек)<ref>Peter Wilson. "Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire." Cambridge: 2016. Pages 460-461, Table 13.</ref> |strength2= |casualties1= |casualties2= |casualties3=384,000 војници загинале од сите страни (120.000 убиени и 180.000 ранети во борба; други смртни случаи главно од болести)<ref>Clodfelter, M. (2008). "Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015" (2017 ed.). McFarland. Page 59.</ref>}} {{Голема турска војна}} '''Големата турска војна''' ({{langx|de|Großer Türkenkrieg}}), наречена и '''Војна на Светата лига''' ({{langx|tr|Kutsal İttifak Savaşları}}) — серија судири помеѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Светата лига составена од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], [[Венецијанска Република|Венеција]], [[Царство Русија|Русија]] и Хабсбуршка Унгарија. Интензивните борби започнале во [[1683]] година и завршиле со потпишувањето на [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] во [[1699]] година. Војната претставува пораз за [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], која за прв пат изгубила голема територија, во [[Отоманска Унгарија|Унгарија]] и [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], како и дел од Западен [[Балкански Полуостров|Балкан]]. Војната била значајна и со тоа што првпат [[Царство Русија|Русија]] се вклучила во сојуз со [[Западна Европа]]. [[Податотека:Central_europe_1683.png|мини|Северен Балкан во [[1683]] година, пред војната. Северозападниот дел е прикажан дека им припаѓа на Хабсбурзите, најголемиот дел од Балканот под Османлиите, а крајниот североисточен дел е полски.<br /><br />{{Легенда-ред|#B1BBC5}}{{Легенда-ред|#A6C8D9}}{{Легенда-ред|#E8B3B3|[[Хабсбуршка Монархија]]}}<br /><br />{{Легенда-ред|#B4D4B2}}{{Легенда-ред|#C6E0D4|[[Отоманско Царство]]}}]] [[Податотека:Eyalet_of_temesvar1699.png|мини| Северен Балкан, по [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<br /><br />{{Легенда-ред|#A7F0F0}}{{Легенда-ред|#DADAC1}}<span class="legend nowrap">[[Хабсбуршка Монархија]]</span><br /><br />{{Легенда-ред|#F6DEDE}}{{Легенда-ред|#E0F7C9}}{{Легенда-ред|#D8CAC1|[[Отоманско Царство]]}}]] Французите не се приклучиле на Светата лига, бидејќи се согласиле да го обноват неформалниот [[Османлиско-француски сојуз|француско-отомански сојуз]] во [[1673]] година, во замена [[Луј XIV]] да биде признат како заштитник на католиците во Отоманското Царство. Првично, [[Луј XIV]] го искористил почетокот на војната за да ги прошири своите источни граници во војната со [[Шпанија]], земајќи ги [[Луксембург]] и [[Стразбур]]. Меѓутоа, додека Светата лига постигнувала придобивки против [[Отоманското Царство]], заземајќи го [[Опсада на Белград (1688)|Белград]] до [[1688]] година, [[Французите]] почнале да се грижат дека нивните ривали од Хабсбург ќе станат премногу моќни и на крајот ќе се свртат кон Франција. Славната револуција била предмет на загриженост и за Французите, бидејќи Вилијам III бил поканет од англиските благородници да ја преземе контролата врз [[Англија]] како крал. Затоа, Французите го опседнале Филипсбург на [[27 септември]] [[1688]] година, кршејќи го примирјето и ја активирале одвоената Деветгодишна војна, која ги ослободила Турците. Како резултат на тоа, напредокот што го направила Светата лига заглавил, дозволувајќи им на Османлиите да го вратат [[Опсада на Белград (1690)|Белград]] во 1690 година. Војната потоа паднала во ќор-сокак, а мирот бил склучен во 1699 година, кој започнал по [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] во [[1697]] година, кога отоманскиот обид да ги врати изгубените поседи во [[Унгарија]] бил спречен од Светата лига. Војната во голема мера се поклопила со [[Деветгодишна војна|Деветгодишната војна]] (1688–1697), која го зазела огромното мнозинство на вниманието на Хабсбурговците додека била активна. Во [[1695]] година, на пример, државите на [[Светото Римско Царство]] имаа 280.000 војници на терен, а [[Англија]], [[Холандската Република]] и [[Шпанија]] придонеле со уште 156.000 во судирот против Франција. Од тие 280.000, само 74.000, или околу една четвртина, биле позиционирани против Османлиите; останатите се бореле со [[Франција]].<ref>Peter Wilson, "German Armies: War and Politics, 1648-1806", 1998, p. 92.</ref> Севкупно, од 1683 до 1699 година, царските држави имале во просек 88.100 мажи кои се бореле против Турците, додека од 1689 до 1697 година, тие имале просечно 127.410 борци против Французите.<ref>Wilson 2016, p. 461.</ref> == Заднина (1667 — 1683) == {{See also|Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Отоманско-полска војна (1666–1671)|Отоманско-полска војна (1672–1676)|Руско-турска војна (1676-1681)}} По бунтот на [[Богдан Хмелницки]], [[Царство Русија]] во [[1654]] година стекнало територии од [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедницата]] (денес делови од Источна [[Украина]]), додека некои [[Козаци]] останале во југоисточниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Нивниот водач, Петро Дорошенко, побарал заштита од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и во 1667 година го нападнал полскиот командант Јован Собиески. [[Султан]]от [[Мехмед IV]], кој знаел дека [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] е ослабена поради внатрешните судири, во август 1672 година го нападнал Каменец Подолски, голем град на границата на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Малата полска сила се спротивставила на опсадата на Каменец две недели, но потоа била принудена да се предаде. Полската армија била премала за да се спротивстави на османлиската инвазија и можела да постигне само некои помали тактички победи. По три месеци, Полјаците биле принудени да го потпишат [[Договор од Бучач|договорот од Бучач]] со кој се согласиле да го отстапат Каменец, Подолија и да им платат данок на Османлиите. Кога веста за поразот и условите на договорот стигнале до [[Варшава]], Сејмот одбил да плати данок и организирал голема војска под Собиески; последователно, Полјаците победиле во [[Битката кај Хотин (1673)]]. По смртта на кралот Михаил во 1673 година, Собиески бил избран за крал на Полска. Четири години се обидувал да ги победи Османлиите, но без успех. Војната завршила на [[17 октомври]] [[1676]] година со [[Договор од Журавно|Договорот од Журавно]] во кој Турците ја задржале само контролата над Каменец Подолски. Овој турски напад, исто така, довел во 1676 година до почетокот на [[Руско-турски војни|Руско-турските војни]]. == Преглед == По неколку години мир, [[Отоманското Царство]], охрабрено од успесите на западниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], ја нападнала [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Османлиите за малку ќе ја освоиле [[Виена]], но Јован III Собиески водел христијански сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]] (1683), запирајќи ја хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]]. Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и во неа биле вклучени [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] во [[1684]] година,<ref name=":0">Treasure, Geoffrey, ''The making of modern Europe, 1648–1780'', (Methuen & Co Ltd., 1985), 614.</ref> на која и се придружила и [[Царство Русија|Русија]] во [[1686]] година. Втората [[Мохачка битка (1687)]] претставувала голем пораз за султанот. Турците биле поуспешни на полскиот фронт и можеле да ја задржат Подолија за време на нивните битки со [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Вклучувањето на Русија било првпат земјата формално да се приклучи на сојузот на европските сили. Ова било и почеток на серијата [[Руско-турски војни]], од кои последната се одвила во текот на [[Првата светска војна]]. Како резултат на [[Кримски поход|Кримскиот]] и [[Азовски поход|Азовскиот поход]], Русија ја зазела клучната отоманска тврдина [[Азов]]. По одлучувачката [[битка кај Сента]] во 1697 година и помалите престрелки (како што е Битката кај Подхајци во [[1698]] година), Лигата победила во војната во [[1699]] година и го принудила [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<ref name=":1">Sicker, Martin, ''The Islamic world in decline'', (Praeger Publishers, 2001), 32.</ref> Османлиите и отстапиле поголем дел од [[Отоманска Унгарија|Унгарија]], Трансилванија и [[Славонија]], како и делови од Хрватска, на [[Хабсбуршката Монархија]], додека Подолија се вратила во Полска. Поголемиот дел од [[Далмација]] преминала во рацете на Венеција, заедно со Мореја (полуостровот [[Пелопонез]]), кој Османлиите повторно го освоиле во 1715 година и се вратиле со [[Договор од Пожаревац|Договорот од Пажаревац]] од 1718 година. === Србија === [[Податотека:Mustafa_II_dressed_in_full_armour.JPG|десно|мини| [[Мустафа II]] дошол на власт за време на војната, каде што лично командувал со Османлиската армија.]] Откако сојузничките христијански сили го[[Битка кај Будим (1686)|освоиле Будим]] во [[1686]] година за време на Големата турска војна, [[Срби]]<nowiki/>те од [[Панонска Низина|Панонската рамнина]] (денешна [[Унгарија]], регионот [[Славонија]] во денешна [[Хрватска]], регионите Бачка и [[Банат]] во денешна [[Србија]]) се приклучиле на трупите на [[Хабсбуршката монархија|Хабсбуршката Монархија]] како посебни единици познати како Српска милиција.<ref name="Gavrilovic-7">{{Наведување|last=Gavrilović|first=Slavko|title=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|chapter-url=http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|access-date=21 December 2011|volume=74|year=2006|publisher=[[Matica Srpska]], Department of Social Sciences, Proceedings i History|place=Novi Sad|language=sr|page=7|chapter=Isaija Đaković|quote=U toku Velikog bečkog rata, naročito posle oslobođenja Budima 1686. srpski narod u Ugarskoj, Slavoniji, Bačkoj, Banatu, [...] priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u Lipi, Jenovi i Đuli...carska vojska i srpska milicija oslobodile su u proleće i leto 1688, [...] U toku Velikog bečkog rata, ... srpski narod.. od pada Beograda u ruke austrijske vojske 1688. i u Srbiji priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u toku 1689–1691. borbe su prenete na Banat. Srbe u njima predvodio je vojvoda Novak Petrović|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916135844/http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|archivedate=16 September 2011}}</ref> Србите, како доброволци, масовно се приклучиле на страната на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбург]].<ref>{{Наведување|last=Janićijević|first=Jovan|title=Kulturna riznica Srbije|url=https://books.google.com/books?id=MQAoAAAAMAAJ|year=1996|publisher=IDEA|language=sr|page=70|isbn=9788675470397|quote=Велики или Бечки рат Аустрије против Турске, у којем су Срби, као добровољци, масовно учествовали на аустријској страни}}</ref> Во првата половина на 1688 година, хабсбуршката војска, заедно со единиците на српската милиција, ги зазеле Ѓула, Липова и Инеу од [[Отоманското Царство]].<ref name="Gavrilovic-7" /> По заземањето на Белград од Османлиите во 1688 година, Србите од териториите на југот на реките [[Сава]] и [[Дунав]] почнале да се приклучуваат на единиците на српската милиција.<ref name="Gavrilovic-7" /> === Косово === Косовскиот Албанец, римокатоличкиот бискуп и филозоф [[Петар Богдани]] се вратил на [[Балкански Полуостров|Балканот]] во март 1686 година и ги поминал следните години промовирајќи отпор кон војските на [[Отоманското Царство]], особено во неговото родно [[Република Косово|Косово]]. Тој и неговиот [[викар]] Тома Распасани одиграле водечка улога во проавстриското движење во Косово за време на Големата турска војна.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/269329200|title=La question nationale en Europe du Sud-Est : genèse, émergence et développement de l'indentité nationale albanaise au Kosovo et en Macédoine|last=Iseni|first=Bashkim|date=2008|publisher=P. Lang|isbn=978-3-03911-320-0|location=Bern|oclc=269329200}}</ref> Тој приложил сила од 6.000 албански војници во австриската војска која пристигнала во [[Приштина]] и ја придружувала за да го заземе [[Призрен]]. Меѓутоа, таму, тој и голем дел од неговата војска ги сретнал уште еден подеднакво застрашувачки противник, чумата. Богдани се вратил во Приштина, но таму ѝ подлегнал на болеста на [[6 декември]] [[1689]] година <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/61822490|title=Unfinished portrait of a country|last=Prifti|first=Peter R.|date=2005|publisher=East European Monographs|isbn=0-88033-558-0|location=Boulder|oclc=61822490}}</ref> Неговиот внук, Ѓерѓ Богдани, во 1698 година пријавил дека посмртните останки на неговиот вујко подоцна биле ексхумирани од [[Отоманско Царство|турски]] и [[Татари|татарски]] војници и ги нахраниле кучињата на средината на плоштадот во Приштина. == Поврзани војни == === Морејска војна === {{Main|Морејска војна}} Венеција држела неколку острови во Егејското и Јонското Море, заедно со стратешки расположени тврдини по брегот на грчкото копно од расцепувањето на [[Византија]] по [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Меѓутоа, со подемот на [[Отоманско Царство|Османлиите]], во текот на XVI и почетокот на XVII век, тие ги изгубиле повеќето од нив, како што се [[Кипар]] и [[Евбеја]] (Негропонте) од Турците. Помеѓу 1645 и 1669 година, Венецијанците и Османлиите воделе долга и скапа [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|војна]] за последниот голем венецијански посед во Егејското Море, [[Крит]]. За време на оваа војна, венецијанскиот командант Франческо Морозини стапил во контакт со бунтовните Маниоти за заедничка кампања во Мореја. Во 1659 година, Морозини пристигнал во Мореја и заедно со Маниоти ја зазел Каламата. Меѓутоа, набргу потоа бил принуден да се врати на Крит, а потфатот на Пелопонез пропаднал. Во 1683 година, избувнала нова војна помеѓу [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] и Османлиите, при што голема отоманска војска напредувала кон [[Виена]]. Како одговор на ова, била формирана Света лига. Откако османлиската војска била поразена во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], Венецијанците решиле да ја искористат можноста за слабеење на османлиската моќ и нејзиното одвраќање на Дунавскиот фронт за повторно да ги освојат нејзините изгубени територии во [[Егејското Море]] и [[Далмација]]. На 25 април 1684 година, била објавена војна на Османлиите.<ref>George Finlay, ''A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821'' (1877) pp. 205–206</ref> Свесна дека ќе мора да се потпре на сопствените сили за успех, Венеција се подготвила за војната обезбедувајќи финансиска и воена помош со мажи и бродови од [[Болничари|витезите од Малта]], Војводството Савоја, [[Папска Држава|Папските Држави]] и витезите на Св. Стефан. Покрај тоа, Венецијанците запишале голем број платеници од [[Италија]] и германските покраини, особено од [[Саксонија]] и [[Брауншвајг]]. ==== Операции во Јонското Море ==== Во средината на јуни, венецијанската флота се преселила од [[Јадранското Море]] кон отоманските [[Јонски Острови]] кои. Првата цел бил островот [[Левкада|Лефкада]] (Санта Маура), кој паднал по кратка опсада од 16 дена, на [[6 август]] [[1684]] година. Венецијанците, потпомогнати од грчките нередовни сили, потоа преминале на копното и почнале да вршат напади на спротивниот брег на Акарнанија. Поголемиот дел од областа наскоро бил под венецијанска контрола, а падот на тврдините [[Превеза]] и Воница кон крајот на септември ги отстранило последните османлиски бастиони.<ref>Finlay, p. 209</ref> Овие рани успеси биле важни за Венецијанците не само поради морални причини, туку затоа што тие ја обезбедиле нивната комуникација со Венеција, и им ја негирале на Османлиите можноста да им се закануваат на Јонските острови или да превезуваат војници преку Западна Грција до Пелопонез, и затоа што овие успеси ги поттикнувале самите Грци да соработуваат со нив против Османлиите. ==== Освојувањето на Мореја ==== Откако ја обезбедиле задната страна во текот на претходната година, Моросини го насочил својот поглед кон [[Пелопонез]], каде што Грците, особено Маниотите, почнале да покажуваат знаци на револт и комуницирале со Морозини, ветувајќи му дека ќе се кренат во негова помош. Исмаил-паша, новиот воен командант на Мореја, дознал за ова и го нападнал полуостровот Мани со 10.000 луѓе, зајакнувајќи се со трите тврдини што Османлиите веќе ги гранатирале и ги принудил Маниотите да се откажат од заложниците за да ја обезбедат нивната лојалност.<ref>Finlay, pp. 211–212</ref> Како резултат на тоа, Маниотите останале непосветени кога, на [[25 јуни]] [[1685]] година, венецијанската војска, со 8.100 луѓе, слетала надвор од поранешната венецијанска тврдина Корони и ја опсадила. Замокот се предал по 49 дена, на [[11 август]], а гарнизонот бил масакриран. По овој успех, Морозини тргнал со своите трупи кон градот Каламата, со цел да ги поттикне Маниотите на бунт. Венецијанската војска, засилена со 3.300 Саксонци и под команда на генералот Ханибал фон Дегенфелд, поразил турска сила од околу. 10.000 сили надвор од Каламата на 14 септември, а до крајот на месецот, цел Мани и голем дел од Месенија биле под венецијанска контрола.<ref>Chasiotis (1975), p. 23</ref><ref>Finlay, pp. 213–214</ref> [[Податотека:Napoli,_Citta_della_Provincia_della_Morea,_by_C._F._Camocio.jpg|мини|Нафплион, или ''Наполи ди Ромања'', во средината на 16 век]] Во октомври 1685 година, венецијанската војска се повлекла на Јонските острови, каде што избувнала чума, нешто што ќе се случува редовно во следните години, и ќе одземе голем данок за венецијанската војска, особено меѓу германските контингенти. Во април [[1686]] година, Венецијанците помогнале да се одбие отоманскиот напад кој се заканувал да го совлада Мани и биле засилени од Папската држава и [[Тоскана]]. Шведскиот маршал Ото Вилхелм Кенигсмарк бил назначен за шеф на копнените сили, додека Морозини ја задржал командата на флотата. На [[3 јуни]] Кенигсмарк го зазел Пилос и ја опсадил тврдината Наварино. На [[16 јуни]] била поразена помошната сила под водство на Исмаилл-паша, а следниот ден тврдината се предала. Гарнизонот и муслиманското население биле пренесени во Триполи.<ref>Finlay, pp. 215–216</ref> Метони (Модон) следел на 7 јули, откако делотворно бомбардирање ги уништил ѕидините на тврдината, а нејзините жители исто така биле префрлени во Триполи.<ref>Finlay, p. 216</ref> Венецијанците потоа напредувале кон [[Аргос]] и Нафплион, кој тогаш бил најважниот град на [[Пелопонез]]. Венецијанската војска, околу 12.000 сили, слетале околу Нафплион помеѓу 30 јули и 4 август. Кенигсмарк веднаш започнал напад на ридот Паламиди, тогаш неутврден, кој гледал на градот. И покрај успехот на Венецијанците да го заземат Паламиди, доаѓањето на 7.000 силна османлиска војска под водство на Исмаил-паша во [[Аргос]] ја отежнало нивната позиција. Првичниот напад на Венецијанците успеала да го заземе Аргос и да го принуди пашата да се повлече во [[Коринт]], но по две недели, од 16 август, силите на Кенигсмарк биле принудени континуирано да ги одбиваат нападите од силите на Исмаил-паша. На 29 август 1686 година Исмаил-паша го нападнал венецијанскиот логор, но бил тешко поразен. Со поразот на војската за помош, Нафплион бил принуден да се предаде на [[3 септември]] <ref>Finlay, p. 218</ref> Веста за оваа голема победа во Венеција била дочекана со радост и славење. Нафплион станал главната база на Венецијанците, додека Исмаил-паша се повлекол во Ахаја откако ги зајакнал гарнизоните во [[Коринт]], кои го контролирале преминот кон Централна Грција.<ref>Chasiotis (1975), p. 24</ref> И покрај загубите од чумата во текот на есента и зимата 1686 година, силите на Морозини биле надополнети со пристигнувањето на новиот германски платенички корпус од [[Хановер]] во пролетта [[1687]] година. Така зајакнат, тој можел да се движи против последниот голем отомански бастион на Пелопонез, градот [[Патра]] и тврдината Рион, која заедно со нејзиниот близнак во Антирион го контролирал влезот во [[Коринтски Залив|Коринтскиот Залив]] („Малите [[Дарданели]]“). На [[22 јули]] [[1687]] година, Морозини, со сила од 14.000 лица, слетал надвор од [[Патра]], каде што се воспоставил новиот отомански командант Мехмед-паша. Мехмед, со армија со приближно еднаква големина, ја нападнал венецијанската сила веднаш по нејзиното слетување, но бил поразен и принуден да се повлече. Во овој момент, паниката се проширила меѓу османлиските сили, а Венецијанците можеле, за неколку дена, да ја освојат тврдината на Патра и тврдините Рион, Антирион и Нафпактос (Лепанто) без никакво противење, бидејќи нивните гарнизони ги напуштиле. Овој нов успех предизвикал голема радост во Венеција, а почестите биле натрупани за Морозини и неговите офицери. Морозини ја добил победничката титула „''Пелопонез''“, а неговата бронзена биста била изложена во Големата сала, нешто што дотогаш не било направено за жив граѓанин.<ref>Finlay, p. 220</ref> Венецијанците го следеле овој успех со намалувањето на последните османлиски бастиони на Пелопонез, вклучувајќи го Коринт, кој бил окупиран на [[7 август]],<ref>Finlay, p. 221</ref> и [[Мистра]], која се предала подоцна во текот на месецот. Пелопонез бил под целосна венецијанска контрола, а само тврдината Монемвасија (Малвазија) на југоисток продолжила да се спротивставува, држејќи се до [[1690]] година. === Полско-османлиска војна (1683-1699) === По неколку години мир, [[Отоманското Царство]] повторно ја нападнал [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Турците речиси го зазеле главниот град [[Виена]], но кралот на Полска Јован III Собиески водел [[Христијани|христијански]] сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], која ја разнишала хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]].<ref name="KMLA">[http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/polott16831699.html Polish-Ottoman War, 1683–1699] and [http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/habsbott16831699.html Habsburg-Ottoman War, 1683–1699] at History of Warfare, World History at KMLA</ref> Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и го опфатила [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), на која и се приклучиле [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] и [[Полска]] во 1684 година и [[Царство Русија]] во 1686 година. Османлиите претрпеле два одлучувачки порази против Светото Римско Царство: втората [[Мохачка битка (1687)|Мохачка битка]] во [[1687]] година и [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] една деценија подоцна, во [[1697]] година. На помалиот полски фронт, по битките во 1683 година (Виена и Паркани), Собиески, по неговиот предлог Лигата да започне голема координирана офанзива, презел прилично неуспешна офанзива во [[Молдавија (регион)|Молдавија]] во 1686 година. Во следните четири години Полска ја блокирала клучната тврдина во Каменец, а отоманските [[Татари]] ги напаѓале пограничните области. Во 1691 година, Собиески презел уште една експедиција во Молдавија, со малку подобри резултати, но сепак без одлучувачки победи.<ref name="PRW">[http://www.jasinski.co.uk/wojna/conflicts/conf08.htm Polish Renaissance Warfare: Part 8 – from 1672 to 1699]</ref> Последната битка од кампањата била Битката кај Подхајци во 1698 година, каде што полскиот хетман Феликс Казимир Потоцки го поразил отоманскиот упад во [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Лигата ја добила војната во 1699 година и го принудило [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] . Османлиите на тој начин изгубиле голем дел од своите европски поседи, а Подолија (вклучувајќи го и Каменец) се вратила во Полска. === Руско-турска војна (1686-1700) === За време на војната, руската армија ги организирала [[Кримски поход|походите на Крим од 1687 и 1689]] година, кои завршиле со руски порази.<ref>Lindsey Hughes, ''Sophia, Regent of Russia: 1657 – 1704'', (Yale University Press, 1990), 206.</ref> И покрај овие неуспеси, Русија ги започнала [[Азовски поход|походите во Азов]] во 1695 и 1696 година, а по подигнувањето на опсадата во 1695 година <ref>Brian Davies,''Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700'', (Routledge, 2007), 185.</ref> успешно го окупирала Азов во 1696 година. == Битка кај Виена == {{Main|Опсада на Виена (1683)}} [[Податотека:Bacciarelli_Relief_of_Vienna.jpg|десно|мини| ''Релјефот на Виена'' од Бакиарели - кралот Јован III Полски и Голем војвода од Литванија]] Заземањето на градот [[Виена]] долго време претставувало стратешка аспирација на [[Отоманското Царство]], поради неговата испреплетена контрола над Дунавска (Црно Море до Западна Европа) јужна Европа и копнените (Источен Медитеран до Германија) трговските патишта. Во текот на годините пред оваа втора опсада ( [[Опсада на Виена (1529)|првата]] се случила во 1529 година), под покровителство на големите везири од влијателната [[Ќопруловци|фамилија Ќопруловци]], [[Отоманското Царство]] презело обемни логистички подготовки, вклучително и поправка и воспоставување на патишта и мостови кои водат кон Светото Римско Царство и неговите логистички центри, како и проследувањето на муниција, топови и други ресурси од цело царство до овие центри и на Балканот. Од 1679 година, чумата беснеела во Виена. Главната османлиска војска конечно ја опсадила Виена на [[14 јули]] [[1683]] година. Истиот ден, [[Кара Мустафа-паша]] го испратил до градот традиционалното барање за предавање.<ref>The original document was destroyed during World War II. For the German translation, see [http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf here] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080529103533/http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf|date=29 May 2008}}</ref> Ернст Штархемберг, водач на преостанатите 15.000 војници и 8.700 доброволци со 370 топови, одбиле да се предадат. Само неколку дена претходно, тој добил вест за масовниот колеж во Перхтолдздорф,<ref>Palmer, Alan, ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire'', p.12, Published by Barnes & Noble Publishing, 1992. {{ISBN|1-56619-847-X}}</ref> град јужно од [[Виена]], каде што граѓаните ги предале клучевите на градот откако им бил даден сличен избор. Опсадните операции започнале на 17 јули. На 6 септември, Полјаците под водство на Јован III Собиески ја преминале реката Дунав 30&nbsp;км северозападно од Виена кај [[Тулин на Дунав|Тулин]] обединувајќи се со царските трупи и дополнителните сили од [[Саксонија]], [[Баварија]], [[Баден]], Франконија и [[Швабија]]. [[Луј XIV|Луј XIV од Франција]] одбил да му помогне на својот ривал од Хабсбург. Сојузот помеѓу Собиески и Леополд I резултирал со додавање на полските [[хусари]] во веќе постоечката сојузничка армија. Командата на силите на европските сојузници му била доверена на полскиот крал, кој имал под негова команда 70.000–80.000 војници соочени со турската војска од 150.000.<ref name="Tucker2">Tucker, S.C., 2010, A Global Chronology of Conflict, Vol. Two, Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, {{ISBN|9781851096671}}</ref> Храброста и извонредната команда на Собиески веќе биле познати во Европа. Во текот на почетокот на септември, искусните 5.000 отомански сапери постојано разнесувале големи делови од ѕидовите помеѓу бастионот Бург, [[бастион]]от Лебел и равелинот Бург, создавајќи празнини од околу 12 метри во ширина. Виенците се обидиле да се спротивстават на ова копајќи свои тунели за да го спречат таложењето на големи количини барут во пештерите. Османлиите на [[8 септември]] конечно успеале да го окупираат равелинот Бург и нискиот ѕид во таа област. Предвидувајќи пробивање на градските ѕидини, преостанатите Виенци се подготвувале да се борат во внатрешноста на градот. === Исценирање на битката === [[Податотека:August_Querfurt_-_The_Turkish_siege_of_Vienna.jpg|мини| Турците пред ѕидините на [[Виена]]]] Армијата за помош морала да дејствува брзо за да го спаси градот и така да спречи нова долга опсада. И покрај двонационалниот состав на армијата и краткиот простор од само шест дена, била воспоставена делотворна раководна структура, сконцентрирана околу кралот на Полска и неговата тешка коњаница (полски хусари). Светата лига ги решила прашањата за плаќање со користење на сите расположливи средства од владата, заеми од неколку богати банкари и благородници и големи суми пари од папата.<ref name="ReferenceA">Stoye, John. The Siege of Vienna: The Last Great Trial between Cross & Crescent. 2011</ref> Исто така, Хабсбурзите и Полјаците се договориле полската влада да плати за сопствените трупи додека се уште се во Полска, но дека тие ќе бидат платени од царот откако ќе преминат на царска територија. Сепак, царот морал да го прифати барањето на Собиески за право на грабеж на непријателскиот логор во случај на победа. [[Кара Мустафа-паша|Кара Мустафа]] бил помалку ефикасен во обезбедувањето на мотивацијата и лојалноста на неговите сили и во подготовката за очекуваниот напад на војската за помош. Тој му ја доверил одбраната на задниот дел на канот на Крим и неговата коњаничка сила, која броела околу 30-40.000. Постои сомнеж до каде Татарите учествувале во последната битка пред Виена. Османлиите не можеле да се потпрат на нивните влашки и молдавски сојузници. Ѓорѓи Дука, принцот од Молдавија, бил заробен, додека силите на Тербан Кантакузин се приклучиле на повлекувањето по коњичкиот напад на Собиески.<ref name="Varvounis2">Varvounis, M., 2012, Jan Sobieski, Xlibris, {{ISBN|978-1462880805}}</ref> Конфедеративните трупи го сигнализирале нивното пристигнување на Каленберг над Виена со огнови. Пред битката се служела миса за кралот на Полска и неговите благородници. == Битка == [[Податотека:1684_Entsatz_von_Wien_anagoria.JPG|десно|мини| Релјефот на Виена на 12 септември 1683 година]] Околу 6:00 часот&nbsp;попладне полскиот крал и наредил на коњаницата да нападне во четири групи, три полски и една од Светото Римско Царство. Осумнаесет илјади коњаници се движеле по ридовите, најголема коњица во историјата.<ref name="Varvounis2"/> Собиески<ref name="Tucker2"/> бил на чело на 3.000 полски тешки копјачи, познатите „Крилести Хусари“. [[Татари-Липки|Татарите Липка]] што се бореле на полска страна носеле гранче слама во своите шлемови за да се разликуваат од Татарите кои се бореле на османлиската страна. Собиески лесно ги прекинал линиите на Османлиите, кои биле исцрпени и деморализирани и набрзо почнале да бегаат од бојното поле. Коњаницата се упатила директно кон османлиските логори и штабот на Кара Мустафа, додека преостанатиот виенски гарнизон излегол од својата одбрана за да се приклучи во нападот.<ref name="Tucker2" /> Османлиските трупи биле уморни и разочарани по неуспехот.<ref name="Tucker2"/> Коњаничкиот напад бил последниот смртоносен удар. Помалку од три часа по нападот на коњаницата, христијанските сили ја добиле битката и ја спасиле Виена. Првиот христијански офицер кој влегол во Виена бил маркгрофот Лудвиг од Баден, на чело на неговите „змејови“.<ref name="ReferenceC">''The enemy at the gate'', Andrew Wheatcroft</ref> Потоа, Собиески го парафразирал познатиот цитат на [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] (''[[Veni, vidi, vici]]'') велејќи „ ''Veni, vidi, Deus vicit'' “ — „''Дојдов, видов, Бог победи''“. == Заклучок == На [[11 септември]] [[1697]] година, Битката кај Сента се водела јужно од градот, кој бил под отоманско владеење. За време на битката, хабсбуршките царски сили ги разбиле османлиските сили, додека Османлиите ја преминувале реката [[Тиса]], која е во близина на градот. Притоа, хабсбуршките сили убиле над 30.000 Османлии. Овој катастрофален пораз бил причината да се потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] од страна на [[Отоманското Царство]], на [[22 јануари]] [[1699]] година, со тоа завршила т.н. Голема турска војна. Договорот значел предавање на поголемиот дел од [[Отоманска Унгарија]] на Хабсбурзите и ги приморал Османлиите да се свртат повеќе кон одбранбена воена политика во следниот век.<ref>Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged, (Pearson Education Limited, 2007), 28.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|last=Chasiotis|first=Ioannis|publisher=Ekdotiki Athinon|year=1975|location=Athens|pages=8–51|language=el|script-title=el:Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΑ′: Ο ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία, 1669–1821|trans-title=History of the Greek Nation, Volume XI: Hellenism under foreign rule, 1669–1821|chapter=Η κάμψη της Οθωμανικής δυνάμεως|trans-chapter=The decline of Ottoman power}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorygreecef05finlgoog|title=A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821|last=Finlay|first=George|publisher=Clarendon Press|year=1877|location=Oxford|author-link=George Finlay}} * {{Наведена книга|title=Venise et l'Empire Ottoman: Les guerres de Morée (1684-1718)|last=Pinzelli|first=Eric G. L.|year=2020|isbn=9798574538371|location=Athens|language=fr}} * Setton, Kenneth Meyer. '' Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century'' (Memoirs of the American Philosophical Society, 1991) [https://books.google.com/books?id=XN51y209fR8C&dq=%22great+turkish+war%22+%22%27%27The+Emergence+of+the+Great+Powers:+1685-1715%27%27%22&source=gbs_navlinks_s excerpt] * Wolf, John B. ''The Emergence of the Great Powers: 1685–1715'' (1951), pp 15–53. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC|title=The Serbs|last=Ćirković|first=Sima|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=9781405142915|location=Malden|author-link=Sima Ćirković}} [[Категорија:Војни на Црна Гора]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Австрија во 17 век]] [[Категорија:Воени операции на Кримското Ханство]] [[Категорија:Отоманска Србија]] [[Категорија:Отоманска Украина]] [[Категорија:Отоманска Молдавија]] [[Категорија:Војни на Влашка]] [[Категорија:Војни на Полска]] [[Категорија:Војни на Молдавија]] [[Категорија:Војни на Венецијанската Република]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Војни на Австрија]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Голема турска војна| ]] pcpfa6d84oopgkx2uo6lp8le0s8fih3 5561265 5561264 2026-05-18T21:30:51Z Buli 2648 5561265 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Голема турска војна |partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]], [[Отоманско-полски војни]], [[Отоманско-хрватски војни]], [[Отоманско-венецијански војни]], [[Отоманско-унгарски војни]] и [[Руско-турски војни]]|image=[[Податотека:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|300п]] |caption=[[Опсада на Виена (1683)]]|date=14 јули 1683 – 26 јануари 1699<br/>({{Age in years, months, weeks and days|day1=14|month1=07|year1=1683|day2=26|month2=01|year2=1699}})|place=[[Надвојводство Австрија|Австрија]], Унгарија, [[Балкан]], [[Полско-литванска Државна Заедница]] и [[Кримско ханство]] |territory=* Хабсбуршката Монархија добива земји во Отоманска Унгарија, Кнежевството Трансилванија и на Балканот * Полска-Литванија ја зазема [[Подолија]]. * Русија го зазема пристаништето [[Азов]]. * Венеција ја добива [[Мореја]] и внатрешната [[Далмација]]. *Црна Гора стекнува ''[[де факто]]'' независност. |result=* победа на [[Света лига (1684)|Светата лига]] * [[Договор од Карловци]] * Отоманскиот пад во Европа |combatant1='''[[Света лига (1684)|Светата лига]]''':<br />{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Свето Римско Царство]]<br />{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Полска–Литванија]]<br />{{flagicon|Tsardom of Russia|1560}} [[Царство Русија]]<br />{{flagicon|Republic of Venice}} [[Венецијанска Република]] | combatant2 = {{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Османлиско Царство]] | commander1 = {{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Карло V (војвода од Лорен)|Карло V]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Еуген Савојски]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Лудвиг Вилхелм Баденски]]<br/>{{flagicon|Holy Roman Empire}} [[Ернст Штархемберг]]<br/>{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Јан III Собјески]]<br/>{{flagicon|Polish-Lithuanian Commonwealth|1674}} [[Феликс Потоцки]]<br/>{{flagicon|Republic of Venice|wartime}} [[Франческо Моросини]]<br/>{{flagicon|Republic of Venice|wartime}} [[Ото Вилхем Конигсмарк]] |commander2={{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Мехмед IV]]{{Natural Causes}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Кара Мустафа-паша]]{{Executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Сари Сулејман-паша]]{{executed}}<br/>{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[Елмас Мехмед-паша]]{{KIA}} |strength1={{flagdeco|Habsburg Monarchy|empire}} 88,100 (годишен просек)<ref>Peter Wilson. "Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire." Cambridge: 2016. Pages 460-461, Table 13.</ref> |strength2= |casualties1= |casualties2= |casualties3=384,000 војници загинале од сите страни (120.000 убиени и 180.000 ранети во борба; други смртни случаи главно од болести)<ref>Clodfelter, M. (2008). "Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015" (2017 ed.). McFarland. Page 59.</ref>}} {{Голема турска војна}} '''Големата турска војна''' ({{langx|de|Großer Türkenkrieg}}), наречена и '''Војна на Светата лига''' ({{langx|tr|Kutsal İttifak Savaşları}}) — серија судири помеѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Светата лига составена од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], [[Венецијанска Република|Венеција]], [[Царство Русија|Русија]] и Хабсбуршка Унгарија. Интензивните борби започнале во [[1683]] година и завршиле со потпишувањето на [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] во [[1699]] година. Војната претставува пораз за [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], која за прв пат изгубила голема територија, во [[Отоманска Унгарија|Унгарија]] и [[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]], како и дел од Западен [[Балкански Полуостров|Балкан]]. Војната била значајна и со тоа што првпат [[Царство Русија|Русија]] се вклучила во сојуз со [[Западна Европа]]. [[Податотека:Central_europe_1683.png|мини|Северен Балкан во [[1683]] година, пред војната. Северозападниот дел е прикажан дека им припаѓа на Хабсбурзите, најголемиот дел од Балканот под Османлиите, а крајниот североисточен дел е полски.<br /><br />{{Легенда-ред|#B1BBC5}}{{Легенда-ред|#A6C8D9}}{{Легенда-ред|#E8B3B3|[[Хабсбуршка Монархија]]}}<br /><br />{{Легенда-ред|#B4D4B2}}{{Легенда-ред|#C6E0D4|[[Отоманско Царство]]}}]] [[Податотека:Eyalet_of_temesvar1699.png|мини| Северен Балкан, по [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<br /><br />{{Легенда-ред|#A7F0F0}}{{Легенда-ред|#DADAC1}}<span class="legend nowrap">[[Хабсбуршка Монархија]]</span><br /><br />{{Легенда-ред|#F6DEDE}}{{Легенда-ред|#E0F7C9}}{{Легенда-ред|#D8CAC1|[[Отоманско Царство]]}}]] Французите не се приклучиле на Светата лига, бидејќи се согласиле да го обноват неформалниот [[Османлиско-француски сојуз|француско-отомански сојуз]] во [[1673]] година, во замена [[Луј XIV]] да биде признат како заштитник на католиците во Отоманското Царство. Првично, [[Луј XIV]] го искористил почетокот на војната за да ги прошири своите источни граници во војната со [[Шпанија]], земајќи ги [[Луксембург]] и [[Стразбур]]. Меѓутоа, додека Светата лига постигнувала придобивки против [[Отоманското Царство]], заземајќи го [[Опсада на Белград (1688)|Белград]] до [[1688]] година, [[Французите]] почнале да се грижат дека нивните ривали од Хабсбург ќе станат премногу моќни и на крајот ќе се свртат кон Франција. Славната револуција била предмет на загриженост и за Французите, бидејќи Вилијам III бил поканет од англиските благородници да ја преземе контролата врз [[Англија]] како крал. Затоа, Французите го опседнале Филипсбург на [[27 септември]] [[1688]] година, кршејќи го примирјето и ја активирале одвоената Деветгодишна војна, која ги ослободила Турците. Како резултат на тоа, напредокот што го направила Светата лига заглавил, дозволувајќи им на Османлиите да го вратат [[Опсада на Белград (1690)|Белград]] во 1690 година. Војната потоа паднала во ќор-сокак, а мирот бил склучен во 1699 година, кој започнал по [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] во [[1697]] година, кога отоманскиот обид да ги врати изгубените поседи во [[Унгарија]] бил спречен од Светата лига. Војната во голема мера се поклопила со [[Деветгодишна војна|Деветгодишната војна]] (1688–1697), која го зазела огромното мнозинство на вниманието на Хабсбурговците додека била активна. Во [[1695]] година, на пример, државите на [[Светото Римско Царство]] имаа 280.000 војници на терен, а [[Англија]], [[Холандската Република]] и [[Шпанија]] придонеле со уште 156.000 во судирот против Франција. Од тие 280.000, само 74.000, или околу една четвртина, биле позиционирани против Османлиите; останатите се бореле со [[Франција]].<ref>Peter Wilson, "German Armies: War and Politics, 1648-1806", 1998, p. 92.</ref> Севкупно, од 1683 до 1699 година, царските држави имале во просек 88.100 мажи кои се бореле против Турците, додека од 1689 до 1697 година, тие имале просечно 127.410 борци против Французите.<ref>Wilson 2016, p. 461.</ref> == Заднина (1667 — 1683) == {{See also|Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Отоманско-полска војна (1666–1671)|Отоманско-полска војна (1672–1676)|Руско-турска војна (1676-1681)}} По бунтот на [[Богдан Хмелницки]], [[Царство Русија]] во [[1654]] година стекнало територии од [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедницата]] (денес делови од Источна [[Украина]]), додека некои [[Козаци]] останале во југоисточниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Нивниот водач, Петро Дорошенко, побарал заштита од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и во 1667 година го нападнал полскиот командант Јован Собиески. [[Султан]]от [[Мехмед IV]], кој знаел дека [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] е ослабена поради внатрешните судири, во август 1672 година го нападнал Каменец Подолски, голем град на границата на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Малата полска сила се спротивставила на опсадата на Каменец две недели, но потоа била принудена да се предаде. Полската армија била премала за да се спротивстави на османлиската инвазија и можела да постигне само некои помали тактички победи. По три месеци, Полјаците биле принудени да го потпишат [[Договор од Бучач|договорот од Бучач]] со кој се согласиле да го отстапат Каменец, Подолија и да им платат данок на Османлиите. Кога веста за поразот и условите на договорот стигнале до [[Варшава]], Сејмот одбил да плати данок и организирал голема војска под Собиески; последователно, Полјаците победиле во [[Битката кај Хотин (1673)]]. По смртта на кралот Михаил во 1673 година, Собиески бил избран за крал на Полска. Четири години се обидувал да ги победи Османлиите, но без успех. Војната завршила на [[17 октомври]] [[1676]] година со [[Договор од Журавно|Договорот од Журавно]] во кој Турците ја задржале само контролата над Каменец Подолски. Овој турски напад, исто така, довел во 1676 година до почетокот на [[Руско-турски војни|Руско-турските војни]]. == Преглед == По неколку години мир, [[Отоманското Царство]], охрабрено од успесите на западниот дел на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], ја нападнала [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Османлиите за малку ќе ја освоиле [[Виена]], но Јован III Собиески водел христијански сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]] (1683), запирајќи ја хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]]. Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и во неа биле вклучени [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]] и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] во [[1684]] година,<ref name=":0">Treasure, Geoffrey, ''The making of modern Europe, 1648–1780'', (Methuen & Co Ltd., 1985), 614.</ref> на која и се придружила и [[Царство Русија|Русија]] во [[1686]] година. Втората [[Мохачка битка (1687)]] претставувала голем пораз за султанот. Турците биле поуспешни на полскиот фронт и можеле да ја задржат Подолија за време на нивните битки со [[Полско-литванска Државна Заедница|Заедницата]]. Вклучувањето на Русија било првпат земјата формално да се приклучи на сојузот на европските сили. Ова било и почеток на серијата [[Руско-турски војни]], од кои последната се одвила во текот на [[Првата светска војна]]. Како резултат на [[Кримски поход|Кримскиот]] и [[Азовски поход|Азовскиот поход]], Русија ја зазела клучната отоманска тврдина [[Азов]]. По одлучувачката [[битка кај Сента]] во 1697 година и помалите престрелки (како што е Битката кај Подхајци во [[1698]] година), Лигата победила во војната во [[1699]] година и го принудила [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] .<ref name=":1">Sicker, Martin, ''The Islamic world in decline'', (Praeger Publishers, 2001), 32.</ref> Османлиите и отстапиле поголем дел од [[Отоманска Унгарија|Унгарија]], Трансилванија и [[Славонија]], како и делови од Хрватска, на [[Хабсбуршката Монархија]], додека Подолија се вратила во Полска. Поголемиот дел од [[Далмација]] преминала во рацете на Венеција, заедно со Мореја (полуостровот [[Пелопонез]]), кој Османлиите повторно го освоиле во 1715 година и се вратиле со [[Договор од Пожаревац|Договорот од Пажаревац]] од 1718 година. === Србија === [[Податотека:Mustafa_II_dressed_in_full_armour.JPG|десно|мини| [[Мустафа II]] дошол на власт за време на војната, каде што лично командувал со Османлиската армија.]] Откако сојузничките христијански сили го[[Битка кај Будим (1686)|освоиле Будим]] во [[1686]] година за време на Големата турска војна, [[Срби]]<nowiki/>те од [[Панонска Низина|Панонската рамнина]] (денешна [[Унгарија]], регионот [[Славонија]] во денешна [[Хрватска]], регионите Бачка и [[Банат]] во денешна [[Србија]]) се приклучиле на трупите на [[Хабсбуршката монархија|Хабсбуршката Монархија]] како посебни единици познати како Српска милиција.<ref name="Gavrilovic-7">{{Наведување|last=Gavrilović|first=Slavko|title=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|chapter-url=http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|access-date=21 December 2011|volume=74|year=2006|publisher=[[Matica Srpska]], Department of Social Sciences, Proceedings i History|place=Novi Sad|language=sr|page=7|chapter=Isaija Đaković|quote=U toku Velikog bečkog rata, naročito posle oslobođenja Budima 1686. srpski narod u Ugarskoj, Slavoniji, Bačkoj, Banatu, [...] priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u Lipi, Jenovi i Đuli...carska vojska i srpska milicija oslobodile su u proleće i leto 1688, [...] U toku Velikog bečkog rata, ... srpski narod.. od pada Beograda u ruke austrijske vojske 1688. i u Srbiji priključivao se carskim trupama i kao "rašanska, racka" milicija učestvovao u borbama [...] u toku 1689–1691. borbe su prenete na Banat. Srbe u njima predvodio je vojvoda Novak Petrović|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916135844/http://www.maticasrpska.org.rs/casopisi/istorija_74.pdf|archivedate=16 September 2011}}</ref> Србите, како доброволци, масовно се приклучиле на страната на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбург]].<ref>{{Наведување|last=Janićijević|first=Jovan|title=Kulturna riznica Srbije|url=https://books.google.com/books?id=MQAoAAAAMAAJ|year=1996|publisher=IDEA|language=sr|page=70|isbn=9788675470397|quote=Велики или Бечки рат Аустрије против Турске, у којем су Срби, као добровољци, масовно учествовали на аустријској страни}}</ref> Во првата половина на 1688 година, хабсбуршката војска, заедно со единиците на српската милиција, ги зазеле Ѓула, Липова и Инеу од [[Отоманското Царство]].<ref name="Gavrilovic-7" /> По заземањето на Белград од Османлиите во 1688 година, Србите од териториите на југот на реките [[Сава]] и [[Дунав]] почнале да се приклучуваат на единиците на српската милиција.<ref name="Gavrilovic-7" /> === Косово === Косовскиот Албанец, римокатоличкиот бискуп и филозоф [[Петар Богдани]] се вратил на [[Балкански Полуостров|Балканот]] во март 1686 година и ги поминал следните години промовирајќи отпор кон војските на [[Отоманското Царство]], особено во неговото родно [[Република Косово|Косово]]. Тој и неговиот [[викар]] Тома Распасани одиграле водечка улога во проавстриското движење во Косово за време на Големата турска војна.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/269329200|title=La question nationale en Europe du Sud-Est : genèse, émergence et développement de l'indentité nationale albanaise au Kosovo et en Macédoine|last=Iseni|first=Bashkim|date=2008|publisher=P. Lang|isbn=978-3-03911-320-0|location=Bern|oclc=269329200}}</ref> Тој приложил сила од 6.000 албански војници во австриската војска која пристигнала во [[Приштина]] и ја придружувала за да го заземе [[Призрен]]. Меѓутоа, таму, тој и голем дел од неговата војска ги сретнал уште еден подеднакво застрашувачки противник, чумата. Богдани се вратил во Приштина, но таму ѝ подлегнал на болеста на [[6 декември]] [[1689]] година <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/61822490|title=Unfinished portrait of a country|last=Prifti|first=Peter R.|date=2005|publisher=East European Monographs|isbn=0-88033-558-0|location=Boulder|oclc=61822490}}</ref> Неговиот внук, Ѓерѓ Богдани, во 1698 година пријавил дека посмртните останки на неговиот вујко подоцна биле ексхумирани од [[Отоманско Царство|турски]] и [[Татари|татарски]] војници и ги нахраниле кучињата на средината на плоштадот во Приштина. == Поврзани војни == === Морејска војна === {{Main|Морејска војна}} Венеција држела неколку острови во Егејското и Јонското Море, заедно со стратешки расположени тврдини по брегот на грчкото копно од расцепувањето на [[Византија]] по [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Меѓутоа, со подемот на [[Отоманско Царство|Османлиите]], во текот на XVI и почетокот на XVII век, тие ги изгубиле повеќето од нив, како што се [[Кипар]] и [[Евбеја]] (Негропонте) од Турците. Помеѓу 1645 и 1669 година, Венецијанците и Османлиите воделе долга и скапа [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|војна]] за последниот голем венецијански посед во Егејското Море, [[Крит]]. За време на оваа војна, венецијанскиот командант Франческо Морозини стапил во контакт со бунтовните Маниоти за заедничка кампања во Мореја. Во 1659 година, Морозини пристигнал во Мореја и заедно со Маниоти ја зазел Каламата. Меѓутоа, набргу потоа бил принуден да се врати на Крит, а потфатот на Пелопонез пропаднал. Во 1683 година, избувнала нова војна помеѓу [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] и Османлиите, при што голема отоманска војска напредувала кон [[Виена]]. Како одговор на ова, била формирана Света лига. Откако османлиската војска била поразена во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], Венецијанците решиле да ја искористат можноста за слабеење на османлиската моќ и нејзиното одвраќање на Дунавскиот фронт за повторно да ги освојат нејзините изгубени територии во [[Егејското Море]] и [[Далмација]]. На 25 април 1684 година, била објавена војна на Османлиите.<ref>George Finlay, ''A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821'' (1877) pp. 205–206</ref> Свесна дека ќе мора да се потпре на сопствените сили за успех, Венеција се подготвила за војната обезбедувајќи финансиска и воена помош со мажи и бродови од [[Болничари|витезите од Малта]], Војводството Савоја, [[Папска Држава|Папските Држави]] и витезите на Св. Стефан. Покрај тоа, Венецијанците запишале голем број платеници од [[Италија]] и германските покраини, особено од [[Саксонија]] и [[Брауншвајг]]. ==== Операции во Јонското Море ==== Во средината на јуни, венецијанската флота се преселила од [[Јадранското Море]] кон отоманските [[Јонски Острови]] кои. Првата цел бил островот [[Левкада|Лефкада]] (Санта Маура), кој паднал по кратка опсада од 16 дена, на [[6 август]] [[1684]] година. Венецијанците, потпомогнати од грчките нередовни сили, потоа преминале на копното и почнале да вршат напади на спротивниот брег на Акарнанија. Поголемиот дел од областа наскоро бил под венецијанска контрола, а падот на тврдините [[Превеза]] и Воница кон крајот на септември ги отстранило последните османлиски бастиони.<ref>Finlay, p. 209</ref> Овие рани успеси биле важни за Венецијанците не само поради морални причини, туку затоа што тие ја обезбедиле нивната комуникација со Венеција, и им ја негирале на Османлиите можноста да им се закануваат на Јонските острови или да превезуваат војници преку Западна Грција до Пелопонез, и затоа што овие успеси ги поттикнувале самите Грци да соработуваат со нив против Османлиите. ==== Освојувањето на Мореја ==== Откако ја обезбедиле задната страна во текот на претходната година, Моросини го насочил својот поглед кон [[Пелопонез]], каде што Грците, особено Маниотите, почнале да покажуваат знаци на револт и комуницирале со Морозини, ветувајќи му дека ќе се кренат во негова помош. Исмаил-паша, новиот воен командант на Мореја, дознал за ова и го нападнал полуостровот Мани со 10.000 луѓе, зајакнувајќи се со трите тврдини што Османлиите веќе ги гранатирале и ги принудил Маниотите да се откажат од заложниците за да ја обезбедат нивната лојалност.<ref>Finlay, pp. 211–212</ref> Како резултат на тоа, Маниотите останале непосветени кога, на [[25 јуни]] [[1685]] година, венецијанската војска, со 8.100 луѓе, слетала надвор од поранешната венецијанска тврдина Корони и ја опсадила. Замокот се предал по 49 дена, на [[11 август]], а гарнизонот бил масакриран. По овој успех, Морозини тргнал со своите трупи кон градот Каламата, со цел да ги поттикне Маниотите на бунт. Венецијанската војска, засилена со 3.300 Саксонци и под команда на генералот Ханибал фон Дегенфелд, поразил турска сила од околу. 10.000 сили надвор од Каламата на 14 септември, а до крајот на месецот, цел Мани и голем дел од Месенија биле под венецијанска контрола.<ref>Chasiotis (1975), p. 23</ref><ref>Finlay, pp. 213–214</ref> [[Податотека:Napoli,_Citta_della_Provincia_della_Morea,_by_C._F._Camocio.jpg|мини|Нафплион, или ''Наполи ди Ромања'', во средината на 16 век]] Во октомври 1685 година, венецијанската војска се повлекла на Јонските острови, каде што избувнала чума, нешто што ќе се случува редовно во следните години, и ќе одземе голем данок за венецијанската војска, особено меѓу германските контингенти. Во април [[1686]] година, Венецијанците помогнале да се одбие отоманскиот напад кој се заканувал да го совлада Мани и биле засилени од Папската држава и [[Тоскана]]. Шведскиот маршал Ото Вилхелм Кенигсмарк бил назначен за шеф на копнените сили, додека Морозини ја задржал командата на флотата. На [[3 јуни]] Кенигсмарк го зазел Пилос и ја опсадил тврдината Наварино. На [[16 јуни]] била поразена помошната сила под водство на Исмаилл-паша, а следниот ден тврдината се предала. Гарнизонот и муслиманското население биле пренесени во Триполи.<ref>Finlay, pp. 215–216</ref> Метони (Модон) следел на 7 јули, откако делотворно бомбардирање ги уништил ѕидините на тврдината, а нејзините жители исто така биле префрлени во Триполи.<ref>Finlay, p. 216</ref> Венецијанците потоа напредувале кон [[Аргос]] и Нафплион, кој тогаш бил најважниот град на [[Пелопонез]]. Венецијанската војска, околу 12.000 сили, слетале околу Нафплион помеѓу 30 јули и 4 август. Кенигсмарк веднаш започнал напад на ридот Паламиди, тогаш неутврден, кој гледал на градот. И покрај успехот на Венецијанците да го заземат Паламиди, доаѓањето на 7.000 силна османлиска војска под водство на Исмаил-паша во [[Аргос]] ја отежнало нивната позиција. Првичниот напад на Венецијанците успеала да го заземе Аргос и да го принуди пашата да се повлече во [[Коринт]], но по две недели, од 16 август, силите на Кенигсмарк биле принудени континуирано да ги одбиваат нападите од силите на Исмаил-паша. На 29 август 1686 година Исмаил-паша го нападнал венецијанскиот логор, но бил тешко поразен. Со поразот на војската за помош, Нафплион бил принуден да се предаде на [[3 септември]] <ref>Finlay, p. 218</ref> Веста за оваа голема победа во Венеција била дочекана со радост и славење. Нафплион станал главната база на Венецијанците, додека Исмаил-паша се повлекол во Ахаја откако ги зајакнал гарнизоните во [[Коринт]], кои го контролирале преминот кон Централна Грција.<ref>Chasiotis (1975), p. 24</ref> И покрај загубите од чумата во текот на есента и зимата 1686 година, силите на Морозини биле надополнети со пристигнувањето на новиот германски платенички корпус од [[Хановер]] во пролетта [[1687]] година. Така зајакнат, тој можел да се движи против последниот голем отомански бастион на Пелопонез, градот [[Патра]] и тврдината Рион, која заедно со нејзиниот близнак во Антирион го контролирал влезот во [[Коринтски Залив|Коринтскиот Залив]] („Малите [[Дарданели]]“). На [[22 јули]] [[1687]] година, Морозини, со сила од 14.000 лица, слетал надвор од [[Патра]], каде што се воспоставил новиот отомански командант Мехмед-паша. Мехмед, со армија со приближно еднаква големина, ја нападнал венецијанската сила веднаш по нејзиното слетување, но бил поразен и принуден да се повлече. Во овој момент, паниката се проширила меѓу османлиските сили, а Венецијанците можеле, за неколку дена, да ја освојат тврдината на Патра и тврдините Рион, Антирион и Нафпактос (Лепанто) без никакво противење, бидејќи нивните гарнизони ги напуштиле. Овој нов успех предизвикал голема радост во Венеција, а почестите биле натрупани за Морозини и неговите офицери. Морозини ја добил победничката титула „''Пелопонез''“, а неговата бронзена биста била изложена во Големата сала, нешто што дотогаш не било направено за жив граѓанин.<ref>Finlay, p. 220</ref> Венецијанците го следеле овој успех со намалувањето на последните османлиски бастиони на Пелопонез, вклучувајќи го Коринт, кој бил окупиран на [[7 август]],<ref>Finlay, p. 221</ref> и [[Мистра]], која се предала подоцна во текот на месецот. Пелопонез бил под целосна венецијанска контрола, а само тврдината Монемвасија (Малвазија) на југоисток продолжила да се спротивставува, држејќи се до [[1690]] година. === Полско-османлиска војна (1683-1699) === По неколку години мир, [[Отоманското Царство]] повторно ја нападнал [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Турците речиси го зазеле главниот град [[Виена]], но кралот на Полска Јован III Собиески водел [[Христијани|христијански]] сојуз кој ги поразил во [[Опсада на Виена (1683)|Битката кај Виена]], која ја разнишала хегемонијата на [[Отоманското Царство]] во [[југоисточна Европа]].<ref name="KMLA">[http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/polott16831699.html Polish-Ottoman War, 1683–1699] and [http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/habsbott16831699.html Habsburg-Ottoman War, 1683–1699] at History of Warfare, World History at KMLA</ref> Новата Света лига била иницирана од [[Папа Инокентиј XI|папата Инокентиј XI]] и го опфатила [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] (на чело со [[Надвојводство Австрија|Хабсбуршка Австрија]]), на која и се приклучиле [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] и [[Полска]] во 1684 година и [[Царство Русија]] во 1686 година. Османлиите претрпеле два одлучувачки порази против Светото Римско Царство: втората [[Мохачка битка (1687)|Мохачка битка]] во [[1687]] година и [[Битка кај Сента|Битката кај Сента]] една деценија подоцна, во [[1697]] година. На помалиот полски фронт, по битките во 1683 година (Виена и Паркани), Собиески, по неговиот предлог Лигата да започне голема координирана офанзива, презел прилично неуспешна офанзива во [[Молдавија (регион)|Молдавија]] во 1686 година. Во следните четири години Полска ја блокирала клучната тврдина во Каменец, а отоманските [[Татари]] ги напаѓале пограничните области. Во 1691 година, Собиески презел уште една експедиција во Молдавија, со малку подобри резултати, но сепак без одлучувачки победи.<ref name="PRW">[http://www.jasinski.co.uk/wojna/conflicts/conf08.htm Polish Renaissance Warfare: Part 8 – from 1672 to 1699]</ref> Последната битка од кампањата била Битката кај Подхајци во 1698 година, каде што полскиот хетман Феликс Казимир Потоцки го поразил отоманскиот упад во [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]]. Лигата ја добила војната во 1699 година и го принудило [[Отоманското Царство]] да го потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] . Османлиите на тој начин изгубиле голем дел од своите европски поседи, а Подолија (вклучувајќи го и Каменец) се вратила во Полска. === Руско-турска војна (1686-1700) === За време на војната, руската армија ги организирала [[Кримски поход|походите на Крим од 1687 и 1689]] година, кои завршиле со руски порази.<ref>Lindsey Hughes, ''Sophia, Regent of Russia: 1657 – 1704'', (Yale University Press, 1990), 206.</ref> И покрај овие неуспеси, Русија ги започнала [[Азовски поход|походите во Азов]] во 1695 и 1696 година, а по подигнувањето на опсадата во 1695 година <ref>Brian Davies,''Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700'', (Routledge, 2007), 185.</ref> успешно го окупирала Азов во 1696 година. == Битка кај Виена == {{Main|Опсада на Виена (1683)}} [[Податотека:Bacciarelli_Relief_of_Vienna.jpg|десно|мини| ''Релјефот на Виена'' од Бакиарели - кралот Јован III Полски и Голем војвода од Литванија]] Заземањето на градот [[Виена]] долго време претставувало стратешка аспирација на [[Отоманското Царство]], поради неговата испреплетена контрола над Дунавска (Црно Море до Западна Европа) јужна Европа и копнените (Источен Медитеран до Германија) трговските патишта. Во текот на годините пред оваа втора опсада ( [[Опсада на Виена (1529)|првата]] се случила во 1529 година), под покровителство на големите везири од влијателната [[Ќопруловци|фамилија Ќопруловци]], [[Отоманското Царство]] презело обемни логистички подготовки, вклучително и поправка и воспоставување на патишта и мостови кои водат кон Светото Римско Царство и неговите логистички центри, како и проследувањето на муниција, топови и други ресурси од цело царство до овие центри и на Балканот. Од 1679 година, чумата беснеела во Виена. Главната османлиска војска конечно ја опсадила Виена на [[14 јули]] [[1683]] година. Истиот ден, [[Кара Мустафа-паша]] го испратил до градот традиционалното барање за предавање.<ref>The original document was destroyed during World War II. For the German translation, see [http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf here] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080529103533/http://www.tuerkenbeute.de/res/pdf/forschung/nachweise/quellen/TuerkenkriegHabsburg.pdf|date=29 May 2008}}</ref> Ернст Штархемберг, водач на преостанатите 15.000 војници и 8.700 доброволци со 370 топови, одбиле да се предадат. Само неколку дена претходно, тој добил вест за масовниот колеж во Перхтолдздорф,<ref>Palmer, Alan, ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire'', p.12, Published by Barnes & Noble Publishing, 1992. {{ISBN|1-56619-847-X}}</ref> град јужно од [[Виена]], каде што граѓаните ги предале клучевите на градот откако им бил даден сличен избор. Опсадните операции започнале на 17 јули. На 6 септември, Полјаците под водство на Јован III Собиески ја преминале реката Дунав 30&nbsp;км северозападно од Виена кај [[Тулин на Дунав|Тулин]] обединувајќи се со царските трупи и дополнителните сили од [[Саксонија]], [[Баварија]], [[Баден]], Франконија и [[Швабија]]. [[Луј XIV|Луј XIV од Франција]] одбил да му помогне на својот ривал од Хабсбург. Сојузот помеѓу Собиески и Леополд I резултирал со додавање на полските [[хусари]] во веќе постоечката сојузничка армија. Командата на силите на европските сојузници му била доверена на полскиот крал, кој имал под негова команда 70.000–80.000 војници соочени со турската војска од 150.000.<ref name="Tucker2">Tucker, S.C., 2010, A Global Chronology of Conflict, Vol. Two, Santa Barbara: ABC-CLIO, LLC, {{ISBN|9781851096671}}</ref> Храброста и извонредната команда на Собиески веќе биле познати во Европа. Во текот на почетокот на септември, искусните 5.000 отомански сапери постојано разнесувале големи делови од ѕидовите помеѓу бастионот Бург, [[бастион]]от Лебел и равелинот Бург, создавајќи празнини од околу 12 метри во ширина. Виенците се обидиле да се спротивстават на ова копајќи свои тунели за да го спречат таложењето на големи количини барут во пештерите. Османлиите на [[8 септември]] конечно успеале да го окупираат равелинот Бург и нискиот ѕид во таа област. Предвидувајќи пробивање на градските ѕидини, преостанатите Виенци се подготвувале да се борат во внатрешноста на градот. === Исценирање на битката === [[Податотека:August_Querfurt_-_The_Turkish_siege_of_Vienna.jpg|мини| Турците пред ѕидините на [[Виена]]]] Армијата за помош морала да дејствува брзо за да го спаси градот и така да спречи нова долга опсада. И покрај двонационалниот состав на армијата и краткиот простор од само шест дена, била воспоставена делотворна раководна структура, сконцентрирана околу кралот на Полска и неговата тешка коњаница (полски хусари). Светата лига ги решила прашањата за плаќање со користење на сите расположливи средства од владата, заеми од неколку богати банкари и благородници и големи суми пари од папата.<ref name="ReferenceA">Stoye, John. The Siege of Vienna: The Last Great Trial between Cross & Crescent. 2011</ref> Исто така, Хабсбурзите и Полјаците се договориле полската влада да плати за сопствените трупи додека се уште се во Полска, но дека тие ќе бидат платени од царот откако ќе преминат на царска територија. Сепак, царот морал да го прифати барањето на Собиески за право на грабеж на непријателскиот логор во случај на победа. [[Кара Мустафа-паша|Кара Мустафа]] бил помалку ефикасен во обезбедувањето на мотивацијата и лојалноста на неговите сили и во подготовката за очекуваниот напад на војската за помош. Тој му ја доверил одбраната на задниот дел на канот на Крим и неговата коњаничка сила, која броела околу 30-40.000. Постои сомнеж до каде Татарите учествувале во последната битка пред Виена. Османлиите не можеле да се потпрат на нивните влашки и молдавски сојузници. Ѓорѓи Дука, принцот од Молдавија, бил заробен, додека силите на Тербан Кантакузин се приклучиле на повлекувањето по коњичкиот напад на Собиески.<ref name="Varvounis2">Varvounis, M., 2012, Jan Sobieski, Xlibris, {{ISBN|978-1462880805}}</ref> Конфедеративните трупи го сигнализирале нивното пристигнување на Каленберг над Виена со огнови. Пред битката се служела миса за кралот на Полска и неговите благородници. == Битка == [[Податотека:1684_Entsatz_von_Wien_anagoria.JPG|десно|мини| Релјефот на Виена на 12 септември 1683 година]] Околу 6:00 часот&nbsp;попладне полскиот крал и наредил на коњаницата да нападне во четири групи, три полски и една од Светото Римско Царство. Осумнаесет илјади коњаници се движеле по ридовите, најголема коњица во историјата.<ref name="Varvounis2"/> Собиески<ref name="Tucker2"/> бил на чело на 3.000 полски тешки копјачи, познатите „Крилести Хусари“. [[Татари-Липки|Татарите Липка]] што се бореле на полска страна носеле гранче слама во своите шлемови за да се разликуваат од Татарите кои се бореле на османлиската страна. Собиески лесно ги прекинал линиите на Османлиите, кои биле исцрпени и деморализирани и набрзо почнале да бегаат од бојното поле. Коњаницата се упатила директно кон османлиските логори и штабот на Кара Мустафа, додека преостанатиот виенски гарнизон излегол од својата одбрана за да се приклучи во нападот.<ref name="Tucker2" /> Османлиските трупи биле уморни и разочарани по неуспехот.<ref name="Tucker2"/> Коњаничкиот напад бил последниот смртоносен удар. Помалку од три часа по нападот на коњаницата, христијанските сили ја добиле битката и ја спасиле Виена. Првиот христијански офицер кој влегол во Виена бил маркгрофот Лудвиг од Баден, на чело на неговите „змејови“.<ref name="ReferenceC">''The enemy at the gate'', Andrew Wheatcroft</ref> Потоа, Собиески го парафразирал познатиот цитат на [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] (''[[Veni, vidi, vici]]'') велејќи „ ''Veni, vidi, Deus vicit'' “ — „''Дојдов, видов, Бог победи''“. == Заклучок == На [[11 септември]] [[1697]] година, Битката кај Сента се водела јужно од градот, кој бил под отоманско владеење. За време на битката, хабсбуршките царски сили ги разбиле османлиските сили, додека Османлиите ја преминувале реката [[Тиса]], која е во близина на градот. Притоа, хабсбуршките сили убиле над 30.000 Османлии. Овој катастрофален пораз бил причината да се потпише [[Договор од Карловци|Договорот од Карловци]] од страна на [[Отоманското Царство]], на [[22 јануари]] [[1699]] година, со тоа завршила т.н. Голема турска војна. Договорот значел предавање на поголемиот дел од [[Отоманска Унгарија]] на Хабсбурзите и ги приморал Османлиите да се свртат повеќе кон одбранбена воена политика во следниот век.<ref>Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged, (Pearson Education Limited, 2007), 28.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|last=Chasiotis|first=Ioannis|publisher=Ekdotiki Athinon|year=1975|location=Athens|pages=8–51|language=el|script-title=el:Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΑ′: Ο ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία, 1669–1821|trans-title=History of the Greek Nation, Volume XI: Hellenism under foreign rule, 1669–1821|chapter=Η κάμψη της Οθωμανικής δυνάμεως|trans-chapter=The decline of Ottoman power}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorygreecef05finlgoog|title=A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time, B.C. 146 to A.D. 1864, Vol. V: Greece under Othoman and Venetian Domination A.D. 1453 – 1821|last=Finlay|first=George|publisher=Clarendon Press|year=1877|location=Oxford|author-link=George Finlay}} * {{Наведена книга|title=Venise et l'Empire Ottoman: Les guerres de Morée (1684-1718)|last=Pinzelli|first=Eric G. L.|year=2020|isbn=9798574538371|location=Athens|language=fr}} * Setton, Kenneth Meyer. '' Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century'' (Memoirs of the American Philosophical Society, 1991) [https://books.google.com/books?id=XN51y209fR8C&dq=%22great+turkish+war%22+%22%27%27The+Emergence+of+the+Great+Powers:+1685-1715%27%27%22&source=gbs_navlinks_s excerpt] * Wolf, John B. ''The Emergence of the Great Powers: 1685–1715'' (1951), pp 15–53. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC|title=The Serbs|last=Ćirković|first=Sima|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=9781405142915|location=Malden|author-link=Sima Ćirković}} [[Категорија:Војни на Црна Гора]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Австрија во 17 век]] [[Категорија:Воени операции на Кримското Ханство]] [[Категорија:Отоманска Србија]] [[Категорија:Отоманска Украина]] [[Категорија:Отоманска Молдавија]] [[Категорија:Војни на Влашка]] [[Категорија:Војни на Полска]] [[Категорија:Војни на Молдавија]] [[Категорија:Војни на Венецијанската Република]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Војни на Австрија]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Голема турска војна| ]] sfgu5ysw625c9y97w0slcz4c4vnc89k 0 1066832 5561327 5530624 2026-05-18T22:38:42Z ГП 23995 /* Уметност */ дополнување, ситна поправка 5561327 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |author= Тамерлан |title= '''[[емир]]''' |image=Timur reconstruction03.jpg |caption=Реконструкција на Тамерлановиот череп од М. Герасимов, 1941 |reign=1370–1405 |coronation=1370, [[Балх]] |othertitles=''Тамерлан Лунг'' (Тамерлан Куциот), '''[[Бег]]''', '''[[Кан]]''', '''[[Мирза]]''', '''[[Гуркан]]''' <ref>[http://historyview.blogspot.com/2008/05/titles-of-timur.html The Titles and Names of Timur]</ref> |predecessor=Емир Хусеин |successor=[[Халил Султан]] |wife= |issue= |royal house={{знаменце|Timurid.svg}} [[Тимуридска династија|Тимуриди]] |royal anthem = |father= Мухамед Таргај |mother=Текина Хатун |birth_date={{Birth date|df=yes|1336|4|9}} |birth_place=[[Шахрисабз|Каш]], [[Чагатајски ханат]] (денес во [[Узбекистан]]) |death_date={{Death date and age|df=yes|1405|2|18|1336|4|6}} |death_place=[[Отрар]], [[Сир Дарја]] (денес во [[Казахстан]]) |place of burial=[[Гур Емир]], [[Самарканд]] |religion=[[ислам]] }} {{Најголеми освојувачи во историјата на човештвото}} {{multiple image |direction = vertical | width = 240 |image1 =Mausoleum of Amir Temur (1).JPG|caption1 = Мавзолејот на Тамерлан-Гур Емир, Самарканд <br> |image2 =|caption2 =Статуа на Тамерлан во Самарканд<br> |image3 =|caption3 =<br> | image4 =|caption4 = <br> }}<!-- End stack of images, article text starts below --> <div style="float:right;clear:right;border:none;margin:0 0 0 0;padding:0"></div> {| class="toccolours collapsible collapsed vatop" align=”right” style="width:270px; float:right; margin-left: 1em; font-size: 85%;" ! colspan="2" align=center | '''Хронологија на животот на Тамерлан''' |- | width="25%"| [[9 април]] [[1336]] | Официјалена дата на раѓањето на Тамерлан во близината на [[Шахрисабз]] |- | [[1347]] | Казахан ја презел власта во [[Трансоксијана]]. |- | [[1355]]-[[1356]] | Раѓање на првиот син на Тамерлан - Џахангир. |- | [[1358]] | Убиството на Казахан. |- | [[1360]] | [[Туглуг Тамерлан]] ја наметнува својата власт врз Трансоксијана. Тамерлан станува негов вазал, меѓутоа набргу со емирот Хусеин крева бунт. |- | [[1362]] | Тамерлан се жени со сестрата на Хусеин, зацврстување на сојузот. |- | [[1365]] | [[Илајас Хоџа]] ги поразува Тамерлан и Хусеин. |- | [[1366]] | Тамерлан и Хусеин го контролираат [[Самарканд]]. Илајас Хоџа е убиен, а нов владетел на [[Могулистан]] е Камар Уд Дин Кан Дугхлат. Мира Шах е роден. |- | [[1366]]-[[1370]] | Борби помеѓу Тамерлан и Хусеин. |- | [[1370]] | Тамерлан го победува Хусеин и станува господар на Трансоксијана. Тамерлан го поставува Суругатмиша за хан и се прогласува за голем емир. |- | [[1372]] | Тамерлан започнува воена капања против династијата Суфи и постигнува победа. |- | [[1373]] | Тамерлан започнува pohod против новиот владетл од династијата Суфи - [[Јусуф Суфи]]. Војната бргу завршила бидејќи Јусуф Суфи се извинил и ја понудил својата ќерка на најстариот син на Тамерлан - Џахангир. |- | [[1375]]-[[1376]] | Тамерлан војува против Могулистан. |- | [[1376]] | Умира првиот сина на Тамерлан - Џахангир. На Тамерлановиот двор пристигнува Туктамиша, претедент на [[Златна Орда|Златната Орда]]. Тамерлан му дава поткрепа. |- | [[1377]] | Се раѓа синот на Тамерлан - Шахрух. |- | [[1378]] | Туктамиша по третпат бара помош од Тамерлан за да ја преземе власта. |- | [[1380]] | Туктамиша станува господар на [[Златна Орда|Златната Орда]] |- | [[1381]] | Освојување на [[Херат]], походот на [[Хорасан]] |- | [[1384]]-[[1386]] | Тамерлан ги освојува [[Систан и Балуџистан|Систан]], [[Кандахар]] и [[Султанија]]. Градот Заранџ е ограбен. Туктамиша го напаѓа [[Тебриз]]. Како одговор, Тамерлан ја започнува тригодишниот поход во [[Персија]]. Тамерлан ги освојува [[Тебриз]] и [[Тбилиси]]. |- | [[1387]] | Тамерлан презема поход низ [[Ерменија]] и [[Анадолија]], го освојува градот [[Исфахан]], Тамерлан го принудува Туктамиша да се повлече. |- | [[1389]]-[[1390]] | Поход против Могулистан. |- | [[1390]]-[[1391]] | Тамерлан подготвува голем поход против Туктамиша. Тамерлан и неговата војска извршуваат марш од 3 000 километри и го поразуваат Туктамиша. |- | [[1393]] | [[Грузија]] е разурната. Тамерлан го завршува своето освојување на [[Персија]]. Војската на Тамерлан влегува во [[Багдад]]. |- | [[1394]] | Египетскиот мамаелучки султан [[Баркук]] склучува сојуз со Туктамиша. Тамерлан ги разурнува Еремнија и Грузија. Туктамиша испраќа сили на [[Кавказ]]от. |- | [[1395]] | Тамерлан за втор и последен пат го поразува Туктамиша. Тамерлан со својата војска се движи во срцето на [[Златна Орда|Златната Орда]]. Тамерлан ги разурнува големите градови Сарај, Астрахањ и Хана. |- | [[1396]] | Тамерлан триуфално се враќа во Самараканд со богат плен. Во престолнината започнуваат големи градежни проекти. |- | [[1397]] | [[Пир Мухамед]] - синот на Џахангир, ја подготвува следниот поход на Тамерлан. |- | [[1398]] | Тамерлан ја спроведува [[Тамерланов индиски поход|походот на Индија]] во текот на која се убиени 100 000 индиски заробеници и го освојува [[Делхи]]. |- | [[1399]] | Мамелучкиот султан Баркук умира. Неговиот син Фарај доаѓа на власт. Овие случувања го потикнуваат Тамерлан повторно да се ангажира на запад. |- | [[1400]] | По освојувањето на [[Сивас (покраина)|Сивас]], Тамерлан издава наредба за закопување на 3 000 живи зароебни војници. Во [[Алеп]] се убиени 30 000 жители. |- | [[1401]] | Тамерлановата војска го освојува [[Дамаск]], градот е разурнат. По бунтот, [[Багдад]] по вторпат е освоен, 90 000 негови жители биле убиени. |- | [[1402]] | Во јули, во [[Битка кај Ангора|Битката кај Ангора]] Тамерлан го победува османлискиот султан [[Бајазит I]]. Османлискиот султан е заробен. Тамерлан го победува [[Малтешки ред|Малтешкиот ред]] и ја освојува [[Смирна]]. |- | [[1403]] | Бајазит починал во заробеништво. Тамерлан за последен пат навлегува во Грузија. |- | [[1404]] | Во Самарканд, Тамерлан подготува [[Тамерланов кинески поход|поход против династијата Минг]]. |- | [[1405]] | На пат за [[Кина]], Тамерлан умира на 19 јануари во [[Отрар]]. |} '''Тамерлан''' или '''Тимур''' ([[Чагатајски јазик|чагатајски]]: ''Temür''; во [[Персиски јазик|персиско]]-[[Арапски јазик|арапска]]: форма ''تیمور - Teymūr'', што значи [[железо]]; [[9 април (родени)|9 април]] [[1336]] - [[18 февруари (починале)|18 февруари]] [[1405]]), целосното негово име е ''Тамерлан Ибн Таргај Барлас'' (Tīmūr ibn Taraġay Barlas), под името ''Тамерлан'' или ''Тамерлан Ланг'' (Тамерлан Куциот) е познат бидејќи имал вроденa мана на левото стапало. Тамерлан е еден од најголемите освојувачи во историјата на човештвото и се вбројува меѓу [[Александар III Македонски]] и [[Џингис Хан]] <ref>[http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-1308014/Ten-greatest-Historical-conquerors.html Ten of the greatest: Historical conquerors]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://asianhistory.about.com/od/profilesofasianleaders/tp/3-Great-Conquerors.htm |title=Asia's Great Conquerors |accessdate=2013-03-02 |archive-date=2013-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130320071910/http://asianhistory.about.com/od/profilesofasianleaders/tp/3-Great-Conquerors.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://cominganarchy.com/2005/11/03/historys-top-conquerors/ |title=History’s Top Conquerors |accessdate=2013-03-02 |archive-date=2013-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130320131203/http://cominganarchy.com/2005/11/03/historys-top-conquerors/ |url-status=dead }}</ref>. Тој бил исклучително контроверзна личност на своето време, а како таков останал и до ден денес. Во енциклопедијата Британика, Тамерлан се смета за турски освојувач, додека во индиската историографија, Тамерлан се именува како водач на Турците-чагатајци (потомци на [[Монголи]]те). Во текот на 35 години, Тамерлан постојано војувал и презел голем број на походи и кампањи. Со освојувањата, неговата држава се проширила на запад и северозапад, таа се простирала во близината на [[Каспиското Море]], бреговите на [[Урал]] и [[Волга]]. Со походите на југ и југозапад, тој ја освоил [[Персија]], вклучувајќи ги [[Багдад]], [[Карбала]] и северен [[Ирак]]. Негов најголем непријател бил монголскиот владетел, потомок на [[Џингис Хан]], [[Туктамиша]]. Овој монголски принц најпрво се засолнил кај Тамерлан барајќи заштита и помош, а подоцна успеал да ја наметне својата власт врз источниот дел на Кипчак и [[Златна Орда|Златната Орда]]. Тамерлан бил основач на една голема и моќна држава која во историската наука е позната како [[Тимуридско царство]], а воедно тој е родоначалник на [[Тимуридска династија|Тимуридите]], кои со векови владеееле со територии во Источна, Јужна и [[Средна Азија]]. Тамерлан бил прапрадедо на [[Бабур]], основачот на [[Могулско царство|Могулското царство]], кое опстојало до [[1857]] година во [[Индија]] <ref>"[http://search.eb.com/eb/article-9072544 Timur]", [[Encyclopædia Britannica]], Online Academic Edition, 2007.</ref><ref>"Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur]", in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007., Quotation: "...'' Timur first united under his leadership the '''Turko-Mongol''' tribes located in the basins of the two rivers.''..."</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia History of Central Asia], Encyclopædia Britannica Online. 13 December 2008.</ref><ref name="EI">B.F. Manz, ''"Tīmūr Lang"'', in [[Encyclopaedia of Islam]].</ref>. Има значајна улога во историјата на Средна, Јужна и [[Западна Азија]], како и на [[Кавказ]], [[Поволжје]]то и [[Русија]]. Настојувал да го возобнови [[Монголско Царство|Монголското Царство]] <ref>Beatrice Forbes Manz, ''Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy'', '''Journal of the Royal Asiatic Society''', Third Series, Vol. 8, No. 1 (Apr., 1998), 25; "''In his formal correspondance Temur continued throughout his life as the restorer of Chinggisid rights. He even justified his Iranian, Mamluk and Ottoman campaigns as a reimposition of legitimate Mongol control over lands taken by usurpers...''".</ref> во нејзините стари граници. Меѓутоа неговата најголемата победа била против исламизираната [[Златна Орда]]. Тамерлан се облекувал како исламски војник (на [[арапски]]: ''غازي, ġāzī'' гази) <ref>{{Наведена книга|last=Marozzi|first=Justin|title=Tamerlane: sword of Islam, conqueror of the world|year=2004|publisher=HarperCollinsPublisher|location=Great Britain|pages=91}}</ref>, а своите војни ги претставувал како [[џихад]] (на [[арапски]]: جهاد‎ ǧihād, света војна насочена против неверниците), но сепак неговите походи имале значителен негативен ефект врз муслиманските земји. [[Османлиско Царство|Османлиското царство]] по [[Битка кај Ангора|Битката кај Ангора]] западнала во граѓанска војна, а нејзината експанзија на запад била сопрена за околу 50 - тина години со што бил продолжен животниот век на [[Византија]]. Неговата војска се состоела од различни народи и племиња. Кон крајот на 14 и почетокот на [[15 век]], Тамерлан станал најмоќниот владетел во муслиманскиот свет по победите над [[Мамелуци]]те во Египет и Сирија, Османлиското царство и [[Делхиски султанат|Делхискиот султанат]]. Тамерлан исто така го поразил и [[Малтешки ред|Малтешкиот ред]] во [[Смирна]]. Во последните години, тој се стекнал со целосна контрола над остатоците на [[Чагатајски ханат|Чагатајскиот ханат]], [[Илканат]]от и [[Златна Орда|Златната Орда]], па дури и се обидел да ја покори [[Кина]] и да ја вознбови династијата [[Династија Јуан|Јуан]]. Во текот на походите, неговите армиии ја разурнале [[Азија]] <ref>Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, ISBN 9780857861252, section "Timur"</ref>. Во 1387 година, Тамерлан на своите војници им наредил да извршат колеж врз жителите на [[Исфахан]]. Во овие настани биле убиени околу 100.000 и 200.000 луѓе <ref name="Chaliand 2007 87">{{Наведена книга|last=Chaliand|first=Gerard|title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda|year=2007|publisher=University of California Press|isbn=978-0520247093 |url= https://wikileaks.org/gifiles/attach/177/177597_History%20of%20Ter.pdf|author2=Arnaud Blin|page=87}}</ref>. Според еден современик, по убиствата биле изградени 28 кули, а како главен материјал послужиле главите на убиените граѓани. Секоја кула се состоела од околу 1 500 глави <ref>Fisher, W.B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J.A. : The Cambridge History of Iran, p55.</ref>. Според некои автори, оваа суровост на Тамерлан претставувала стратегија за заплашување и обесхрабрува на неговите непријатели, авторите исто така потенцираат дека неговите масакри биле селективни, односно во текот на крвопролевањата биле поштедени уметниците и архитектите <ref name="Chaliand 2007 87"/>. Научниците проценуваат дека во текот на неговите воени походи загинале околу 17 милиони луѓе, односно 5% од тогашната светската популација <ref>{{наведени вести | url=http://articles.chicagotribune.com/1999-01-17/news/9901170256_1_uzbek-islam-karimov-tashkent | work=Chicago Tribune | title=The Rehabilitation Of Tamerlane | date=17 January 1999 | access-date=2013-02-14 | archive-date=2011-11-04 | archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20111104000000/http://articles.chicagotribune.com/1999-01-17/news/9901170256_1_uzbek-islam-karimov-tashkent | url-status=dead }}</ref><ref>J.J. Saunders, [http://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA174&lpg=PA174 The history of the Mongol conquests] (page 174), Routledge & Kegan Paul Ltd., 1971, ISBN 0812217667</ref>. Тамерлан исто така е признат и како голем заштитник на уметноста и архитектурата, иако неговите походи честопати носеле големи материјални разурнувања. Под негова заштита работеле голем број на муслиманските интелектуалци, како [[Ибн Халдун]] и [[Мухамед Шемсудин Хафиз]] <ref>Marozzi, pp 341–342.</ref>. == Потекло == {{Цитат|'''''Тамерлановата татковина Трансоксијана не ја избегнала Црната Смрт, меѓутоа тука состојбата била уште повеќе комплицирана. Во степите, Монголците го возобновиле својот традиционален начин на живеење, по распаѓањето на Џингискановото царство. Западните и централните степи сега во голема мера биле Турцизирани во јазикот и обичаиите... Всушност Чагатајскиот Ханат се состоел од две различни области: Трансоксијана на запад и Могулистан или Земја на Монголците на исток. Могулистан била главно номадска област со неколку града и слабо (развиено б.н) земјоделство... Тука (Трансоксијана б.н) во западниот дел на Чагатајскиот Ханат, монголската елита сè уште доминирала во областа, меѓутоа рапидно ја губела контролата над градовите и речните долини...'''''|Дајвид Николе|Ерата на Тамерлан}} {{Triple image|center|Karte Map Chorasan-Transoxanien-Choresmien.png|275| Shahrisabz.JPG|370|Chagatai Khanate map en.svg|350|Трансоксијана, заедно со соседните области Хорасан и Хорезм|Шахрисабз|Чагатајскиот ханат и неговите соседи во доцниот 13 век}} Тамерлан потекнувал од областа [[Трансоксијана]] или Трансоксанија, позната и како ''Фераруд'' (на [[Персиски јазик|персиски]]: فرارود‎,; ''Ма Вара Ун Нахер'' на [[Арапски јазик|арапски]]: ما وراء النهر‎). Трансоксијана e древно име за област во [[Средна Азија]] која ги опфаќала териториите на денешните држави: [[Узбекистан]], [[Таџикистан]], [[Киргистан|јужен Киргистан]] и [[Казахстан|југозападен Казахстан]]. Во географска смисла, оваа област ги опфаќа териториите помеѓу реките [[Аму Дарја]] и [[Сир Дарја]] <ref>Encyclopædia Britannica online</ref>. Трансоксијана била една од сатрапиите во [[Персиско царство|Персиското царство]] под името [[Согдијана]]. Името Трансоксијана има латинско потекло и во буквален превод зачи ''преку реката Окс''. Арапското име на оваа област ''Ма Вара Ун Нахер'' , значи ''она што е преку реката''. Поголеми градови на оваа област се [[Самарканд]] и [[Бухара]], и двата во јужниот дел на Трансоксијана. Поголемиот дел од областа е сува, но со плодни рамници. [[Самарканд]] и [[Бухара]] по исламското освојување останале центри на персисиката култура. Во 1219 година, [[Џингис Хан]] ја нападнал оваа област и ја освоил. По неговата смрт во 1227 година, земјите во западниот дел на [[Средна Азија]] му припаднале на неговиот втор син [[Чагатај Хан|Чагатај]], а областа влегла во рамките на т.н [[Чагатајски ханат|Чагатајски Ханат]]. Тамерлан е роден во градот [[Шахрисабз]] (Зелениот град). На местото на денешниот град, се наоѓал древниот град Наутака кој бил еден од најстарите градови во [[Средна Азија]]. [[Птоломеј I ]], генерал на [[Александар III Македонски]], во овој град го заробил бактрискиот сатрап Бес, со што било уништено [[Персиско царство|Персиското царство]]. Во зимата 328-[[327 п.н.е.|327 година]], Александар со својата жена [[Роксана]] престојувал во Шахрисабз. Во [[Персиското царство]], градот бил позната како ''Каш''. Градот, во минатото се наоѓал точно на половина на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], помеѓу [[Кина]] и [[Запад]]от. Неговиот татко Таргај или Тургај <ref name=autogenerated2>Муиз ел-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка, примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. // История Казахстана в персидских источниках. Т март Алматы, 2006, с.115]</ref> бил војник и ситен земјопоседник од [[Монголи|монголското]] <ref>M.S. Asimov & C. E. Bosworth, History of Civilizations of Central Asia (История цивилизаций Центральной Азии), UNESCO Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, стр. 320: ''«… One of his followers was […] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled […] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania …»''</ref><ref>B.F. Manz, The rise and rule of Tamerlan, Cambridge University Press, Cambridge 1989, стр. 28: ''«… We know definitely that the leading clan of the Barlas tribe traced its origin to Qarchar Barlas, head of one of Chaghadai’s regiments … These then were the most prominent members of the Ulus Chaghadai: the old Mongolian tribes — Barlas, Arlat, Soldus and Jalayir …»''</ref> племе [[Барлас]], кое веќе било [[Турци]]зирано и го говорело [[Чагатајски јазик|чагатајскиот јазик]] <ref>''Лин фон Паль.'' Месть Тамерлана. М.,2008</ref><ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320</ref>. Според некои претпоставки, Таргај бил водач на племето и потомок на голем феудален-сопственик кој во средниот век кој бил помошник на [[Чагатај Хан]], синот на [[Џингис Кан]]. Според некои извори, Таргај бил далечен роднина на основачот на [[Монголско Царство|Монголското Царство]]. Таткото на Тамерлан бил побожен [[муслиман]], а негов духовен ментор бил шеихот Шамс Ад-Дин Кулјал <ref>''Бартольд В. В.'' Сочинения т февруари часть 2. М.,1964, с.40</ref>. Таргај имал две жени. Негова прва жена (мајката на Тамерлан) била Текина Хатун, нејзиното потекло во историската наука останува непознато. Втора жена на Таргај била Кадак-Хатун. Мухамед Таргај починал во [[1361]] година и бил погребан во родниот град на Тамерлан во Шахрисабз. Неговиот гроб е сочуван до денес. Тамерлан имал две сестри, постарата Кутлуг-Туркан Ага и помладата Ширин-Бек Ага. Тие починале пред Тамерлан и биле закопани во мавзолејскиот комплекс [[Шахи Зинда]] во [[Самарканд]]. Според изворот, Муиз ел-ансаб, Тамерлан имал тројца браќа: Џуки, Алим Шеих и Сујургатмаш. == Особини == {{Цитат|'''''Јас не сум човек жеден за крв и Господ ми е сведок дека во сите мој војни јас никогаш не сум бил агресор, моите непријатели секогаш биле творци на нивното напаѓање. '''''|Тамерлан|За време на грабежите на новоосвоениот град Алеп <ref>Gibbon, Edward, Decline and Fall on the Roman Empire, Modern Library, v. iii, p. 665.</ref>}} {{панорама|Registan square2014.JPG|500px|Самарканд}} === Име === Неговото целосно име е ''Тимур Ибн Тарагај Барлас'' (''Tīmūr ibn Taraġay Barlas'' - Тимур син на Таргај од Барласите), според арапската традицијата (''alam-nasab-nisba''). На [[Чагатајски јазик|чагатајски]] и [[монголски јазик]], Тимур значи [[железо]]. Бидејќи не потекнувал од [[Џингис Хан]], кон своето име не можел да ја додаде титулата ''Голем Кан'' и секогаш се именувал како [[емир]] (водач, водач). Меѓутоа, во [[1370]] година започнале да се декларира како потомок на Џингисхановата куќа и го зел името ''Тамерлан Гуркани'' <ref>Султанов Т. И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. Алматы: Дайк-пресс, 2001, с.97</ref> (''Timūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان)''), гуркани е иранизирана варијанта на монголскиот збор курген или хурген (зет). Во повеќе персиски извори тој е именуван како ''Тамерлан Ланг'' (Tīmūr-e Lang, تیمور لنگ). Во буквалем превод: ''Тамерлан Куциот'' или ''Тамерлан Сакатиот'', најверојатно ова име имало погрдно и презирно значење <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596358/Timur Статья о Тамерлане в энциклопедии Britannica]</ref>. Под влијание на персиските извори, Тамерлан во западната историграфија е познат под името (''Tamerlan'', ''Tamerlane'', ''Tamburlaine'', ''Timur Lenk''), овие варијанти на неговото име немаат негативна конотација и се користат заедно со неговото оригинално име ''Тамерлан''. === Личност=== [[Податотека:Shatranj.jpg|250px|мини|лево|Ирански шатранџ]] [[Податотека:Mausoleum Ruhabad (2).jpg|250px|мини|десно|Мавзолеjот Рухабад, изграден по наредба на Тамерлан]] Животниот пат на Тамерлан е сличен со оној на големиот монголски освојувач [[Џингис Хан]]. И двајцата биле водачи на лично регрутирани лица кој потоа станале потпора на нивната сила. Како и Џингис, Тамерлан лично се грижел и посветувал вимание за сите детали на сопствената воена организација, за информациите кои се однесувале за непријателските сили, за состојбите во непријателските земји и слично. Тамерлан уживал апсолутна власт меѓу сопствените војници и можел целосно да се потпре врз нив. Ако се споредат неговите квалитети, Тамерлан бил подобар војсководач отколку управник (државник), има бројни примери кога тој избрал погрешни лица за државната администрација, има повеќе случаи кога биле казнети високи градски првенци поради злоупотреба на својата положба ([[Самарканд]], [[Херат]], [[Шираз]], [[Тебриз]]). Тамерлан сакал да дискутира со интелектуалците од неговото време, особено сакла да слуша или да чита историски творби. Со своето познавање на историјата, го изненадил средновековниот историчар, филозоф и мислител [[Ибн Халдун]]. Тамерлан за да ги инспирира своите војници, им раскажувал за историските и легендарните херои од блиското или далечното минато. Зад себе, Тамерлан оставил десетици монументални архитектонски објекти, некои од нив влегоа во културно наследство на светот. Тој главно се грижел за родната [[Трансоксијана]] и својата претстолнина [[Самарканд]]. Од сите освоени територии и градови, Тамерлан довел голем број на уметници и архитекти во својата престолнила, со задача да ги разубават [[Самараканд]] (неговата престолнина), родниот град на неговиот татко - [[Шахрисабз]], [[Бухара]], пограничниот град [[Иаси]] ([[Туркестан (град)|Туркестан]]) и др. Во текот на своето владеење, Тамерлан посветил особено внимание на својата престолнина, според изворите: ''"Во Самарканд секогаш сино небо и златни ѕвезди."'' Во своите последни години, презел мерки за заголемување на благосостојбата на другите региони на царството, во [[1398]] година бил изграден нов канал за наводнување во [[Авганистан]], во [[1401]] година на [[Кавказ]]от и слично <ref name="Наталья Басовская, профессор РГГУ">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/523454-echo|title=Наталья Басовская, профессор РГГУ|publisher=[[Эхо Москвы]]|date=13 февраля 2010 г|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/619Vi6jCb?url=http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/523454-echo|archivedate=2011-08-23|url-status=live}}</ref>. Според историските извори Тамерлан бил љубител на [[шах]]от (поточно [[Шатранџ]]) <ref>Ибн Арабшах. История Амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007, с.61</ref>. === Физички изглед === [[Податотека:Teymur.jpg|220px|мини|десно|Тамерлан на гозба во Самарканд]] [[Податотека:Tamerlan.jpg|200px|мини|лево|Портрет на Тамерлан. Минијатура од 15 век. Најверојатно копија на претходен оригинал]] Врз основа на останките кои биле пронајдени во мавзолеј [[Гур Емир]] во [[Самарканд]], за кои се претпоставува дека се на Тамерлан, и последователната студија за скелетот изработена од М. Герасимов, може да се заклучи дека Тамерлан бил висок 172 см. Тој бил силен и физички развиен. Според современиците: ''Ако поголемиот дел од војниците можеле да го оптегнат лакот до клучната коска, Тамерлан го оптегнувал до увото.'' Тој имал посветла коса од своите соплеменици <ref name="Наталья Басовская, профессор РГГУ"/>. Деталната студија на неговите останки, покажале дека во антрополошка смисла, тој припаѓа на монголоидниот јужносибирски тип <ref>''Гинзбург В. В., Трофимова Т. А.'' Палеанталогия Средней Азии. М., 1972, стр. 292</ref>. И покрај староста на Тамерлан (69 години), на неговиот череп, како и на скелетот, не биле јасно дефинирани старечки црти. Врз основа на присуството на повеќето од забите, како и недостстокот на остеофитите, научниците заклучиле дека скелетот му припаѓал на човек со полн со сила и здравје, со билошката возраст која не надминува над 50 години. Масовноста на здравите коски, силниот развиен релјеф и нивната густина, ширината на рамењата, градите и релативниот висок раст, придонеле научниците да заклучат дека Тамерлан имал особено силен физички изглед <ref>Герасимов М. М. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры. Вып. XVII. 1947</ref>. Неговите силни атлетски атрибути најверојатно биле резултат на неговиот војнички живот. Надворешни одлики кои биле специфични за Тамерлан и неговите војници, со кои се разликувале од останатите муслимани, биле сочувани, како што е монголската коса која е потврдена од некои централноазиски илустрирани ракописи од тоа време. Отворањето на неговиот гроб и антрополошкта анализа покажале дека тој имал плетенки. Според изворите: ''Тамерлан имал густа коса, рамна, седо-црвена боја, со доминација на темнокафена или црвена.'' Спротивно на прифатениот обичај за [[бричење]] на главата, Тамерлан за време на својата смрт имал релативно долга коса. Според некои историчари, Тамерлан ја бојадисувал својата коса и затоа таа била со посветол тен. Меѓутоа, М. Герасимов заклучил дека црвената боја на неговата коса и мустаќи биле природни и дека тој не ги бојадисувал како што наведувале некои научници <ref>Герасимов М. М. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) ...</ref>. Според тогашната традиција, војничката класа носела мустаќи, оттука Тамерлан не ги исекол и тие слободно виселе над неговите усни. Според некои извори Тамерлан имал мала грмушеста брада со клинест облик. Нејзините влакна биле остри, речиси рамни, густа со светлокафен тен. На коската на левата нога биле откриени големи лузни со што се потврдува неговиот прекар ''Куциот'', односно ''Сакатиот''. === Образование === Детството и младоста ги поминал во планините во близината на родниот град. Во раните години го сакал ловот и коњските трки, фрлањето на копје, а имал и склоност кон воените игри. Кога имал околу десетина години, започанал со изучување на боречките вештини и спорските игри. Тој бил особено храбар човек и искажувал воздржаност во разни ситуации. Имал трезвено размислување и бил во состојба да донесува вистински одлуки во тешки ситуации. Овие особини ги привлекувале луѓето околу него. Неговиот современик Ибн Арабсхах истакнува дека: ''Што се однесува до персисикиот, турскиот и моголскиот (јазик б.н), тој ги познавал многу подобро од било кој друг''. Прв духовен учител на Тамерлан бил менторот на неговиот татко - Суфи Шеик Шамс Ал-Дин Кул. Главен духовен учител на Тамерлан бил еден од потомците на пророкот [[Мухамед]] - шеикот Мир Сејид Береке. Во 1370 година, кога Тамерлан дошол на власт ова духовно лице му ги предало тапанот и знамето, симболите на моќта. При предавањето на овие симбили, Мир Сејид Береке му предвидел голема иднина и речиси секогаш го придружувал во неговите походи. Во 1391 година, Мир Сејид Береке ја благословил Тамерлановата војна со [[Туктамиша]]. Друг духовен учител на Тамерлан, бил суфискиот шеик Бурхан ал-Дин Сагардзхи Абу Саид. Во негова чест, Тамерлан го подигнал [[Мавзолеј Рухабад|мавзолејот Рухабад]] <ref>Кандия Малая (пер. В. Вяткина) // Справочная книжка Самаркандской области. Вып август Самаркандский областной статистический комитет. Самарканд, 1905, с. 258</ref>. == Подем == {{Цитат|'''''Вистинскиот Тамерлан... доаѓа од семејство на Турцизирани монголски аристократи, од кланот Барлас. Тие доминирале со мала територија на југ од Самарканд и биле лојални на монголските чагатајски ханови... '''''|Дајвид Николе|Ерата на Тамерлан}} {{панорама|Khiva Узбекистан panorama.JPG|1000px|Хива}} ===Вазал=== [[Податотека:Timur 14.png|200px|мини|лево|Воин во полна воена опрема, 1397&nbsp;г.]] [[Податотека:Timur 1.png|400px|мини|десно|Тамерлан во 1363&nbsp;г.]] Во раните години на Тамерлан, [[Чагатајски ханат|Чагатајскиот ханат]] се соочил со значајни политички и верски проблеми, всушност ханатот бил поделен на два дела: [[Могулистан]] (Земјата на Монголците) на исток, каде што се сочувале монголските вредности и [[Трансоксијана]] на запад, каде што било силно влијанието на [[ислам]]от и [[Турци|турските]] вредности <ref>Jackson (1986), p. 43</ref> . Тамерлан, имал мешано турско-монголско потекло (според некои извори) и живеел во западниот дел. Во [[1347]] година [[Монголци]]те ја изгубиле Трансоксијана која што била преземена од локалниот емир Казахан. Во периодот на владењето на овој локален емир, Тамерлан израснал во еден агресивен млад човек кој имал вештини во борење и јавање на коњи. Поради своите способности (вештини и интелегенција), Тамерлан бил поставен на чело на една мала војска. Кога Тамерлан имал 21 година, локалниот емир Казахан бил убиен. По ова убиство, кое се случило во [[1357]] година, во Трансоксијана дошло до анархија во текот на која различни племиња се обиделе да ја преземат власта. Оваа состојба била искористена од страна на [[Тоглук-Тамерлан|Тоглук]] од Могулистан кој во март [[1360]] <ref>Marozzi (2005), p. 7</ref> година успеал да потчини повеќе првенци во Трансоксијана, меѓутоа [[Хаџи Бег]] од Барластам, вујко на Тамерлан, не ја признал власта на Тоглук и бил принуден да избега во [[Хорасан]]. Хаџи Бег бил заменет од Тамерлан која ја признал власта на Тоглук и станал негов вазал. По заминувањето на војските на Тоглук од Трансоксијана, Хаџи Бег се вратил во оваа област, и покрај крвната врска, Тамерлан го нападнал својот вујко. Во битката, Тамерлан победил но неговите војници го напуштиле и власта во Барластам повторно ја презел Хаџи Бег. Во 1361 година, Тоглук повторно нападнал, а Хаџи Бег по вторпат избегал во [[Хорасан]] каде што бил убиен. По ликвидирањето на Хаџи Бег, Тамерлан била поставен за управник. Набргу по овие настани, Тамерлан се подготвувал да настапи против владетелот на Могулистан. Тамерлан склучил сојуз со емирот Хусеин, внук на Казахан, за зедничка борба против [[Илајас Хоџа]], син на Тоглук. Тамерлан и Хусеин успеале да ги поразат силите на Илајас Хоџа кои биле принудени да ја напуштат Трансоксијана. Во 1364 година, Илајас Хоџа со својата војска повторно се вратил во областа и успеал да ги порази Тамерлан и Хусеин. По оваа битка, Трансоксијана била отворена за Илајас Хоџа, а [[Самарканд]] бил опколен. Но, населението на овој град, потиканото од исламските свешеници, се побунило. Илајас Хоџа изгубил 2 000 луѓе, а меѓу неговите редови на неговата војска се појавила епидемија. Владетелот на Могулистан, бил принуден да се повлече. ===Борби со Хусеин === По повлекувањето на Илајас Хоџа, Тамерлан и Хусеин успеале да ја преземат власта во Трансоксијана. Власта била поделена помеѓу нив, а сојузот бил зацврстен со бракот на Тамерлан со сестрата на Хусеин. Меѓутоа ова сојузништво уште во самиот почеток имало проблеми. Хусеин бил помоќен од Тамерлан, под своја контрола ги имал [[авганистан]]ските градовите [[Балх]], [[Кундуз]], [[Кхулм]] и [[Кабул]]. Моќта на Тамерлан се на наоѓала во [[Шахрисабз]] и [[Карши]], меѓутоа тој се покажал како посилна и поспособна личност <ref>Grousset (1970), p. 412</ref>. Тамерлан водел прагматична политика и успеал да ја зголеми својата популарност, додека Хусеин имал лоша репутација. Односите помеѓу Тамерлан и Хусеин сè повеќе се влошувале, а со смрта на сестрата на Хусеин, жена на Тамерлан дошло до целосно раскинување. Тамерлан го нападнал Хусеин, меѓутоа поради поголемиот број на Хусеиновите војници, бил принуден да се повлече кон [[Хорасан]]. Судирот бил искористен од страна на [[Монголци]]те кои извршиле инвазија врз Трансоксијана, а нивното пристигнување ги принудило Тамерлан и Хусеин да склучат примирје по кое ''статусот кво'' бил возобновен. По протерувањето на [[Монголци]]те, Тамерлан и Хусеин ги возобновиле меѓусебните борби. Тамерлан сè повеќе ја стекнувал наклонетоста на локалните емири и првенци од областа, со што Хусеин се нашол пред пораз. На [[10 април (настани)|10 април]] 1370 година, Тамерлан го освоил главното упориште на Хусеин, градот [[Балх]]. По падот на градот, еден од офицерите успеал да го зароби Хусеин и да го донел пред Тамерлан. Тамерлан му дозволил на Хусеин слободно да отпатува на аџилак во [[Мека]], меѓутоа се обидел да избега и бил убиен <ref>Timur (Tamerlane) , Macro History. Accessed on 14 September 2008</ref>. ===Голем емир=== [[Податотека:Timur during attack on Balkh 1370.jpg|250px|мини|лево|Тамерлан го опсадува Балх]] [[Податотека:Moghulistan.PNG|400px|мини|десно|Могулистан]] По смрта на Хусеин, триесетичетири годишниот Тамерлан станал единствен доминантен владетел во Трансоксијана. Во [[1370]] година, за своја престолнина го избрал градот [[Самарканд]]. Стравувајќи од одмазда од страна на семејството на Хусеин, наредил да бидат убиени неговите синови и приврзаници. Во овој период, Тамерлан ги принудил сите првенци, според стариот монголски обичај, да му се заколнат на верност и ја презел титулата ''емир ел кебир'' (голем емир). Тамерлан го именувал [[Суругатмиш]], потомок на [[Чагатај Хан]] и [[Џингис Хан]], за хан и управувал во негово име <ref>Prawdin (2005), p. 435</ref>. Тамерлан не останал долго во [[Самарканд]], во 1371 година започнал борба против Хусеин Суфи, основач на [[Династија Суфи|династијата Суфи]], чија власт се простирала во [[јужен Хорасан]]. Овој владетел, за време немирите во Трансоксијана, успеал да ги освои градовите [[Хива]] и [[Катх]] со што територијата на Чагатајскиот ханат се намалила. Тамерлан, кој себеси се претставувал како наследник на [[Чагатајски ханат|Чагатајскиот ханат]], побарал овие градови да му бидат вратени. Барањето било одбиено, а Тамерлан со својата војска ја нападнал династијата Суфи <ref>Boaworth (2003), p. 328</ref>. Катх бил бргу освоен, а набргу Тамерлан го опседнал градот Кенеургенч каде што Хусеин Суфи се засолнил. Во текот на оваа опсада, Хусеин Суфи загинал, а неговиот брат Јусуф Суфи го наследил. Новиот владетел, набргу склучил мир со Тамерлан и му ги предал градовите <ref>Grousset (1970), p</ref>. 421. Во [[1373]] година, Јусуф Суфи повторно се нашол во областа, врз која Тамерлан полагал право, и војната била возобновена. Судирите набргу завршиле, Јусуф Суфи се извинил и ја понудил својата ќерка на најстариот син на Тамерлан - Џахангир <ref>Boaworth (2003), p. 329</ref>. По доѓањето на власт во 1370 година, Тамерлан бил во постојан судир со Могулистан. Наследникот на Тоглук - Илајас Хоџа, во 1368 година бил убиен од страна на Камар Уд Дин Кан Дугхлат и ја презел власта во Могулистан. Тамерлан решил да ја нападне оваа област. Нападите, исто така, имале превентивен карактер, со цел во иднина Трансоксијана да биде заштите од овој правец. Камар со својата војска навлегол во областа Фергана. Тамерлан започнал да го гони Камар, меѓутоа наишол на заседа и бил принуден да се повлече. Со новите војници, Тамерлан успеал да се стекне со предност и по успешниот поход се вратил во [[Самарканд]]. По враќањето во својата престолнина, ја примил веста за смрта на својот син Џахангир, кој починал во 1375 или [[1376]] година <ref>Grousset (1970), p. 422-423</ref>. == Владетел == {{Цитат|'''''Тамерлановата кариера беше совршена, (невидена б.) уште до времето на Александар Македонски во постојани победи на бојното поле. Единствено во младоста, додека го реосовојувал семејниот имот на југ од Самарканд, доживеал пораз. Тој се нафрлил врз сите свои соседи и ги победил. Тој бил несомнено голем генерал, Тамерлан за разлика од Џингис Хан не бил државник. Тој ги предводел своите армии во кампањи, чија бруталсност не била надмината дури до 20 век... Уште по впечатлив е фактот што Тамерлан имал повеќе од 40 години кога ги започнал своите освојувања... '''''|Дајвид Николе|Ерата на Тамерлан}} === Титули === [[Податотека:Timur BG.png|300px|мини|десно|Детал од Тамерлановата биографија од Ахмад ибн Арабшах]] [[Податотека:Timur enthroned at Balkh, Afghanistan.jpg|300px|мини|десно|[[Устоличување]]то на Тамерлан во Балх., Авганистан. Тамерлан седи на кренат подиум; луѓето надвор се видливи преку сводот, оние внатре седат со скрстени нозе. Внатрешноста е украсена во исламскиот стил со цветни мотиви]] [[Податотека:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|300px|мини|десно|Војската на Тамерлан ги напаѓа преживеаните од градот Наргис, во Грузија.]] * '''''Абу Мансор''''' - ''Титулата абу мансор (татко на победниците) се сретнува во писмото на Пир Шеик Заин Уд Ден Абу Бакар испратено до Тамерлан. Титулата вообичаено не било користено од Тамерлан, туку повеќе претставува насока и мотивација од страна на духовниот учител на Тамерлан. Мансур е пасивна партикула од арапскиот коренот ''НСР'' نصر (победа).'' * '''''Абу Фатех''''' - ''Со оваа Тамерлан бил именуван во една дипломатска нота испратена од османлискиот султан [[Бајазит I]]. Тамерлан и Бајазит, иако биле соперници, разменувале писма и амбасадори во текот на нивните животи. Абул Фатех (татко на победата) е титула која ја користел Бајазит пред да ги влоши односите со Тамерлан и има чисто дипломатско значење. ФТН е арапски збор за победа.'' * '''''Абу Гази''''' - ''Титулата гази (غازى) има слично значање со терминит [[муџахедин]] (оној кој се бори против неверниците). Оваа титула, Тамерлан ја усвоил за време на неговата [[Тамерланов индиски поход|поход на Индија]] од 1398 година кога војувал против [[Делхиски султанат|Делхискиот султанат]] и [[Хиндуизам|Хиндусите]]. Оваа титула ја користел и во битката против христијанскиот витешки ред на [[Малтешки ред|Хоспиталците]] кога ја освил [[Смирна]]. Меѓутоа, иако ја користел оваа титула, најголемиот дел од неговите воени походи биле насочени против сунитските муслимани.'' * '''''Емир''''' - ''Преку оваа титула, Тамерлан си обезбедил легитимитет на своето владеење. Кога во 1370 година станал господар на Трансоксијана тој не можел да ја преземе титулата [[хан]]. Оваа титула му ја доделил на Суругатмиша, потомок на [[Чагатај Хан]], а себеси се прогласил за голем емир (командант). Оваа одлука на Тамерлан, била легитимна во очите на сите околу него. Во текот на сите негови воени походи тој настапувал како претставник на [[Чагатајски ханат|Чагатајскиот Ханат]], односно како потчинет на една поголема власт олицетворена во ханот Суругатмиша, иако реално власта се наоѓала во негови раце. Со титулата емир, Тамерлан ја започнал својата воена и политичка кариера, и како таков започнал да го гради своето царство. Тамерлан како емир, односно како потчинет на ханот Суругатмиша, истакнувал дека е возобновувач на Монголското Царство на [[Џингис Хан]] и на тој начин ги оправдувал своите освојувања на еден поголем простор. Титулата емир му била призната само во западниот дел (Трансоксијана) на поранешниот [[Чагатајски ханат|Чагатајски Ханат]], источниот дел (Могулистан) не потпаднал под негова власт. Сите негови војници и генерали му се обраќале со оваа титула, а таа му била драга и на самиот Тамерлан.'' * '''''Гуркани''''' - ''Оваа титула Тамерлан ја презел откако се оженил со монголска принцеза која потекнувала од [[Џингис Хан]]. Оваа титула има монголско потекло и е персизирана форма на монголскиот збор кураган (зет). Оваа титула особено била почитувана во неговото родно племе Барлас. Иако ова племе во голема мера било Турцизирано, во многу аспекти ги почитувало монголската култура, обичаји и закони. Без разлика што членовите на племето Барлас биле муслимани и го говореле [[Чагатајски јазик|чагатајскиот јазик]]. Во монголската култура, оваа титула му била доделувана на онаа лице кое било најмногу почитувано во редовите на едно племе или клан. Подоцна, потомците на Тамерлан од [[Могулска династија|Могулската династија]] се именувале како Гуркани'' <ref>Zahir ud-Din Mohammad (September 10, 2002). Thackston, Wheeler M.. ed. The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. New York: Modern Library. p. xlvi. ISBN 978-0375761379. "In India the dynasty always called itself Gurkani, after Temür's title Gurkân, the Persianized form of the Mongolian kürägän, 'son-in-law,' a title he assumed after his marriage to a Genghisid princess."</ref>. * '''''Сахиб И Кирани''''' - ''Саахиб и кираани или Сахиб и кирани или Сахиб ул киран била вобичаена титула за Тамерлан која се користела во официјалните негови дворски хроники, како и во подоцнежните тимуридски и могулски хроники. Саахиб или сахиб потекнува од арапскиот збор СХБ (صحب) што означува господар. Кирани значи случајна коњункција. Иако кирани или киран може да се поврзе со зборот рог (кои исто така се користи за Дхул Карнајан во Куранот ذا القرنين). Според преданијата, Тамерлан се родил кога планетите [[Јупитер (астрологија)|Јупитер]] и [[Венера (планета)|Венера]] биле во коњункција и веројатно оваа титула потекнува од тука. Кога Тамерлан во неговите хроники, како и во подоцнежните тимуридски и могулски, е именуван како Сахиб и кирани, хроничарите сакале да предизвикаат стравопочит и да истакнат дека успехот на Тамерлан имал божественото прифаќање. Во текот на Тамерлановите битки, титулата сахиб и кирани била официјално користена и требало да претставува голема среќа за Тамерлан во битките, а исто така требало да се прикаже и божествената помош која му била доделена на Тамерлан за да ги разбие своите непријатели. Оваа титула често се користела и за Хамза, чичкото на пророкот [[Мухамед]].'' * '''''Хаган''''' - ''Оваа титула е најоспоруваната од сите титули кои Тамерлан ги користел. Самата титула традиционално се користела за царот на [[Кина]]. [[Џингис Хан]], своето Монголско Царство го поделил на неколку ханатства (кралства). Кина исто така била ханатство, како еден дел од пространото Монголско Царство, а [[Кублај Хан]], внукот на Џингис Хан бил последниот признат голем хаган на Кина. Во 1368 година монголската [[династија Јуан]] била протерана од Кина. Тамерлан кој секогаш дејствувал од името на потомците на Џингис Хан, мечтаел да ја присоедни Кина во рамките на своето царство. За да има легитимна основа за војна против [[Династија Минг|династијата Минг]], Тамерлан одлучил да ја прифати титулата хаган, односно цар на Кина. Кинескиот цар Хунг Ву од династијата Минг, испратил свое претставништво на Тамерлановиот двор каде што се побарало од Тамерлан да ја увиди својата грешка со користењето на титулата хаган, односно од Тамерлан било побарано да го признае Хунг Ву за вистински цар на Кина. Тамерлан не го прифатил оваа барање. Во почетокот на 1405 година ја започнал кинеската камапања, меѓутоа Тамерлан набргу починал. Војната не се случила, а прашањето за тоа кој е вистински цар на Кина не било решено. Бабур, потомокот на Тамерлан, 125 години подоцна ја користел оваа титула. Треба да се напомене дека титулите хаган и хан водат потекло од алтајскиот збор каан, меѓутоа немаат исто значење. Титулата хан се користела за селски или племенски владетел, додека титулата хаган значи врховен владетел (господар)''. * '''''Падишах''''' - ''Оваа титула ја зел во подоцнежните години од своето владеење. Тамерлан станал падишах (господар на кралевите) по освојувањето на Иран, Хиндустан, Сирија и Анадолија. Оваа владетелска титула потекнува од персиските зборови пад (господар) и шах (крал) и има еднакво значање на староперсисиката титула големиот крал, која била користена од страна на владетелите од династијата [[Ахемениди]]те. Титулата падишах била користена од сите потомци на Тамерлан од [[Могулска династија|Могулската династија]]''. * '''''Гете Стани''''' - ''Титулата гете стани (победник на светот) има персиско потекло, меѓутоа може да се сретне во многу турски јазици. Оваа титула се сретнува во официјалните хроники на Тамерлан, меѓутоа и во подоцнежните могулски хроники''. * '''''Султан''''' - ''Оваа титула е најверојатно најупотребуваната титула за крал во исламскиот свет. Зборот султан ({{langx|ar|سلطان}}) има арапско потекло и има многу различни значења. Најмногу, овој збор се преведува како моќност, авторитет, раководител и слично. Оваа титула од страна на Тамерлан била усвоена во почетокот на неговата кариера, најверојатно со цел да истакне дека е одобрен владетел.'' * '''''Искандар Ул Ахад''''' - ''[[Александар III Македонски]] отсекогаш бил синоним за војнички достигнувања и победи во [[Азија]]. Тамерлан бил еден од многутемина кои сакале да одат по стапките на овој голем освојувач. Оваа титула била една од неговите најомилени. Околу стотина различни кралеви биле стилизирани како Александар и многу често, голем број на владетели, ја користеле оваа титула. Искандер, е азиско-персиска варијанта на име Александар.'' ===Освојувања=== {{Освојувања на Тамерлан}} [[Податотека:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg|250px|мини|лево|Тамерлан го победува султанот на Делхи, во зимата 1397-1398&nbsp;г.]] Во текот на 35 години, Тамерлан постојано војувал и презел голем број на походи и кампањи. Во 1381 година, Тамерлан му наредил на Џијас Ал Дин, владетел на [[Херат]] да стане негов вазал. Барањето било одбиено, а силите на Тамерлан во пролета истата година се нашле пред ѕидините на Херат. Жителите на овој град се предале, а градот бил освоен. Во 1382 година во Херат започнало востание, а Џијас Ал Дин ја отфрлил вазалната обврска. Во 1383 година, третиот син на Тамерлан - [[Миран Шах]] го нападнал и освоил градот. Тамерлан ја продолжил походот на југ и го освоил [[Систан и Балуџистан|Систан]], Захедан главниот град на оваа област бил разурнат, а неговите жители масакрирани. Тамерлан својот поход го продолжил во правец на [[Кандахар]], овој град наскоро бил освоен. По навлегувањето на неговите сили во источен [[Хорасан]], тој се судрил со Али Моеаџад од Сарбдарен и емирот Вали од Мазандаран. Во 1384 година Тамерлан навлегол во источниот и северениот дел на [[Иран]] и решил да ја освои државата на монголската династија [[Џалариди]]те. Освојувањата против оваа држава, Тамерлан ги продолжил во 1386 година, решен целосно да ја потчини западна [[Персија]]. Во 1387 година, Тамерлан и Туктамиша се судриле поради [[Азербејџан]]. Тамерлан решил да ја нападне [[Ерменија]]. Во овој период Ерменија била поделена помеѓу [[Туркмени]]ските емири. Тамерлан им објавил [[џихад]] на овие владетели, под изговор дека тие ги напаѓале карвани кои биле на пат за [[Мека]]. Тамерлан го испратил својот син Миран Шах да војува против туркменскиот племенски сојуз познат како [[Кара Којунлу]] (Црна Овца) во областа [[Муш (покраина)|Муш]]. по освојувањето на градот [[Ван]], Тамерлан лично предводел походот против Музафаридската држава, чие јадро се сосотоело од [[Фарс]], [[Исфахан]] и [[Керман]] <ref>Grousset (1970)</ref>. Тамерлан успеал да ја потчини Музафаридската држава, но прославата била кратка, Туктамиша од север се заканил врз [[Самарканд]], престолнината на Тамерлан. [[Податотека:Timur Golden Horde campaign.jpg|350px|мини|десно|Кампањите на Тамерлан против Златната Орда во 1392-1396&nbsp;г.]][[Податотека:Timur India campaign.jpg|350px|мини|десно|Индискиот поход на Тамерлан во 1398-1399&nbsp;г.]] Туктамиша, бил поранешен Тамерланов штитеник и со негова помош дошол ја освоил власта [[Златна Орда|Златната Орда]] <ref>Marozzi (2005), p. 159</ref>, решил да ја искористи војната и зафатеноста на Тамерлан со [[Кара Којунлу]]. Туктамиша решил да започне војна со Тамерлан и од север ја нападнал Трансоксијана, срцето на Тамерлановото царство. Една од главните причини за серијата на војни кои започнале помеѓу Тамерлан и Туктамиша е борбата за превласт помеѓу овие двајца владетели. Тамерлан и Туктамиша сакале да го возобноват Монголското Царство, или во крајна мера себеси се претставувувале како такви, меѓутоа Туктамиша имал подобра основа и склоност за остварување на оваа цел. Туктамиша бил потомок на големиот монголски освојувач [[Џингис Хан]] и можел да ја носи титулата [[хан]], додека пак потеклото на Тамерлан не било доволно јасно, без разлика како тој се претставувал, Тамерлан не можел дирекно да ја преземе титулата хан и владеел преку [[Суругатмиш]] од куќата на [[Угедеј Хан]], а подоцна преку неговиот син [[Султан Мухамад Хан]]. На [[18 јуни (настани)|18 јуни]] 1391 година, дошло до [[Битка кај реката Кондурче|Битката кај реката Кондурче]]. Во текот на битката изгледало дека Туктамиша ќе преовлада, но меѓу неговите војници се појавила гласина дека Туктамиша е мртов и настанала паника која придонела Туктамишовата војска да се распадне. Тамерлан го искористл моментот и ја масакрирал војската. Околу 100 000 мажи и жени биле убиени. Тамерлан својата победа ја славел речиси еден месец на бреговите на [[Волга]] <ref>Marozzi (2005), p. 188-191</ref>. На [[22 април (настани)|22 април]] 1395 година дошло до [[Битка кај Тереке (1395)|Битката кај Тереке]]. По битката, Тамерлан се нафрлил врз богатите градови. Најпрво бил ограбен [[Астрахањ]], а потоа престолнината на [[Златна Орда|Златната Орда]] - [[Сарај Бату]]. Тамерлан и нанел тежок удар на [[Златна Орда|Златната Орда]], од кој таа никогаш не се опоравила. Туктамиша бил принуден да се повлече во степите каде што го минал остатокот од својот живот, неговите освојувања завршиле <ref>Marozzi (2005), p. 198-200</ref>. На возраст од 61 година, Тамерлан се вратил во [[Самарканд]] каде што свечено бил дочекан. Во својата престолнина останал две години, каде што започнал големи градежни проекти. Но, Тамерлан никогаш не престанал да рамислува за освојувањата и покрај тоа што бил зафатен со разубувањето на Самарканд, започнал со подготвување на својот иден воен поход. Во овој период во [[Делхиски Султанат|Делхискиот султанат]], по смрта на Махмуд Насир уд Дин (1394 година) започнала граѓанска војна со која ослабнала оваа држава. Тамерлан ја видел својата шанса за стекнување на уште поголема моќ и престиж. Во октомври, Тамерлан и неговиот внук [[Пир Мухамед]] со голема тешкотија го освоиле градот [[Мултан]], но патот кон престолнината на Делхискиот султанат им бил отворен. На [[17 декември (настани)|17 декември]], 1398 година дошло до голема битка. Султанот Насир Уд Дин Махмуд Шах, покрај пешадијата и коњаницата, на располагање имал и борбени слонови кои биле заштитени со верижен оклоп, а нивните две долги и извиени коски биле премачкани со отров. Тамерлановите војници, немале искуство во водење на битка со воени слонови, биле испалашени. Тамерлан им наредил на своите борбени трупи да ископаат ровови на своите предни позиции. Потоа, им наредил сите камили, кои неговата војска ги поседува, да бидат натоварени со дрва и сено. Кога борбените слонови го започнале нападот, им наредил на своите војници да го запалат товарот на камилите, кои биле принудени да тргнат во пресрет на слоновите. Тамерлан разбрал дека слоновите лесно ги фаќа паника и страв. Слоновите, соочени со дотогаш невидена ситуација, се завртеле и се упатиле кон позициите на султанот Насир Уд Дин Махмуд Шах. Во воените редови на овој владетел настанал хаос, а Тамерлан си обезбедил лесна победа. Во летото 1400 година, Тамерлан презел еден брз поход во [[Анадолија]], фокусирајќи се врз градот [[Сивас (покраина)|Сивас]]. Во август, Тамерлан ја започнал опсадата на градот која траела три недели и во текот на која градските ѕидини биле поткопани. Жителите на градот плашејќи се од суровоста на Тамерлан решиле да се предадат, а претходно добиле ветување дека ''"нивната крв нема да тече"''. Сивас имал мешано населени, во него живееле муслимани и христијани (главно [[Ерменци]]). По влегувањето на Тамерлановите сили во градот, животите на муслиманите биле поштедени, меѓутоа Еремнците и останатите христијани биле затворени. Градскиот воен гарнизон бил главно составен од Еременци. Тиммур наредил овие ерменските војници, околу 3 000 души, да бидат живи закопани. По овој настан Тамерлан истакнал дека тој го запазил своето ветување, односно дека не била пролеана ниту една капка крв. Сивас бил уништен и сведен на урнатини. Тамерлановата дирекна конфротација со Бајази морала да почека, во меѓувреме во [[Египет]] дошло до немири кои биле предизвикани со смрта на султанот Баркук, кој починал во 1399 година <ref>Marozzi (2005), p. 287-289</ref>, состојбата била погодна за Тамерлан. По освојувањето на [[Алеп]], на Тамерлан бил отворен патот кон [[Дамаск]]. Овој град бил еден од најстарите градови во светот и станал богат преку посредничката трговија помеѓу [[Европа]] и [[Азија]]. На патот кон Дамаск, Тамерлановата војска ги освоила [[Хама]], [[Хомс]], [[Балбек]], [[Сидон]] и [[Бејрут]]. На [[16 март (настани)|16 март]] 1401 година <ref>Burns (2005), p. 219</ref>, Тамерлан го освоил [[Дамаск]], тој бил целосно изгорен, дури и [[Омајадска џамија|Омајадската џамија]] била зафатена од пламенот <ref>Marozzi (2005), p. 299-310</ref>. [[Податотека:Timur 3.png|250px|мини|лево|Тамерлановата коњаница]][[Податотека:Timur Anatolia campaign.jpg|350px|мини|десно|Тамерлановите походи во Анадолија и Блискиот Исток]] Во текот на [[Тамерланов сириски поход|сирискиот поход]] и освојувањето на [[Багдад]], Тамерлан не ги занемарил [[Османлии]]те. Во градот [[Трабзон]], избеганиот византиски цар [[Мануил II Палеолог]] ја признал власта на Тамерлан и бил склучен сојуз со [[Цариград]]. Од друга страна, османлискиот султан [[Бајазит I]] им дал прибежиште на двајца непријатели на Тамерлан и одбил да ги предаде. Бајазит бил еден од најдобрите генерали на своето време. Тој во 1396 година разбил една крстоносна војна и бил блиску до освојувањето на [[Цариград]]. Во февруари 1402 година, двајцата водачи започнале со подготовки на војната која била неизбежна. Утрото, на [[28 јули (настани)|28 јули]] [[1402]] година на полето Чибук, во близината на денешната престолнина на [[Турција]], [[Анкара]] дошло до [[Битка кај Ангора|Битката кај Ангора]]. По поразот на Бајазит, сите османлиски земји биле целосно отворени за Тамерлан. Тој и неговата војска го ограбиле и опустошиле градот [[Бруса]]. Речиси цела [[Анадолија]] се наоѓала во негови раце. Иако патот кон [[Европа]] му бил отворен, Тамерлан не сакал да продолжи понатаму. Постоеле неколку причини за неговата одлука. Тамерлановата здравствена состојба се влошила и не сакал да го губи своето време во освојување на сиромашен континет. За Тамерлан по привлечна била [[Кина]] и војната со [[Династија Минг|династијата Минг]], тој се надевал дека оваа војната ќе му донесе поголема слава, чест и богатство. Пред походот, Тамерлан склучил сојуз со Монголците од [[Северна Јуан Династија|Северната Јуан Династија]]. Монголскиот водач Енкхе Хан го испратил својот внук Олдзеј Темур Хан, познат како Бујашир Хан откако преминал во ислам во текот на својот престој на Тамерлановиот двор во Самараканд <ref>C. P. Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, ''see: Northern Yuan Dynasty''</ref>. Во Самарканд, од сите страни на зарството се собрала војска од околу 200 000 војници. Тамерлан со својата војска го започнал долгиот марш од 4 500 километри кон [[Пекинг]]. Воениот поход започнал во зима (декември 1404 година), што не било својствено за Тамерлан. Многумина од неговите војници починале од студ, но Тамерлан се брзал. Во средината на јануари 1405 година, Тамерлановата војска пристигнала во централноазискиот град [[Отрар]]. Тука застанале бидејќи планинските премини не биле проодни од снегот. Во овој град, Тамерлан го примил амбасадорот на неговиот стар непријател, Туктамиша. Монголскиот хан преку своето претставништво ја признал власта на Тамерлан. Во средината на зимата, здравствената состојба на Тамерлан се влошила, добил треска. Големиот освојувач разбрал дека неговиот крај е блиску. Го повикал семејството и сите свои емири, господари и воени команданти, по што им ги пренел своите последни напатствија. Тамерлан, ''центарот на универзумот'', починал на [[19 јануари (починале)|19 јануари]] [[1405]] година <ref>Marozzi (2005), p. 360-404</ref>. === Законодавство === [[Податотека:Conquest Baghdad Zafarnama Met 55.121.17.jpg|200px|мини|лево|Тамерлан го освојува Багдад]] [[Податотека:Quran rzabasi1.JPG|350px|мини|десно|Куран]] Во текот на неговото владеење бил донесен правен акт кој бил познат како ''Кодекс на Тамерлан'' <ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Ulozenie/framepred.htm УЛОЖЕНИЕ ТАМЕРЛАНА]</ref>. Во него биле наведени правила за однесување на членовите на општетсвото, како и должностите на управниците и властите. Со него биле регулирани управувањето со војската и државата. Кога Тамерлан се именувал за ''голем емир'', од сите побарал лојалност и верност. Тој на високите позиции именувал 315 луѓе кои биле со него на почетокот на неговата кариера и се борел со него, рамо до рамо. Првите стотина ги поставил за управници (надзорници), вторите стотина ги поставил за сотници, а стотина биле поставени за хилиархи. Од преостанатите, петнаесетмина биле назаначени за бегови, еден бил поставен за врховен емир, а останатите биле поставени на други високи функции. Пред законот, сите биле еднакви, вклучително и емирот. Правосудниот систем бил поделен на три дела: * ''Шеријатски судија'' - кој ги разгледувал делата според [[Шеријат]]от. * ''Ахдос судија'' кој се раководел според обичајите на друштвото (обичајно право). * ''Кази аскер'' кој бил задолжен за правни прашања во војската. Везирот заедно со диванот (државен совет) бил одговорен за положбата на поданиците и војската, за финансиската сосотојба на државата и дејноста на државните органи. Везирите, како и емирот, требало да бидат од благородничко потекло, да поседуваат квалитети како што храброст, иницијативност, внимателност и др. Тие требало темелно да размислуваат за последиците од секој свој чекор. Везирите, покрај се, требало да ги познаваат тајните на битката во која требало да знаат како да го победат непријателот и да ги предводат своите трупи. Тамерлан ја засилил заштитата на војниците и обичните луѓе. ''Кодексот'' ги обврзувал селските и градските старешините, собирачите на даноците и гувернерите (обласните управници) да платат парична казна за своите грешки. Доколку еден воин направел некако злосторство, казната ја изрекувал жртвата или неговото семејство. Кодексот, колку што е можно, се обидувал да обезбеди заштита на луѓето во освоените земји од понижувања и грабежи. Посебно внимание било посветено на сиромашните, тие требало да бидат собрани на одредено место каде што требло да им се обезбеди храна и работа. Посебно внимание Тамерлан посветил на моралот на луѓето, во својата држава тој го вовел концептот за неповредливост на законите. Судиите биле обврзани пред донесувањето на казните да ги проверат сите факти, по што можела да уследи пресудата. На [[муслимани]]те, кои биле доминантни во неговата држава, им била објаснета основата на [[ислам]]от и бил воведен во сила[[Шеријат]]от. Како основни правни книги биле користени ''Тафсерот'' (интерпретација на [[Коран]]от) и ''Хадисот'' (збирка на приказни за [[Мухамед|пророкот Мухамед]]), бил воводен и ''Фик'' (исламска судска пракса). Во градовите биле поставени улеми и мудариси (учители во медресите - исламски училишта). Законите и другите државни акти биле пишувани на два јазика: [[персиски]] и [[чагатајски јазик]]. На неговиот двор имало турски и чагатајски службеници <ref>Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка, примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. // История Казахстана в персидских источниках. Т март Алматы: Дайк-Пресс, 2006, с.118</ref>. === Култура и наука === Од новоосвоени земји, Тамерлан во својата престолнина не натрупувал само богатство туку довел и истакнати научници, занаетчии, уметници и архитекти. Преку зголемувањето на бројот на интелектуалците сакал да го забрза развојот на градовите во Трансоксијана, срцето на неговото царство. Со своите освојувања, ставил крај на политичката фрагментација на [[Персија]] и [[Блискиот Исток]] и довел до стабилизрање на еден поголем регион. Во сите освоени области и градови, Тиму сакал да остави свои белег. Тој ги обновил [[Багдад]], [[Дербент]] и [[Бајлакан]], меѓу останантото тој обновил голем број на тврдини, мостови, системи за наводнување и др. Тамерлан посветил големо внимание во развојот на исламската култура и изградбата (разубувањетото) на муслимански свети места. Според некои научници, со Тамерлан започнал третиот голем период на средновековната иранска уметност. Во текот на 15 век, потомците на Тамерлан од [[Тимуридска династија|Тимуридската династија]] го воздиганле златното доба на персиското ракописно сликарство, под нивно менторство творел познатиот Кемаледдин Бехзад, но и голем број на други уметници (види [[Исламска уметност]]). === Војска === [[Податотека:Timurid.svg|200px|мини|лево|Тамерлановото знаме]][[Податотека:Timur 4.png|350px|мини|десно|Тамерлановата пешадија]] Тамерлановата војска се состоела од два основни воени рода [[коњаница]] и [[пешадија]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=610&section=0&heading=0 |title=Армия Тамерлана |accessdate=2013-02-16 |archive-date=2009-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908034134/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=610&section=0&heading=0 |url-status=dead }}</ref>. Јадрото на коњаницата се состоела од турско-монголски лесни коњички стрелци, најчесто од областа Трансоксијана. Покрај нив, постоеле и тешко вооружени коњаници, кои ја сочинувале воената елита, а од нив биле регрутирани и личните телохранители на Тамерлан. Кон крајот на [[14 век|14]] и почетокот на [[15 век]], улогата на пешадијата драстично се зголемила. Пешадијата имала особено важна улога при опсадите на градовите и тврдините, меѓутоа пешадијата сепак имала помошна улога во воените дејствија. Но, армијта на Тамерлан се состоела од тешко вооружена пешадија. Неговата војска била поделена според децимален сиситем, сличен на оној на војска на [[Џингис Хан]]. Силите биле поделени на десетици, стотици, илјадници и десетици илјади (тумен). Старите монголски војнички имиња биле заменети со турски. Иако Тамерлановата војска како основа ја имала монголската воена организација, таа поминала низ некои промени. Силите биле поделени во единици во јачина од 50 - 1000 души, нарчени ''кошунами'', бројноста на поголемите единци варирала. Оружјето било стандардизирано. Војниците најчесто носеле меч на едната страна и кратко сечило на другата страна. Во текот на еден воен поход, секој војник морал да поседува одредена количина на стрели. Во еден поход насочен против [[Златна Орда|Златната Орда]], секој војник морал да има по десет стрели во својот [[тоболец]]. Тамерлан бил совршено запознаен со состојбите и политичкиот сиситем во областите кои сакал да ги освои. Тој се служел со услугите на многу шпиони. Тамерлан посветувал големо вниманије на стратегијата и тактиката на своите непријатели. Во текот на една битка, војската на Тамерлан била поделена на три големи формации (линии), секоја формација се состоела од три ешалона. Така, војниците на бојното поле биле распоредени на девет длабински нивоа (линии), со различна големина. Значителни сили биле чувани во позадина како резерва за уфрлање во вистинско време како засилување на центарот или крилата. Во текот на своите воени походи, Тамерлан користел знаме на кое биле претставени три прстена. Ова знаме се сретнува во две варијанти. Во едната варијанта трите прстени се во црвена боја со црна позадина <ref>Flag of the Timurid Empire according to the Catalan Atlas c.1375 created by James Dahl The three bezants arranged in a triangle is the "Symbol of Peace". I have seen a variant shown of this flag which has the bezants pointing upwards, and they are white on a light blue background, but I have found no evidence to support this, and it is doubtless a reconstruction based on coinage (which also features the Symbol of Peace) with the colours a matter of congecture. However, in historical accounts of the flag of Tamerlane, he is always described as bearing a flag of black, red and white, which Europeans incorrectly interpret as a tricolour for lack of a description of the flag's devices. (the white is probably a fringe). Since I have never found reason to doubt the accuracy of the Catalan Atlas in terms of flags (it has proven in fact to be the most trustworthy document of the time period) I have concluded that this in fact was Timur's flag. WARNING: This image is highly speculative. The main source pointing to this design is the Catalan Atlas, which as a historical primary source cannot be considered a reliable reference, especially if it is the only source used. This image should not be added to articles without clearly indicating its speculative nature. Note that FOTW (where most of those images on Commons are taken from) is based on user contributions like Wikipedia, and hence not authoritative either.</ref>, додоека во втората варијанта, прстените се во бела боја и сина позадина <ref>[http://flagspot.net/flags/tr_imp.html Alleged flag of the Great Timur Empire - Image by Ivan Sache, 4 July 2004]</ref>. ===Контакти со Европа === [[Податотека:RuyGonzalezdeClavijo.JPG|200px|мини|лево|Кастиљскиот амбасадор Руј Гонсалес Де Клавијо]] [[Податотека:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|180px|мини|десно|Писмо на Тамерлан од 1402 година до францускиот крал [[Шарл VI Лудиот|Шарл VI]]]] Тамерлан имал бројни дипломатски контакти со различни европски држави, особено со шпананските и француските владетели. Дипломатските односи помеѓу Тамерлан и [[Кралство Кастиља|кастиљскиот]] владетел [[Енрике III]] е најважната епизода во средновековната шпанска (кастиљска) дипломатија. Во 1402 година, за време на [[Битка кај Ангора|Битката кај Ангора]], на Тамерлановиот двор пристигнале двајца шпански абасадори: Пелајо Де Сотомајор и Фернандо Де Палазуелос. Подоцна, Тамерлан на дворот на [[Кастиља и Леон]] го испратил својот дипломатски претставник дервишот Хаџи Мухамед Ал Кази, со писма и подароци. Како возврат, кастиљскиот крал [[Енрике III]] го испратил познатото дипломатско претставништво во [[Самарканд]], предводено од кастиљскиот амбасадор Руј Гонсалес Де Клавијо, во делегацијата имало уште двајца претставници: Алфонсо Паез и Гомес де Салазар. При нивното враќање, Тамерлан потврдил дека кралот на [[Кастиља и Леон|Кастиља]] го смета ''како негов сопствен син''. Според амбасадор Руј Гонсалес Де Клавијо, кастиљската делегација била добро пречекана од Тамерлан за разлика од делегацијата испратена од господарот на [[Китај]] (алтернативно име за [[Кина]]), одноно кинескиот цар од [[Династија Минг|династијата Минг]]. Посетата на Руј Гонсалес Де Клавијо во [[Самарканд]] му овозможила да собере информации за состојбите во [[Кина]], кои потоа ги пренел во Европа и европската јавност. Од патувањето на [[Марко Поло]] пред околу еден век, Европејците немале никакви контакти со Кина или нејзини претставници. Покрај дипломатските контактите со кралот на [[Кастиља и Леон]], Тамерлан се допишувал и со други европски владетели. Дипломатски писма биле разменети и со францускиот крал [[Шарл VI Лудиот|Шарл VI]]. Во француската архива се зачувани: * ''Писмо од Тамерлан до францускиот крал [[Шарл VI Лудиот|Шарл VI]], со дата од [[30 јули (настани)|30 јули]] 1402 година. Во ова писмо, Тамерлан побарал од францускиот крал да ги врати своите трговци на Ориентот. Писмото било напишано на [[персиски јазик]]'' <ref> Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936]</ref>. * ''Писмо од мај 1403 година, во латинична транскрипција испратено од Тамерлан до [[Шарл VI Лудиот|Шарл VI]]. Уште едно писмо било сочувано, тоа било испратено од Тамерлановиот трет син - [[Миран Шах]], во кое била објавена победата над [[Бајазит I]]'' <ref>Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis]</ref>. * ''Сочувана е копија на одговорот на францускиот крал [[Шарл VI Лудиот|Шарл VI]] до Тамерлан, писмото е со датум од [[15 јуни (настани)|15 јуни]] 1403 година'' <ref>Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter]</ref>. == Гроб == {{Цитат|'''''Секој кој го нарушува мојот мир, во овој живот или во следниот, ќе биде предмет на неизбежна казна и страдање.'''''|Натпис на гробот на Тамерлан|Гур Емир}} {{Triple image|center|SamarkandGuriAmir.jpg|200|Mausoleum of Amir Temur (5).JPG|400|Timur crypt in Shahrisabz 2.JPG|200|Внатрешен детал од мавзолејот|Тамерлановиот мавзолеј|Тамерлановата првобитна криптата во Шахрисабз}} ===Гур Емир=== Тамерлановите останки се закопани во архитектонскиот комплекс [[Гур Емир]], на [[Персиски јазик|персиски]] ''Гроб на кралот'' ( گورِ امیر) во [[Самарканд]], денес во [[Узбекистан]]. Изградбата ја започнал Тамерлан во [[1403]] година по ненадејната смрт на Мухамад Султан, негов најомилен внук. Гур Емир требало да биде наменет за Мухамад. За себе, Тамерлан подигнал помала гробница во [[Шахрисабз]] во близина на палатата Ак Сарај. Меѓутоа, кога Тамерлан починал во [[1405]] година, во текот [[Тамерланов кинески поход|воениот поход против династијата Минг]], патот за Шахрисабз бил попречен од снег и Тумур бил погребан во Гур Емир. Целиот мавзолеј бил завршен од [[Улуг Бег]], друг внук на Тамерлан. Во текот на владеењето на Улуг Бег, мавзолејот станал семејна крипта на [[Тимуридска династија|Тимуридската династија]]. Покрај Тамерлан, во Гур Емир биле закопани неговите синови Шахрух и Миран Шах, како и неговите внуци Улуг Бег и Мухамад Султан. Во мавзолејот, како знак на почит, бил закопан и учителот на Тамерлан - Саид Барака. Мавзолејскиот комплекс Гур Емир зазема важно место во турко-персиската архитектура како предвесник и модел за подоцнежните могулски архитектурски гробници, како што се [[Хумајунова гробница|Хумајуновата гробница]] и [[Таџ Махал]], кои биле изградени од потомците на Тамерлан - владетелите на [[Могулско царство|Могулското царство]] во северна [[Индија]]. === Легенди === За гробот на Тамерлан постојат неколку легенди, според една од нив, доколку гробот на Тамерлан биде осквернавен ќе дојде до голема несреќа. Според традицијата, кога во [[1747]] година иранскиот владетел [[Надир Шах Афшар]] во Гур Емир го отстранил надгробниот камен на Тамерлан, истиот тој ден [[Иран]] бил разурнат од земјотрес, а Надир-шах Афшар се разболел. Според легендата, земјотресот се повторил по враќањето на Надир, каде што набргу починал, во Иран и враќањето на надгробниот камен. Според една друга легенда, која изворно не може да се потврди, постои пророштво според кое доколку погребните остатоци на Тамерлан бидат вознемирени во Гур Емир, ќе дојде до голема и страшна војна <ref name=autogenerated1>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |title=''Independent'' |accessdate=2013-02-17 |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |url-status=dead }}</ref>. Во 1941 година, советска експедиција вршела истражувања во Гур Емир. Во текот на истражувањата, советскиот антропологист Михаил Михајлович Герасимов го отворил гробот на Тамерлан. Според некои извори, во внатрешноста на ковчег бил пронајден натпис кој гласел: ''Оној кој ќе го отвори мојот ковчек, ќе ослободи поголем освојувач (разурнувач б.н) од мене.'' <ref>{{наведени вести| url=http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of--407300.html | work=The Independent | location=London | title=Uzbekistan: On the bloody trail of | date=9 July 2006 | accessdate=25 May 2010}}</ref>. Два дена подоцна, односно на [[22 јуни (настани)|22 јуни]] 1941 година, [[Адолф Хитлер]] со четири милијони војници ја започнал [[Операција Барбароса|Операцијата Барбароса]] и извршил инвазија врз [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] <ref>{{Наведена мрежна страница |author=Mark & Ruth Dickens |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |title=Timurid Architecture in Samarkand |publisher=Oxuscom.com |date= |accessdate=2012-05-22 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead }}</ref>. Во ноември 1942 година со целосен исламски ритуал Тамерлан бил повторно погребен, токму пред советската победа во [[Сталинградска битка|Сталинградската битка]] <ref>Marozzi 2004</ref>. ==Династија == {{Главна|Тимуридска династија}} {{Цитат|'''''Гробницата на големиот султан, на милосрдниот хакан емир Тамерлана Гурган, син на емирот Таргај, син на емирот Ајалангир, син на емирот Анџилја, син на Кара Чарнујан, син на емирот Сигунчинчин, син на емирот Ирданчи-Барласа, син на емирот Качулај, сина на Тумнај Хан. Овие девет генерации. Џингис Хан потекнува од едното и исто семејство, од кое бабите и дедовците ги пофали султанот, кој е закопан во оваа света и прекрасна гробница: Хакан-син Џингис. Емир Маисукаи-Бахадур, син на емирот Барнав-Бахадур, син на Кабул Хан, син на Тумнаи Хан, син на емирот Баисунгари, син на Кајду Хан, син на Тутумтина, син на емир Кука, син на емирот Бузанџара... '''''|Натписот на влезот во Гур Емир <ref>[http://www.e-samarkand.narod.ru/signs.htm Надпись при входе в Мавзолей Гур-Эмир]</ref>}} <gallery> image:Timur reconstruction01.jpg|<center>Тамерлан image:Brooklyn Museum - Miran Shah.jpg|<center>Миран Шах image:Portrait of Sultan Husayn Mirza Bayqara at the age of about 50 years. 1500–25 copy from Behzād's original of about 1490.jpg|<center>Хусеин Бајкара image:Babur февруари jpg|<center>Бабур image:Shahjahan.jpg|<center>Шах Џахан </gallery> === Жени и деца=== Тамерлан имал 18 жени. Од сите тие најомилена му била Улџахај Туркан Ага, сестра на Хусеин <ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/523454-echo/ Наталья Басовская, профессор РГГУ. Эхо Москвы (13 февраля 2010 г.)]</ref>. Според друга верзија, негова омилена жена била ќерката на Казан-хан, Сарај-мулак ханам. Таа имала свои деца, меѓутоа била задолжена за образованието на некои од децата и внуците на Тамерлан. Таа била славен патрон на уметноста и науката. Таа наредила да се подигне во [[Самарканд]], медреса и мавзолеј за нејзината мајка. Во [[1352]] година, Тамерлан се оженил со ќерката на емирот Џака Барлас Турмуш-ага. Емирот Казаган во [[1355]] година му дозволил на Тамерлан да се ожени со неговата внука Улџахај Туркан Ага. Со овој брак, се зацврстил сојузот помеѓу Тамерлан и Хусеин, внук на Казаган. Покрај првите две жени, тој имал и други: Улус Ага од племето Сулдуз, Науруз Ага, Бахт Султан Ага, Бурхан Ага, Таваккул-ханим, Турмиш ага, Џани-Бик Ага, Чулпан Ага и др. Тамерлан имал четири сина: Џахангир, Омар Шеик, Миран Шах и Шахрух. Тамерлан имал неколку ќерки: Ука бегим (1359—1382), Султан Бахт Ага (1362—1430), Биги Џан, Саадат Султан, Мусалла <ref>Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка, примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. // История Казахстана в персидских источниках. Т март Алматы: Дайк-Пресс, 2006, с.120</ref>. === Семејно дрво === {{familytree/start}} {{familytree| | | | | | | TIM | | | | | | | | | | | | |TIM=1.<br>'''Тамерлан'''<br>(1336–1405)<br><small>основач на династија<br>1370–1405</small>}} {{familytree| |,|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|.| | | | | | | |}} {{familytree| JAH | | OMA |,| MIR | | SHA |V| GOR | | |JAH=''принц''<br>Џахангир|OMA=''принц''<br>Омар Шеик|MIR=''принц''<br>Миран Шах<br>(1366–1408) |SHA=3.<br>'''Шахрух'''<br>(1377–1447)<br><small>емир на Тимуридската династија<br>1407–1447</small> |GOR=Гавхаршад <br>(1378–1457)}} {{familytree| |!| | | |!| |!| |!| |,|-|v|-|+|-|.| | | |}} {{familytree| PIR | | BAY |!| SO1 |!| SO2 |!| BAI | | |SO2=''принц''<br>Султан Ибрахим|BAI=''принц''<br>Баисунгурr<br>(1399–1437) |SO1=''принц''<br>Султан Мухамад|PIR=.2<br>'''Пир-Мухаммед Џахангир'''<br>(1374–1407)<br><small>емир на Тимуридската династија<br>1405–1407</small> |BAY=''принц''<br>Бајгара}} {{familytree| | | | | |!| |!| |!| |!| |!| |!| |!| | | |}} {{familytree| | | | | |!| KHA |!| ULU |!| SOL |!| |ULU=4.<br>'''Улуг Бег'''<br>(1393–1449)<br><small>емир на Тимуридската династија<br>1447–1449</small> |SOL=''принц''<br>Султан Мухамад |KHA=1.<br>Халил-Султан <br>(1384–1411)<br><small>владетел на Самарканд<br>1405–1409</small>}} {{familytree| | | | | |!| | | |!| |!| |!| |!| |!| | | |}} {{familytree| | | | | AMI | | SUL |!| ABD |!| |!| | | |SUL=5.<br>Султан Абу Саид<br>(1424–1469)<br><small>владетел на Самарканд<br>1451–1469<br>владетел на Херат<br>1459–1569</small>| ABD=2.<br>Абдулах<br>(b. 1410–d. 1451)<br><small>владетел на Самарканд<br>1450–1451</small> |AMI=''принц''<br>Амир Мансур}} {{familytree| | | | | |!| | | |!| |!| | | |!| |!| | | |}} {{familytree| | | | | HUS | | |!| ABD | | YAD |!| |ABD=3.<br>Абд ал Латиф<br>(1420–1450)<br><small>владетел на Самарканд<br> 1449–1450</small> |YAD=6.<br>Јадигар Мухамад<br>(починал во 1470)<br><small>владетел на Хера<br>1469–1470</small> |HUS=7.<br>Хусеин Бајкара<br>(1438–1506)<br><small>владетел на Херат<br>1470–1506</small>}} {{familytree| | | | | |!| |,|-|^|-|.| | | |,|-|+|-|.| |}} {{familytree| | | | | |!| SUL | | OMA | | |!| BAB |!|BAB=2.<br>Абул Касим Бабур Мирза<br>(1427–1457)<br><small>владетел на Херат<br>1451–1457</small> |SUL=6.<br>Султан Ахмед Мирза<br><small>владетел на Самарканд<br>1469–1494</small> |OMA=''принц''<br>Умар Шеик}} {{familytree| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |!| |!| |!| |}} {{familytree| | | BAD | | MOZ | | BAB | | MAH |!| ROK |MAH=1.<br>Султан Мухамад<br>(п. 1451)<br><small>владетел на Херат<br>1447–1451</small> |ROK=''принц''<br>Рок Ал Дин<br>''Ала Ал Даулех'' |BAB=Бабур<br><small>основач на Могулското царство во Индија</small> |BAD=8.<br>Бади Ал Заман<br>(починал во 1517)<br><small>владетел на Херат<br>1506–1507</small> |MOZ=9.<br>Музафар Хусеин<br><small>владетел на Херат<br>1507</small>}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| |!|}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | MAH |!|MAH=3.<br>Махмуд<br>(починал во 1457)<br><small>владетел на Херат<br>1457</small>}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | IBR |IBR=4.<br>Ибрахим<br>(починал во 1459)<br><small>владетел на Херат<br>1457–1459</small>}} {{familytree/end}} {{S-start}} {{S-hou|[[Тимуридска династија]]||}} {{S-bef| before=нема}} {{S-ttl|title=[[Тимуридска династија]] | years=1370–1526}} {{S-aft| after=[[Пир Мухамед]]<br>[[Халил Султан]]<br>[[Шахрух]]<br>[[Улугбек]]}} |} == Европски погледи на Тамерлан == {{Цитат|'''''Сега во нивна слава светат златните круни. Од овие горди Турци, многу сакам толу сонца. Таа половина ја запрепастува величанственоста на небото. Сега, брате, следиго мечот на нашиот татко, Тој лета со бес побрз од нашите мисли, И ги сосекува армиите со своите освојувачки крилја'''''|Кристофер Марлоу|Тамбурлајн Велики <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ebooks.adelaide.edu.au/m/marlowe/christopher/tambur2/act4.html |title=The Second Part of Tamburlaine the Great, by Christopher Marlowe |accessdate=2013-02-17 |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819194746/http://ebooks.adelaide.edu.au/m/marlowe/christopher/tambur2/act4.html |url-status=dead }}</ref> }} {{Triple image|center|Charles VI de France - Dialogues de Pierre Salmon - Bib de Genève MsFr165f4.jpg|190|Mediterranean1400.png|520|King Henry IV from NPG (2).jpg|180|Францускиот крал Шарл VI Лудиот|Средоземјето во 1400&nbsp;г.|Англискиот крал Хенри IV}} Тамерлан веројатно имал најголемо влијание врз [[ренесанса]]та и почетокот на модерна [[Европа]] <ref name="milwright">{{Наведено списание|last=Milwright|first=Marcus|title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries|journal=Muqarnas|year=2006|volume=23|pages=317|accessdate=5 December 2012}}</ref>. Тој, истовремено ги фасцинирал и ужаснувал Еввропејците од петнаесеттиот до почетокот на XIX век. Европските погледи за Тамерлан во текот на [[15 век]] биле различни, некои европски држави го именувале како сојузник, а други го сметале како закана за Европа поради неговата брза експанзија и бруталност <ref>{{Наведено списание|last=Knobler|first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|year=1995|volume=5|series=Third Series|issue=3|pages=341|accessdate=11 December 2012}}</ref>. Кога Тамерлан го поразил османлискиот султан [[Бајазит I]] во близината на денешна [[Анкара]], тој често бил фален од европските владетели како што се [[Шарл VI Лудиот]] од [[Франција]] и [[Хенри IV]] од [[Англија]], бидејќи верувале дека Тамерлан го спасил [[христијанство]]то од [[Османлиско Царство|Османлиското царство]] на [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. Тамерлан, од страна на францускиот и англискиот крал бил почитуван поради тоа што на европските трговци им дозволил да останат на Блискиот Исток и верувале дека тој им вратил правото на премин на христијанските верници (аџии) во Светата Земја <ref>Knobler, 341–344</ref>. Некои европски земји за Тамерлан имале претстава како на варварски непријател кои е закана за европската култура и христијанството. Големата моќ на Тамерлан, потикнала некои од европските владетели да испратат свои претставници на неговиот двор. Кастиљскиот владетел [[Енрике III]] испратил дипломатски претставници во [[Самарканд]] со цел да се запознаат со Тамерлановиот народ, да се обидат да го убедат на премине во христијанство за да биде избегна војна <ref>Knobler, 348–349</ref>. == Биографии == {{Цитат|'''''Во времето на неговата смрт во 1405 година, монголскиот освојувач Тамерлан, погрден дериват од неговиот прекар Тумур Куциот, командувал со онолку земја и сеел страв како и секој владетел во историјата. Буквално ги прател стапските на Џингис Хан, тој изградил царство со инвазија по инвазија, на крајот неговото царство се протегло од Москва до Средоземјето, од Делхи во Дамаск. Сепак, Тамерлан останува релативно непозната личност во западниот свет...'''''|Рецензија|Тамерлан: Мечот на исламот, Освојувачот на светот <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.powells.com/biblio/1-030681465x-0 |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |accessdate=2013-02-17 |archive-date=2008-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113230854/http://www.powells.com/biblio/1-030681465x-0 |url-status=dead }}</ref>}} {{панорама|Pir 'Ali al-Jami - Epic of Timur - Walters W648 - Top.jpg|800px|Епот за Тамерлан од Хатифи}} Постојат повеќе биографи за животот на Тамерлан. Една од најпознатите и општо признати се оние на Али Јазди, познат како Шарафан Уд Дин, автор на ''Zafarnāmeh'' (на [[Персиски јазик|персиски]]: ظفرنامه), преведена на [[француски јазик]] од Петис Дела Кроиџ во [[1772]] година, ова дело на [[англиски јазик]] било преведено од страна на Џ. Дарби во [[1773]] година. Друг познат биограф на овој средновековен владетел е Ахмад ибн Мухаммед ибн Абдала ал-Димашики, Ал-Ајами (најчесто познат како Ахмад ибн Арабшах), неговото дело за првпат било преведено од данскиот ориенталист Колитис во 1636 година. Во поранешните биграфии, како она на сер Вилијам Џоунс, Тамерлан бил претставен како: ''либерален, добронамерен и славен принц''. Во подоцнежните дела тој бил претставен како личност од низок род со одвратни принципи. Во позитивно светли, Тамерлан е претставен во делото кое било напишано под личен надзор на наговиот внук Ибрахим, додека во делата напишани од неговите непријатели, Тамерлан е оцрнуван. Меѓу помалкуте познати биографии или материјали за неговиот живот се второто дело под наслов ''Zafarnāmeh'' од Низам Шами Ал Дин кој истакнал дека ова дело е најраната позната историја на Тамерлан. Тука спаѓа и наводната автобиографија Тузук е Таимури (Мемоарите на Темур), за која подоцна е утврдено дека е фалсификат иако повеќето историски факти се точни <ref>B.F. Manz, "Tīmūr Lang", in Encyclopaedia of Islam.</ref>. Понови биграфи за неговиот живот се: ''Тамерлан: Мечот на исламот, Освојувачот на светот'' <ref> {{Наведена книга |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |first=Justin |last=Marozzi |year=2006 |publisher=Da Capo Press |isbn=0-306-81465-X }} {{google books|Ay23EpKGFi0C|Limited preview}} </ref> објавена во [[2006]] година од Џастин Марози и ''Крајниот воин'' (The Ultimate Warrior) објавена во [[1998]] година од Рој Стиерс <ref> {{Наведена книга |title=Tamerlane: The Ultimate Warrior |first=Roy |last=Stier |year=1998 |publisher=BookPartners |isbn=1-885221-77-0}} </ref>. == Тамерлан во уметноста == <!--{{Цитат|'''''... Tis not to thee that I should name — Thou can’st not — would’st not dare to think The magic empire of a flame Which ev’n upon this perilous brink Hath fix’d my soul, tho’ unforgiv’n By what it lost for passion — Heav’n. I lov’d — and O, how tenderly! Yes! she was worthy of all love! Such as in infancy was mine ­Tho’ then its passion could not be: ‘Twas such as angel minds above Might envy — her young heart the shrine On which my ev’ry hope and thought Were incense — then a goodly gift — For they were childish, without sin, Pure as her young examples taught; Why did I leave it and adrift, Trust to the fickle star within...''''' <ref>[http://www.eapoe.org/works/poems/tamerlna.htm TAMERLANE.]</ref>|Едгар Алан По|Тамерлан}} {{Triple image|center|Bajazeth - Timur - J N Geiger.jpg|192|Historical museum Tashkent.jpg|435|Emir Timur statue - Tashkent.jpg|224|Заточеништвото на Бајазит|Музејот Емир Тамерлан|Споменик на Тамерлан во Ташкент}}--> === Историја === * ''Гийасаддин Али.'' Дневник похода Тамерлана в Индию. М., 1958. * ''Низам ад-Дин Шами.'' Зафар-наме. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Выпуск I. М., 1973. * ''Шараф ад-Дин Йазди.'' Зафар-наме. Т., 2008. * ''Ибн-Арабшах'', Чудеса судьбы истории Тамерлана. Т., 2007. * ''Гонсалес де Клавихо'', Руй. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тамерлана (1403—1406). М., 1990. * ''Абд ар-Раззак''. Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М., 1941. === Уметност === * Кристофер Марлоу, „Тамерлан Велики“ * [[Хорхе Луис Борхес]], „Тамерлан“ (1972).<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 79-80.</ref> * ''Lucien Kehren'', Tamerlan — l’empire du Seigneur de Fer, 1978 * ''Lucien Kehren'' «La route de Samarkand au temps de Tamerlan, Relation du voyage de l’ambassade de Castille à la cour de Timour Beg par Ruy Gonzalez De Clavijo (1403—1406)» (traduite et commentee par Lucien Kehren), Publ: Paris, Imprimerie nationale. Les editions: 1990, 2002 et 2006. * [[Едгар Алан По]], „[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]“ * ''Џавид, Гусеин''. Хромой Тамерлан. * Сергеј Петрович Бородин, Звёзды над Самаркандом. * ''Сегень, Александр Юрьевич''. Тамерлан. * Михаил Михајлович Попов, „Тамерлан“ * ''Говард, Роберт Ирвин''. Правитель Самарканда. * ''Хуршид Даврон'' (Xurshid Davron), Самарқанд хаёли (Samarqand xayoli), 1991 * ''Хуршид Даврон'' (Xurshid Davron), Соҳибқирон набираси (Sohibqiron nabirasi), 1995 * ''Хуршид Даврон'' (Xurshid Davron), Бибихоним қиссаси (Bibixonim Qissasi), 2006 ===Музика === * ''Георг Фридрих Хендл'', Тамерлан, 1724. * ''А. Чајковски, опера во 1 дејство. Либрето Р. Ползуновскои, Н. Карасика'', Легендата на древниот град на Елец, света Богородица и Тамерлан. ===Филм === * Проклетството на Тамерлан - документарен филм од 2006, во режија на ''Александар Фетисов''. * Тамерлан - Опера од 2009 година во режија на ''Греам Вик''. ===Сликарство === * ''Станислав Хлебовски'', Заробувањето на Бајазит од страна на Тамерлан, (1878). * ''Василиј Верешчагин'', Портите на ханот Тамерлан, (1871)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://veresh.ru/biografia.php|title=Биография Верещагина Василия Васильевича|publisher=veresh.ru|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/619VnwNYf?url=http://veresh.ru/biografia.php|archivedate=2011-08-23|url-status=live}}</ref><ref>50 биографий мастеров русского искусства. Л., Аврора. 1970. С.170</ref>. * ''Рерих, Свјатослав Николаевич'', Цвекињата на Тамерлан, (1933). === Споменици, топонимија и др. === * Имињата Темир, Тамерлан, Темирлан и Тамерлан денес се заеднички за многу турски и некои кавкаски народи. * На територијата на модерен [[Узбекистан]] се сочувани десетици географски особености, пештери, населби, чија историја во народната меморија се поврзани со името на Тамерлан <ref>[http://orient-tracking.com/Pamyatnik.htm Памятники Природы Узбекистана — Вековые деревья, Пещеры, Петроглифы, Озера, Скалы, Потухший вулкан / Monuments of nature in Uzbekistan<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. *''Плоштадот Амир Тамерлан'' се наоѓа во центарот на [[Ташкент]] (Узбекистан). * Во градот [[Шахрисабз]] е подигант споменик во чест на Тамерлан. * Во [[Самарканд]] е поставен споменик на Тамерлан во седечка положба, а двете раце ги потпира на меч. * Во 1996 година, во Ташкент бил отворен Национален музеј на историјата на Тамерлан. * Во 1996 година, во Узбекистан донесен орденот Амир Темур <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://uza.uz/ru/society/2772/ |title=УзА: 26 април — день учреждения ордена Амира Темура<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2013-02-16 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517230157/http://uza.uz/ru/society/2772/ |url-status=dead }}</ref>. * Во 1996 година, во Узбекистан бил пуштен сувенирна поштенска марка посветена на Тамерлан. == Интересни факти == Според башкирската митологија Тамерлан во [[1395]]-[[1396|96]] година го изградил мавзолејот на Хусеин Бег, првиот човек кој го донел исламот меѓу Башкирските племиња. Според преданието, гробот на Хусеин бил случајно пронајден, а Тамерлан решил да му одаде чест на овој човек бидејќи ја ширел исламската култура. Според традицијата, во мавзолејот се наоѓаат шест принца-команданти, кои со дел од војската почибале додоека кампувале во близина. Не е познато кој точно ја дал наредбата за подигање на мавзолејот, дали Тамерлан или некој негов командант. Денес овој мавзолеј се наоѓа во селото [[Чишми]] во [[Башкортостан]]. Голем број на лични предмети кои му припаѓале на Тамерлан, денес се разнесени низ голем број на музеи низ светот. На пример, [[Рубинот Тамерлан]] кој ја украсувал круната на Тамерлан, денесе наоѓа во [[Лондон]]. Во раниот [[XX век]], личниот меч на Тамерлан се чувал во музејот во [[Техеран]] <ref>Persia past and present a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map by A.V. Williams Jackson. Published 1906 by The Macmillan Company, Macmillan & Co., ltd. in New York, London, p.422</ref> . Во текот на Тамерлановото владеење со [[Персија]], во оваа област бил измислен т.н [[Тамерланов шах]], кои е стратешка игра на табла слична на шахот и потекнува од [[чатуранга]]та. Според некои извори, оваа игра била измислена лично од Тамерлан, меѓутоа ова тврдење можеби не е точно <ref>[http://www.chessvariants.org/historic.dir/tamerlane.html Tamerlane chess]</ref>. == Галерија == <gallery> File:Mausoleum of Amir Temur (4).jpg| File:Registan square2014.JPG| File:Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg| File:Goharshad2.jpg| File:15c green mosque.jpg| File:Mosque Bibi Khanum (2).JPG| File:Timur the Great's imprisonment of the Ottoman Sultan Bayezid.jpg| File:Bajazeth - Timur - J N Geiger.jpg| File:Conquest Baghdad Zafarnama Met 55.121.17.jpg| File:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF| File:Tamerlane Besieging Urganj.JPG| File:Timur enthroned at Balkh, Afghanistan.jpg| File:Manuscrito de la Embajada a Tamorlán.png| File:Timurun-kayip-dikili-tasi.jpg| </gallery> == Извори == {{Reflist|30em}} ==Надворешни врски== {{рв|Timur}} * [http://warfare.uphero.com/Persia/Timurid/Timurid_Soldiers.htm Timurid Soldiers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140310035420/http://warfare.uphero.com/Persia/Timurid/Timurid_Soldiers.htm |date=2014-03-10 }} * [http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur Timur's Life] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur |date=2013-07-02 }} * [https://web.archive.org/web/20060907104039/http://www.poli.duke.edu/undergrad/TOWERS%20OF%20TERROR.doc (Timur's) Towers of Terror – CASE STUDY OF CIVILIAN TARGETING IN WARTIME], The Department of Political Science at [[Duke University]] * Forbes, Andrew, & Henley, David: ''[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&acid=120613150427&aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]'' (CPA Media). * [http://members.core.com/~turgut/ankara.htm The Battle of Ankara] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130426012426/http://members.core.com/~turgut/ankara.htm |date=2013-04-26 }} * [https://web.archive.org/web/20030824123501/http://www.geocities.com/somasushma/Timur1.html The rise of Timur-i-Leng] * [http://www.umid.uz/Main/Uzbekistan/History/Timurid_Dynasty/timurid_dynasty.html The Timurid Dynasty] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080915202334/http://www.umid.uz/Main/Uzbekistan/History/Timurid_Dynasty/timurid_dynasty.html |date=2008-09-15 }} * [http://historyview.blogspot.com/2008/05/titles-of-timur.html The Names and Titles used by Timur] * [http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm Memoir of the Emperor Timur (Malfuzat-i Timuri)] Timur'. Compiled in the book: "[[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877 * [http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=37621&pageno=5 Tamburlaine the Great Part One] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150924093637/http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=37621&pageno=5 |date=2015-09-24 }} * ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D.1403-6'' – {{google books|ZVkMAAAAIAA|Full text}}. * [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html ''Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=2021-02-26 }} * [http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson5/chapter09.html Timur's Account of His Invasion of India and Sack of Delhi] * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/T.phtml?id=2059|title=ТАМЕРЛАН|publisher=[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]|accessdate=18 мая 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/619Vp2EgP?url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/T.phtml?id=2059|archivedate=2011-08-23|url-status=live}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140716 Дневник путешествия ко двору Тамерлана в Самарканд в 1403—1406 гг. на сайте «Руниверс»]{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/523454-echo Тамерлан — природа зла] Историческая программа «Всё так» на радио «[[Эхо Москвы]]» * [http://www.e-samarkand.narod.ru/legends.htm Легенды о Тамерлане. Проект «Виртуальный Самарканд»] * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=574 Тамерлан Великолепный] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071102190420/http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=574 |date=2007-11-02 }}//журнал «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», № 2 (2773), февраль 2005 * [http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=610&section=0&heading=0 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090908034134/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=610&section=0&heading=0 |date=2009-09-08 }} Армия Тамерлана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090908034134/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=610&section=0&heading=0 |date=2009-09-08 }} * [http://www.fontanka.ru/blog/54324.html?cpage=0 Герасимов М. М. Портрет Тамерлана (для любителей истории)] * [http://www.barabass.ru/48.php Поход Тамерлана в Индию] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161006172445/http://www.barabass.ru/48.php |date=2016-10-06 }} * [http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur Timur’s Life] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur |date=2013-07-02 }} * [http://www.poli.duke.edu/undergrad/TOWERS%20OF%20TERROR.doc (Timur’s) Towers of Terror — CASE STUDY OF CIVILIAN TARGETING IN WARTIME] (the html version of this file: [http://web.archive.org/web/20060907104039/http://www.poli.duke.edu/undergrad/TOWERS%20OF%20TERROR.doc]), The Department of Political Science at [[Duke University]] * ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D.1403-6'' — {{google books|ZVkMAAAAIAA|Full text}}. * [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html ''Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=2021-02-26 }} * "Железный Хромец" {{YouTube|jkgzkoxUZcs}} * [http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur Животът на Тамерлан и неговите градежни потфати] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm#timur |date=2013-07-02 }} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596358/Timur Тамерлан] в [http://www.britannica.com/ Енциклопедия Британика] * [http://members.core.com/~turgut/ankara.htm Битката при Ангора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130426012426/http://members.core.com/~turgut/ankara.htm |date=2013-04-26 }} * [http://historyview.blogspot.com/2008/05/titles-of-timur.html Имената и титлите, които Тамерлан използва] * [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html Тимуридската империя] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090816204247/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |date=2009-08-16 }} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140716 Дневник на пътешествията в двора на Тамерлан в Самарканд през 1403-1406 г. на сайта "Руниверс"]{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.e-samarkand.narod.ru/legends.htm Легендата за Тамерлан. Проект @Виртуален Самарканд#] {{Тамерлан}} {{Избрана статија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Тамерлан| ]] [[Категорија:Родени во 1336 година]] [[Категорија:Починати во 1405 година]] sm3241byoohkbfhp1d3t8024p44zfk1 3 1069518 5561171 2922001 2026-05-18T14:31:08Z J ansari 70324 J ansari ја премести страницата [[Разговор со корисник:E3.akpinar]] на [[Разговор со корисник:Aurelmark]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/E3.akpinar|E3.akpinar]]“ во „[[Special:CentralAuth/Aurelmark|Aurelmark]]“ 2922001 wikitext text/x-wiki {{Добредојде}} --[[User:Kolega2357-Bot|Kolega2357-Bot]] <small>([[User talk:Kolega2357-Bot|разговор]])</small> 18:07, 5 март 2013 (CET) ipezsr1qurnuogsbyn067z4dbkb86iw 10 1092450 5561187 5551237 2026-05-18T18:05:06Z Milenioscuro 37162 better map 5561187 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Мали | top = 25.5 | bottom = 9.7 | left = -12.6 | right = 4.8 | image = Mali adm location map.svg | image1 = Mali relief location map.jpg }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо}} [[Категорија:Положбени карти по земја|Мали]] [[Категорија:Предлошки за Мали|×]] </noinclude> aukwoacqpo0rwjjtoqw6rfz5cq3dd0s 0 1103068 5561347 5431176 2026-05-18T22:47:25Z ГП 23995 /* Влијание и стил на пишување */ дополнување 5561347 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Роберт Браунинг | image = Robert Browning by Herbert Rose Barraud, circa 1888.jpg | caption = Роберт Браунинг ц. 1888 | birth_date = 7 мај 1812 | birth_place = [[Кембервел]], Лондон, Англија | death_date = {{Death date and age|df=y|1889|12|12|1812|5|7}} | death_place = [[Венеција]], Италија | occupation = поет | movement = | genre = | notableworks = ''Прстенот и книгата'', ''Мажи и жени'' | spouse(s) = Елизабет Барет Браунинг | signature = Robert Browning Signature.svg }} '''Роберт Браунинг''' {{langx|en|Robert Browning}} ({{роден на|7|мај|1812}}, [[Лондон]], [[Англија]] - {{починал на|12|декември|1889}}, [[Венеција]], [[Италија]]) — англиски поет<ref>[https://www.britannica.com/biography/Robert-Browning Robert Browning, British poet]</ref>. == Дела == Неговите дела вклучуваат драми како: „''Пипа Паси''“ (1841) и долги поеми, вклучувајќи го и „''Сордело''“ (1840)<ref>[http://www.biography.com/people/robert-browning-9228980#synopsis Robert Browning Biography]</ref>. Додека бил женет (1846-61) со [[Елизабет Барет Браунинг]]<ref>[https://www.poetryfoundation.org/poems-and-poets/poets/detail/robert-browning Poetry Foundation]</ref>, во Италија, го напишал делото „''Мажи и жени''“ (1855), кое содржи драматична лирика како „''Љубов меѓу руини''“ и монолози како што се „''Фра Липо Липи''“ и „''Извинувањето на епископот''“, „''Драматична личност''“ (1864), како и „''Рабинот бен Езра''“ и „''Калибаци над Сетебоси''“, на крај му донеле голема популарност. Неговата книга „''Прстенот и книгата''“ (1896-69)<ref>[https://www.britannica.com/topic/The-Ring-and-the-Book The Ring and the Book]</ref> е заснована на судски процес за убиство во [[Рим]]. == Влијание и стил на пишување == Браунинг влијаел на многу модерни поети преку својот драматичен [[монолог]]<ref>[https://www.britannica.com/topic/dramatic-monologue Dramatic monologue]</ref> (со посебно внимание на поединечната психологија) и преку своето успешно пишување за различни теми од модерниот живот со јазик, кој за современците често бил тежок за разбирање. Една песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] носи наслов „Браунинг одлучува да стане поет“.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 103-104.</ref> == Наводи == <references/> == Надворешни врски == * [http://www.victorianweb.org/authors/rb/index.html Victorian Web] * [http://www.poemhunter.com/robert-browning/ Поеми] * [https://ebooks.adelaide.edu.au/b/browning/robert/ring/complete.html Прстенот и книгата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150908034326/https://ebooks.adelaide.edu.au/b/browning/robert/ring/complete.html |date=2015-09-08 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Англиски поети]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетскиот колеџ во Лондон]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] 7hp270x41urbgcwougxvhlzpo7b03t0 0 1106619 5561155 4892258 2026-05-18T12:51:51Z Makenzis 67668 5561155 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = blue | clubname = Ханза Росток| | image = [[File:F.C. Hansa Rostock Logo.svg|Logo|150px]] | fullname = ФК Ханза Росток е.В.| | founded = [[28 декември]] [[1965]]| | nickname = | ground = [[ДКБ-Арена]] | | capacity = 29.000 | | owner = | chrtitle = Претседател | | chairman = {{знамеикона|Германија}} Роберт Мариен | manager = {{знамеикона|Германија}} [[Павел Дочев]]| | mgrtitle = Тренер | | league = [[Трета фудбалска лига на Германија|3. лига]] | | season = 2025–26 | position = 3. лига, 7-ти | | current = ФК Ханза Росток сезона 2018-2019 | website = http://www.fc-hansa.de | | pattern_la1 = _portsmouth1819h | pattern_b1 = _portsmouth1819home | pattern_ra1 = _portsmouth1819h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _ifkn18h | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _metz1718T | pattern_b3 = _sevilla1819t | pattern_ra3 = _metz1718T | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 808080 | body3 = 000000 | rightarm3 = 808080 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''ФК Ханза Росток''' е [[Фудбал во Германија|германски фудбалски клуб]] со седиште во градот на [[Росток]], Мекленбург-Западен Ворпромен. Тие се појавиле како еден од најуспешните клубови од поранешна [[Источна Германија]] и направија неколку сезони во [[Бундеслига]]та. Ханза Росток играше во [[2. Бундеслига|втората Бундеслига]] во сезоната [[Втора Бундеслига (фудбал) 2011-2012|сезоната 2011-2012]], но претрпела испаѓање во [[Трета фудбалска лига на Германија|третата лига]] по поразот со 5-4 од [[1. ФК Унион Берлин|Унион Берлин]] во претпоследниот натпревар од сезоната.<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/2-bundesliga/2011-12/33/1143286/spielbericht_1-fc-union-berlin-62_hansa-rostock-3.html 1. FC Union Berlin - Hansa Rostock 5:4, 2. Bundesliga, Saison 2011/12, 33.Spieltag - Spielbericht - kicker online]</ref> ==Историја== Тимот е формиран кога саксонската екипа ''Емпор Лаутер'' се сели во градот [[Росток]] и го менува своето име во ''Емпор Росток'', клуб претходник на Ханза. Во [[1965]] година клубот го добива денешното име Ханза Росток. Во [[1991]] година екипата на Ханза станува шампион на Источна Германија, а истата година го освоиле и купот на оваа поранешна држава. ==Пласмани== <timeline> ImageSize = width:800 height:174 PlotArea = width:700 height:64 left:80 bottom:60 AlignBars = justify Period = from:1991 till:2018 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:4 start:1991 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1991 Colors = id:green value:rgb(0.7,1,0.7) id:blue value:rgb(0.7,0.7,1) id:red value:rgb(1,0.7,0.7) id:yellow value:rgb(1,1,0.7) id:gray value:gray(0.8) BarData = bar:eins text:"Бундеслига" bar:zwei text:"2. Бундеслига" bar:drei text:"3. Лига *" PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,gray) width:20 shift:(1,-5) bar:eins color:green from:1991 till:1992 text:18 from:1995 till:1996 text:6 from:1996 till:1997 text:15 from:1997 till:1998 text:6 from:1998 till:1999 text:14 from:1999 till:2000 text:15 from:2000 till:2001 text:12 from:2001 till:2002 text:14 from:2002 till:2003 text:13 from:2003 till:2004 text:9 from:2004 till:2005 text:17 from:2007 till:2008 text:17 bar:zwei color:yellow from:1992 till:1993 text:11 from:1993 till:1994 text:8 from:1994 till:1995 text:1 from:2005 till:2006 text:10 from:2006 till:2007 text:2 from:2008 till:2009 text:13 from:2009 till:2010 text:16 from:2011 till:2012 text:18 bar:drei color:red from:2010 till:2011 text:2 from:2012 till:2013 text:12 from:2013 till:2014 text:13 from:2014 till:2015 text:17 from:2015 till:2016 text:10 from:2016 till:2017 text:15 from:2017 till:2018 text:6 TextData= pos:(250,146) fontsize:12 text:"Лигашки пласмани (од 1991)" pos:( 80, 16) fontsize:8 text:"* = воведена во 2008 година, претходно Регионална лига (1994-2008) и Оберлига (-1994)" </timeline> ==Стадион== Ханза настапувала на стадионот [[Отзештадион]] од [[1954]] година. Во [[2001]] година, капацитетот на стадионот бил зголемен на 30,000 гледачи. На [[2 јули]] [[2007]], правата за името биле продадени на Deutsche Kreditbank(DKB), па оттука и новото официјално име е "ДКБ-арена". ==Играчи== {{Поврзанакат|Фудбалери на ФК Ханза Росток}} == Надворешни врски == *[http://www.fc-hansa.de Официјално мрежно место на Ханза Росток] *[http://www.hansanews.de HANSANEWS.DE | Онлајн магазин] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Германија|Ханза]] [[Категорија:ФК Ханза Росток]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Росток]] ip4eh7egj3rif9bf2prt0scic3iyolo 5561157 5561155 2026-05-18T12:56:19Z Makenzis 67668 5561157 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = blue | clubname = Ханза Росток| | image = [[File:F.C. Hansa Rostock Logo.svg|Logo|150px]] | fullname = ФК Ханза Росток е.В.| | founded = [[28 декември]] [[1965]]| | nickname = | ground = [[ДКБ-Арена]] | | capacity = 29.000 | | owner = | chrtitle = Претседател | | chairman = {{знамеикона|Германија}} Роберт Мариен | manager = {{знамеикона|Германија}} [[Павел Дочев]]| | mgrtitle = Тренер | | league = [[Трета фудбалска лига на Германија|3. лига]] | | season = 2025–26 | position = 3. лига, 5-ти | | current = ФК Ханза Росток сезона 2018-2019 | website = http://www.fc-hansa.de | | pattern_la1 = _portsmouth1819h | pattern_b1 = _portsmouth1819home | pattern_ra1 = _portsmouth1819h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _ifkn18h | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _metz1718T | pattern_b3 = _sevilla1819t | pattern_ra3 = _metz1718T | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 808080 | body3 = 000000 | rightarm3 = 808080 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''ФК Ханза Росток''' е [[Фудбал во Германија|германски фудбалски клуб]] со седиште во градот на [[Росток]], Мекленбург-Западен Ворпромен. Тие се појавиле како еден од најуспешните клубови од поранешна [[Источна Германија]] и направија неколку сезони во [[Бундеслига]]та. Ханза Росток играше во [[2. Бундеслига|втората Бундеслига]] во сезоната [[Втора Бундеслига (фудбал) 2011-2012|сезоната 2011-2012]], но претрпела испаѓање во [[Трета фудбалска лига на Германија|третата лига]] по поразот со 5-4 од [[1. ФК Унион Берлин|Унион Берлин]] во претпоследниот натпревар од сезоната.<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/2-bundesliga/2011-12/33/1143286/spielbericht_1-fc-union-berlin-62_hansa-rostock-3.html 1. FC Union Berlin - Hansa Rostock 5:4, 2. Bundesliga, Saison 2011/12, 33.Spieltag - Spielbericht - kicker online]</ref> ==Историја== Тимот е формиран кога саксонската екипа ''Емпор Лаутер'' се сели во градот [[Росток]] и го менува своето име во ''Емпор Росток'', клуб претходник на Ханза. Во [[1965]] година клубот го добива денешното име Ханза Росток. Во [[1991]] година екипата на Ханза станува шампион на Источна Германија, а истата година го освоиле и купот на оваа поранешна држава. ==Пласмани== <timeline> ImageSize = width:800 height:174 PlotArea = width:700 height:64 left:80 bottom:60 AlignBars = justify Period = from:1991 till:2018 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:4 start:1991 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1991 Colors = id:green value:rgb(0.7,1,0.7) id:blue value:rgb(0.7,0.7,1) id:red value:rgb(1,0.7,0.7) id:yellow value:rgb(1,1,0.7) id:gray value:gray(0.8) BarData = bar:eins text:"Бундеслига" bar:zwei text:"2. Бундеслига" bar:drei text:"3. Лига *" PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,gray) width:20 shift:(1,-5) bar:eins color:green from:1991 till:1992 text:18 from:1995 till:1996 text:6 from:1996 till:1997 text:15 from:1997 till:1998 text:6 from:1998 till:1999 text:14 from:1999 till:2000 text:15 from:2000 till:2001 text:12 from:2001 till:2002 text:14 from:2002 till:2003 text:13 from:2003 till:2004 text:9 from:2004 till:2005 text:17 from:2007 till:2008 text:17 bar:zwei color:yellow from:1992 till:1993 text:11 from:1993 till:1994 text:8 from:1994 till:1995 text:1 from:2005 till:2006 text:10 from:2006 till:2007 text:2 from:2008 till:2009 text:13 from:2009 till:2010 text:16 from:2011 till:2012 text:18 bar:drei color:red from:2010 till:2011 text:2 from:2012 till:2013 text:12 from:2013 till:2014 text:13 from:2014 till:2015 text:17 from:2015 till:2016 text:10 from:2016 till:2017 text:15 from:2017 till:2018 text:6 TextData= pos:(250,146) fontsize:12 text:"Лигашки пласмани (од 1991)" pos:( 80, 16) fontsize:8 text:"* = воведена во 2008 година, претходно Регионална лига (1994-2008) и Оберлига (-1994)" </timeline> ==Стадион== Ханза настапувала на стадионот [[Отзештадион]] од [[1954]] година. Во [[2001]] година, капацитетот на стадионот бил зголемен на 30,000 гледачи. На [[2 јули]] [[2007]], правата за името биле продадени на Deutsche Kreditbank(DKB), па оттука и новото официјално име е "ДКБ-арена". ==Играчи== {{Поврзанакат|Фудбалери на ФК Ханза Росток}} == Надворешни врски == *[http://www.fc-hansa.de Официјално мрежно место на Ханза Росток] *[http://www.hansanews.de HANSANEWS.DE | Онлајн магазин] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Германија|Ханза]] [[Категорија:ФК Ханза Росток]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Росток]] 92u70lvicsoj3hbyddncvlzh66rq4h7 0 1120643 5561407 5011556 2026-05-19T05:01:00Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5561407 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател |birth_name = Урсула Кробер |image = Урсула Ле Гвин.jpeg |birth_date = {{birth date|1929|10|21|df=y}} |birth_place= [[Беркли (Калифорнија)|Беркли]], [[Калифорнија]], САД |death_date ={{death date|2018|1|22|df=y}} |death_place= [[Портланд (Орегон)|Портланд]], [[Орегон]], САД |period = ц. 1962 |occupation = Романописец |genre = [[Научна фантастика]] |website = {{URL|http://www.ursulakleguin.com}} }} '''Урсула Кробер Ле Гвин''' (21 октомври 1929 – 22 јануари 2018) беше американски автор на романи, книги за деца и раскази, главно во жанрот [[научна фантастика]]. Таа исто така има напишано поезија и есеи. Првпат објавена во 1960 година, нејзината работа често прикажува футуристички или имагинарни алтернативни светови во политиката, природната средина, полот, религијата, сексуалноста и етнографијата. Таа влијаела врз и инспирирала многу писатели, и е добитник на наградата Хуго, Небула наградата, Локус наградата, и Светската награда за фантазија, секоја повеќе од еднаш. ==Теми== Ле Гвин ја експлоатираше креативната флексибилност на научната фантастика за да темелно ги истражува димензиите на социјалниот и психолошкиот идентитет и на пошироките културни и [[социјална структура|социјални структури]]. Притоа, таа се заснова на [[социологија]]та, [[антропологија]]та, и [[психологија]]та.<ref>Spivack, Charlotte. [http://links.jstor.org/sici?sici=0047-7729%28198422%2914%3A3%3C43%3A%22IDLTD%3E2.0.CO%3B2-2 "'Only in Dying, Life': The Dynamics of Old Age in the Fiction of Ursula Le Guin"]. ''Modern Language Studies'', Vol. 14, No. 3. (Summer, 1984), pp. 43–53</ref> Во нејзините дела исто така постојат основните идеи на [[Анархизам|анархизмот]] и [[екологија]]та. ===Социологијата, антропологијата и психологијата=== ''[[Левата рака на темнината]]'', заедно со ''Одземените'' и ''Толкователите'', се романи во рамките на [[Хајниш циклус]]от на Ле Гвин, во кои се разгледуваат последиците од контакт помеѓу различни светови и култури. Темелно информирана од општествените научни перспективи за идентитетот и општеството, Ле Гвин ги третираше расата и полот сосема однапред смислено. Поголемиот дел од нејзините главни ликови не се белци, изборот бил направен за да го одрази не-белото мнозинство од луѓето.<ref name="Salon Profile">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salon.com/people/bc/2001/01/23/le_guin|title=Ursula K. Le Guin|last=Justice|first=Faith L.|date=January 23, 2001|publisher=Salon|accessdate=April 22, 2010|archive-date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217172535/http://www.salon.com/people/bc/2001/01/23/le_guin|url-status=dead}}</ref> Во нејзиното пишување таа често користеше вонземјански култури за да ги испита структурните одлики на човечката култура и општество и нивното влијание врз поединецот. Во ''Левата рака на темнината'', на пример, таа имплицитно ги истражуваше социјалните, културните и личните последици на [[Род (социологија)|родот]] преку романот кој вклучува човекова средба со [[Андрогинија|андрогина]] раса.<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0307-6776%28197810%290%3A28%3C4%3AGAIMBA%3E2.0.CO%3B2-T Marilyn Strathern, "Gender as It Might Be: A Review Article"] ''RAIN'', No. 28. (October 1978), pp. 4–7</ref> ===Анархизам и таоизам=== Чувствата на Ле Гвин кон [[Анархизам|анархизмот]] се тесно сврзани за нејзините [[таоизам|таоистички]] верувања и двете идеи се појавуваат во нејзината работа. "Таоизмот и Анархизмот се вклопуваат заедно на многу интересни начини и јас сум била таоистка отако научив што е тоа."<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Roberts|first=Dmae|title=Ursula K. Le Guin: "Out Here"|url=http://kboo.com/node/24635|work=KBOO: Stage and Studio|accessdate=November 8, 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Дополнителна литература== * {{Наведена книга|title=Ursula K. Le Guin: A Critical Companion|last=Bernardo|first=Susan|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|edition=1|year=2006}} *Bloom, Harold, ed., "Ursula K. Leguin: Modern Critical Views" (Chelsea House Publications, 2000) *Brown, Joanne, & St. Clair, Nancy, ''Declarations of Independence: Empowered Girls in Young Adult Literature, 1990–2001'' (Lanham, MD, & London: The Scarecrow Press, 2002 [Scarecrow Studies in Young Adult Literature, No. 7]) * {{Наведена книга|title=Ursula K. Le Guin Beyond Genre: Fiction for Children and Adults|last=Cadden|first =Mike|publisher=Routledge|location=New York|edition=1|year=2005}} *Cart, Michael, ''From Romance to Realism: 50 Years of Growth and Change in Young Adult Literature'' (New York: HarperCollins, 1996) *Cummins, Elizabeth, ''Understanding Ursula K. Le Guin'', rev. ed., (Columbia, South Carolina: Univ of South Carolina Press, 1993). {{ISBN|0-87249-869-7}}. *Davis, Laurence & [[Peter Stillman (Academic)|Peter Stillman]], eds, ''The New Utopian Politics of Ursula K. Le Guin's "The Dispossessed"'' (New York: Lexington Books, 2005) *Erlich, Richard D. ''[https://web.archive.org/web/20090219205621/http://sfra.org/Coyote/CoyoteHome.htm Coyote's Song: The Teaching Stories of Ursula K. Le Guin]'' (1997). Digital publication of the Science Fiction Research Association (2001 f.) *Egoff, Sheila, Stubbs, G. T., & Ashley, L. F., eds, ''Only Connect: Readings on Children's Literature'' (Toronto & New York: Oxford University Press, 1969; 2nd ed., 1980; 3rd ed., 1996) *Egoff, Sheila A., ''Worlds Within: Children's Fantasy from the Middle Ages to Today'' (Chicago & London: American Library Association, 1988) *Lehr, Susan, ed., ''Battling Dragons: Issues and Controversy in Children's Literature'' (Portsmouth, New Hampshire: Heinemann, 1995) * [[John Lennard|Lennard, John]], ''Of Modern Dragons and other essays on Genre Fiction'' (Tirril: Humanities-Ebooks, 2007) *Reginald, Robert, & Slusser, George, eds, ''Zephyr and Boreas: Winds of Change in the Fictions of Ursula K. Le Guin'' (San Bernardino, CA: Borgo Press, 1997) *Rochelle, Warren G., ''Communities of the Heart: The Rhetoric of Myth in the Fiction of Ursula K. Le Guin'' (Liverpool: Liverpool University Press, 2001) *Sullivan III, C. W., ed., ''Young Adult Science Fiction'' (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999 [Contributions to the Study of Science Fiction and Fantasy 79]) *[[Roberta Seelinger Trites|Trites, Roberta Seelinger]], ''Disturbing the Universe: Power and Repression in Adolescent Literature'' (Iowa City: University of Iowa Press, 2000) *Wayne, Kathryn Ross, ''Redefining Moral Education: Life, Le Guin, and Language'' (Lanham, Maryland: Austin & Winfield, 1995) *White, Donna R., ''Dancing with Dragons: Ursula K. Le Guin and the Critics'' (Ontario: Camden House, 1998 [Literary Criticism in Perspective]) == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Wikiquote}} * {{official website|http://www.ursulakleguin.com}} ** [http://www.ursulakleguin.com/BiographicalSketch.html Biographical Sketch] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160709111034/http://www.ursulakleguin.com/BiographicalSketch.html |date=2016-07-09 }} * {{IMDb name|494372|Ursula K. Le Guin}} ;Интервјуа * {{наведени вести|url=http://books.guardian.co.uk/departments/childrenandteens/story/0,6000,1669112,00.html|title=The Magician|work=[[The Guardian]]|first=Maya|last=Jaggi|date=December 17, 2005}} * {{наведени вести|url=http://www.opb.org/television/programs/artbeat/segment/author-ursula-le-guin/|title=Oregon Art Beat: Author Ursula Le Guin|work=OPB FM|access-date=2018-03-10|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212084216/https://www.opb.org/television/programs/artbeat/segment/author-ursula-le-guin/|url-status=dead}} * Ursula Le Guin Bookworm Interviews (Audio) with [[Michael Silverblatt]]: [http://www.kcrw.com/news-culture/shows/bookworm/ursula-leguin-1/ January 1992] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171225035340/http://www.kcrw.com/news-culture/shows/bookworm/ursula-leguin-1 |date=2017-12-25 }}, [http://www.kcrw.com/news-culture/shows/bookworm/ursula-leguin/ March 2001] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171225035203/http://www.kcrw.com/news-culture/shows/bookworm/ursula-leguin |date=2017-12-25 }} * [https://www.amazon.com/Women-Turning-60-Embracing-Fulfillment/dp/0517707578/ref=tmm_hrd_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=&sr= "On Women Turning 60: Embracing the Age of Fulfillment"], September 1997. One of 20 women interviewed by Cathleen Rountree. ;Говори * {{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2014/nov/20/ursula-k-le-guin-national-book-awards-speech|title=Ursula K Le Guin's speech at National Book Awards: 'Books aren't just commodities'|work=[[The Guardian]]|date=November 20, 2014}} * {{наведени вести|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-et-jc-national-book-awards-ursula-k-le-guin-20141120-story.html|title=Ursula K. Le Guin on speaking truth to power at National Book Awards|work=LA Times|date=November 20, 2014}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ле Гвин, Урсула}} [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Американски романописци]] [[Категорија:Американски раскажувачи]] [[Категорија:Американски писатели на фантастика]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Таоисти]] [[Категорија:Писатели за деца]] [[Категорија:Писателки]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Починати во 2018 година]] [[Категорија:Феминистки]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Колумбија“]] [[Категорија:Творци на вештачки јазици]] gilrs5hb8lu603ogontt6qdmzzj8y86 0 1125537 5561497 5256717 2026-05-19T11:21:38Z BosaFi 115936 5561497 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Infobox scientist |name = Волфганг Паули |image = Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg |birth_name = Волфганг Ернст Паули |birth_date = {{Birth date|1900|4|25|df=yes}} |birth_place = [[Виена]], [[Австроунгарија]] |death_date = {{Death date and age|1958|12|15|1900|4|25|df=yes}} |death_place = [[Цирих]], [[Швајцарија]] |citizenship = [[Швајцарија]] |nationality = [[Австрија|Австриец]] |fields = [[Физика]] |workplaces = [[Гетингенски универзитет]]<br/> [[Копенхагенски универзитет]]<br/> [[Хамбуршки универзитет]]<br/> [[ETH Цирих]]<br/> [[Институт за напредни студии]]<!--Do not include [[University of Michigan]] as he was only a visitor--> |alma_mater = [[Лудвиг-Максимилијанов универзитет]] |doctoral_advisor = [[Арнолд Зомерфелд]] |academic_advisors = [[Макс Борн]] |doctoral_students = [[Николас Кемер]]<br/> [[Феликс Виларс]]<!--<br/> [[Александер Рустерхолц]]<br/> [[Пол Гутингер]]<br/> [[Андреас Валко]]<br/> [[Макс Шафорт]]<br/> [[Салих Салем-Јунис]]<br/> [[Жан-Пјер Блазер]]<br/> [[Беат Треш]]<br/> [[Ханс Аепли]]<br/> [[Армин Телунг]]<br/> [[Филипе Чоквард]]<br/> [[Чарлс Енц]]--> |notable_students = [[Маркус Фирц]]<br/>[[Зигурд Циенау]]<br/>[[Ханс Фрауенфелдер]] |known_for = '''[[Паулиево начело]]'''<br/> [[Паули–Виларова регуларизација]]<br/> [[Паулиева метрика]]<br/> [[Паулиев ефект]]<br/> [[Паулиева равенка]]<br/> [[Паулиева група]]<br/> [[Паулиево одбивање]]<br/> [[Паули–Лубанскиев псевдовектор]] |influences = [[Ернст Мах]]<br/> [[Карл Јунг]] |influenced = [[Ралф Крониг]] |awards = [[Лоренцов медал]] (1931)<br>{{nowrap|[[Нобелова награда за физика]] (1945)}}<br> [[Матеучиев медал]] (1956)<br> [[Медал „Макс Планк“]] (1958) |religion = [[деист]] |signature = <!--(filename only)--> |footnotes = Негов кум бил [[Ернст Мах]]. Не треба да се поистоветува со [[Волфганг Паул ]], кого Паули го нарекувал „имагинарен дел“,<ref>Gerald E. Brown and Chang-Hwan Lee (2006): ''Hans Bethe and His Physics'', World Scientific, ISBN 981-256-610-4, [http://books.google.ie/books?id=HaL-NNHBmM0C&pg=PA47 p. 338]</ref> каламбур со [[имагинарна единица]] ''i''. }} '''Волфганг Паули''' ({{роден на |25|април|1900}} – {{починал на|15|декември|1958}}) Волфганг Ернст Паули е теоретски физичар со Австро-швајцарско потекло  и е еден од пионерите на квантната физика. Во 1945, после неговото номинирање од страна на Алберт Ајнштајн , Паули ја добил Нобеловата награда за голем придонес во физиката , проучувајќи го новиот закон на природата, начелото на исклучување или [[Паулиево начело]]. Проучувањето ја вклучувало теоријата за спин која претставува основва на теоријата за структура на материјата. ==Животопис== === Младост === Паули е роден во Виена и неговиот татко Волфганг Јозеф Паули бил хемичар и бил во брак со Берта Камила Шулц. Неговото средно име му било доделено во чест на неговиот кум, физичарот Ернст Мах. Поколението на Паули потекнувало од истакнатите еврејски семејства од Прага<span lang="EN-US">:</span> неговиот пра-прадедо бил евреин и неговото име било Волф Паскелес. Таткото на Паули ја сменил религијата од [[јудаизам]] во [[католицизам]] кратко пред неговата свадсба во 1899 година. Мајката на Паули, Берта Шулц, израснала како дете чии родители биле католици. Нејзиниот татко бил евреин и бил писател познат како Фридрих Шултц. Паули бил одгледан како католичко дете, иако тој и неговите родители ја напуштиле црквата. Паули учел во гимназијата Доблингер во Виена, каде дипломирал во 1918 година. Само два месеци после дипломирањето, тој го објавил својот прв труд, за Ајнштајновата теорија за општата релативност. Тој студирал на универзитетот „Лудвиг-Максимилијан“ во Минхен, работејќи за Арнолд Зомерфилд, каде се стекнал со титулата Доктор на Филозофија во јули 1921 година за неговите тези поврзани со квантната теорија за јонизиран молекуларен водород. Зомерфилд го замолил Паули да ја разгледа теоријата за релативноста за <span lang="EN-US">“</span>Енциклопедијата на математички науки<span lang="EN-US">”</span>.Два месеци по неговото доктрорирање , Паули го завршил неговиот проект, кој бил објавен на 237 страници. Амјнштај бил восјхитен од неговата работа. Паули поминал една година на Гетингенскиот универзитет како асистент на [[Макс Борн]] и следната година на Институтот за теориска физика во Копенхаген. Од 1923 до 1928 година, тој бил предавач на Хамбуршкиот универзитет. Во овој период, Паули ја развил модерната теорија за квантната механика. Тој воедно го срочил начелото на исклучување и теоријата за нерелативистичиот спин. Во 1928 година, тој бил назначен за професор по теориска физика во Цирих, Швајцарија каде што направил значајни научни подвизи. Во 1931 година добитник е на Лоренцов медал. На крајот од 1930 година, краток период по потрагата за неутриното и веднаш по неговиот развод во ноември, Паули доживеал нервен слом. [[File:Wolfgang Pauli young.jpg|left|thumb|Волфганг Паули предава]] Тој се консултирал со психијатарот и психотерапевт Карл Јунг, кој, како и Паули, живеел во близина на Цирих. Јунг веднаш почнал да ги толкува длабоко архетипските соништа на Паули, а Паули станал еден од најдобрите студенти на длабинскиот психолог. Наскоро почнал научно да ја критикува епистемологијата на Јунговата теорија, а тоа придонело за одредено разјаснување на неговите мисли, особено за концептот на синхроницитет. Голем број од овие дискусии се документирани во писмата на Паули/Јунг, денес објавени како „Атом и архетип“. Јунговата детална анализа на повеќе од 400 соништа на Паули е документирана во „Психологија и алхемија“. Анексијата на Австрија од страна на Германија во 1938 година го направила германски државјанин, што станало проблем за него во 1939 година по избувнувањето на Втората светска војна. Во 1940 година, тој залудно се обидел да добие швајцарско државјанство, што ќе му овозможело да остане на ЕТХ.<ref>Charles Paul Enz: ''No Time to be Brief: A Scientific Biography of Wolfgang Pauli'', first published 2002, reprinted 2004, ISBN 0-19-856479-1, [http://books.google.com/books?id=c-UJWhBaZBgC&pg=PA338 p. 338]</ref> Паули се преселил во Соединетите Американски Држави во 1940 година, каде што бил вработен како професор по теоретска физика на Институтот за напредни студии. Во 1946 година, по војната, станал натурализиран државјанин на Соединетите Американски Држави, а потоа се вратил во Цирих, каде што останал претежно до крајот на својот живот. Во 1949 година, му било доделено швајцарско државјанство. Во 1958 година, Паули бил награден со медалот Макс Планк. Истата година, се разболел од рак на панкреас. Кога неговиот последен асистент, Чарлс Енц, го посетил во болницата Роткрјц во Цирих, Паули го прашал: „Го виде ли бројот на собата?“ Беше број 137. Во текот на целиот свој живот, Паули бил преокупиран со прашањето зошто константата на фината структура, бездимензионална фундаментална константа, има вредност речиси еднаква на 1/137. Паули починал во таа соба на 15 декември 1958 година.<ref>"By a 'cabalistic' coincidence, Wolfgang Pauli died in room 137 of the Red-Cross hospital at Zurich on 15 December 1958." - Of Mind and Spirit, Selected Essays of Charles Enz, Charles Paul Enz, World Scientific, 2009, ISBN 978-981-281-900-0, pg.95.</ref> ==Поврзано== * [[Список на австриски научници]] * [[Список на евреи добитници на Нобелова награда]] * [[Список на швајцарски научници]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Надворешни врски == {{wikiquote}} {{Commons|Wolfgang Pauli}} * {{Helveticat}} * [http://nobelprize.org/physics/laureates/1945/pauli-bio.html Wolfgang Pauli] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060517032355/http://nobelprize.org/physics/laureates/1945/pauli-bio.html |date=2006-05-17 }} at the official Nobel Prize site * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Pauli.html Pauli bio] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090430210101/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Pauli.html |date=2009-04-30 }} at the University of St Andrews, Scotland * [http://www.nobel-winners.com/Physics/wolfgang_pauli.html Wolfgang Pauli bio] at "Nobel Prize Winners" * [http://paulijungunusmundus.eu/rfr/contrib_SYNC.htm Wolfgang Pauli, Carl Jung and Marie-Louise von Franz] * [http://photos.aip.org/veritySearch1.jsp?page=1&chapter=0&collection=storeTest&name=Pauli%2C+Wolfgang&desc1=&search=SEARCH+%A0%A0 Photos of Wolfgang Pauli at the Emilio Segrè Visual Archives, American Institute of Physics]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/einstieg_e.html Virtual walk-through exhibition of the life and times of Pauli] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090226185935/http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/einstieg_e.html |date=2009-02-26 }} * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Pauli,+Wolfgang Annotated bibliography for Wolfgang Pauli from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060828141740/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FPauli%2C+Wolfgang |date=2006-08-28 }} * [http://cdsweb.cern.ch/collection/Pauli%20Archives Pauli Archives] at CERN Document Server * [http://www.library.ethz.ch/exhibit/pauli/pauli_e.html Virtual exhibition] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160610031207/http://www.library.ethz.ch/exhibit/pauli/pauli_e.html |date=2016-06-10 }} at ETH-Bibliothek, Zurich * [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/pauli.html Key Participants: Wolfgang Pauli] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130206034849/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/pauli.html |date=2013-02-06 }} – ''Linus Pauling and the Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'' * {{MathGenealogy|id=22421}} {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Паули, Волфганг}} [[Категорија:Австриски Евреи]] [[Категорија:Австриски нобеловци]] [[Категорија:Австриски физичари]] [[Категорија:Еврејски научници]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Мистици]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Носители на медалот „Макс Планк“]] [[Категорија:Квантни физичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Термодинамичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Починати во Цирих]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Баварската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Австроунгарски нобеловци]] [[Категорија:Швајцарски нобеловци]] [[Категорија:Носители на Лоренцовиот медал]] cl855ytngb3nk7et48l3rn3xij0zv22 0 1130872 5561169 5440650 2026-05-18T13:41:02Z -wuppertaler 116956 changed one image to show more of the city 5561169 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Планке |image_photo = |other_name = |native_name = Planken |nickname = |motto = |image_skyline = Planken. 2009-10-29 15-58-58.jpg |imagesize = 250px |image_caption = Црква во Планкен |image_flag = Flag_of_Planken_Liechtenstein-1.svg |flag_size = 30px |image_seal = |seal_size = |image_shield = Wappen Planken.svg |shield_size = 100px |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Liechtenstein-Planken.svg |mapsize = 150px |map_caption = Планкен и неговите ексклави во Лихтенштајн |pushpin_map = |pushpin_label_position = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = LI-05 |subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] |subdivision_name = {{знаме|Лихтенштајн}} |subdivision_type1 = [[:Категорија:Села во Лихтенштајн|Села]] |subdivision_name1 = [[Хинтершеленберг]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 5.3 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 31.12.2014<ref>{{de}} [http://www.llv.li/#/12588]</ref> |population_footnotes = |population_note = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |population_total = 424 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = CET |utc_offset = +1 |timezone_DST = CEST |utc_offset_DST = |latd= 47 |latm= 11 |lats= |latNS= N |longd= 9 |longm= 32 |longs= |longEW= E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 786 |elevation_ft = |postal_code_type = [[Поштенски број]] |postal_code = 9498 |area_code = 7006 |iso_code = LI-05 |website = [http://www.planken.li/ www.planken.li] |footnotes = }} '''Планкен''' ({{langx|de|Planken}}) — најмалку населената општина во [[Лихтенштајн]]. Целата општина Планкен има само 366 жители. == Историја == Името се верува дека го добила од [[Латински јазик|латинскиот]] збор за „растечки ливади“. Нејзина најпозната градба е капелата од {{римски|18}} век, кога била обновена во 1955 година под водство на архитектот Феликс Шмид од [[Раперсвил]]. Дополнително е родното место на езотеричниот писател од {{римски|19}} век [[Мартин Смирк]]. == Познати луѓе == * [[Андреас Венцел]] — олимписки скијач == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Planken}} * [http://www.planken.li/ Официјална страница] {{Општини во Лихтенштајн}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Лихтенштајн]] {{Liechtenstein-geo-stub}} 7833g5ytgbom8vs5mcaz4pjy0vxf2s0 0 1132200 5561168 5532333 2026-05-18T13:32:05Z ~2026-29622-48 133265 /* Бугарија */ 5561168 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Никифор II Фока<br />Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] |image = Nikephoros Phokas.jpg |imgw =200px |caption =Царот Никифор II Фока |succession=Византиски цар |reign = 16 август 963 – 10–11 декември 969 |coronation = |issue = [[Василиј II]]<br />[[Константин VIII]] (посинети) |birth_date =околу 912 |birth_place = |death_date =10–11 декември 969 |death_place =[[Цариград]] |predecessor =[[Роман II]] |successor =[[Јован I Цимискиј]] |spouse = [[Теофано]] |house = [[Македонска&nbsp;династија]]&nbsp;(преку&nbsp;брак) |house-type = |father =Варда Фока |mother = }} '''Никифор II Фока''' ({{langx|el|Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς}}, о. 912 г. - 10-11 декември 969 г.), бил [[Источно Римско Царство|византиски]] [[Византиски цареви|цар]] од 963 г. до 969 г. Неговите брилијанти воени подвизи придонеле за оживувањето на Византиското царство за време на X век. ==Потекло== Никифор II Фока бил син Варда Фока кој бил брат на доместикот на Схола - Лав Фока. Никифор II Фока бил внук на славниот војсководач Никифор, татко на Варда и Лав Фока.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 319.</ref> ==Како војсководец== ===Влијание кон царот Роман II=== За државните работни [[Роман II]] воопшто не се грижел, туку му ги препуштал на способниот но безобѕирен и мошне непопуларен евнух Јосиф Вринга. Првата улога во [[Источно Римско Царство|Царството]], меѓутоа, ја играл големиот војсководец Никифор Фока.<ref name="ReferenceA">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342.</ref> ===Воени акции=== [[Податотека:Byzantines_under_Nikephoros_Phokas_besiege_Chandax.png|лево|мини|Опсадата на [[Ираклион|Хандакс]], зимата 960–61]] Во [[лето]]то [[960]] г. Никифор Фока тргнал со голема флота на [[Крит]]. По долгата и мошне тешка опсада, која траела цела зима, неговите трупи во [[март]] [[961]] г. ја освоиле Кандија, престолнината на островот. Крит одново и припаднал на [[Источно Римско Царство|Византија]] откако речиси 140 години се наоѓал под власта на Арабјаните, служејќи им како главна база во источниот дел на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Поголема и позначајна победа Византија веќе неколку векови не доживеала.<ref name="ReferenceA" /> По триумфалниот дочек во [[Цариград]], Никифор Фока, ја обновил борбата со [[Саиф-ад-Даулах]] во [[Азија]]. Неговото војување и овде било крунисано со извонредни успеси. Еден по друг паднале: Аназарб во [[Киликија]], Германикеја околу кој биле водени многу борби, Рабан и Дулук (Телух), а во [[декември]] [[962]] г.по тешка опсада се предал и [[Алеп]], престолнината на Саиф-ад-Даулах. Иако заземањето на овие градови не значело и нивно дефинитвно припојување на Византија, сепак победоносното продирање на византискиот војсководец јасно ја докажало неговата голема надмоќ. Борбата со [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]], која во текот на последните три децении била во средиштето на византиската надворешна политика, уште тогаш била решена во полза на [[Ромеи|Византијците]].<ref name="ReferenceA"/> ===Станување цар=== Награда за славниот војсководец била царската круна. По прераната смрт на [[Роман II]], на [[15 март]] [[963]] г., власта кратко преминала во рацете на царицата [[Теофано]], која го презела регентвото на своите малолетни синови [[Василиј II]] и [[Константин VIII]]. Но ова било само привремено решение. Младата умна царица самата го увидела тоа и стапила во врска со Никифор Фока. Откако војската го прогласила за цар во [[Цезареја]], Никифор на [[15 август]] влегол во [[Цариград]], го скршил отпорот на Јосиф Вринга во крвави улични борби, и на [[16 август]] во [[Света Софија - Истанбул|Света Софија]] од рацете на [[Цариградска патријаршија|патријархот]] ја примил царската круна. Потоа веќе побелениот војсководец се венчал со младата царица. Со овој брак Никифор Фока се поврзал со [[Македонска династија|Македонската династија]] и како [[очув]] на младите легитимни цареви ја примил на себе улогата на нивни заштитник.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342-343.</ref> ==Внатрешна политика== ===Основни одлики=== Со Никифор II Фока дошол на власт претставник на една од најмоќните [[Источно Римско Царство|византиски]] магнатски семејства. Навистина, ниту надворешната појава, ниту држењето и навиките на новиот цар не му биле [[Аристократија|аристократски]]. Бил грд, со груб и строг карактер, живеел аскетски. Ја сакал војната и војничкиот живот, но исто така го пожелувал и друштвото на калуѓери и пустиници. Бил голем почитувач на Атанасиј, основачот на Велика Лавра во [[Света Гора]]. Во негово време почнало да цвета овој најзначаен центар на византиското монаштво, а се прикажува дека и самиот цар Никифор, големиот освојувач и победител на Сарацените, помислувал да го напушти световниот живот и да се закалуѓери.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343-344.</ref> ===Администрација=== Раководењето со цивилната државна управа го презел место Вринга, евнухот Василиј, вонбрачниот син на Јован Лакапин, итар [[Ромеи|Византиец]], подмитлив и грабежлив, но и генијален политичар. Уште во времето на владата на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]] тој играл значајна улога, а сега, како паракимоменн носејќи ја новоустановената висока титула на проедор, му станал десна рака на новиот цар. Позицијата на врховен заповедник на војската на Исток ја зазел како доместик на Истокот [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]], претставник на едно благородничко семејство, покрај царот, најистакнатиот [[Источно Римско Царство|византиски]] војсководец на тоа време, Лав Фока Помладиот, царевиот брат и неговиот стар воен другар, како доместик на Западот ја добил титулата куропалат, додека царевиот татко Варда Фока бил одликуван со цезарско звање.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343.</ref> ===Законски одредби=== И покрај својата неаристократска природа, Никифор Фока бил вистински претставник на дворјанството, а неговото доаѓање на престолот значело победа на [[Источно Римско Царство|византиското]] благородништво. Додека порано централната власт се обидувала да го спречи порастот на велепоседништвото, сега настапило реакција. Во законот од [[967]] г. Никифор Фока тврдел дека неговите претходници биле пристрастни спрема селаните и со тоа му згрешиле на начелото за еднаква праведност спрема сите поданици. Никифор Фока го отповикал правото на првенство на селанецот при купувањето на благородничките имоти: од селанецот нека купуваат благородниците, а од благородникот - благородниците. Инаку, старите закони останале на сила, но престанало правото на жалба за купувањето земјишни походи извршено за време на гладот во [[927]] г., бидејќи истекол предвидениот четириесетгодишен рок на застарување. Овие одредби сами по себе не внесувале особено длабоки промени во постојната правна состојба, уште повеќе што било големо прашање, дали селаните навистина некогаш имале прилика да го користат своето право на првенство спрема благородништвото. Но, секако, огромно било психолошкото дејство на новиот закон, кој го осудувал законодавството на поранешните цареви и божем под името на праведноста го зел под заштита благородништвото.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344.</ref> Во исто време царот-војник настојувал не само да ги зачува, туку и да ги зголеми војничките имоти. Во случај да се бара враќање на порано продадените војнички имоти, новелата на Никифор Фока пропишувала како минимална вредност на ваквите имоти, според старото правило требало да се смета вредност од четири фунти [[Златник|злато]] и до висината на тој износ, враќањето требало да се врши без надоместување. Во иднина пак, бидејќи новото тешко оружје барало поголеми издатоци, минималната вредност на војничките имоти ќе се подигнела на дванаесет фунти злато, така што војникот ништо не смеел да продава од својот посед ако неговата вредност не ја надминувала оваа граница. Тројното зголемување на војничките поседи кое го предвиделе Никифорините промени, секако, морало да предизвика и промени во социјалната структрура на византиската војска. Тешко вооружените стратиоти, на кои царот сакал да им осигура посед во вредност од дванаесет фунти злато, не можеле да бидат селани. Тие можеле да му припаѓаат само на сталежот на пониското благородништво, на оној сталеж од кого подоцна произлегле прониерите.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344-345.</ref> Наспроти тоа, Никифор Фока се обидел да го спречи порастот на [[Црква|црковните]] и [[манастир]]ските имоти и за тоа во [[964]] г. објавил специјална новела, која претставувала еден од најсмелите споменици на византиското [[законодавство]]. Црковните имоти растеле исто толку брзо како и световните зошто црковното и манастирското земјиште постојано се зголемувало, благодарение на даровите и на завештанијата на побожните [[Ромеи|Византијци]] од сите општествени слоеви. Растел и бројот на новите манастири. Иако во принцип црковните и манастирските поседи во Византија биле обврзани да плаќаат даноци, државата не можела да очекува од нив исти давачки како од другите имоти, уште повеќе поради тоа што тие фактички, по пат на привилегии, често биле ослободувани од даночните должности. Откако во Царството почнал да се чувстува недостигот од земја - дека тој недостиг во [[X век]] се чувствувал докажува и огорчената борба околу селанските и војничките имоти - зголемувањето на црковните поседи морало да има неповолни последици за државата бидејќи се вршело на сметка на попродуктивните поседи. Меѓутоа, покрај овие причини, и мотиви од верски и морален карактер го поттикнувале побожниот цар да му објави војна на порастот на манастирските поседи. Во својата новела Никифор Фока немилосрдно ја нападнал глабежливоста на калуѓерите кои мислеле само на зголемување на имотите, а заборавиле на своето [[Монаси|монашко]] завештание, претворајќи го манастирскиот живот во „празна комедија која го навредувала [[Христос|Христовото]] име“. Царот забранувал премин на земјиште во сопственост на манастирите, црковните установи како и на претставниците на [[Цариградска патријаршија|црквата]]. Забранувал и основање на нови манастири, кое најчесто се покренувало од празна суета. Кој сакал да ја покаже својата побожна дарежливост не ги помогне старите задужбини кои биле во опаѓање, но и на нив не смеело да им се подарува земја, туку само со пари. Спротивно, основањето ќелии во пустините, кои не клонат кон стекнување туѓа земја, не само што се дозволувало, туку се истакнувало како благородна постапка. Овој смел закон не останал долго во сила, но е мошне карактеристичен и за политичкиот став на царот Никифор Фока и за неговата пуританска побожност.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 345-346.</ref> ==Надворешна политика== ===Војната на Исток=== Како цар, Никифор Фока ги продолжил освојувањата со кои почнал како доместик во служба на [[Роман II]]. Неговото владеење и владеењето на двајцата негови наследници претставуваат во историјата на [[Среден век|средновековното]] [[Источно Римско Царство|Византиско царство]] епоха на најголема војничка слава. Моќното продирање на царот Никифор ја пробило границата на Таура кој повеќе векови била неосвојувана. Првите две години биле посветени на тешките и напорни борби во ридестата [[Киликија]] и на опсадата на Тарс и Мопсуестија. Дури во [[лето]]то [[965]] г. изгладнетите тврдини се предале. Истата година византиската флота го зазела [[Крит]]. Тоа било ново и многу значајно јакнење на византиската позиција на море. Заземањето на Киликија и [[Кипар]] било подготвително за извршувањето на главниот план на Никифор Фока: освојувањето на [[Сирија]]. Веќе во [[октомври]] [[966]] г. царот стоел со своите војски пред ѕидините на [[Антиохија]], но не успеал да ја заземе. Дури во [[968]] г. тој одново упаднал во Сирија, продрел до должината на брегот далеку на југ, заземајќи град по град, а потоа одново и се свртел на Антиохија. И покрај сите напори опсадата се оддолжила, па царот веќе се вратил во [[Цариград]], кога најпосле, на [[28 октомври]] [[969]] г., неговите војсководци Петар Фока и Михаил Вурцис, успеале да ја освојат сириската престолнина. Неколку месеци подоцна паднал и [[Алеп]], чиј емир, инаку втор наследник на [[Саиф-ад-Даулах]] (умрел во [[967]] г.) морал да склучи понижувачки мир со Византија. Еден дел од Сирија со Антиохија бил припоен на Византија, другиот со Алеп го признал византискиот суверенитет.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 347-348.</ref> Анексијата на Киликија и на поголемиот дел од Сирија значително ја зголемила територијата на Византиското царство. Неговите граници сега го опфаќале едно од најважните источни средишта, Антиохија, која повеќе од три [[Век|столетија]] се наоѓала под арабјанска власт и се чинела засекогаш загубена. Византискиот суверенитет се проширил и на областа на некогашната престолнина на [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]]: емирот на Алеп му станал вазал на византискиот цар, а неговите [[Муслимани|мухамедански]] поданици и плаќале давачки на византиската држава.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348.</ref> ===Обнова на Западното царство=== Во ова време на брз подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ дошло и до обнова на [[Западно Римско Царство|Западното царство]] (се мисли на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]). Станало неизбежно соперништвото меѓу двете царства одново да се пробуди. Идеолошки, тоа било предизвикано од взаемната претензија на царската титула и римското наследство, политички - од судирот на интересите на двете сили во јужна [[Италија]]. [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]], кој една година пред доаѓањето на Никифор на престолот ја примил во [[Рим]] царската круна и под себе ја потчинил речиси цела Италија, испратил во [[968]] г. пратеници во [[Цариград]] за да се спогодат со Византија за сè уште неосвоените делови на Италија. Неговиот пратеник, [[епископ]]от [[Лиутпранд]] од [[Кремона]], кој уште во [[949]] г., во времето на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]], доаѓал во византиската престолнина по налог на кралот [[Беренгар II]], и понудил на византиската влада брак меѓу синот на својот господар и сестрата на младите византиски цареви, а како [[мираз]] ги побарал византиските територии во јужна Италија. Оваа понуда, во Византија сфатена како подбивна, била отфрлена со негодување и презир. Византискиот цар сметал дека интересите и достоинството на неговото Царство се длабоко повредени од неодамнешните настани во Италија. Големите успеси на неговите потфати на Исток ја зголемиле неговата самодоверба, така што тој никако не можел да се помири со тоа што Отон I ја зел царската круна, станал господар на Рим и ја ставил под своја власт речиси цела Италија, што стапил во врска со кнезовите на [[Кнежевсто Капуа|Капуа]] и [[Кнежевсто Беневенто|Беневенто]], вазали на Византиското царство, и дури презел, неуспешен напад на византискиот [[Бари]]. Пратеникот на Отон бил дочекан во Цариград на најнавредлив начин при што морал да слуша дека неговиот господар не е цар, а ниту Римјанин, туку обичен [[Варвари|варварски]] крал и дека за брак меѓу синот на таков крал и во "пурпур родената" царска ќерка не можело да стане збор.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348-349.</ref> ===Бугарија=== Значењето на големиот подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ веднаш не го разбрала ни соседната [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. Веднаш по освојувањето на [[Киликија]] и [[Кипар]], стигнале во [[есен]]та [[965]] г. бугарски пратеници во [[Цариград]] да побараат од Византија данок кој претходните влади и го плаќале на Бугарија. Разлутениот цар Никифор наредил бугарските пратеници да бидат камшикувани и ги вратил со навреди и со заканувања. Византиската војска упаднала во Бугарија и разрушила повеќе погранични тврдини. Зафатен со големите потфати на Исток, Никифор Фока, меѓутоа, не можел да се впушта во подолго војување со [[Бугари]]те, па му се обратил на [[Киевска Русија|рускиот]] кнез [[Свјатослав (Киевска Русија)|Свјатослав]] и го повикал во негово име да ги казни Бугарите. Воинствениот руски кнез, кој неодамна го срушил [[Хазарски каганат|Хазарското царство]] и со тоа значително ја придигнал својата моќ, со задоволство се одѕвал на овој повик проследен со богати подароци. Во [[968]] г. тој го преминал [[Дунав]] и со голема брзина ја совладал Бугарија. Се разбира, рускиот кнез не ја освоил Бугарија само за да му направи услуга на византискиот цар, туку и самиот да се зацврсти на Дунав. Нападот на [[Печенези]]те на [[Киев]] го приудило во [[969]] г. да се врати во татковината, но во летото истата година тој повторно дошол во Бугарија, го симнал бугарскиот цар [[Борис II]], синот на [[Петар I (Бугарија)|Петар]], и станал господар на Бугарија. Никифор Фока самиот увидел дека на местото на дотогашниот слаб противник, довел многу посилен и поопасен непријател. Сега тој се обидел да се спогоди со Бугарите против Свјатослав и дури имал намера да ги ожени младите византиски цареви со бугарски принцези. Меѓутоа, тешката грешка која ја направил не можела така лесно да се поправи. На [[Балкан]]от настанала мошне заплеткана ситуација.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 349-350.</ref> ==Смрт== Шест недели по заземањето на [[Антиохија]], Никифор Фока паднал како жртва на [[атентат]]. И покрај своите блескави победи овој цар не можел да биде популарен. Неговото војничко владеење го потчинувал целиот државен живот на потребите на војската и тешко го оптоварувало населението, затоа што големите воени походи барале постојано зголемување на даноците. Имало вести за значителното поскапување на намирниците и за губењето на вредноста на парите во неговото време. Меѓутоа, паѓањето на Никифор Фока не било предизвикано од нерасположението на народот, туку од раскинувањето со [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] и од неверството на царицата [[Теофано]]. Теофано му станала [[љубовница]] на младиот и блескав војсководец Цимискиј, кој иако мал по раст, за разлика од Никифор Фока бил многу убав и привлечен. Таа го подготвила атентатот, а Цимискиј и неговите другари го извршиле: ноќта меѓу [[10 декември|10]] и [[11 декември]] [[969]] г. Никифор Фока подло бил убиен во својата постела.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 350-351.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 912 година]] [[Категорија:Починати во 969 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Македонска династија]] [[Категорија:Византиски цареви од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 3u0pvh4219wf30o279cvo9g2gq8jllj 0 1152253 5561199 5420022 2026-05-18T18:26:34Z P.Nedelkovski 47736 поправкана датум на раѓање 5561199 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | birth_name = Александар дел Вал | image = | birth_date = {{безпрелом|{{Birth date and age|1968|9|4|df=yes}}}} | birth_place = {{знамеикона|Франција}} [[Марсеј]], [[Франција]] | residence = | nationality = {{знамеикона|Франција}} [[Франција|француско]] | education = Институт за политички студии Париз<br>Институт за политички студии Екс ан Прованс | occupation = универзитетски професор<br>писател | known_for = | notable_works = | spouse = Моника Алтман <small>(2001–денес)</small> | partner = | children = | parents = | party = [[Унија за народно движење]] <small>(денес)</small><br>[[Движење за Републиката]] <small>(порано)</small> | religion = | relatives = | website = [http://www.alexandredelvalle.com/ AlexandredelValle.com] }} '''Александар дел Вал''' ({{langx|fr|Alexandre del Valle}}; р. {{роден|4|септември|1968}} во {{роден во|Марсеј}}) — [[Франција|француски]] [[Политикологија|политиколог]], [[новинар]], автор на бројни книги, статии и научни извештаи во областа на меѓународните односи и геополитика. Главно е познат поради неговите критики за радикалниот [[ислам]] и е поборник на теоријата „сојуз црвено-зелено-кафеаво“.<ref name="The Reds, The Browns and the Greens">{{нмс|author=Александар дел Вал|url=http://www.alexandredelvalle.com/publications.php?id_art=131|title=The Reds, The Browns and the Greens|publisher=alexandredelvalle.com|accessdate=6 јуни 2011|archive-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707104614/http://www.alexandredelvalle.com/publications.php?id_art=131|url-status=dead}}</ref> Неговите истражувачки полиња се радикалниот ислам, новите геополитички закани, цивилизациските конфликти и тероризмот, како и средоземните проблеми со предложното пристапување на [[Турција]] во [[Европска Унија|Европската Унија]]. == Животопис == === Личен живот === Дел Вал е роден на 6 септември 1969 година во [[Марсеј]]. Неговиот татко бил Сицилијанец кој се населил најпрвин во Тунис, а подоцна во Марсеј ([[јужна Франција]]). Неговата мајка потекнува од антифранкистичко (шпанско) семејство населена во [[Оран]], Алжир, а подоцна во Марсеј.<ref name="Official Biography">{{нмс|author=Александар дел Вал|url=http://www.alexandredelvalle.com/biographie.php?lire=bio|title=Официјална биографија|publisher=Александар дел Вал|accessdate=6 јуни 2011|archive-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707110157/http://www.alexandredelvalle.com/biographie.php?lire=bio|url-status=dead}}</ref> Во 2001 година, Дел Вал се оженил со Моника Алтман, која има еврејско-аргентинско потекло. Името Александар дел Вал е најверојатно псевдоним, кој го користи од безбедносни причини, бидејќи бил јавен службеник пред да стане писател и поради контроверзноста на неговите книги и изданија. === Образование === Дел Вал го посетувал Паришкиот институт за политички студии и се здобил со диплома на Институтот за политички студии во [[Екс ан Прованс]]. Се насочил на меѓународните односи и на геополитиката во арапско-муслиманскиот свет.<ref name="Official Biography"/> Добил докторската дисертација на Универзитетот на Монпелје на тема „Западот и втората деколонизација: индихенизам и исламизам од [[Студена војна|Студената војна]] до наши денови“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://crises.upv.univ-montp3.fr/manifestations-2014/soutenances-de-these/theses-soutenues-en-2015/ |title=Laboratoire CRISES - Université Montpellier 3 |accessdate=2016-01-29 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131215828/http://crises.upv.univ-montp3.fr/manifestations-2014/soutenances-de-these/theses-soutenues-en-2015/ |url-status=dead }}</ref> == Професионална кариера == Александар дел Вал предава [[геополитика]] и меѓународните односи во бизнис школата Ла Рошел (Франција)<ref>[http://www.esc-larochelle.fr/landingPage-Carrousel/ALEXANDRE-DEL-VALLE ESC] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161026034811/http://www.esc-larochelle.fr/landingPage-Carrousel/ALEXANDRE-DEL-VALLE |date=2016-10-26 }}-La Rochelle</ref>. == Книги == Во својата прва книга „Исламизам и [[Соединети Американски Држави|САД]]: еден сојуз против Европа“ (1997), тој ги анализира муџахедините поддржани од американското разузнавање за време на војната во Авганистан (1979-1989). Дел Вал ја анализира улогата на [[Соединети Американски Држави|САД]] да ги користат исламистите да се справи со [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.esc-larochelle.fr/landingPage-Carrousel/ALEXANDRE-DEL-VALLE |title=Maison d'Edition - l'Age d'Homme |accessdate=2016-01-29 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026034811/http://www.esc-larochelle.fr/landingPage-Carrousel/ALEXANDRE-DEL-VALLE |url-status=dead }}</ref>. Вкупно, Дел Вал има објавено седум книги со публицистика, во кое тој го анализира подемот на исламизмот, кој тој го нарекува нов вид на тоталитаризам; Западната цивилизација и кризата на Западниот идентитет; [[геополитика]] на [[Турција]] и кандидатурата на земјата за [[Европска унија|Европската унија]]; како и конфликтот во [[Сирија]]<ref>[http://www.lefigaro.fr/vox/politique/2014/05/19/31001-20140519ARTFIG00333-alexandre-del-valle-l-occident-doit-cesser-de-se-sentir-coupable.php Alexandre del Valle : «L'Occident doit cesser de se sentir coupable»]</ref>. == Публикации == * ''La Maronité politique, Le système confessionnel libanais et la guerre civile'', IEP d'Aix-en-Provence, 1992 (mémoire). * ''Statut légal des minorités religieuses en terres d'Islam'', Faculté de droit d'Aix-en-Provence, 1993 (mémoire). * ''La Théorie des élites'', Faculté de Sciences politiques de Milan, 1993 (mémoire de DEA en histoire des doctrines politiques et des institutions politiques). * ''Islamisme et États-Unis, une alliance contre l'Europe, L'Âge d'Homme, 1997 <small>(<nowiki>ISBN 2-8251-1060-4</nowiki>)</small>. versions italienne et serbo-croate.'' * ''Une idée certaine de la France'' (ouvr coll), Sous la direction d'Alain Griotteray, 1999, France-Empire, 1998. * ''Guerres contre l'Europe : Bosnie, Kosovo, Tchétchénie'', Les Syrtes, 2001 <small>(<nowiki>ISBN 2-84545-045-1</nowiki>)</small>. (versions espagnoles, brésilienne, portugaise, italienne et serbo-croate). * ''Quel avenir pour les Balkans après la guerre du Kosovo'', Paneuropa/L'Âge d'Homme, 2000. * ''Le Totalitarisme islamiste à l'assaut des démocraties'', Les Syrtes, 2002. * ''La Turquie dans l'Europe : un cheval de Troie islamiste ?'', Les Syrtes, 2004 <small>(<nowiki>ISBN 2-84545-093-1</nowiki>)</small>. * ''Le Dilemme turc, ou les vrais enjeux de la candidature d'Ankara'' avec Emmanuel Razavi, Les Syrtes <small>(<nowiki>ISBN 2-84545-116-4</nowiki>)</small>. * ''Frères musulmans. Dans l'ombre d'Al Qaeda'', Jean-Cyrille Godefroy, 2005 <small>(<nowiki>ISBN 2-86553-179-1</nowiki>)</small>, préface d'Emmanuel Razavi. * ''Perché la Turchia non può entrare nell'Unione europea'', Guerini ed Associati, Milan, 2009 (préface de Roberto de Mattei). * ''I Rossi, Neri, Verdi: la convergenza degli Estremi opposti'', Lindau, 2009, Turin (préface Magdi Allam). * ''Pourquoi on tue des chrétiens dans le monde aujourd'hui ? : La nouvelle christianophobie'', Maxima Laurent du Mesnil 2011 (préface Denis Tillinac) * ''Le complexe occidental : Petit traité de déculpabilisation'', L'artilleur, Toucan Essais, 2014. * ''Le Chaos syrien, printemps arabes et minorités face à l'islamisme'', Dhow, 2014 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{официјална}} {{fr}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вал, Александар}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски новинари]] [[Категорија:Италијански писатели]] [[Категорија:Француски писатели]] [[Категорија:Французи со италијанско потекло]] [[Категорија:Французи со шпанско потекло]] [[Категорија:Родени во 1968 година]] nkx99u856r4lmyzv717ynh25jojqg15 0 1154336 5561183 5560549 2026-05-18T17:53:56Z Ehrlich91 24281 5561183 wikitext text/x-wiki '''Кукуречанска парохија''' (позната и како '''Шеснаесетта приградска парохија''') — православна парохија на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Македонската православна црква - Охридска архиепископија]], дел од [[Битолско архијерејско намесништво|Битолското архијерејско намесништво]] на [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониската епархија]]. Нејзиното седиште е во црквата [[Црква „Св. Никола“ - Кукуречани|„Св. Никола“]] во битолското село [[Кукуречани]]. Парохиски свештеник е протоереј Борис Тошевски (сост. 2016). Парохијата ја сочинуваат [[Братин Дол]], [[Дихово]], [[Кукуречани]], [[Магарево]], [[Нижеполе]], [[Раштани (Битолско)|Раштани]], [[Ротино]] и [[Трново (Битолско)|Трново]]. == Цркви == Ова е список на црквите во парохијата.<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Можно е списокот да е нецелосен. {| class="wikitable" |- ! име ! населено место ! изградена ! слика |- |[[Црква „Св. Никола“ - Кукуречани|Црква „Св. Никола“]]<br>(парохиска црква) |[[Кукуречани]] |1872 | |- |[[Црква „Вознесение Христово“ - Братин Дол|Црква „Вознесение Христово“]] |[[Братин Дол]] |1925/26 |[[Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Братин Дол.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Димитриј“ - Дихово|Црква „Св. Димитриј“]] |[[Дихово]] | |[[Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Дихово.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Недела“ - Дихово|Црква „Св. Недела“]] |Дихово | |[[Податотека:Црква Света Недела.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Атанасиј“ - Дихово|Црква „Св. Атанасиј“]] |Дихово | |[[Податотека:Црква Св. Атанасиј - Дихово.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Димитриј“ - Магарево|Црква „Св. Димитриј“]] |[[Магарево]] |1834 |[[Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Магарево.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Магарево|Црква „Св. Ѓорѓи“]] |Магарево |1871 |[[Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Магарево 12.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Атанасиј“ - Нижеполе|Црква „Св. Атанасиј“]] |[[Нижеполе]] |{{римски|19}} век | |- |[[Црква „Св. Петка“ - Нижеполе (селска)|Црква „Св. Петка“]] |Нижеполе |1838 |[[Податотека:Црква „Света Петка“ - Нижеполе 02.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Петка“ - Нижеполе (манастирска)|Црква „Св. Петка“]] |Нижеполе |1900 |[[Податотека:Нижеполски манастир „Св. Петка“.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Јован Златоуст“ - Нижеполе|Црква „Св. Јован Златоуст“]] |Нижеполе |2006 |[[Податотека:Црква „Св. Јован Златоуст“ - Нижеполе.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Никола“ - Раштани|Црква „Св. Никола“]] |[[Раштани (Битолско)|Раштани]] |1877 |[[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Раштани.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Илија“ - Ротино|Црква „Св. Илија“]] |[[Ротино]] | |[[Податотека:Црква „Св. Илија“ - Ротино 7.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино|Црква „Св. Никола Горни“]] |Ротино | |[[Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 8.jpg|200п]] |- |[[Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино|Црква „Св. Никола Долни“]] |Ротино |1870 |[[Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 15.jpg|200п]] |- |[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Трново|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] |[[Трново (Битолско)|Трново]] |1837 |[[Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Трново 8.jpg|200п]] |- |} == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Kukurečani Parish}} {{coord|41|5|40.3|N|21|19|19.2|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Категорија:Кукуречанска парохија| ]] [[Категорија:Битолско архијерејско намесништво]] [[Категорија:Парохии на МПЦ]] 8jgnooflbsewashz9myde4ozwofhkc2 0 1160484 5561295 5551226 2026-05-18T22:18:43Z Bjankuloski06 332 /* Спотови */ 5561295 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Дарио Панковски | image = Дарио Панковски4.jpg | caption= Дарио во 2019 година | background = solo_singer | birth_name = | alias = Дарио | occupation = Пејач, текстописец | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1963|1|23}} | birth_place = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | genre = [[Поп музика|Поп]]<br> [[Фанк]]<br> [[Латино музика|Латино]] | years_active = 1980–денес | website = }} '''Дарио Панковски''' или познат само како '''Дарио''' ({{роден на|23|јануари|1963}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[Поп музика|поп-пејач]] и [[композитор]]. == Бон-Тон== Дарио Панковски својата музичка кариера ја започнал во [[1980]] како дел од новооснованата њу-вејв музичка група [[Бон-Тон (музичка група)|Бон-Тон]]. Најпознати хитови од тоа време се: „''Добрите девојки''“, „''Таа мала Маја'' и „''Старо купувам''“. Со Бон-Тон, Дарио учествувал на неколку фестивали од кој најзначаен е [[Макфест]]. По распаѓањето на групата, Дарио на неколкупати учествувал на Макфест, како солист. == Миг-21 == Во [[1992]] година, била основана групата Дарио и Миг-21. Истата година бил издаден нивниот прв [[Музички албум|албум]] насловен како „''Бактерија''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Ладна како камен''“, „''Косоока''“ и „''Викни ме на чај''“. По неколкуте промени во составот на членовите на групата, во [[1994]] година, бил издаден нивниот втор албум насловен како „''Фанки саунд''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Дај да заспијам''“, „''Сети се''“ и „''Секој сака''“. Песната „''Дај да заспијам''“, која претставува латино-балада, била прогласена за хит на годината во 1994 година. Во овој период излегла и најпозната песна „''Дупла вотка''“ која ги соборила сите рекорди и се задржала долго време на топ листите. Во [[1996]] групата, била прогласена за најдобра на годината. Во 1998 година, биле одржани двата големи концерти во [[Универзална сала – Скопје|Универзална сала]], со масовна посетеност. == Соло кариера == == Дискографија == Со [[Миг-21]]: Албуми: * Бактерија (1992) * Фанки саунд (1994) Компилации: * Најхитови...до сега! (1997) Синглови: * Нека биде што биде/Меѓу сите ѕвезди (1995) * Да ја видам пак/Дупла вотка (1996) * Зајди јасно сонце (1997) * Здравје Боже (1998) Соло кариера Aлбуми: * Дарио (1999) * Исток, запад, север, југ (2001) * Сите порази и победи (2004) * Човек без спомени (2008) * Ако силно посакам... (2016) Компилации: * Најхитови + Нови Хитови (1999) * Хитови 1 (2006) * Хитови 2 (2006) * Балади (2010) Синглови: * Дарио,Александар Митевски,Угро - Еднаш човек живее (2003) * Место за крај (2003) Live албуми: * 25 Live! (2006) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Дај да заспијам'' || 1994 || - |- | ''Здравје боже'' || 1998 || - |- | ''Земи се ''||1999|| - |- |'' Се смеам за да не заплачам'' || 2004 || - |- |'' Плачела'' || 2007 || Дарко Антоновски |- | ''Човек без спомени'' || 2008 || Дарко Антоновски |- |'' Зборови погрешни'' || 2012 || Александар Ристовски-Принц |- | ''Има еден град ''|| 2015 || Фабрика |- | ''Не ми е страв'' || 2015 || Фабрика |- |'' Што е мое ќе си дојде'' || 2016 || Фабрика |- |'' Со тебе и без тебе ''|| 2016 || Фабрика |- |'' Што је моје то че дочи ''|| 2018 || Кристијан Габроски, Андреа Панковска |- |''За Европска Македонија'' |2018 | - |- |''Молитва'' || 2023 || |} == Надворешни врски == {{рв|Dario Pankovski}} * [https://www.discogs.com/search/?q=Dario+Pankovski&type=all Дискографија] * [http://www.muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 Дискографија на Дарио Панковски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160511000442/http://muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 |date=2016-05-11 }} евидентирана од [http://www.muzichkiregistar.com ВБУ Музички Регистар]. {{DEFAULTSORT:Панковски, Дарио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи од Скопје]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] p0ibkdbufy8msb4emjlctobaeq4lugk 5561299 5561295 2026-05-18T22:20:59Z Bjankuloski06 332 5561299 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Дарио Панковски | image = Дарио Панковски4.jpg | caption= Дарио во 2019 година | background = solo_singer | birth_name = | alias = Дарио | occupation = Пејач, текстописец | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1963|1|23}} | birth_place = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | genre = [[поп-музика|поп]]<br> [[фанк]]<br> [[латино музика|латино]] | years_active = 1980–денес | website = }} '''Дарио Панковски''' или познат само како '''Дарио''' ({{роден на|23|јануари|1963}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[Поп музика|поп-пејач]] и [[композитор]]. == Бон-Тон== Дарио Панковски својата музичка кариера ја започнал во [[1980]] како дел од новооснованата њу-вејв музичка група [[Бон-Тон (музичка група)|Бон-Тон]]. Најпознати хитови од тоа време се: „''Добрите девојки''“, „''Таа мала Маја'' и „''Старо купувам''“. Со Бон-Тон, Дарио учествувал на неколку фестивали од кој најзначаен е [[Макфест]]. По распаѓањето на групата, Дарио на неколкупати учествувал на Макфест, како солист. == Миг-21 == Во [[1992]] година, била основана групата Дарио и Миг-21. Истата година бил издаден нивниот прв [[Музички албум|албум]] насловен како „''Бактерија''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Ладна како камен''“, „''Косоока''“ и „''Викни ме на чај''“. По неколкуте промени во составот на членовите на групата, во [[1994]] година, бил издаден нивниот втор албум насловен како „''Фанки саунд''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Дај да заспијам''“, „''Сети се''“ и „''Секој сака''“. Песната „''Дај да заспијам''“, која претставува латино-балада, била прогласена за хит на годината во 1994 година. Во овој период излегла и најпозната песна „''Дупла вотка''“ која ги соборила сите рекорди и се задржала долго време на топ листите. Во [[1996]] групата, била прогласена за најдобра на годината. Во 1998 година, биле одржани двата големи концерти во [[Универзална сала – Скопје|Универзална сала]], со масовна посетеност. == Соло кариера == == Дискографија == Со [[Миг-21]]: Албуми: * Бактерија (1992) * Фанки саунд (1994) Компилации: * Најхитови...до сега! (1997) Синглови: * Нека биде што биде/Меѓу сите ѕвезди (1995) * Да ја видам пак/Дупла вотка (1996) * Зајди јасно сонце (1997) * Здравје Боже (1998) Соло кариера Aлбуми: * Дарио (1999) * Исток, запад, север, југ (2001) * Сите порази и победи (2004) * Човек без спомени (2008) * Ако силно посакам... (2016) Компилации: * Најхитови + Нови Хитови (1999) * Хитови 1 (2006) * Хитови 2 (2006) * Балади (2010) Синглови: * Дарио,Александар Митевски,Угро - Еднаш човек живее (2003) * Место за крај (2003) Live албуми: * 25 Live! (2006) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Дај да заспијам'' || 1994 || - |- | ''Здравје боже'' || 1998 || - |- | ''Земи се ''||1999|| - |- |'' Се смеам за да не заплачам'' || 2004 || - |- |'' Плачела'' || 2007 || Дарко Антоновски |- | ''Човек без спомени'' || 2008 || Дарко Антоновски |- |'' Зборови погрешни'' || 2012 || Александар Ристовски-Принц |- | ''Има еден град ''|| 2015 || Фабрика |- | ''Не ми е страв'' || 2015 || Фабрика |- |'' Што е мое ќе си дојде'' || 2016 || Фабрика |- |'' Со тебе и без тебе ''|| 2016 || Фабрика |- |'' Што је моје то че дочи ''|| 2018 || Кристијан Габроски, Андреа Панковска |- |''За Европска Македонија'' |2018 | - |- |''Молитва'' || 2023 || |} == Надворешни врски == {{рв|Dario Pankovski}} * [https://www.discogs.com/search/?q=Dario+Pankovski&type=all Дискографија] * [http://www.muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 Дискографија на Дарио Панковски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160511000442/http://muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 |date=2016-05-11 }} евидентирана од [http://www.muzichkiregistar.com ВБУ Музички Регистар]. {{DEFAULTSORT:Панковски, Дарио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи од Скопје]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] 7xxe6qyay1ip2cr9hkiqaxttoydrwd8 5561300 5561299 2026-05-18T22:21:15Z Bjankuloski06 332 5561300 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Дарио Панковски | image = Дарио Панковски4.jpg | caption= Дарио во 2019 година | background = solo_singer | birth_name = | alias = Дарио | occupation = пејач, текстописец | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1963|1|23}} | birth_place = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | genre = [[поп-музика|поп]]<br> [[фанк]]<br> [[латино музика|латино]] | years_active = 1980–денес | website = }} '''Дарио Панковски''' или познат само како '''Дарио''' ({{роден на|23|јануари|1963}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[Поп музика|поп-пејач]] и [[композитор]]. == Бон-Тон== Дарио Панковски својата музичка кариера ја започнал во [[1980]] како дел од новооснованата њу-вејв музичка група [[Бон-Тон (музичка група)|Бон-Тон]]. Најпознати хитови од тоа време се: „''Добрите девојки''“, „''Таа мала Маја'' и „''Старо купувам''“. Со Бон-Тон, Дарио учествувал на неколку фестивали од кој најзначаен е [[Макфест]]. По распаѓањето на групата, Дарио на неколкупати учествувал на Макфест, како солист. == Миг-21 == Во [[1992]] година, била основана групата Дарио и Миг-21. Истата година бил издаден нивниот прв [[Музички албум|албум]] насловен како „''Бактерија''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Ладна како камен''“, „''Косоока''“ и „''Викни ме на чај''“. По неколкуте промени во составот на членовите на групата, во [[1994]] година, бил издаден нивниот втор албум насловен како „''Фанки саунд''“. Од овој албум најголеми хитови станале песните: „''Дај да заспијам''“, „''Сети се''“ и „''Секој сака''“. Песната „''Дај да заспијам''“, која претставува латино-балада, била прогласена за хит на годината во 1994 година. Во овој период излегла и најпозната песна „''Дупла вотка''“ која ги соборила сите рекорди и се задржала долго време на топ листите. Во [[1996]] групата, била прогласена за најдобра на годината. Во 1998 година, биле одржани двата големи концерти во [[Универзална сала – Скопје|Универзална сала]], со масовна посетеност. == Соло кариера == == Дискографија == Со [[Миг-21]]: Албуми: * Бактерија (1992) * Фанки саунд (1994) Компилации: * Најхитови...до сега! (1997) Синглови: * Нека биде што биде/Меѓу сите ѕвезди (1995) * Да ја видам пак/Дупла вотка (1996) * Зајди јасно сонце (1997) * Здравје Боже (1998) Соло кариера Aлбуми: * Дарио (1999) * Исток, запад, север, југ (2001) * Сите порази и победи (2004) * Човек без спомени (2008) * Ако силно посакам... (2016) Компилации: * Најхитови + Нови Хитови (1999) * Хитови 1 (2006) * Хитови 2 (2006) * Балади (2010) Синглови: * Дарио,Александар Митевски,Угро - Еднаш човек живее (2003) * Место за крај (2003) Live албуми: * 25 Live! (2006) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Дај да заспијам'' || 1994 || - |- | ''Здравје боже'' || 1998 || - |- | ''Земи се ''||1999|| - |- |'' Се смеам за да не заплачам'' || 2004 || - |- |'' Плачела'' || 2007 || Дарко Антоновски |- | ''Човек без спомени'' || 2008 || Дарко Антоновски |- |'' Зборови погрешни'' || 2012 || Александар Ристовски-Принц |- | ''Има еден град ''|| 2015 || Фабрика |- | ''Не ми е страв'' || 2015 || Фабрика |- |'' Што е мое ќе си дојде'' || 2016 || Фабрика |- |'' Со тебе и без тебе ''|| 2016 || Фабрика |- |'' Што је моје то че дочи ''|| 2018 || Кристијан Габроски, Андреа Панковска |- |''За Европска Македонија'' |2018 | - |- |''Молитва'' || 2023 || |} == Надворешни врски == {{рв|Dario Pankovski}} * [https://www.discogs.com/search/?q=Dario+Pankovski&type=all Дискографија] * [http://www.muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 Дискографија на Дарио Панковски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160511000442/http://muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17430 |date=2016-05-11 }} евидентирана од [http://www.muzichkiregistar.com ВБУ Музички Регистар]. {{DEFAULTSORT:Панковски, Дарио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи од Скопје]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] fg8udmas9xr1o62uz7g4sh1hljka657 0 1170093 5561505 4777974 2026-05-19T11:47:30Z Makenzis 67668 5561505 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #000000 | color2 = #FF0000 | clubname = Ница | country = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | current = ФК Ница сезона 2015–2016| | image = [[File:OGC_Nice_logo.png|185px]] | fullname = Олимпик Жимнастик Клуб Ница | nickname = ''Орлите'' | founded = [[1904]] | ground = [[Алијанц Ривиера]] | location = [[Ница]], [[Франција]] | capacity = 35,624 | chrtitle = Претседател | | chairman = Чиен Ли | owner = Интернешнл Инвеститор Груп (80%) | manager = {{flagsport|FRA}} [[Кристоф Галтије]] | mgrtitle = Тренер | | league = [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] | season = 2025/26 | position = Лига 1, 16-ти | website = http://www.ogcnice.com/ | pattern_la1 = _OGCNice2122h | pattern_b1 = _OGCNice2122h | pattern_ra1 = _OGCNice2122h | pattern_sh1 = _OGCNice2122h | pattern_so1 = _OGCNice2021a | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _OGCNice2122a | pattern_b2 = _OGCNice2122a | pattern_ra2 = _OGCNice2122a | pattern_sh2 = _OGCNice2122a | pattern_so2 = _OGCNice2122a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _OGCNice2122t | pattern_b3 = _OGCNice2122t | pattern_ra3 = _OGCNice2122t | pattern_sh3 = _OGCNice2122t | pattern_so3 = _OGCNice2122t | leftarm3 = 0000FF | body3 = 0000FF | rightarm3 = 0000FF | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 |}} '''ОЖК Ница''', или '''ФК Ница''' е [[Франција|француски]] фудбалски клуб од [[Ница]] кој моментално се натпреварува во највисокото ниво на францускиот фудбал, [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]. Клубот е основан во 1904 година. ==Титули== * '''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 4''' :1951, 1952, 1956, 1959 * '''[[Лига 2 (Франција)|Лига 2]] : 4''' :1948, 1965, 1970, 1994 * '''[[Чемпионат Натионал (Франција)|Лига 3]] : 2''' :1985, 1989 * '''[[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]] : 3''' :1952, 1954, 1997 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|OGC Nice}} *[http://www.ogcnice.com/ Официјално мрежно место] {{fr}} {{Лига 1 (Франција)}} [[Категорија:ФК Ница| ]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Франција|Ница]] 0dizza3rcg8fc1w1ovxvh60ygdfsmp6 0 1170138 5561410 5078575 2026-05-19T05:18:45Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5561410 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Мириел Барбери | image = Muriel Barbery.jpg | imagesize = 200px | alt = | caption = Мириел Барбери | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{роден на|28|мај|1969}} | birth_place = {{роден во|Казабланка}}, [[Мароко]] | death_date = | death_place = | occupation = романописец <br>филозоф | nationality = французинка | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = 2000 година | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Мириел Барбери''' ([[француски]]: ''Muriel Barbery'', родена на {{роден на|28|мај|1969}} во {{роден во|Казабланка}}) — француска писателка и професор по [[филозофија]].<ref>Groskop, Viv (2008-09-14). [https://www.theguardian.com/books/2008/sep/14/fiction3?gusrc=rss&feed=books "Confessions of a clever concierge". The Guardian.] Retrieved 2017-04-04.</ref> == Биографија== Мириел Барбери е родена на [[28 мај]] [[1969]] година во [[Казабланка]], [[Мароко]]. Учела во градот Со, додека од [[1990]] година студирала на Факултетот за хуманитарни науки „''Екол Нормал''“ во [[Париз]], коде завршила во [[1993]] година со диплома по филозофија. По дипломирањето работела како професор по филозофија во Бургундскиот универзитет во [[Дижон]], и во Институтот за обука на наставниците во Сен Ло. Заедно со работа започнала да пишува. По барање на нејзиниот сопруг, фотографот [[Стефан Барбери]], своите текстови ги испратила во издавачката куќа „''Галимар''“. Првиот нејзината роман „''Лакомството''“ бил издаден во [[2000]] година. Тој станал бестселер и за романот и била доделена награда за најдобра книга поврзана со кулинарство. Вториот нејзин роман „[[Елеганцијата на ежот]]“ бил објавен во [[2006]] година. Многу бргу романот станал бестселер на меѓународно ниво и бил награден со голем број награди. Овој роман на Барбери и донесува светска слава. Во [[2009]] година, романот бил екранизиран во филмот „''Le hérisson''“. За да побегне од медиумскиот успех и да се оддаде на страстта кон јапонската култура, во [[2008]] година таа ја напуштила својата работа и во текот на две години живеела со сопругот во [[Јапонија]], а потоа во [[Амстердам]], [[Холандија]]. Во [[2015]] година бил издаден романот „''Животот на џуџињата''“ инспириран од пејзажите и уметноста на Јапонија. Нејзините дела се преведени на над 30 јазици во светот<ref>''[[Marianne (magazine)|Marianne]]'' No. 528, 2–8 June, p. 76</ref> со повеќе од милион продадени копии<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.livreshebdo.fr/actualites/DetailsActuRub.aspx?id=1821 |title=архивски примерок |accessdate=2017-01-22 |archive-date=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727194918/http://www.livreshebdo.fr/actualites/DetailsActuRub.aspx?id=1821 |url-status=dead }}</ref>. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * http://www.murielbarbery.net/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190418080258/https://murielbarbery.net/ |date=2019-04-18 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Барбери, Мириел }} [[Категорија:Француски писатели]] [[Категорија:Француски филозофи]] [[Категорија:Живи луѓе]] obocsoaajla5wo4jrohiqn2ent9ssfo 0 1178179 5561224 5478994 2026-05-18T19:14:17Z Dandarmkd 31127 5561224 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице | име = '''Петре Кадровски''' | слика = [[Податотека:Петре Кадровски1.jpg|250п]] | живеел = 1975 – {{font|text=[[Загинал во бој|†]]|font=times|size=120%}} 07.04.2002 (27&nbsp;г.) | опис = | прекар = | роден-место = {{роден во|Скопје}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-место = [[Топанско Поле]], [[Скопје]], [[Македонија]] | држава = {{МКД}} | гранка = | служба-време = | чин = Полициски резервист | единици = [[Податотека:Macedonian_Police_insignia.png|20п]] СВР Скопје | командувал = | битки = [[Воен конфликт во Македонија, 2001|'''Војна во Македонија 2001''']] <br /> * Операција MX-1 и МХ-2 | одличја = {{Медал за храброст-мк}} [[Медал за храброст (Македонија)|'''Медал за храброст''']] | занимања = }} '''Петре Кадровски''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|||1975}} – [[Топанско Поле]], {{починат во|Скопје}}, {{починат на|7|април|2002}}) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], полициски резервист и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Македонија во 2001]] година. Им подлегнува на раните на 7 април 2002 година, здобиени од нападот врз него на 20 март 2002 година. Зад убиството стоеаа албански одмаздички банди, припадници на [[ОНА]] и [[АНА]].<ref>„Татковино, за што загинавме?“, Македонска книга 2002</ref> == Животопис == === Живот, војната 2001 година и смрт === Петре Кадровски е роден во 1975 година во [[Скопје]]. Израснува и живее до неговата смрт во населбата [[Топанско Поле]] во скопската [[општина Чаир]]. Тој од почетокот на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт 2001 година]] бил активен полицаец. Тој беше резервист во полициската станица Мирковци. На 20 април 2002 година 19:50 часот, бил ранет со три истрели од пиштол завчеравечер на улицата Втора македонска бригада, наспроти трговскиот центар "Треска" во населбата Топанско Поле. Според полициски извори, напаѓачот му пришол на Кадриевски и пукал во него од непосредна близина. Полицаецот добил прострелни рани во пределот на вратот, градниот кош и стомакот. Тој бил веднаш пренесен во Градската болница, каде што врз него била извршена операција. Полицаецот во моментот на нападот бил во униформа и се враќал од работа кон својот дом во населбата Топанско Поле. Непознатиот по стрелањето избегал во една од тесните улички. Извршителот на убиството до ден денес не е откриен.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=9 април 2002|url=http://star.vest.com.mk/default.asp?id=25281&idg=2&idb=527&rubrika=Crna+Hronika|title=Почина застреланиот резервистот Петре Кадровски|publisher=[[Вест (дневен весник)|Вест]]|5=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Погребан е на гробиштата во родното [[Топанско Поле]]. Петре Кадровски посмртно е одликуван со [[Медал за храброст (Македонија)|медал за храброст]] од [[Претседател на Македонија|Претседателот на Р Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=7 мај 2013|url=http://www.webohrid.com/2013/05/07/posthumno-so-medal-za-hrabrost-odlikuvani-32-zaginati-pripadnici-na-mvr/|title=Посмртно, со медал за храброст, одликувани 32 загинати припадници на МВР|publisher=webohrid.com|5=|accessdate=2017-06-28|archive-date=2014-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223022013/http://www.webohrid.com/2013/05/07/posthumno-so-medal-za-hrabrost-odlikuvani-32-zaginati-pripadnici-na-mvr/|url-status=dead}}</ref> === Жртва на албански одмаздички банди === Кадровски е жртва од серија на одмаздачки убиства од терористи на [[ОНА]] и [[АНА]] по завршувањето на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001 година]]. Неколку дена по неговото убиство, На 14 април вооружени цивили - Албанци од [[Шемшево]] го киднапирале полицискиот резервист Душко Симоски додека минувал низ [[тетовско]]то село [[Шемшево]]. Тие два дена го тепале и го малтретирале резервистот на [[МВР]]. Екипа на [[ОБСЕ]] по дводневното мачење успеала да го ослободи резервистот Симоски. Киднаперите, кои биле вооружени со „калашникови“, му ставиле лисици и превез преку очите на Симоски и го одвеле во некоја штала во Шемшево. Таму го тепале два дена и барале да признае кој го испратил и кого сакал да убие во Шемшево. [[МВР]] има поднесено кривични пријави против двајца блиски роднини на [[Изаир Сами]] и против уште едно лице од Шемшево. Ѕверски беше убиен и таксистот Александар Васев година по воениот конфликт 2001 во скопската [[Ченто (населба)|населба Ченто]]. Васев, кој за време на воената криза исто така бил резервист на МВР, пред да биде убиен бил измачуван и претепан. Полицијата има сознанија дека убиството го извршиле [[Албанци]] од [[Скопско|скопската околија]], членови на ОНА.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=25 април 2002|url=http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=1836&stID=1999|title=Полициските резервисти на нишан на амнестираните терористи|publisher=[[Дневник]]|5=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Македонски бранители}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кадровски, Петре}} [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Починати во Скопје]] [[Категорија:Македонски бранители]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] 51i6a73qryohvtw3jzbk6v8hnglniol 0 1189499 5561351 5560921 2026-05-18T22:48:38Z ГП 23995 /* Самоубиството како мотив во книжевноста */ дополнување 5561351 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Самоубиство | image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg | caption = ''[[Le Suicidé|Самоубиство]]'' од [[Едуар Мане]] 1877–1881 | field = [[Психијатрија]] | symptoms = | complications = | onset = >70 и 15–30 годишни луѓе<ref name=WHO2014Pre>{{Наведена книга|title=Preventing suicide: a global imperative|date=2014|publisher=WHO|isbn=9789241564779|pages=7, 20, 40}}</ref> | duration = | causes = [[Бесење]], [[Труење со пестициди]], [[пиштол|огнено оружје]]<ref name=WHO2016/><ref name=Aj2008/> | risks = [[депресија]],[[биполарно растројство]], [[шизофренија]], [[Злоупотреба на психоактивни супстанци|злоупотреба на супстанции]], [[алкохолизам]]<ref name=WHO2016/><ref name=Hawton2009/> | diagnosis = | differential = | prevention = Ограничување на пристапот до методи на самоубиство, третирање на менталните нарушувања и злоупотребата на супстанции, соодветни медии за известување на самоубиство, подобрување на економските услови<ref name=WHO2016/> | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = 828,000 / 1.5% (2015)<ref name=GBD2015De>{{Наведено списание|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903 }}</ref> }} '''Самоубиство''' — чин на намерно предизвикување на сопствената смрт<ref name=Sted2006>{{Наведена книга |title=Stedman's Medical Dictionary |year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-3390-8 |edition=28th}}</ref>. Факторите кои го предизвикуваат најчесто ги вклучуваат [[Душевна болест|душевни болести]] како што се [[депресија]], [[биполарно растројство]], [[шизофренија]], [[Злоупотреба на психоактивни супстанци|злоупотреба на супстанции]], вклучувајќи [[алкохолизам]] и употреба на [[бензодиазепин]]<ref name=WHO2016/><ref name=Hawton2009>{{Наведено списание |vauthors=Hawton K, van Heeringen K |title=Suicide |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |date=April 2009 |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref><ref name="pmid28257172">{{Наведено списание |vauthors=Dodds TJ |title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature |journal=Prim Care Companion CNS Disord |volume=19 |issue=2 |pages= |year=2017 |pmid=28257172 |doi=10.4088/PCC.16r02037 |url=}}</ref>. Други самоубиства вклучуваат импулсивни дејства поради стрес, како што се финансиски тешкотии, проблеми со врски или малтретирање<ref name=WHO2016/><ref>{{Наведено списание|last1=Bottino|first1=SM|last2=Bottino|first2=CM|last3=Regina|first3=CG|last4=Correia|first4=AV|last5=Ribeiro|first5=WS|title=Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review.|journal=Cadernos de Saúde Pública|date=March 2015|volume=31|issue=3|pages=463–75|pmid=25859714|doi=10.1590/0102-311x00036114}}</ref>. Оние кои претходно се обиделе да извршат самоубиство, се изложени на поголем ризик за идните обиди<ref name=WHO2016/>. Напорите за спречување на самоубиството вклучуваат ограничување на пристапот до методи на самоубиство, како огнено оружје, дрога и отрови, третман на менталните нарушувања и злоупотребата на супстанции, правилно известување за самоубиство во медиумите и подобрување на економските услови<ref name=WHO2016>{{Наведена мрежна страница|title=Suicide Fact sheet N°398|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|website=WHO|accessdate=3 March 2016|date=April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|archivedate=4 March 2016}}</ref>. Иако постојат кризни линии, има малку докази за нивната делотворност<ref name=Sak2011>{{Наведено списание|last=Sakinofsky|first=I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|date=June 2007|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref>. Најчесто користениот метод на самоубиство варира помеѓу земјите и е делумно поврзан со достапноста на ефективни средства<ref name=Yip2012>{{Наведено списание|last=Yip|first=PS|author2=Caine, E |author3=Yousuf, S |author4=Chang, SS |author5=Wu, KC |author6= Chen, YY |title=Means restriction for suicide prevention|journal=Lancet|date=Jun 23, 2012|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2|pmc=6191653 }}</ref>. Заеднички методи вклучуваат бесење, труење со пестициди и со огнено оружје<ref name=WHO2016/><ref name=Aj2008>{{Наведено списание |author=Ajdacic-Gross V |title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database |journal=Bull. World Health Organ. |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |date=September 2008 |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |name-list-format=vanc|author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M |last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W|doi-broken-date=2024-12-01 }}</ref>. Самоубиството резултирало со 828.000 смртни случаи на глобално ниво во [[2015]] година (зголемување од 712.000 смртни случаи во [[1990]] година)<ref name=GBD2015De/><ref name=GDB2013>{{Наведено списание|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|volume=385|issue=9963 |pages=117–71|pmc=4340604}}</ref>. Според овие податоци, самоубиството е десетта водечка причина за смрт во светот<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012>{{Наведено списание |last=Värnik |first=P |title=Suicide in the world|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|date=March 2012 |volume=9|issue=3|pages=760–71 |pmid=22690161 |doi=10.3390/ijerph9030760 |doi-access=free |pmc=3367275}}</ref>. Околу 0,5% до 1,4% од луѓето умираат од самоубиство, околу 12 на 100.000 лица годишно<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/>. Три четвртини од самоубиствата се појавуваат во земјите во развој<ref name=WHO2016/>. Стапките на извршени самоубиства се генерално повисоки кај мажите отколку кај жените, кои се движат од 1,5 пати повеќе во земјите во развој до 3,5 пати во развиените земји<ref name=WHO2014Pre/>. Самоубиството е најчесто кај оние на возраст над 70 години. Сепак, во одредени земји оние на возраст меѓу 15 и 30 се со најголем ризик<ref name=WHO2014Pre/>. [[Европа]] имала највисоки стапки на самоубиство по региони во [[2015]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/|title=Suicide rates per (100 000 population)|website=World Health Organization}}</ref>. Секоја година се проценува дека има 10 до 20 милиони нефатални обиди за самоубиства<ref>{{Наведено списание|vauthors=Bertolote JM, Fleischmann A |title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |journal=World Psychiatry|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |date=October 2002 |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref>. Нефаталните обиди за самоубиство може да доведат до повреда и долгорочни хендикепи<ref name=EB2011/>. Во западниот свет, обидите се почести кај младите луѓе и жените<ref name=EB2011>{{Наведено списание|last=Chang|first=B|author2=Gitlin, D |author3=Patel, R |title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies |journal=Emergency Medicine Practice|date=September 2011|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref>. Погледите за самоубиство биле под влијание на широки егзистенцијални теми како што се религијата, честа и смислата на животот<ref>{{Наведена книга|last1=Tomer|first1=Adrian|title=Existential and Spiritual Issues in Death Attitudes|date=2013|publisher=Psychology Press|isbn=9781136676901|page=282|url=https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306194818/https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|archivedate=2016-03-06}}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Ritzer |first1=edited by George |last2=Stepnisky |first2=Jeffrey |title=The Wiley-Blackwell companion to major social theorists |date=2011 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Malden, MA |isbn=9781444396607 |page=65 |url=https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306200233/https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65 |archivedate=2016-03-06 }}</ref>. [[Аврамски религии|Аврамските религии]] традиционално го сметаат самоубиството за навреда кон [[Бог]]а поради верувањето во светоста на животот<ref>{{Наведена книга|title=God, Religion, Science, Nature, Culture, and Morality|date=2014|publisher=Archway Publishing|isbn=9781480811249|page=254|url=https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306194724/https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|archivedate=2016-03-06}}</ref>. За време на ерата на самураите во [[Јапонија]], формата на самоубиство била позната како [[сепуку]], и истата била почитувана како средство за признавање на неуспех или како форма на протест<ref>{{Наведена книга|last1=Colt|first1=George Howe|title=The enigma of suicide|date=1992|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=9780671760717|page=139|edition=1 Touchstone|url=https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306200406/https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|archivedate=2016-03-06}}</ref>. [[Сати (хиндуизам)|Сати]] претставувала пракса која била забранета од Британска Индија, според која пракса од индиската вдовица се очекувало или да се самоубие по погребот на нејзиниот сопруг, или доброволно или под притисок од нејзиното семејство и општество<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |title=Indian woman commits sati suicide |publisher=Bbc.co.uk |date=2002-08-07 |accessdate=2010-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110202101233/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |archivedate=2011-02-02 }}</ref>. Самоубиството и обидот за самоубиство, додека претходно биле нелегални, денес не се во поголемиот дел од западните земји<ref name=White2010>{{Наведена книга|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411072851/https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|archivedate=2016-04-11}}</ref>. Во многу земји се смета за кривично дело<ref name=Islam2006>{{Наведено списание|last=Lester|first=D|title=Suicide and Islam|journal=Archives of Suicide Research|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref>. Во XX и XXI век, самоубиство се користело во ретки прилики како форма на протест, а [[Камиказе|камиказите]] и самоубиствените бомбашки напади се користеле како воена или терористичка тактика<ref>{{Наведено списание |last=Aggarwal |first=N|title=Rethinking suicide bombing|journal=Crisis|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169 |doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref>. == Дефиниција == [[File:'Suicidal melancholy' Wellcome L0022593 (cropped).jpg|thumb|десно|Слика која покажува жена во депресија која имала обид на самоубиство]] Самоубиството, познато и како завршено самоубиство, е „''чин на земање на сопствениот живот''“<ref name=Sted2006/>. Обидот за самоубиство или нефатално самоубиствено однесување е самоповредување со желбата да се стави крај на животот, кој не резултира со смрт<ref name=Krug2002>{{Наведена книга|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health (Vol. 1)|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=978-92-4-154561-7|page=185}}</ref>. Асистирано самоубиство е кога еден поединец му помага на друг индиректно да ја спроведе сопствената смрт преку давање на совети или некои средства до неговиот крај<ref name=Gullota2002>{{Наведена книга|last=Gullota|first=edited by Thomas P|title=Encyclopedia of Primary Prevention and Health Promotion|year=2002|publisher=Kluwer Academic/Plenum|location=New York|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=https://books.google.com/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|author2=Bloom, Martin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019011643/https://books.google.com/books?id=Elx37xzO0bsC|archivedate=2015-10-19}}</ref>. Ова е спротивно на [[евтаназија]]та, кога друго лице презема поактивна улога во смртта на една личност<ref name=Gullota2002/>. Кај самоубиствените идеи се мисли за крај на животот, но не преземаат никакви активни напори за тоа<ref name=Krug2002/>. Во [[убиство-самоубиство]], поединецот има за цел да го одзема животот на другите во исто време. Посебен случај на ова е проширеното самоубиство, каде што убиството е мотивирано со тоа што ги гледа убиените лица како продолжување на сопственото<ref>{{Наведена книга|last1=Wasserman|first1=editors, Danuta Wasserman, Camilla|title=Oxford textbook of suicidology|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198570059|department=Extended suicide|doi=10.1093/med/9780198570059.003.0022}}</ref>. == Фактори == [[File:Suicide cases from 16 American states (2008).png|thumb|upright=1.35|Фактори на самоубиство во 16 американски држави<ref>{{Наведено списание|last1=Karch|first1=DL|last2=Logan |first2 = J | last3= Patel |first3 = N <!-- Centers for Disease Control and Prevention, (CDC)-->|title=Surveillance for violent deaths—National Violent Death Reporting System, 16 states, 2008|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries (Washington, D.C.: 2002) |date=Aug 26, 2011|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] Фактори кои влијаат на ризикот од самоубиство вклучуваат ментални нарушувања, злоупотреба на дрога, психолошки состојби, културни, семејни и социјални ситуации и генетика<ref name=Hawton2012/>. Менталните нарушувања и злоупотребата на супстанции честопати коегзистираат<ref name=Drug2011/>. Други фактори на ризик вклучуваат претходен обид за самоубиство<ref name=EB2011/>, достапност на средства за одземање живот, семејна историја на самоубиство или присуство на трауматска повреда на мозокот<ref>{{Наведено списание |last=Simpson |first=G |author2=Tate, R |title=Suicidality in people surviving a traumatic brain injury: prevalence, risk factors and implications for clinical management|journal=Brain injury: [BI]|date=December 2007|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref>. На пример, стапките на самоубиства се поголеми кај домаќинствата со огнено оружје од оние без нив<ref name="Miller 393–408">{{Наведено списание |last=Miller|first=M|author2=Azrael, D |author3=Barber, C |title=Suicide mortality in the United States: the importance of attending to method in understanding population-level disparities in the burden of suicide |journal=Annual Review of Public Health|date=April 2012|volume=33|pages=393–408 |pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref>. Социо-економските проблеми како што се невработеноста, сиромаштијата, бездомништвото и дискриминацијата можат да предизвикаат самоубиствони мисли<ref>{{Наведено списание |vauthors=Qin P, Agerbo E, Mortensen PB |title=Suicide risk in relation to socioeconomic, demographic, psychiatric, and familial factors: a national register-based study of all suicides in Denmark, 1981–1997 |journal=Am J Psychiatry |volume=160 |issue=4 |pages=765–72 |date=April 2003 |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765|hdl=10818/17040 }}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Centers for Disease Control and Prevention|first=(CDC)|title=Suicide among adults aged 35-64 years--United States, 1999-2010.|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|date=May 3, 2013|volume=62|issue=17|pages=321–5|pmid=23636024|pmc=4604925 }}</ref>. Околу 15-40% од луѓето оставаат белешка пред самоубиството<ref>{{Наведена книга|last=Gilliland|first=Richard K. James, Burl E.|title=Crisis intervention strategies|publisher=Brooks/Cole|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=https://books.google.com/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7|date=2012-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003151518/https://books.google.com/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Воените ветерани имаат поголем ризик од самоубиство, делумно поради повисоките стапки на ментална болест, како што се посттрауматското стресно нарушување и физичките здравствени проблеми поврзани со војната<ref name=Martyr2009>{{Наведено списание|last=Rozanov|first=V|author2=Carli, V |title=Suicide among war veterans|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|date=July 2012|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|doi-access=free|pmc=3407917}}</ref>. Се смета дека генетиката е помеѓу 38% и 55% од самоубиствените однесувања<ref name=Brent2008>{{Наведено списание|last=Brent|first=DA|author2=Melhem, N |title=Familial transmission of suicidal behavior|journal=The Psychiatric Clinics of North America|date=June 2008|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref>. ===Ментални нарушувања=== Менталните нарушувања често се присутни за време на самоубиството со проценки кои се движат од 27% [45] до повеќе од 90%<ref name=EB2011/>. Во [[Азија]], стапките на ментални нарушувања се пониски отколку во западните земји<ref name=WHO2014Pre/>. Од оние кои биле примени во психијатриска единица, нивниот животен ризик од самоубиство е околу 8,6%<ref name=EB2011/>. Половина од сите луѓе кои умираат со самоубиство може да имаат големо депресивно нарушување; имајќи го ова или едно од другите нарушувања на расположението како што е биполарното нарушување, го зголемува ризикот од самоубиство до 20 пати<ref name=Che2012>{{Наведена книга|last=Chehil|first=Stan Kutcher, Sonia|title=Suicide Risk Management A Manual for Health Professionals.|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928071120/https://books.google.com/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Други состојби вклучуваат шизофренија (14%), нарушувања на личноста (8%), биполарно растројство<ref>{{Наведено списание|last1=Pompili|first1=M|last2=Girardi|first2=P|last3=Ruberto|first3=A|last4=Tatarelli|first4=R|title=Suicide in borderline personality disorder: a meta-analysis.|journal=Nordic Journal of Psychiatry|date=2005|volume=59|issue=5|pages=319–24|pmid=16757458|doi=10.1080/08039480500320025}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bertolote|first=JM |author2=Fleischmann, A |author3=De Leo, D |author4=Wasserman, D|title=Psychiatric diagnoses and suicide: revisiting the evidence|journal=Crisis|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849|doi=10.1027/0227-5910.25.4.147}}</ref>, опсесивно компулсивно нарушување<ref>{{Наведено списание|last1=Angelakis|first1=I|last2=Gooding|first2=P|last3=Tarrier|first3=N|last4=Panagioti|first4=M|title=Suicidality in obsessive compulsive disorder (OCD): a systematic review and meta-analysis.|journal=Clinical Psychology Review|date=July 2015|volume=39|pages=1–15|pmid=25875222|doi=10.1016/j.cpr.2015.03.002}}</ref>, и посттрауматско стресно нарушување<ref name=EB2011/>. Други проценуваат дека кај околу половина од луѓето кои изавршиле самоубиство, може да биде дијагностицирано граничното растројство на личноста<ref>{{Наведено списание |vauthors=Lieb K, Zanarini MC, Schmahl C, Linehan MM, Bohus M |title=Borderline personality disorder |journal=Lancet |volume=364 |issue=9432 |pages=453–61 |year=2004 |pmid=15288745 |doi=10.1016/S0140-6736(04)16770-6|quote=Between 40% and 65% of individuals who commit suicide meet criteria for a personality disorder, with borderline personality disorder being the most commonly associated.}}</ref>. Околу 5% од луѓето со шизофренија умираат од самоубиство.<ref name=Lancet09>{{Наведено списание |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |date=August 2009 |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |archivedate=2013-06-23 }}</ref>. Нарушувањата во исхраната се уште една состојба со висок ризик<ref name=Tint2010/>. Во приближно 80% од извршените самоубиства, поединецот го посетил лекарот во текот на годината пред нивната смрт<ref name=Pir1998/>, вклучувајќи 45% во претходниот месец<ref>{{Наведено списание|last=Luoma|first=JB|author2=Martin, CE |author3=Pearson, JL |title=Contact with mental health and primary care providers before suicide: a review of the evidence|journal=The American Journal of Psychiatry|date=June 2002|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175|doi=10.1176/appi.ajp.159.6.909|pmc=5072576 }}</ref>. Околу 25-40% од оние кои изавршиле самоубиство имале контакт со службите за ментално здравје во претходната година<ref name=Pir1998>{{Наведено списание|last=Pirkis|first=J|author2=Burgess, P |title=Suicide and recency of health care contacts. A systematic review|journal=The British Journal of Psychiatry|date=December 1998|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074|doi=10.1192/bjp.173.6.462|issue=6}}</ref>. Антидепресивите на типот на ''SSRI'' го зголемуваат ризикот од самоубиство кај децата, но не го менуваат ризикот кај возрасните<ref>{{Наведено списание|last1=Sharma|first1=Tarang|last2=Guski|first2=Louise Schow|last3=Freund|first3=Nanna|last4=Gøtzsche|first4=Peter C|title=Suicidality and aggression during antidepressant treatment: systematic review and meta-analyses based on clinical study reports|journal=BMJ|date=27 January 2016|volume=352 |pages=i65|doi=10.1136/bmj.i65|pmid=26819231 |pmc=4729837 }}</ref>. ===Претходни обиди и самоповредување=== Претходна историја на обиди за самоубиство е најточен индикатор за изавршено самоубиство<ref name=EB2011/>. Околу 20% од самоубиствата имале претходен обид за самоубиство, а за оние кои се обиделе да извршат самоубиство, 1% изавршиле самоубиство во рок од една година<ref name=Tint2010/>, а повеќе од 5% умираат од самоубиство во рок од 10 години. Повеќето кои се самоповредуваат не се изложени на висок ризик од самоубиство<ref name=Grey2009>{{Наведено списание|last=Greydanus|first=DE|author2=Shek, D |title=Deliberate self-harm and suicide in adolescents|journal=The Keio Journal of Medicine|date=September 2009|volume=58|issue=3|pages=144–51|pmid=19826208|doi=10.2302/kjm.58.144}}</ref>. Некои што се самоповредуваат, сепак, сè уште го завршуваат својот живот со самоубиство, а ризикот за самоповредување и самоубиство може да се преклопува<ref name=Grey2009/> ===Злоупотреба на супстанции === [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|left|upright=1.35|Слика од 1846 година која покажува како алкохолизмот може да доведе до сиромаштија, криминал и на крајот самоубиство]] Злоупотребата на супстанции е втор најчест фактор на ризик за самоубиство по голема депресија и биполарно растројство<ref>{{Наведена книга|last=Perrotto|first=Jerome D. Levin, Joseph Culkin, Richard S.|title=Introduction to chemical dependency counseling|year=2001|publisher=Jason Aronson|location=Northvale, N.J.|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=https://books.google.com/books?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref>. И двете хронични супстанции на злоупотреба, како и акутната [[интоксикација]] се поврзани<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/>. Кога се комбинираат со лична тага и жалост, ризикот е дополнително зголемен<ref name=Fadem2004>{{Наведена книга|last=Fadem|first=Barbara|title=Behavioral science in medicine|year=2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217}}</ref>. Злоупотребата на супстанцијата е исто така поврзано со нарушувања во менталното здравје<ref name=Drug2011/>. Повеќето луѓе се под дејство на седативно-хипнотични лекови (како што се [[алкохол]] или [[бензодиазепин]]и), кога умираат со самоубиство<ref name=Youssef2008>{{Наведено списание |vauthors=Youssef NA, Rich CL |title=Does acute treatment with sedatives/hypnotics for anxiety in depressed patients affect suicide risk? A literature review |journal=Ann Clin Psychiatry |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008 |pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref>, со алкохолизам присутен помеѓу 15% и 61% од случаите<ref name=Drug2011/>. Употребата на пропишаните бензодиазепини се асоцира со зголемена стапка на обид и изавршено самоубиство. Земјите кои имаат повисоки стапки на употреба на алкохол исто така, имаат повисоки стапки на самоубиство<ref name=ETOH2006/>. Околу 2,2-3,4% од оние кои биле третирани за алкохоличари во одреден момент од нивниот живот умираат со самоубиство<ref name=ETOH2006>{{Наведено списание|last=Sher|first=L|title=Alcohol consumption and suicide|journal=QJM : Monthly Journal of the Association of Physicians|date=January 2006|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref>. Алкохоличарите кои се обидуваат да се самоубиваат обично се мажи, постари и се обидуваат да си ги одземат своите животи поради своето минато<ref name=Drug2011/>. Помеѓу 3 и 35% од смртните случаи кај оние кои употребуваат [[хероин]] се должат на самоубиство (приближно четиринаесет пати поголемо од оние кои не ги користат)<ref>{{Наведено списание |vauthors=Darke S, Ross J |title=Suicide among heroin users: rates, risk factors and methods|journal=Addiction |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |date=November 2002 |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref>. Кај [[адолесценти]]те кои злоупотребуваат алкохол, невролошките и психолошките дисфункции можат да придонесат за зголемен ризик од самоубиство<ref name="pmid17458319">{{Наведено списание |author=Sher L |title=Functional magnetic resonance imaging in studies of the neurobiology of suicidal behavior in adolescents with alcohol use disorders |journal=Int J Adolesc Med Health |volume=19 |issue=1 |pages=11–8 |year=2007 |pmid=17458319 |doi= 10.1515/ijamh.2007.19.1.11|url=}}</ref>. Злоупотребата на [[кокаин]] и [[метамфетамин]] има висока корелација со самоубиството<ref name=Drug2011/><ref>{{Наведено списание|last=Darke|first=S|author2=Kaye, S |author3=McKetin, R |author4= Duflou, J |title=Major physical and psychological harms of methamphetamine use|journal=Drug and Alcohol Review|date=May 2008|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref>. Кај оние кои користат кокаин, ризикот е најголем за време на обидот за прекинување<ref>{{Наведена книга|last=Jr|first=Frank J. Ayd|title=Lexicon of psychiatry, neurology, and the neurosciences|year=2000|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=https://books.google.com/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928074036/https://books.google.com/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Оние што употребувале [[инхалант]]и, исто така, имаат значителен ризик со околу 20% обид за самоубиство во одреден момент. Цигарите за пушење се поврзани со ризик од самоубиство<ref name=Hughes2008>{{Наведено списание|last=Hughes|first=JR|title=Smoking and suicide: a brief overview|journal=Drug and Alcohol Dependence|date=Dec 1, 2008|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003|pmc=2585177 }}</ref>. Има малку докази за тоа зошто постои оваа поврзаност; сепак, се претпоставува дека оние кои се предиспонирани за пушење исто така се предиспонирани за самоубиство, бидејќи пушењето предизвикува здравствени проблеми кои последователно ги тера луѓето да го завршат својот живот и бидејќи пушењето влијае на мозокот предизвикувајќи склоност кон самоубиство<ref name=Hughes2008/>. Сепак, [[канабис]]от не изгледа ризичен за да доведе до самоубиство<ref name=Drug2011/>. ===Проблем со коцкање=== Проблемот со коцкањето е поврзан со зголемени самоубиствони идеи и обиди во споредба со населението<ref>{{Наведена книга |first1=Stefano |last1=Pallanti |first2=Nicolò Baldini |last2=Rossi |first3=Eric |last3=Hollander |department=11. Pathological Gambling |editor1-first=Eric |editor1-last=Hollander |editor2-first=Dan J. |editor2-last=Stein |title=Clinical manual of impulse-control disorders |url=https://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006 |publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928064706/https://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |archivedate=2015-09-28 }}</ref>. Помеѓу 12 и 24% патолошки коцкари се обидуваат да извршат самоубиство<ref name=Oliv2008/>. Стапката на самоубиство кај нивните сопружници е трипати поголема од онаа на општата популација<ref name=Oliv2008>{{Наведено списание|last=Oliveira|first=MP|author2=Silveira, DX |author3=Silva, MT |title=Pathological gambling and its consequences for public health|journal=Revista de saude publica|date=June 2008|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253|doi=10.1590/S0034-89102008005000026}}</ref>. Други фактори кои го зголемуваат ризикот кај проблематичните коцкари вклучуваат ментална болест, злоупотреба на алкохол и дрога<ref>{{Наведено списание|last=Hansen|first=M|author2=Rossow, I |title=Gambling and suicidal behaviour|journal=Tidsskrift for den Norske Laegeforening : Tidsskrift for Praktisk Medicin, NY Raekke|date=Jan 17, 2008|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref>. ===Медицински услови=== Постои поврзаност меѓу самоубиство и физички здравствени проблеми, како што се [[хронична болка]]<ref>{{Наведено списание|last=Manthorpe|first=J|author2=Iliffe, S |title=Suicide in later life: public health and practitioner perspectives|journal=International Journal of Geriatric Psychiatry|date=December 2010|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref>, трауматска повреда на мозокот<ref>{{Наведено списание |vauthors=Simpson GK, Tate RL |title=Preventing suicide after traumatic brain injury: implications for general practice |journal=Med. J. Aust. |volume=187 |issue=4 |pages=229–32 |date=August 2007 |doi=10.5694/j.1326-5377.2007.tb01206.x |pmid=17708726 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910033458/http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |archivedate=2011-09-10 }}</ref>, рак<ref name=Ang2012>{{Наведено списание|last=Anguiano|first=L|author2=Mayer, DK |author3=Piven, ML |author4= Rosenstein, D |title=A literature review of suicide in cancer patients|journal=Cancer Nursing|date=Jul–Aug 2012|volume=35|issue=4|pages=E14–26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref>, бубрежна инсуфициенција (потребна е хемодијализа), ХИВ и [[системски лупус еритематозус]]<ref name=Tint2010/>. Дијагнозата на рак приближно двојно го зголемува ризикот од самоубиство<ref name=Ang2012/>. Кај лица со повеќе од една медицинска болест, ризикот е особено висок. Во [[Јапонија]] здравствените проблеми се наведени како основно оправдување за самоубиство<ref>{{Наведена книга|last=Yip|first=edited by Paul S.F.|title=Suicide in Asia : causes and prevention|year=2008|publisher=Hong Kong University Press|location=Hong Kong|isbn=978-962-209-943-2|page=11|url=https://books.google.com/books?id=HuHQbtlyM40C&pg=PA11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928070725/https://books.google.com/books?id=HuHQbtlyM40C&pg=PA11|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Пореметувања во спиењето како што се [[несоница]]<ref>{{Наведено списание|last=Ribeiro|first=JD|author2=Pease, JL |author3=Gutierrez, PM |author4=Silva, C |author5=Bernert, RA |author6=Rudd, MD |author7= Joiner TE, Jr |title=Sleep problems outperform depression and hopelessness as cross-sectional and longitudinal predictors of suicidal ideation and behavior in young adults in the military|journal=Journal of Affective Disorders|date=February 2012|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> и [[апнеја]] при спиење се ризични фактори за [[депресија]] и самоубиство. Во некои случаи нарушувањата на спиењето може да бидат фактор на ризик независно од депресијата<ref>{{Наведено списание|last1=Bernert |first1=RA |last2 = Joiner | first2 = TE, Jr | last3 = Cukrowicz |first3 = KC |last4 = Schmidt | first4 = NB | last5 = Kraków | first5 = B |title=Suicidality and sleep disturbances |journal=Sleep |date=September 2005 |volume=28|issue=9|pages=1135–41|doi=10.1093/sleep/28.9.1135 |pmid=16268383}}</ref>. Голем број други медицински состојби може да се појават со симптоми слични на нарушувања на расположението, вклучувајќи [[хипотироидизам]], [[алцхајмерова болест]], мозочни тумори, [[системски лупус еритематозус]] и негативни ефекти од голем број лекови (како што се [[бета блокатор]]и и [[стероид]]и)<ref name=EB2011/>. ===Психосоцијални состојби=== Голем број психолошки состојби го зголемуваат ризикот од самоубиство, вклучувајќи: безнадежност, губење задоволство во животот, депресија и вознемиреност<ref name=Che2012/>. Лошата способност да се решат проблемите, губењето способности што некогаш се користеле и слабата импулсна контрола исто така играат улога<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{Наведено списание|last=Joiner TE|first=Jr|author2=Brown, JS |author3=Wingate, LR |title=The psychology and neurobiology of suicidal behavior|journal=Annual Review of Psychology|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref>. Често луѓето кои извршуваат самоубиство се сметаат недоволно потребни за општеството во кое живеат.<ref name=Van2011>{{Наведено списание|last=Van Orden|first=K|author2=Conwell, Y |title=Suicides in late life|journal=Current Psychiatry Reports|date=June 2011|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref>. Самоубиството во кое причината е дека лицето чувствува дека не се дел од општеството е познато како [[егоистично самоубиство]]<ref>{{Наведена книга|last=Stein|first=edited by George|title=Seminars in general adult psychiatry|date=2007|publisher=Gaskell|location=London|isbn=9781904671442|page=144|url=https://books.google.com/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA144|edition=2.|author2=Wilkinson, Greg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003154522/https://books.google.com/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA144|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Стапките на самоубиство се смета дека се намалуваат околу [[Божиќ]]<ref>{{Наведено списание|last1=Carley|first1=S|last2=Hamilton|first2=M|title=Best evidence topic report. Suicide at christmas.|journal=Emergency Medicine Journal : EMJ|date=November 2004|volume=21|issue=6|pages=716–7|pmid=15496706|doi=10.1136/emj.2004.019703|pmc=1726490}}</ref>. Една студија, сепак, покажала дека ризикот може да биде поголем за мажите на нивниот роденден<ref>{{Наведено списание|last1=Williams|first1=A|last2=While|first2=D|last3=Windfuhr|first3=K|last4=Bickley|first4=H|last5=Hunt|first5=IM|last6=Shaw|first6=J|last7=Appleby|first7=L|last8=Kapur|first8=N|title=Birthday blues: examining the association between birthday and suicide in a national sample.|journal=Crisis|date=2011|volume=32|issue=3|pages=134–42|pmid=21616762|doi=10.1027/0227-5910/a000067}}</ref>. Неодамнешните животни стресови, како што се губење на член на семејството или пријател, губење на работа или социјална изолација (како што се живеење сами), го зголемуваат ризикот<ref name=Che2012/>. Оние кои никогаш не се во брак исто така се изложени на поголем ризик<ref name=EB2011/>. Религиозноста може да го намали ризикот од самоубиство<ref name=Religion2009>{{Наведено списание|last=Koenig|first=HG|title=Research on religion, spirituality, and mental health: a review|journal=Canadian Journal of Psychiatry|date=May 2009|volume=54|issue=5|pages=283–91|doi=10.1177/070674370905400502 |pmid=19497160|url=http://www.psychology.hku.hk/ftbcstudies/refbase/docs/hill/2003/29_Hill+Pargament2003.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406183754/http://www.psychology.hku.hk/ftbcstudies/refbase/docs/hill/2003/29_Hill+Pargament2003.pdf|archivedate=2015-04-06}}</ref>. Ова е припишано на негативниот став што многу религии го преземаат против самоубиството и на поголемата поврзаност што може да ја даде [[религија]]та. Муслиманите имаат пониска стапка на самоубиство; сепак податоците што го поддржуваат ова не се силни<ref name=Islam2006/>. Се чини дека не постои разлика во стапките на обиди за самоубиства. Младите жени на Блискиот Исток можеби имаат повисоки стапки<ref>{{Наведено списание|last1=Rezaeian|first1=M|title=Suicide among young Middle Eastern Muslim females.|journal=Crisis|date=2010|volume=31|issue=1|pages=36–42|pmid=20197256|doi=10.1027/0227-5910/a000005}}</ref>. Некои може да си ги земат своите животи за да избегаат од малтретирање или предрасуди<ref name=Cox2012>{{Наведено списание |last1= Cox |first1= William T. L. |last2= Abramson |first2= Lyn Y. |last3= Devine |first3= Patricia G. |last4= Hollon |first4= Steven D. |year= 2012 |title= Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective |journal= Perspectives on Psychological Science |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |doi= 10.1177/1745691612455204 |url= http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |accessdate= |pmid= 26168502 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |archivedate= 2012-10-20 }}</ref>. Сексуална злоупотреба во детството<ref>{{Наведено списание|last=Wegman|first=HL|author2=Stetler, C |title=A meta-analytic review of the effects of childhood abuse on medical outcomes in adulthood|journal=Psychosomatic Medicine|date=October 2009|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> и времето поминато во згрижување се исто така фактори на ризик<ref>{{Наведено списание|last=Oswald|first=SH|author2=Heil, K |author3=Goldbeck, L |title=History of maltreatment and mental health problems in foster children: a review of the literature|journal=Journal of Pediatric Psychology|date=June 2010|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref>. Се верува дека сексуалната злоупотреба придонесува за околу 20% од вкупниот ризик<ref name=Brent2008/>. Сиромаштијата е поврзана со ризикот од самоубиство<ref name=Stark2011>{{Наведено списание|last=Stark|first=CR |author2=Riordan, V |author3=O'Connor, R|title=A conceptual model of suicide in rural areas|journal=Rural and Remote Health|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref>. Зголемувањето на релативната сиромаштија во споредба со оние околу самото лице го зголемува ризикот од самоубиство<ref>{{Наведено списание|last=Daly|first=Mary|title=Relative Status and Well-Being: Evidence from U.S. Suicide Deaths|journal=Federal Reserve Bank of San Francisco Working Paper Series|date=Sep 2012|pages=01–52 |doi=10.24148/wp2012-16 |url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|archivedate=2012-10-19}}</ref>. Повеќе од 200.000 земјоделци во [[Индија]] починале со самоубиство од [[1997]] година, делумно поради долг<ref>{{наведени вести|last=Lerner|first=George|title=Activist: Farmer suicides in India linked to debt, globalization|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|accessdate=13 February 2013|newspaper=CNN World|date=Jan 5, 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|archivedate=16 January 2013|df=}}</ref>. Во [[Кина]] самоубиството е трипати поголема веројатноста во руралните региони како урбани, поради финансиски потешкотии во овие области во земјата<ref>{{Наведено списание|last=Law|first=S|author2=Liu, P |title=Suicide in China: unique demographic patterns and relationship to depressive disorder|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2008|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899|doi=10.1007/s11920-008-0014-5}}</ref>. ===Медиуми=== [[Податотека:Lotte_an_Werthers_Grabmal.jpg|thumb|upright=1.4|Во романот на [[Јохан Волфганг фон Гете]], ''[[Страдањата на младиот Вертер]]'', насловниот карактер се убива поради љубовен триаголник кој ја вклучува Шарлота (на сликата на неговиот гроб). Некои обожаватели на приказната биле поттикнати од ова самоубиство, познато како ефект на Вертер.]] Медиумите, кои го вклучуваат [[интернет]]от, исто така играат важна улога<ref name=Hawton2012/>. Отсликувањето на самоубиството може да има негативен ефект, со висок волумен, кој го слави или романтизира самоубиството кое, пак, има најголемо влијание<ref name=Boh2012>{{Наведено списание|last=Bohanna|first=I|author2=Wang, X |title=Media guidelines for the responsible reporting of suicide: a review of effectiveness|journal=Crisis|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref>. Кога се прикажуваат детални описи за тоа како да се убијат со специфични средства, овој метод на самоубиство може да се зголеми кај населението како целина.<ref name=Yip2012/> Овој акт е познат како [[Вертеров ефект]], именуван по главниот лик во романот на Гете, ''[[Страдањата на младиот Вертер]]'', кој се самоубил, бил имитиран од многу обожаватели на книгата<ref name=Sia2012/>. Некои од обожавателите самоубиствата ги извшувале користејќи го истиот метод, со книгата во раце, па дури и со книгата отворена на соодветната страница.<ref name='suipdox'/> Во прилог на ваквото влијание на медиумите оди и фактот дека по смртта познати личности кои во детали се опишувани во медиумите доаѓа до значително зголемување на бројот на самоубиствата во месеците што следат.<ref name='suipdox'/> На пример, по смртта на Мерлин Монро бројот на самоубиствата во САД во следниот месец биле зголемени за 10%.<ref name='suipdox'/> Слично на ова во почетокот на осумдесеттите години започнуваат самоубиства во метрото во Виена (Австрија). Медиумите започнуваат во детали да ги опишуваат овие самоубиства. Меѓу другото и прикажувајќи слики на ожалостени роднини и сл. Максимумот на овој тип на самоубиства е достигнат во 1987 кога Австриското здружение за превенција на самоубиствата бара од локалните весници да престанат во детали да ги опишуваат самоубиствата и во да не го употребуваат самоит збор ''самоубиство''.<ref name='suipdox'/> Како резултат на овие настојувања започнува да се намалува бројот на самоубиства во локалното метро. Овој ризик е поголем кај адолесцентите кои можат да ја романтизираат смртта<ref>{{Наведено списание |author=Stack S |title=Suicide in the media: a quantitative review of studies based on non-fictional stories |journal=Suicide Life Threat Behav |volume=35 |issue=2 |pages=121–33 |date=April 2005 |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref>. Се чини дека додека медиумите имаат значителен ефект; онаа на медиумите за забава е неверојатна<ref>{{Наведено списание |author=Pirkis J |title=Suicide and the media|journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=July 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Shrivastava|first1=Amresh|last2=Kimbrell|first2=Megan|last3=editors|first3=David Lester|title=Suicide from a global perspective : psychosocial approaches|date=2012|publisher=Nova Science Publishers|location=New York|isbn=978-1-61470-965-7|pages=115–118}}</ref>. Дополнително, не е јасно дали пребарувањето на информации за самоубиство на интернет се однесува на ризикот од самоубиство<ref>{{Наведено списание|last1=Mok|first1=K|last2=Jorm|first2=AF|last3=Pirkis|first3=J|title=Suicide-related Internet use: A review.|journal=The Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|date=August 2015|volume=49|issue=8|pages=697–705|doi=10.1177/0004867415569797|pmid=25698810}}</ref>. Спротивното од ефектот Вертер е предложениот ефект на Папагено, во кој опфатот на ефективни механизми за справување може да има заштитен ефект. Терминот се темели на лик во операта на [[Моцарт]] „''[[Волшебната флејта]]''“, која (плашејќи се од загуба на некој близок) планирала да се убие сè додека неговите пријатели не му помогнале<ref name=Sia2012>{{Наведено списание|last=Sisask|first=M|author2=Värnik, A|title=Media roles in suicide prevention: a systematic review|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|date=January 2012|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|doi-access=free|pmc=3315075}}</ref>. Кога медиумите ги следат препорачаните упатства за известување, ризикот од самоубиства може да се намали.<ref name=Boh2012/> ===Рационално=== Рационално самоубиство или право на смрт е разумно земање на сопствениот живот<ref name=Loue2008>{{Наведена книга|last=Loue|first=Sana|title=Encyclopedia of aging and public health : with 19 tables|year=2008|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=https://books.google.com/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003160457/https://books.google.com/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696|archivedate=2015-10-03}}</ref>, иако други сметаат дека самоубиството никогаш не е рационално<ref name=Loue2008/>. Чинот на земање на еден живот во корист на другиот е познат како [[алтруистичко самоубиство]]<ref name=Moody2010>{{Наведена книга|last=Moody|first=Harry R.|title=Aging : concepts and controversies|year=2010|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=https://books.google.com/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928072031/https://books.google.com/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Пример за ова е старешина што завршува со својот живот за да остави повеќе храна за помладите луѓе во заедницата<ref name=Moody2010/>. Самоубиството во некои култури на [[Инуити]]те се гледа како чин на почит, храброст или мудрост<ref name=Hales2012/>. [[Самоубиствен напад]] е политичка акција во која напаѓачот врши насилство врз другите што резултира со сопствена смрт<ref>{{Наведена книга|last=editor|first=Tarek Sobh|title=Innovations and advances in computer sciences and engineering|year=2010|publisher=Springer Verlag|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=https://books.google.com/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003161441/https://books.google.com/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Некои бомбаши-самоубијци се мотивирани од желба да станат маченици<ref name=Martyr2009/>. Мисиите на [[камиказе]] биле извршени како обврска за повисока кауза или морална обврска<ref name=Hales2012>{{Наведена книга|last=Hales|first=edited by Robert I. Simon, Robert E.|title=The American Psychiatric Publishing textbook of suicide assessment and management|publisher=American Psychiatric Pub.|location=Washington, DC|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=https://books.google.com/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2|year=2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928062201/https://books.google.com/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|archivedate=2015-09-28}}</ref>. [[Убиството-самоубиство]] е чин на убиство, кој следи во рок од една недела со самоубиство на лицето кое го извршило убиството<ref>{{Наведено списание|last=Eliason|first=S|title=Murder-suicide: a review of the recent literature|journal=The Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref>. Масовните самоубиства често се изведуваат под притисок на општеството<ref>{{Наведена книга|last=Smith|first=William Kornblum in collaboration with Carolyn D.|title=Sociology in a changing world|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=https://books.google.com/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].|date=2011-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003164601/https://books.google.com/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Масовни самоубиства може да се случат со само две лица, честопати познати како [[пакт за самоубиство]]<ref>{{Наведена книга|last=Campbell|first=Robert Jean|title=Campbell's psychiatric dictionary|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=https://books.google.com/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928055936/https://books.google.com/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Во ситуации каде што потенцијалната жртва живее во неподносливи услови, тој извршува самоубиство како средство за бегство<ref>{{Наведена книга|last=Veatch|first=ed. by Robert M.|title=Medical ethics|year=1997|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=https://books.google.com/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922014709/https://books.google.com/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|archivedate=2015-09-22}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Warburton|first=N|year=2004|page=21|title=The Basics - Philosophy|edition=4|publisher=Routledge|place=New York|isbn=978-0415327732}}</ref>. Познато е дека некои затвореници во нацистичките концентрациони логори се убиле со намерно допирање на електрифицираните огради<ref>{{Наведена книга|last1 = Gutman |first1 = Yisrael | last2 = Berenbaum | first2 = Michael (ed) |title=Anatomy of the Auschwitz death camp|year=1998|publisher=Publ. in association with the United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C. by Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1 pbk.|display-authors=etal}}</ref>. == Методи== [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|Стапка на смртност на случаи со самоубиствени методи во САД <ref name="Miller 393–408"/>]] Водечки метод на самоубиство варира меѓу земјите. Водечките методи во различни региони вклучуваат бесење, труење со пестициди и огнено оружје. Се верува дека овие разлики делумно се должат на достапноста на различните методи<ref name=Yip2012/>. Студијата на 56 земји покажало дека бесењето е најчестата метода во повеќето земји<ref>{{Наведено списание|last1=Ajdacic-Gross|first1=V|last2=Weiss|first2=MG|last3=Ring|first3=M|last4=Hepp|first4=U|last5=Bopp|first5=M|last6=Gutzwiller|first6=F|last7=Rössler|first7=W|title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database.|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=September 2008|volume=86|issue=9|pages=726–32|pmid=18797649|doi=10.2471/BLT.07.043489|doi-broken-date=2024-12-01|pmc=2649482}}</ref>, која брои 53% од машките самоубиства и 39% од женските самоубиства.<ref>{{Наведена книга |editor1-first=Rory C. |editor1-last=O'Connor |editor2-first=Stephen |editor2-last=Platt |editor3-first=Jacki |editor3-last=Gordon |title=International Handbook of Suicide Prevention: Research, Policy and Practice |url=https://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=1 June 2011 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-119-99856-3 |page=34 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160419073804/https://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |archivedate=19 April 2016 }}</ref> Во светот, околу 30% од самоубиствата се проценуваат како резултат на труење со пестициди, од кои повеќето се јавуваат во земјите во развој. Употребата на овој метод значително варира од 4% во [[Европа]] до повеќе од 50% во регионот на Тихиот Океан<ref>{{Наведено списание |author1=Gunnell D. |author2=Eddleston M. |author3=Phillips M.R. |author4=Konradsen F. |title=The global distribution of fatal pesticide self-poisoning: systematic review |journal=BMC Public Health |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093 |doi=10.1186/1471-2458-7-357|doi-access=free }}</ref>. Тоа е исто така вообичаено во [[Латинска Америка]], поради лесен пристап во рамките на земјоделското население. Во многу земји, предозирањето со дрога претставува околу 60% од самоубиствата кај жените и 30% кај мажите<ref>{{Наведена книга|last=Geddes|first=John|title=Psychiatry|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=https://books.google.com/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4|author2=Price, Jonathan|author3=Gelder, Rebecca McKnight|author4=with Michael|author5=Mayou, Richard|date=2012-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928062648/https://books.google.com/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Многумина се непланирани и се случуваат за време на акутен период на [[амбивалентност]]. Стапката на смртност варира според методот: огнено оружје 80-90%, давење 65-80%, бесење 60-85%, издувни гасови 40-60%, скокање 35-60%, горење од јаглен 40-50%, пестициди 6-75% , и предозирање со лекови 1,5-4%. Најчестите обиди за самоубиство се разликуваат од најчестите успешни методи; до 85% од обидите се преку предозирање со дрога во развиениот свет<ref name=Tint2010/>. Во Кина, потрошувачката на пестициди е најчестата метода<ref name=WRVp196>{{Наведена книга|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health, Volume 1|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=978-92-4-154561-7|page=196}}</ref>. Во Јапонија сè уште се јавува самозапалувањето, познато како [[сеппуку]], меѓутоа, бесењето и скокањето се најчести<ref>{{Наведено списание|last1=Reisch|first1=T|last2=Steffen|first2=T|last3=Habenstein|first3=A|last4=Tschacher|first4=W|title=Change in suicide rates in Switzerland before and after firearm restriction resulting from the 2003 "Army XXI" reform.|journal=The American Journal of Psychiatry|date=September 2013|volume=170|issue=9|pages=977–84|pmid=23897090|doi=10.1176/appi.ajp.2013.12091256}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Eshun|first=edited by Sussie|title=Culture and mental health sociocultural influences, theory, and practice|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, U.K.|isbn=978-1-4443-0581-4|page=301|url=https://books.google.com/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|author2=Gurung, Regan A.R.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003161655/https://books.google.com/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Скокувањето до смрт е вообичаено во [[Хонгконг]] и [[Сингапур]] со 50% и 80%, соодветно. Во [[Швајцарија]] огненото оружје е најчестата метода за самоубиства кај младите мажи, но овој метод е релативно намален, бидејќи оружјето станало поретко. Во САД, 57% од самоубиствата вклучуваат употреба на огнено оружје, со тоа што овој метод е малку почестен кај мажите отколку жените. Во САД, мажите најчесто самоубиствата ги извршуваат со огнено оружје, а жените со предозирање со таблети.<ref name='suipdox'>New Freakonomics Radio Podcast: “The Suicide Paradox” August 31, 2011, by Stephen J. Dubner</ref> Следната најчеста причина била бесење кај мажи и самотруење кај жените. Заедно, бесењето и труењето опфаќаат околу 40% од самоубиствата на САД (од 2005 година)<ref name=USStats2005>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=U.S. Suicide Statistics (2005) |accessdate=2008-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080406015555/http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |archivedate=2008-04-06 }}</ref>. == Патофизиологија== Не постои позната обединувачка основна [[патофизиологија]] за самоубиство или депресија<ref name=EB2011/>. Сепак, се верува дека е резултат на интеракција на однесувањето, социо-еколошките и психијатриските фактори<ref name=Yip2012/>. Ниските нивоа на невротрофичен фактор на мозокот (BDNF) се директно поврзани со самоубиство<ref>{{Наведено списание|last=Pjevac|first=M|author2=Pregelj, P |title=Neurobiology of suicidal behaviour|journal=Psychiatria Danubina|date=October 2012|volume=24 Suppl 3|pages=S336–41|pmid=23114813}}</ref> и индиректно се поврзуваат преку нејзината улога во голема депресија, посттрауматско стресно нарушување, шизофренија и опсесивно-компулсивно нарушување<ref>{{Наведено списание|last=Sher|first=L|title=The role of brain-derived neurotrophic factor in the pathophysiology of adolescent suicidal behavior|journal=International Journal of Adolescent Medicine and Health|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181|doi=10.1515/ijamh.2011.041}}</ref>. Постморталните студии покажалр намалени нивоа на ''BDNF'' во хипокампусот и префронталниот кортекс, кај оние со и без психијатриски услови<ref>{{Наведено списание|last=Sher|first=L|title=Brain-derived neurotrophic factor and suicidal behavior|journal=QJM : Monthly Journal of the Association of Physicians|date=May 2011|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref>. [[Серотонин]]от, се верува дека е низок кај оние кои умираат со самоубиство. Ова е делумно засновано на докази за зголемени нивоа на 5-HT2A рецептори пронајдени по смртта<ref name=Dwi2012>{{Наведена книга|last=Dwivedi|first=Yogesh|title=The neurobiological basis of suicide|year=2012|publisher=Taylor & Francis/CRC Press|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=https://books.google.com/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003152836/https://books.google.com/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166|archivedate=2015-10-03}}</ref>. Другите докази вклучуваат намалени нивоа на дефектниот производ на серотонин, 5-хидроксииндолацетична киселина, во церебралната спинална течност<ref>{{Наведена книга|last=Stein|first=edited by George|title=Seminars in general adult psychiatry|year=2007|publisher=Gaskell|location=London|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=https://books.google.com/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2.|author2=Wilkinson, Greg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928071428/https://books.google.com/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Сепак, директни докази е тешко да се соберат<ref name=Dwi2012/>. ===Превенција=== [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|Како иницијатива за спречување на самоубиство, овој знак промовира посебен телефон кој е достапен на мостот „[[Голден Гејт (мост)|Голден Гејт]]“, кој се поврзува со кризната телефонска линија]] Превенцијата од самоубиство е термин кој се користи за колективни напори за намалување на [[инциденца]]та на самоубиство преку превентивни мерки. Намалувањето на пристапот до одредени методи, како огнено оружје или токсини, може да го намали ризикот<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/>. Други мерки вклучуваат намалување на пристапот до јаглен (за горење) и бариери на мостови и подземни платформи<ref name=Yip2012/><ref>{{Наведено списание|last=Cox|first=GR|author2=Owens, C |author3=Robinson, J |author4=Nicholas, A |author5=Lockley, A |author6=Williamson, M |author7=Cheung, YT |author8= Pirkis, J |title=Interventions to reduce suicides at suicide hotspots: a systematic review|journal=BMC Public Health|date=Mar 9, 2013|volume=13|page=214|pmid=23496989|doi=10.1186/1471-2458-13-214|doi-access=free |pmc=3606606}}</ref>. Третманот на зависност од дрога и алкохол, депресија и оние кои се обиделе да извршат самоубиство во минатото, исто така, можат да бидат ефикасни<ref name=WHO2012/>. Во некои земји постои предлог за намалување на пристапот до алкохолот како превентивна стратегија (како што е намалување на бројот на барови)<ref name=Drug2011>{{Наведено списание|last=Vijayakumar|first=L|author2=Kumar, MS |author3=Vijayakumar, V |title=Substance use and suicide|journal=Current Opinion in Psychiatry|date=May 2011|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref>. Иако има воспоставено вообичајни кризни линии, постојат малку докази за поддршка или побивање на нивната делотворност<ref name=Sak2011/><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Suicide|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter3/sec5_1.html|work=The United States Surgeon General|accessdate=4 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927023842/http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter3/sec5_1.html|archivedate=27 September 2011}}</ref>. Кај младите луѓе кои неодамна размислувале за самоубиство, когнитивната бихевиорална терапија се чини дека ги подобрила резултатите<ref>{{Наведено списание|last=Robinson|first=J|author2=Hetrick, SE |author3=Martin, C |title=Preventing suicide in young people: systematic review|journal=The Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|date=January 2011|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref>. Економскиот развој преку својата способност за намалување на сиромаштијата може да ги намали стапките на самоубиства<ref name=Stark2011/>. Напорите за зголемување на социјалната врска, особено кај постарите мажи, можат да бидат ефективни<ref>{{Наведено списание|last1=Fässberg |first1=MM| last2 = van Orden | first2= KA | last3 = Duberstein |first3 = P | last4= Erlangsen |first4 = A |last5 = Lapierre | first5 = S | last6 = Bodner | first6 = E | last7 = Canetto |first7 = SS |last8 = De Leo |first8= D |last9 = Szanto |first9 = K |last10 = Waern |first10 = M|title=A systematic review of social factors and suicidal behavior in older adulthood|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=March 2012 |volume=9 |issue=3 |pages=722–45 |pmid=22690159 |doi=10.3390/ijerph9030722 |doi-access=free |pmc=3367273}}</ref>. Светскиот ден на превенција од самоубиства се одбележува секоја година на [[10 септември]] со поддршка на Меѓународната асоцијација за превенција од самоубиства и [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iasp.info/wspd/|title=World Suicide Prevention Day -10 September, 2013|last=|first=|date=|publisher=IASP|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104145146/http://www.iasp.info/wspd/|archivedate=4 November 2013|accessdate=29 October 2013}}</ref>. ===Селектирање=== Има малку податоци за ефектите од скринингот или селектирањето на општата популација врз крајната стапка на самоубиство<ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=SB|author2=O'Connor, EA |author3=Eder, M |author4= Whitlock, EP |title=Screening for child and adolescent depression in primary care settings: a systematic evidence review for the US Preventive Services Task Force|journal=Pediatrics|date=April 2009|volume=123|issue=4|pages=e716–35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=LeFevre|first=ML|author2=U.S. Preventive Services Task Force|title=Screening for suicide risk in adolescents, adults, and older adults in primary care: u.s. Preventive services task force recommendation statement.|journal=Annals of Internal Medicine|date=May 20, 2014|volume=160|issue=10|pages=719–26|pmid=24842417|doi=10.7326/M14-0589}}</ref>. Селектирањето на оние кои доаѓаат во одделенијата за итни случаи со повреди од самоповредување покажале дека помагаат во идентификувањето на идеите за самоубиство и намерата за самоубиство. Се користат [[Психометрија|психометрични]] тестови, како што се Скалата за депресија на Бек или Скалата за геријатриска депресија за постарите лица<ref name="Meier 2008 169">{{Наведена книга|last=Meier|first=Marshall B. Clinard, Robert F.|title=Sociology of deviant behavior|year=2008|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=https://books.google.com/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417100819/https://books.google.com/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|archivedate=2016-04-17}}</ref>. Бидејќи постои висока стапка на луѓе кои позитивно се тестираат преку овие алатки кои не се изложени на ризик од самоубиство, постои загриженост дека селектирањето може значително да го зголеми користењето на ресурсите за ментално здравје<ref>{{Наведено списание |last=Horowitz |first=LM |author2=Ballard, ED |author3=Pao, M |title=Suicide screening in schools, primary care and emergency departments |journal=Current Opinion in Pediatrics|date=October 2009|volume=21|issue=5|pages=620–7 |pmid=19617829 |doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref>. Сепак, се препорачува проценка на оние со висок ризик<ref name=EB2011/>. Прашањето за самоубиство се смета дека не го зголемува ризикот<ref name=EB2011/>. ===Ментална болест=== Кај оние со проблеми со менталното здравје, голем број третмани може да го намалат ризикот од самоубиство. Оние кои се активно самоубиствени можат да бидат примени во психијатриска нега доброволно или ненамерно<ref name=EB2011/>. Обичаите што можат да се користат за да се повредат се обично отстранети<ref name=Tint2010>{{Наведена книга |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)) |publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=1940–1946|isbn=978-0-07-148480-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref>. Некои клиничари ги натерувале пациентите да потпишат договори за превенција од самоубиство, каде што се согласуваат да не им наштетат ако бидат ослободени<ref name=EB2011/>. Сепак, доказите не поддржуваат значителен ефект од оваа практика. Денеска не е утврдено дека краткотрајната хоспитализација е поефикасна од грижата за заедницата за подобрување на исходите кај оние со погранично нарушување на личноста кои се хронично самоубиствони<ref>{{Наведено списание|last=Paris|first=J|title=Is hospitalization useful for suicidal patients with borderline personality disorder?|journal=Journal of Personality Disorders|date=June 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Goodman|first=M|author2=Roiff, T |author3=Oakes, AH |author4= Paris, J |title=Suicidal risk and management in borderline personality disorder|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2012|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref>. Постојат докази дека психотерапијата, конкретно, терапијата за дијалектичко однесување го намалува самоубиството кај адолесцентите<ref name=Can2010>{{Наведено списание|last=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|first=(CADTH)|title=Dialectical behaviour therapy in adolescents for suicide prevention: systematic review of clinical-effectiveness|journal=CADTH Technology Overviews|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref>, како и кај оние со гранично растројство на личноста<ref>{{Наведено списание|last=Stoffers|first=JM|author2=Völlm, BA |author3=Rücker, G |author4=Timmer, A |author5=Huband, N |author6= Lieb, K |title=Psychological therapies for people with borderline personality disorder|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=Aug 15, 2012|volume=8|issue=9 |pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2|pmc=6481907 |editor1-last=Lieb|editor1-first=Klaus}}</ref>. Исто така, тоа може да биде корисно во намалувањето на обидите за самоубиство кај возрасни со висок ризик<ref>{{Наведено списание|author1=Elizabeth O'Connor|author2=Bradley N. Gaynes|author3=Brittany U. Burda|author4=Clara Soh|author5=Evelyn P. Whitlock|title=Screening for and Treatment of Suicide Risk Relevant to Primary Care: A Systematic Review for the U.S. Preventive Services Task Force|journal=Annals of Internal Medicine|date=April 2013|url=http://annals.org/article.aspx?articleid=1681063|doi=10.7326/0003-4819-158-10-201305210-00642|volume=158|issue=10|pages=741–54|pmid=23609101|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515165611/http://annals.org/article.aspx?articleid=1681063|archivedate=2013-05-15}}</ref>. Доказите, сепак, не покажале намалување на самоубиствата<ref name=Can2010/>. Постои контроверзност околу корисноста наспроти штетата на антидепресивите<ref name=Hawton2012/>. Кај млади лица, некои антидепресиви, како што се [[Селективен инхибитор на повторното преземање на серотонинот|SSRIs]], го зголемуваат ризикот од самоубиство од 25 на 1000 до 40 на 1000<ref>{{Наведено списание|last=Hetrick|first=SE|author2=McKenzie, JE |author3=Cox, GR |author4=Simmons, MB |author5= Merry, SN |title=Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=Nov 14, 2012|volume=11|issue=9 |pages=CD004851|pmid=23152227|doi=10.1002/14651858.CD004851.pub3|pmc=8786271 |editor1-last=Hetrick|editor1-first=Sarah E}}</ref>. Меѓутоа, кај постарите лица, тие може да го намалат ризикот. Литиумот се појавува ефикасен при намалување на ризикот кај оние со биполарно растројство и униполарна депресија на скоро исто ниво како и општата популација<ref>{{Наведено списание|last=Baldessarini|first=RJ|author2=Tondo, L |author3=Hennen, J |title=Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cipriani|first=A.|author2=Hawton, K. |author3=Stockton, S. |author4= Geddes, J. R. |title=Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|date=27 June 2013|volume=346|issue=jun27 4|pages=f3646|doi=10.1136/bmj.f3646 |pmid=23814104}}</ref>. Клозапинот може да ги намали мислите за самоубиство кај некои луѓе со шизофренија<ref>{{Наведено списание|last1=Wagstaff|first1=A|last2=Perry|first2=C|title=Clozapine: in prevention of suicide in patients with schizophrenia or schizoaffective disorder.|journal=CNS Drugs|date=2003|volume=17|issue=4|pages=273–80; discussion 281–3|pmid=12665398|doi=10.2165/00023210-200317040-00004}}</ref>. Во САД, здравствените работници се законски обврзани да преземат разумни чекори за да се обидат да спречат самоубиство<ref>{{наведени вести|last1=Caldwell|first1=Benjamin E.|title=Whose Conscience Matters?|url=https://www.aamft.org/imis15/Documents/SO13FTMSinglePage.pdf|accessdate=22 January 2018|work=Family Therapy Magazine (page 22)|publisher=American Association for Marriage and Family Therapy (AAMFT)|date=September–October 2013|archive-date=2018-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122235109/https://www.aamft.org/imis15/Documents/SO13FTMSinglePage.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=FindLaw's California Court of Appeal case and opinions.|url=http://caselaw.findlaw.com/ca-court-of-appeal/1836783.html|website=Findlaw|accessdate=22 January 2018|date=6 June 1978}}</ref>. == Епидемиологија == [[File:Self-harm world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|thumb|upright=1.3|Смртни случаи на милион лица од самоповредно убиство од 2012. {{refbegin|3}}{{легенда|#ffff20|3-23}}{{легенда|#ffe820|24-32}}{{легенда|#ffd820|33-49}}{{легенда|#ffc020|50-61}}{{легенда|#ffa020|62-76}}{{легенда|#ff9a20|77-95}}{{легенда|#f08015|96-121}}{{легенда|#e06815|122-146}}{{легенда|#d85010|147-193}}{{легенда|#d02010|194-395}}{{refend}}]] Околу 0,5% до 1,4% од луѓето умираат со самоубиство, стапка на смртност од 11,6 на 100 000 лица годишно<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/>. Самоубиството резултирало со 842.000 смртни случаи во [[2013]] година, во споредба со 712.000 смртни случаи во [[1990]] година<ref name=GDB2013/>. Стапките на самоубиство се зголемени за 60% од 1960-тите до 2012 година<ref name=WHO2012>{{Наведена мрежна страница |title=Suicide prevention |publisher=World Health Organization|date=Aug 31, 2012 |work=WHO Sites: Mental Health|url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |accessdate=2013-01-13}}</ref>, со овие зголемувања се гледа првенствено во земјите во развој.<ref name=Hawton2009/>. На глобално ниво, од 2008/2009 година, самоубиството е десетта водечка причина за смрт<ref name=Hawton2009/>. За секое самоубиство што резултира со смрт има помеѓу 10 и 40 обиди за самоубиства<ref name=EB2011/>. Стапките на самоубиство значително се разликуваат меѓу земјите и со текот на времето<ref name=Var2012/>. Како најголем процент од смртните случаи во [[2008]] година била: Африка 0,5%, Југоисточна Азија 1,9%, Америка 1,2% и Европа 1,4%<ref name=Var2012/>. Стапки на 100.000 биле: Австралија 8.6, Канада 11.1, Кина 12.7, Индија 23.2, Обединето Кралство 7.6, САД 11.4 и Јужна Кореја 28.9<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Deaths estimates for 2008 by cause for WHO Member States|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|publisher=World Health Organization|accessdate=10 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|archivedate=11 November 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Suicide rates Data by country|url=http://apps.who.int/gho/data/node.main.MHSUICIDE?lang=en.|website=who.int|accessdate=23 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015120314/http://apps.who.int/gho/data/node.main.MHSUICIDE?lang=en.|archivedate=15 October 2015}}</ref>. Во САД самоубиството било рангирано како десетта водечка причина за смрт во [[2009]] година, со околу 36.000 случаи годишно<ref>{{Наведено списание|last=Haney|first=EM|author2=O'Neil, ME |author3=Carson, S |author4=Low, A |author5=Peterson, K |author6=Denneson, LM |author7=Oleksiewicz, C |author8= Kansagara, D |title=Suicide Risk Factors and Risk Assessment Tools: A Systematic Review|date=March 2012|pmid=22574340}}</ref>, и со околу 650.000 луѓе кои се во одделенијата за итни случаи годишно поради обид за самоубиство. Стапката кај мажите во нивните 50-ти години се зголемила за речиси половина во период од 1999 до 2010 година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=CDC finds suicide rates among middle-aged adults increased from 1999 to 2010|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2013/p0502-suicide-rates.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=15 July 2013|date=May 2, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621045612/http://www.cdc.gov/media/releases/2013/p0502-suicide-rates.html|archivedate=21 June 2013}}</ref>. Литванија, Јапонија и Унгарија имаат највисоки стапки<ref name=WHO2016/>. Околу 75% од самоубиствата се јавуваат во земјите во развој. Земјите со најголем апсолутен број на самоубиства се Кина и Индија, кои сочинуваат повеќе од половина од вкупниот број. Во Кина самоубиството е петта водечка причина за смрт<ref name=China2009/>. ===Пол=== {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|250|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|250|Suicide rate per 100,000 males (left) and female (right) (data from 1978–2008). {{Col-begin}} {{Col-break}} <small> {{легенда|#b3b3b3|no data}} {{легенда|#ffff65|< 1}} {{легенда|#fff200|1–5}} {{легенда|#ffdc00|5–5.8}} </small> {{Col-break}} <small> {{легенда|#ffc600|5.8–8.5}} {{легенда|#ffb000|8.5–12}} {{легенда|#ff9a00|12–19}} {{легенда|#ff8400|19–22.5}} </small> {{Col-break}} <small> {{легенда|#ff6e00|22.5–26}} {{легенда|#ff5800|26–29.5}} {{легенда|#ff4200|29.5–33}} {{легенда|#ff2c00|33–36.5}} </small> {{Col-break}} <small> {{легенда|#cb0000|>36.5}} </small> {{col-end}} ||}} На глобално ниво од [[2012]] година, смртта од самоубиство се јавува околу 1,8 пати почесто кај мажите отколку кај женките<ref name=Var2012/><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Estimates for 2000–2012|url=http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/GHE_DthGlobal_2000_2012.xls?ua=1|website=WHO|accessdate=24 August 2016}}</ref>. Во западниот свет, мажите умираат три до четири пати почесто со помош на самоубиство отколку жените. Оваа разлика е уште поизразена кај оние на возраст над 65 години, со десет пати повеќе мажи од женките кои умираат од самоубиство. [148] Обидите за самоубиство и самоповредување се помеѓу два и четири пати почести кај жените<ref name=EB2011/><!-- Quote = females attempt suicide nearly 4 times more frequently than males --><ref>{{Наведена книга|last1=Stern|first1=Theodore A.|last2=Fava|first2=Maurizio|last3=Wilens|first3=Timothy E.|last4=Rosenbaum|first4=Jerrold F.|title=Massachusetts General Hospital Comprehensive Clinical Psychiatry|date=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323328999|page=589|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=y5nTBgAAQBAJ&pg=PA589|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914014509/https://books.google.com/books?id=y5nTBgAAQBAJ&pg=PA589|archivedate=2016-09-14}}</ref><!-- Quote = women are three to four times more likely than men to attempt suicide. --><ref>{{Наведена книга|last1=Krug|first1=Etienne G.|title=World Report on Violence and Health|date=2002|publisher=World Health Organization|isbn=9789241545617|page=191|url=https://books.google.com/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA191|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914020823/https://books.google.com/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA191|archivedate=2016-09-14}}</ref><!-- Quote = rates of non-fatal suicidal behaviour tend to be 2-3 times higher in women than in men -->. Истражувачите ја припишуваат разликата помеѓу обидите и самоубиства меѓу половите кај мажите, со користење на повеќе смртоносни средства за да се стави крај на нивниот живот<ref name=Sue2012>{{Наведена книга|author=David Sue, Derald Wing Sue, Stanley Sue, Diane Sue|title=Understanding abnormal behavior|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=https://books.google.com/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]|date=2012-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151030225833/https://books.google.com/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|archivedate=2015-10-30}}</ref><ref name="Kumar">{{Наведена книга|author=Updesh Kumar, Manas K Mandal|title=Suicidal Behaviour: Assessment of People-At-Risk|isbn=978-8132104995|publisher=Sage Publications India|year=2010|page=139|accessdate=March 4, 2017|url=https://books.google.com/books?id=W5WHAwAAQBAJ&pg=PA139|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305151250/https://books.google.com/books?id=W5WHAwAAQBAJ&pg=PA139|archivedate=March 5, 2017}}</ref><ref name="Ellis">{{Наведена книга|author=Lee Ellis, Scott Hershberger, Evelyn Field, Scott Wersinger, Sergio Pellis, David Geary, Craig Palmer, Katherine Hoyenga, Amir Hetsroni, Kazmer Karadi|title=Sex Differences: Summarizing More than a Century of Scientific Research|isbn=978-1136874932|publisher=Psychology Press|year=2013|page=387|accessdate=March 4, 2017|url=https://books.google.com/books?id=Skw2mezpvO4C&pg=PA387|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305152038/https://books.google.com/books?id=Skw2mezpvO4C&pg=PA387|archivedate=March 5, 2017}}</ref>. Сепак, одвојувањето на намерни обиди за самоубиство од не-самоубиствени самоповредувања во моментов не се прави во САД кога се собираат статистички податоци на национално ниво<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Suicide Statistics — AFSP|url=https://afsp.org/about-suicide/suicide-statistics/|website=American Foundation for Suicide Prevention|accessdate=3 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902201450/https://afsp.org/about-suicide/suicide-statistics/|archivedate=2 September 2016}}</ref>. Кина има една од највисоките стапки на самоубиства во светот и е единствената земја каде што е повисока од онаа кај мажите (сооднос од 0,9).<ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{Наведено списание|last=Weiyuan|first=C|title=Women and suicide in rural China|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=December 2009|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|doi-broken-date=2024-12-01|pmc=2789367}}</ref>. Во Источниот Медитеран, стапките на самоубиства се речиси еквивалентни меѓу мажите и жените. Највисока стапка на женско самоубиство се наоѓа во [[Јужна Кореја]] со 22 на 100.000, со високи стапки во Југоисточна Азија и Западниот Тихи Океан генерално<ref name=Var2012/>. Луѓето чиј родов идентитет не се усогласува со нивниот полов однос се изложени на висок ризик од самоубиство<ref>{{Наведена мрежна страница|title=http://www.thetaskforce.org/downloads/reports/reports/ntds_full.pdf|url=http://www.thetaskforce.org/downloads/reports/reports/ntds_full.pdf|accessdate=25 July 2016|date=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908030754/http://www.thetaskforce.org/downloads/reports/reports/ntds_full.pdf|archivedate=8 September 2014}}</ref>. Голем број прегледи откриле зголемен ризик од самоубиство кај трансродовите, лезбејките, геј и бисексуалните луѓе<ref>{{Наведено списание|last1=Haas|first1=AP|last2=Eliason|first2=M|last3=Mays|first3=VM|last4=Mathy|first4=RM|last5=Cochran|first5=SD|last6=D'Augelli|first6=AR|last7=Silverman|first7=MM|last8=Fisher|first8=PW|last9=Hughes|first9=T|last10=Rosario|first10=M|last11=Russell|first11=ST|last12=Malley|first12=E|last13=Reed|first13=J|last14=Litts|first14=DA|last15=Haller|first15=E|last16=Sell|first16=RL|last17=Remafedi|first17=G|last18=Bradford|first18=J|last19=Beautrais|first19=AL|last20=Brown|first20=GK|last21=Diamond|first21=GM|last22=Friedman|first22=MS|last23=Garofalo|first23=R|last24=Turner|first24=MS|last25=Hollibaugh|first25=A|last26=Clayton|first26=PJ|title=Suicide and suicide risk in lesbian, gay, bisexual, and transgender populations: review and recommendations.|journal=Journal of Homosexuality|date=2011|volume=58|issue=1|pages=10–51|pmid=21213174|doi=10.1080/00918369.2011.534038|pmc=3662085}}</ref>. Меѓу трансродовите лица стапките на обид за самоубиство се помеѓу 30 и 50%<ref>{{Наведено списание|last1=Virupaksha|first1=HG|last2=Muralidhar|first2=D|last3=Ramakrishna|first3=J|title=Suicide and Suicidal Behavior among Transgender Persons.|journal=Indian Journal of Psychological Medicine|date=2016|volume=38|issue=6|pages=505–509|pmid=28031583|doi=10.4103/0253-7176.194908|doi-access=free |pmc=5178031}}</ref>. ===Возраст=== Во многу земји, стапката на самоубиство е највисока кај средовечните<ref name=Pit2012>{{Наведено списание|last=Pitman|first=A|author2=Krysinska, K |author3=Osborn, D |author4= King, M |title=Suicide in young men|journal=The Lancet|date=Jun 23, 2012|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> или постарите лица<ref name=Yip2012/>. Сепак, апсолутниот број на самоубиства е најголем кај оние меѓу 15 и 29 години, поради бројот на луѓе во оваа возрасна група. Во [[САД]], тој е најголем кај кавкаските мажи постари од 80 години, иако помладите луѓе почесто се обидуваат да се самоубијат. Тоа е втората најчеста причина за смрт кај адолесцентите<ref name=Hawton2012>{{Наведено списание|last=Hawton|first=K |author2=Saunders, KE |author3=O'Connor, RC|title=Self-harm and suicide in adolescents|journal=Lancet|date=Jun 23, 2012|volume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref>, а кај млади машки е само втор случај на смрт<ref name=Pit2012/>. Кај младите мажи во развиениот свет тоа е причина за скоро 30%<ref name=Pit2012/>. Во земјите во развој, стапките се слични, но тоа претставува помал дел од вкупната смртност поради повисоките стапки на смрт од други видови на траума. Во Југоисточна Азија, за разлика од другите делови од светот, смртноста од самоубиство се јавува кај поголеми стапки кај млади жени отколку кај постари жени. == Историја == [[File:La mort de seneque.jpg|thumb|''The Death of Seneca'' (1684)]] Во [[Античка Атина]], лицето кое извршило самоубиство без одобрение на државата било немало почести за нормален погреб. Лицето било погребувано на периферијата на градот, без камен-темелник или маркер<ref>{{Наведена книга|last=Szasz|first=Thomas|title=Fatal freedom : the ethics and politics of suicide|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=https://books.google.com/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102120359/https://books.google.com/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11|archivedate=2015-11-02}}</ref>. Сепак, самоубиството се сметало за прифатлив метод за справување со воениот пораз<ref name=Maris2000>{{Наведена книга|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=https://books.google.com/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160418154323/https://books.google.com/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97|archivedate=2016-04-18}}</ref>. Во [[Стар Рим]], додека првично било дозволено самоубиството, подоцна се сметало за злосторство против државата поради нејзините економски трошоци<ref>{{Наведена книга|last=Dickinson|first=Michael R. Leming, George E.|title=Understanding dying, death, and bereavement|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=https://books.google.com/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7|date=2010-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003150421/https://books.google.com/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|archivedate=2015-10-03}}</ref>. [[Аристотел]] ги осудил сите форми на самоубиство, додека [[Платон]] бил амбивалентен<ref name="Minois Hist Suic">{{Наведена книга|last1=Minois|first1=Georges|title=History of Suicide: Voluntary Death in Western Culture|date=2001|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=9780801866470|edition=Johns Hopkins University}}</ref>. Во [[Рим]] некои причини за самоубиство вклучувале волонтерска смрт во гладијаторска борба, вина за убиство на некој, за спасување на животот на друг, како резултат на жалост, срам од силување и како бегство од неподносливи ситуации како физичко страдање, воен пораз или криминална потрага<ref name="Minois Hist Suic" />. Самоубиството се сметало за грев во христијанска [[Европа]] и било осудено на Советот на Арле (452) како дело на Ѓаволот. Во средниот век, црквата започнала дискусија за тоа кога желбата за мачеништво била самоубиствена, како што е случајот со мачениците во Кордоба. И покрај овие спорови и повремени официјални пресуди, католичката доктрина не била целосно решена за самоубиство до крајот на [[17 век]]. Криминалниот акт издаден од [[Луј XIV]] од Франција во [[1670]] година бил исклучително тежок, дури и за времињата: телото на мртвото лице било влечено низ улиците, со лицето надолу, а потоа обесено или фрлено на ѓубре. Покрај тоа, целиот негов имот бил конфискуван<ref>{{Наведена книга|author1=W. S. F. Pickering|author2=Geoffrey Walford|title=Durkheim's Suicide : a century of research and debate|year=2000|publisher=Routledge|location=London [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=https://books.google.com/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402063717/https://books.google.com/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|archivedate=2016-04-02}}</ref><ref name=Maris540>{{Наведена книга|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=https://books.google.com/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429045300/https://books.google.com/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540|archivedate=2016-04-29}}</ref>. Ставовите кон самоубиството полека започнале да се менуваат за време на [[ренесанса]]та. Во делото на Џон Дон, ''Biathanatos'', кое содржи една од првите современи одбрани за самоубиство, се дава доказ за однесувањето на библиските личности, како што се [[Исус]], [[Самсон]] и [[Саул]], и презентирање на аргументи врз основа на разумот и природата за санкционирање на самоубиството во одредени околности<ref name="Stanf">{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/|title=Suicide|date=2021 |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref>. Секуларизацијата на општеството што започнало во текот на [[просветителство]]то ги доведувало во прашање традиционалните верски ставови кон самоубиството и довело до посовремена перспектива на ова прашање. Дејвид Хјум негирал дека самоубиството е кривично дело бидејќи тоа не влијаело на никој и потенцијално било во предност на поединецот. Во своите есеи за самоубиство и бесмртноста на душата во 1777 година, тој реторички прашува: „''Зошто треба да го продолжам бедното постоење, поради некоја несериозна предност што јавноста можеби ќе ја добие од мене''?“<ref Name="Stanf"/> Промената на јавното мислење во целост исто така може да се препознае; "Тајмс" во 1786 година иницирал една жестока дебата за предлогот „Дали самоубиството е чин на храброст?“<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bWTcejAzQ8kC|title=A Companion to the Eighteenth-Century English Novel and Culture|author1=Paula R. Backscheider |author2=Catherine Ingrassia |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|page=530|isbn=9781405154505}}</ref>. До [[19 век]] иако самоубиството останало незаконско во текот на овој период, сè повеќе станувало цел на сатирични коментари, како што е комичната опера од Гилберт и Саливан „''Микадо''“, која ја сатиризирала идејата за убиство на некој кој веќе се убил. == Култура== ===Законодавство=== [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|Нож (танто)]] [[File:Seppuku-2.jpg|thumb|right|210px|[[Самурај]] извршува самоубиство]] Во повеќето западни земји, самоубиството повеќе не е криминал<ref name=White2010/>. Сепак, тоа било во повеќето западноевропски земји од средниот век до најмалку до 1800-тите.<ref name="Dost">{{Наведена книга|last=Paperno|first=Irina | name-list-format = vanc |title=Suicide as a cultural institution in Dostoevsky's Russia|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=https://books.google.com/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928063739/https://books.google.com/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60|archive-date=2015-09-28}}</ref> Самоубиството останува кривично дело во повеќето муслимански земји<ref name="Islam2006"/>. Во [[Австралија]] самоубиството не е криминал<ref>{{Наведена книга|last=al.]|first=David Lanham&nbsp;... [et|title=Criminal laws in Australia|year=2006|publisher=The Federation Press|location=Annandale, N.S.W.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=https://books.google.com/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928171218/https://books.google.com/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Сепак, тоа е кривично дело доколку се советува, поттикнува или помага и поддржува друг во обид да умре со самоубиство, а законот експлицитно дозволува секое лице да употреби „''таква сила што е разумно неопходна''“ за да спречи друг да го преземе сопствениот живот<ref>{{Наведена книга|last=Duffy|first=Michael Costa, Mark|title=Labor, prosperity and the nineties : beyond the bonsai economy|year=1991|publisher=Federation Press|location=Sydney|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=https://books.google.com/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928171853/https://books.google.com/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|archivedate=2015-09-28}}</ref>. На северната територија на Австралија накратко се случувало самоубиство со помош на доктор од 1996 до 1997 година<ref>{{Наведена книга|last=Quill|first=Constance E. Putnam ; foreword by Timothy E.|title=Hospice or hemlock? : searching for heroic compassion|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928053905/https://books.google.com/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Ниту една земја во [[Европа]] моментно не смета дека самоубиството или обид за самоубиство е кривично дело<ref name=McL2007/>. [[Англија]] и [[Велс]] го декриминализирале самоубиството преку Законот за самоубиство од 1961 година и Република Ирска во 1993 година<ref name=McL2007/>. Зборот „''commit''“ бил употребен во врска со тоа што бил нелегален, но многу организации го спречиле тоа поради негативната конотација<ref>Holt, Gerry.[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-14374296 "When suicide was illegal"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140207074649/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-14374296 |date=2014-02-07 }}. ''BBC News''. 3 August 2011. Accessed 11 August 2011.</ref><ref name=guardian_style>{{Наведена мрежна страница|title=Guardian & Observer style guide|url=https://www.theguardian.com/styleguide/s|work=Guardian website|publisher=The Guardian|accessdate=29 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019070418/http://www.theguardian.com/styleguide/s|archivedate=19 October 2013}}</ref>. Во [[Индија]] самоубиството било нелегално, а преживеаното семејство може да се соочи со правни потешкотии<ref>{{Наведена книга|last=Srivastava|first=editors, Nitish Dogra, Sangeet|title=Climate change and disease dynamics in India|publisher=The Energy and Resources Institute|location=New Delhi|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=https://books.google.com/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256|date=2012-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928054921/https://books.google.com/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256|archivedate=2015-09-28}}</ref>. Индиската влада го укинала овој закон во [[2014]] година<ref>{{наведени вести|url=http://zeenews.india.com/news/india/govt-decides-to-repeal-section-309-from-ipc-attempt-to-suicide-no-longer-a-crime_1512479.html|title=Govt decides to repeal Section 309 from IPC; attempt to suicide no longer a crime|publisher=Zee News|date=December 10, 2014|accessdate=December 10, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150515222001/http://zeenews.india.com/news/india/govt-decides-to-repeal-section-309-from-ipc-attempt-to-suicide-no-longer-a-crime_1512479.html|archivedate=May 15, 2015|df=}}</ref>. Во [[Германија]], активната евтаназија е нелегална, а секој присутен во текот на самоубиството може да биде обвинет за неуспех да му помогне на лицето<ref>{{Наведена мрежна страница|title=German politician Roger Kusch helped elderly woman to die|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece|publisher=Times Online|date=July 2, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601051855/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece|archivedate=June 1, 2010}}</ref>. [[Швајцарија]] презела чекори за легализирање на помогнато самоубиство за хронично ментално болните. Високиот суд во Лозана, Швајцарија, во пресудата од 2006 година, му доделил на анонимен поединец со долгогодишни психијатриски тешкотии право да стави крај на својот живот<ref name=pmid17649899>{{Наведено списание |author=Appel, JM |title=A Suicide Right for the Mentally Ill? A Swiss Case Opens a New Debate |journal=Hastings Center Report |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |date=May 2007 |pmid=17649899 |doi=10.1353/hcr.2007.0035 }}</ref>. Во [[САД]], самоубиството не е нелегално, но може да биде поврзано со казни за оние што се обидуваат<ref name=McL2007>{{Наведена книга|last=McLaughlin|first=Columba|title=Suicide-related behaviour understanding, caring and therapeutic responses|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, England|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=https://books.google.com/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128212649/https://books.google.com/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24|archivedate=2015-11-28}}</ref>. Самоубиството со помош на лекар е легално во државата Вашингтон за лица со терминални заболувања<ref>{{наведени вести|title=Chapter 70.245 RCW, The Washington death with dignity act|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?quote=70.245|work=Washington State Legislature|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100708000006/http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?quote=70.245|archivedate=2010-07-08|df=}}</ref>. Во Орегон, луѓето со терминални заболувања можат да побараат лекови да помогнат да се стави крај на нивниот живот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://public.health.oregon.gov/PROVIDERPARTNERRESOURCES/EVALUATIONRESEARCH/DEATHWITHDIGNITYACT/Pages/ors.aspx|title=Oregon Revised Statute - 127.800 s.1.01. Definitions|publisher=Oregon State Legislature|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007062220/http://public.health.oregon.gov/ProviderPartnerResources/EvaluationResearch/DeathwithDignityAct/Pages/ors.aspx|archivedate=2015-10-07}}</ref>. Канаѓаните кои се обиделе да извршат самоубиство може да им забранат влез во САД. Законите на САД дозволуваат граничната полиција да го негира пристапот до луѓе кои имаат ментална болест, вклучувајќи ги и оние со претходни обиди за самоубиство<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cbc.ca/m/news/#!/content/1.1034903 |title=CBCNews.ca Mobile |publisher=Cbc.ca |date=1999-02-01 |accessdate=2014-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140807054409/http://www.cbc.ca/m/news/#!/content/1.1034903 |archivedate=2014-08-07 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Claude Adams|title=US border suicide profiling must stop: Report|url=http://globalnews.ca/news/1271798/us-border-suicide-profiling-must-stop-report/|website=globalnews.ca|accessdate=7 August 2014|date=April 15, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808055456/http://globalnews.ca/news/1271798/us-border-suicide-profiling-must-stop-report/|archivedate=8 August 2014}}</ref>. ===Религиозни погледи=== [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|Хиндуистичка вдовица се запалила со трупот на нејзиниот сопруг, 1820-тите]] Во повеќето форми на [[христијанство]]то, самоубиството се смета за грев, главно врз основа на списите на влијателни христијански мислители од средниот век, како што се [[Свети Августин]] и [[Тома Аквински]], но самоубиството не се сметало за грев според византискиот христијански кодекс на [[Јустинијан I]], на пример<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Ronald Roth, D.Acu. |url=http://www.acu-cell.com/suicide.html |title=Suicide & Euthanasia – a Biblical Perspective |publisher=Acu-cell.com |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090418073913/http://acu-cell.com/suicide.html |archivedate=2009-04-18 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |title=Norman N. Holland, Literary Suicides: A Question of Style |publisher=Clas.ufl.edu |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528090133/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |archivedate=2009-05-28 }}</ref>. Во католичката доктрина, аргументот е заснован на заповедта „''Не убивај''“ (применет според Новиот завет од Исус во Матеј 19:18), како и идејата дека животот е дар што Бог го дава и дека самоубиството е против „''природниот поредок''“ и на тој начин се меша со Божјиот план за светот<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280 |title=Catechism of the Catholic Church – PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425163428/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280 |archivedate=2009-04-25 }}</ref>. Сепак, се верува дека менталната болест или сериозниот страв од страдање ја намалуваат одговорноста на оној што завршува со самоубиство<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2282 |title=Catechism of the Catholic Church – PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425163428/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2282 |archivedate=2009-04-25 }}</ref>. Контра-аргументите го вклучуваат следново: дека шестата заповед попрецизно се преведува како „''да не убиеш''“ (што не мора да се однесува на себе), дека Бог им дал слободна волја на луѓето, дека преземањето на сопствениот живот не го прекршува Божјиот закон отколку лекување болест и дека голем број на самоубиства од страна на Божјите следбеници се запишани во Библијата без остра осуда<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=The Bible and Suicide |publisher=Religioustolerance.org |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063310/http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Јудаизам|Јудаизмот]] се фокусира на важноста на вреднувањето на овој живот, и како такво, самоубиството е еднакво на негирање на Божјата добрина во светот. И покрај тоа, во екстремни околности кога се чинело дека нема друг избор освен да бидат убиени или принудени да ја предадат својата религија, [[Евреи]]те извршувале самоубиство или масовно самоубиство (види [[Масада]], [[Прво француско гонење на Евреите]] и замок Јорк за примери) и како мрачен потсетник, постои и молитва во еврејската литургија за „''кога ножот е во грлото''“, за оние што умираат „''да го светат Божјето име''“. Овие дела добиле мешани одговори од страна на еврејските власти, кои според некои се сметаат за примери за херојска маченичка смрт, додека други тврдат дека не е во ред да ги преземат своите животи во пресрет на мачеништвото<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=Euthanasia and Judaism: Jewish Views of Euthanasia and Suicide |accessdate=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060506200930/http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |archivedate=2006-05-06 }}</ref>. Исламските верски ставови се против самоубиство<ref name="Islam2006"/>. [[Куран]]от го забранува тоа со наведување „''не убивај''“<ref name=Gear2009>{{Наведено списание|last1=Gearing|first1=RE|last2=Lizardi|first2=D|title=Religion and suicide.|journal=Journal of Religion and Health|date=September 2009|volume=48|issue=3|pages=332–41|pmid=19639421|doi=10.1007/s10943-008-9181-2}}</ref>. [[Хадис]]ите исто така го наведуваат поединечното самоубиство за незаконско и како грев<ref name="Islam2006"/>. Во [[Хиндуизам|хиндуизмот]], самоубиството се смета за подеднакво грешно како убивање друго лице во современото хиндуистичко општество. Хиндуистичките списи наведуваат дека оној што ќе умре со самоубиство ќе стане дел од духовниот свет. Сепак, хиндуизмот го прифаќа правото на човекот да стави крај на својот живот преку ненасилната практика на постење до смрт, наречена [[Прајопавеза]]<ref name="hindu">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= Hinduism – Euthanasia and Suicide|date= 2009-08-25|publisher= BBC|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090225155507/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|archivedate= 2009-02-25}}</ref>. ==Познати личности кои извршиле самоубиство== * [[Демостен]] (12 октомври 322 п.н.е.) — [[Стара Грција|старогрчки]] државник и говорник. * [[Ханибал Барка]] (183 п.н.е. — војсководец и државник од [[Картагина]]. * [[Клеопатра]] (31 јули 30) — [[Стар Египет|египетска]] кралица. * [[Сенека Помладиот]] (65) — [[Римско Царство|римски]] државник, [[Филозоф|филозоф]] и писател. * [[Нерон]] (9 јуни 68) — [[Римски цар|римски цар]]. * [[Жерар де Нервал]] (26 јануари 1855) — француски писател. * [[Адалберт Штифтер]] ([[25 јануари]] [[1868]]) — австриски писател и [[Сликарство|сликар]]. * [[Лудвиг II (Баварија)|Лудвиг II]] (13 јуни 1886) — крал на [[Баварија]]. * [[Винсент ван Гог]] ([[29 јули]] [[1890]]) — холандски сликар. * [[Лудвиг Болцман]] (5 септември 1906) — австриски [[Физичар|физичар]] и филозоф. * [[Пејо Јаворов]] (17 октомври 1914) — бугарски поет. * [[Марио де Са-Карнеиро]] (26 април 1916) — португалски писател. * [[Сергеј Есенин]] ([[28 декември]] [[1925]]) — руски [[поет]]. * [[Рјуносуке Акутагава]] ([[24 јули]] [[1927]]) — јапонски [[писател]]. * [[Костас Карјотакис]] (20 јули 1928) — грчки поет. * [[Владимир Мајаковски]] ([[14 април]] [[1930]]) — руски поет. * [[Џорџ Истман]] ([[14 март]] [[1932]]) — американски претприемач. * [[Андон Димитров]] (13 март 1933) — македонски [[Револуционер|револуционер]]. * [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] (15 јуни 1938) — германски сликар. * [[Ивана Брлиќ Мажураниќ]] (21 септември 1938) — хрватска писателка. * [[Валтер Бенјамин]] ([[26 септември]] [[1940]]) — германски есеист и филозоф. * [[Вирџинија Вулф]] ([[28 март]] [[1941]]) — англиска писателка. * [[Карин Боје]] (24 април 1941) — шведска поетеса. * [[Марина Цветаева]] ([[31 август]] [[1941]]) — руска поетеса. * [[Штефан Цвајг]] ([[22 февруари]] [[1942]]) — австриски [[писател]]. * [[Тон Накаџима|Ацуши Накаџима]] ([[4 декември]] [[1942]]) — јапонски [[писател]]. * [[Ервин Ромел]] (14 октомври 1944) — германски [[Генерал|генерал]]. * [[Ханс Фишер]] (31 март 1945) — германски хемичар. * [[Адолф Хитлер]] ([[30 април]] [[1945]]) — германски [[нацист]]ички водач. * [[Ева Браун]] ([[30 април]] [[1945]]) — сопруга на [[Адолф Хитлер]]. * [[Јозеф Гебелс]] ([[1 мај]] [[1945]]) — германски нацистички водач. * [[Мартин Борман]] (2 мај 1945) — германски нацистички водач. * [[Хајнрих Химлер]] ([[23 мај]] [[1945]]) — германски нацистички водач. * [[Херман Геринг]] ([[15 октомври]] [[1946]]) — германски нацистички водач. * [[Аршил Горки]] (21 јули 1948) — американски сликар. * [[Чезаре Павезе]] ([[27 август]] [[1950]]) — италијански писател. * [[Луј Адамич]] (4 септември 1951) — словенечко-американски писател. * [[Едвин Хауард Армстронг]] (1 февруари 1954) — американски инженер. * [[Стиг Дагерман]] (4 ноември 1954) — шведски писател. * [[Александар Фадеев]] (13 мај 1956) — советски писател. * [[Јан Лехоњ]] ([[8 јуни]] [[1956]]) — полски поет. * [[Бранко Миљковиќ]] ([[12 февруари]] [[1961]]) — српски поет. * [[Ернест Хемингвеј]] ([[2 јули]] [[1961]]) — американски [[писател]]. * [[Мерилин Монро]] ([[5 август]] [[1962]]) — американска филмска глумица. * [[Силвија Плат]] ([[11 февруари]] [[1963]]) — американска поетеса. * [[Јан Палах]] ([[19 јануари]] [[1969]]) — чешки студент. * [[Марк Ротко]] ([[25 февруари]] [[1970]]) — американски сликар * [[Јукио Мишима]] ([[24 јули]] [[1970]]) — јапонски [[писател]] и [[режисер]]. * [[Ник Дрејк]] ([[25 ноември]] [[1974]]) — англиски [[Поп-музика|поп]]-рок-музичар. * [[Хари Мартинсон]] (11 февруари 1878) — шведски поет. * [[Чарлс Бојер]] ([[26 август]] [[1978]]) — француско-американски глумец. * [[Ијан Куртис]] ([[18 мај]] [[1980]]) — англиски [[Рок-музика|рок-музичар]]. * [[Рејчел Робертс]] (26 ноември 1980) — американска глумица. * [[Мехмет Шеху]] (17 декември 1981) — албански политичар. * [[Перси Вилијамс]] (29 ноември 1982) — канадски атлетичар. * [[Артур Кестлер]] (1 март 1983) — унгарско-британски писател и новинар. * [[Бранко Ќопиќ]] (26 март 1984) — југословенски писател. * [[Далида]] ([[3 мај]] [[1987]]) — италијанско-француска пејачка и глумица. * [[Рудолф Хес]] ([[17 август]] [[1987]]) — германски нацистички водач. * [[Јежи Кошињски]] ([[3 мај]] [[1991]]) — полско-американски [[писател]]. * [[Курт Кобејн]] ([[5 април]] [[1994]]) — американски рок-музичар. * [[Марго Хемингвеј]] (1 јули 1996) — американска манекенка и глумица. * [[Мајкл Хаченс]] ([[22 ноември]] [[1997]]) — австралиски поп-рок-музичар. * [[Венди О. Вилијамс]] ([[6 април]] [[1998]]) — американска рок-пејачка. * [[Стјуарт Адамсон]] ([[16 декември]] [[2001]]) — шкотски рок-музичар. * [[Елиот Смит]] ([[21 октомври]] [[2003]]) — американски рок-музичар. * [[Хантер С. Томпсон]] (20 февруари 2005) — американски [[Новинар|новинар]]. * [[Пол Хестер]] (26 март 2005) — австралиски рок-музичар. * [[Дејвид Фостер Волас]] (12 септември 2008) — американски писател. * [[Беким Фехмиу]] (15 јуни 2010) — југословенски глумец. * [[Мадалина Маноле]] (14 јули 2010) — романска пејачка и глумица. * [[Антонио Петигру]] (10 август 2010) — американски атлетичар. * [[Доријан Греј (глумица)|Доријан Греј]] (15 февруари 2011) — италијанска глумица. * [[Тони Скот]] (19 август 2012) — англиски филмски [[режисер]]. * [[Волфганг Херндорф]] (26 август 2013) — германски, писател, сликар и [[Карикатура|карикатурист]]. * [[Робин Вилијамс]] ([[11 август]] [[2014]]) — американски [[Филмски артист|филмски]] глумец. * [[Кит Емерсон]] ([[11 март]] [[2016]]) — англиски рок-музичар. * [[Буч Тракс]] ([[24 јануари]] [[2017]]) — [[САД|американски]] [[блуз]]-музичар. * [[Крис Корнел]] ([[18 мај]] [[2017]]) — американски рок-музичар. * [[Честер Бенингтон]] (20 јули 2017) — американски рок-пејач. * [[Ентони Бурдејн]] ([[8 јуни]] [[2018]]) — американски готвач и тв-водител. * [[Кит Флинт]] ([[4 март]] [[2019]]) — англиски [[Техно музика|техно-музичар]]. * [[Билјана Беличанец-Алексиќ]] ([[6 април]] [[2019]]) — македонска глумица и [[политичар]]ка. * [[Харума Миура]] (18 јули 2020) — јапонски глумец и пејач. == Самоубиството како тема во уметноста и во популарната култура == ===Самоубиството како мотив во книжевноста=== * „Пример“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 27-28.</ref> * „Принц“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 119.</ref> * „Кнез“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 120.</ref> * „Разочарани Англичани“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 45.</ref> * „Сериозност“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 42.</ref> * „Прашање во покраинскиот парламент“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 97-98.</ref> * „Напуштање“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 152.</ref> * „Гениј“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 156-157.</ref> * „Несреќна љубов“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 100.</ref> * „Две ливчиња“ — кус расказ на Томас Берхнард од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 99.</ref> * „Самоубиство“ — расказ на македонскиот писател [[Милко Бојковски]].<ref>Милко Бојковски, ''Фотографии од пеколот''. Скопје: Бегемот, 2017, стр. 45.</ref> * „20 мај 1928“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 63-64.</ref> * „Самоубиец“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 107.</ref> * „[[Самоубиец (драма)|Самоубиец]]“ — драма на [[Николај Ердман]].<ref>Вељко Радовић, „Смешне згоде у Потемкиновом селу“ во: Николај Васиљевич Гогољ, ''Ревизор''. Београд: Рад, 1986, стр. 8.</ref> * „Невидливиот самоубиец“ — краток расказ на македонскиот писател [[Ѓорѓи Крстевски (писател)|Ѓорѓи Крстевски]] од 2019 година.<ref>Ѓорѓи Крстевски, ''Другата страна''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 68-69.</ref> * „Самоубиство“ — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 115.</ref> * „Замав“ — расказ на рускиот писател [[Јуриј Мамлеев]].<ref>Јуриј Мамлеев, ''Вампир-психопат'', Темплум, Скопје, 2022, стр. 67-69.</ref> * „Макрокосмос“ — расказ на Јуриј Мамлеев.<ref>Јуриј Мамлеев, ''Вампир-психопат'', Темплум, Скопје, 2022, стр. 101-105.</ref> * „Самоубиство“ — кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 204.</ref> * „Самоубиец“ — песна во проза на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 27.</ref> * „Собата на самоубиецот“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 203-204.</ref> ===Самоубиството како мотив во популарната музика=== * „[[Suicide (група)|Самоубиство]]“ ([[англиски]]: ''Suicide'') — американска музичка група.<ref>[https://www.discogs.com/artist/31055-Suicide DISCOGS, Suicide (пристапено на 26.3.2018)]</ref> * „Потенцијално самоубиство“ (англиски: ''Potential Suicide'') — песна на американската [[Панк рок|панк]]-група [[Вајперс]] (''Wipers'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DTqUoSF8mJA YouTube, Wipers - Is This Real? LP (пристапено на 14.6.2017)]</ref> * „Како гледаш на самоубиството“ ([[англиски]]: ''How Do You Regard Suicide'') — песна на израелската група ''[[Минимал компакт]]'' (''Minimal Compact'') од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0FaNqmqK1mA&list=OLAK5uy_li9_nQriu4WbEv88tPxkr52COM1Je_k8M&index=6 YouTube, How Do You Regard Suicide (пристапено на 19.10.2025)]</ref> * „Задолжително самоубиство“ (англиски: ''Mandatory Suicide'') — песна на американската [[Хеви метал музика|хеви-метал]] група [[Слеер]] (''Slayer'').<ref>[https://www.discogs.com/Slayer-Decade-Of-Aggression-Live/release/4707171 Discogs, Slayer ‎– Decade Of Aggression Live (пристапено на 6.10.2019)]</ref> * [[Суисајдал Тенденсиз (група)|Самоубиствени намери]] (англиски: ''Suicidal Tendencies'') — американска [[Хардкор панк|хард-кор]] група.<ref>[https://www.discogs.com/artist/137127-Suicidal-Tendencies DISCOGS, Suicidal Tendencies (пристапено на 26.3.2018)]</ref> * „Самоубиство“ (англиски: ''Suicide'') — песна на британската рок-група ''[[Spacemen 3]]'' од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31540-Spacemen-3-Playing-With-Fire Spacemen 3 – Playing With Fire (пристапено на 13.1.2024)]</ref> == Наводи == {{наводи|4}} == Надворешни врски == {{Братскиврски|display=Suicide}} * {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}} {{en}} * {{Наведена книга|title=Preventing suicide: a global imperative.|date=2014|publisher=WHO|isbn=9789241564779|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/131056/1/9789241564779_eng.pdf?ua=1&ua=1}} {{en}} * [http://freakonomics.com/podcast/new-freakonomics-radio-podcast-the-suicide-paradox/ The Suicide Paradox] {{en}} {{Нормативна контрола}} {{избрана статија}} [[Категорија:Самоубиство| ]] [[Категорија:Причини за смрт]] b3emwxf04fqyth1jt2q9tej0q4gu11h 0 1207690 5561425 5482883 2026-05-19T07:46:12Z Bjankuloski06 332 5561425 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ripe_tomatoes.JPG|мини|Доматите се богати со умами компоненти.]] [[Податотека:Soy_sauce_with_wasabi.jpg|мини|Соиниот сос е богат со умами компоненти.]] [[Податотека:Kikunae_Ikeda.jpg|мини|[[Кикунеи Икеда]]]] '''Умами''' ({{langx|ja|うま味}}) — еден од петте основни вкусови (заедно со сладок, кисел, горчлив и солен). Тој е опишан како солен и е карактеристичен за супи и варено месо.<ref name="fleming">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2013/apr/09/umami-fifth-taste|title=Umami: why the fifth taste is so important|author=Fleming, Amy|publisher=The Guardian, London, UK|date=9 April 2013|access-date=18 February 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/foodanddrinknews/7195114/Umami-in-a-tube-fifth-taste-goes-on-sale-in-supermarkets.html|date=9 February 2010|title=Umami in a tube: 'fifth taste' goes on sale in supermarkets|work=The Daily Telegraph|author=Blake, Heidi|access-date=10 February 2011}}</ref> Луѓето вкусуваат умами преку рецепторите за вкус кои обично реагираат на глутамат, кој е широко присутен во месни супи и ферментирани производи, и најчесто се додава на некои храни во форма на мононатриев глумат (MSG). Бидејќи умами има сопствени рецептори, а не произлегува од комбинација на традиционално признати рецептори на вкус, научниците сега сметаат дека умами е посебен вкус. == Потекло на поимот == Умами (うま味) може да се преведе како „пријатен вкусен“ вкус. Овој [[неологизам]] бил измислен во 1908 година од страна на јапонскиот хемичар [[Кикунеи Икеда]] од номинализацијата на умаи, со значење: „вкусни“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jsrae.or.jp/annai/yougo/188.html|title=うま味 (umami)|publisher=Japan Society of Refrigerating and Air Conditioning Engineers|access-date=5 June 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://umamibook.net/what-is-umami|title=What is umami?|publisher=Columbia University Press|access-date=5 June 2017|archive-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707225037/http://umamibook.net/what-is-umami/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/umami|title=Umami entry in Cambridge Dictionary|publisher=Cambridge University Press|access-date=1 January 2011}}</ref> == Историја == Научниците дебатирале дали умами е основен вкус, бидејќи Кикунеи Икеда првпат го предложи ова во 1908 година. Во 1985 година, терминот умами бил препознат како научен термин за опишување на вкусот на глутаматите и нуклеотидите на првиот умами меѓународен симпозиум на [[Хаваи]].<ref name="umami">{{Наведена книга|title=Umami: A basic taste|editor1=Y. Kawamura|editor2=M.R. Kare|publisher=Marcel Dekker|location=New York|year=1987}}</ref> Умами го претставува вкусот на аминокиселината глутамат и 5-рибонуклеотиди како што се гуанозин монофосфат (GMP) и инозин монофосфат (IMP). Може да се опише како пријатен „чист“ или „месен“ вкус со долготрајна, впивлива сензација на облогите над јазикот. Осетливоста на умами се должи на откривање на карбоксилатниот анјон на глутамат во специјализирани рецепторни клетки присутни на човечките и другите животински јазици. Педесет и две пептиди може да бидат одговорни за откривање на вкусот умами. Неговиот ефект е да го балансира вкусот и да се заокружи целокупниот вкус. Умами го подобрува вкусот на широк спектар на храна. Глутамат во форма на киселина (глутаминска киселина) дава слаб вкус на умами, додека солта на глутаминска киселина, позната како глутамат, го дава карактеристичниот умами вкус поради нивната јонизирана состојба. GMP и IMP го зголемуваат интензитетот на вкусот на глутамат. Додавањето на сол во слободните киселини исто така го подобрува вкусот умами.<ref name="Lioe">{{Наведено списание | vauthors = Lioe HN, Selamat J, Yasuda M | title = Soy sauce and its umami taste: a link from the past to current situation | journal = Journal of Food Science | volume = 75 | issue = 3 | pages = R71-6 | date = April 2010 | pmid = 20492309 | doi = 10.1111/j.1750-3841.2010.01529.x }}</ref> [[Аспарагинска киселина|Аспарагинската киселина]] има умами вкус околу четири пати помалку интензивен од MSG, додека [[Иботенска киселина|иботенската киселина]] и трихоломичната киселина се многу поинтензивни. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == *[http://www.umamiinfo.com/ Умами центар во Токио, 2016] [[Категорија:Вкус]] [[Категорија:Јапонски поими]] dy88lywe59l5hgxy37juyoyb5husqqm 0 1209462 5561179 5446730 2026-05-18T15:31:01Z Makenzis 67668 5561179 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = #DF0101 | clubname = 1. ФК Кајзерслаутерн | fullname = 1. Фудбал клуб Кајзерслаутерн е. В. | image = [[File:Logo 1 FC Kaiserslautern.svg|180px|Club crest]] | current = 1. ФК Кајзерслаутерн 2018–2019 | nickname = ''Die roten Teufel'' (Црвените ѓаволи) | founded = {{Start date and years ago|df=yes|1900|6|2}} | location = [[Кајзерслаутерн]], [[Германија]] | ground = [[Стадион Фриц Валтер]] | capacity = 49,780 | chairman = | manager = [[Михаел Фронтцек]] | league = [[Втора Бундеслига (фудбал)|Втора Бундеслига]] | season = 20125–2026 | position = 6-ти, {{fall}} испаѓање | titles = 9 | domestic_competitions = [[Бундеслига]] : '''4''' <br> {{Трофеј-Бундеслига}}{{Трофеј-Бундеслига}}{{Трофеј-Бундеслига}}{{Трофеј-Бундеслига}}<br> [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}}{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}}<br> [[Суперкуп на Германија]] : '''1''' <br> {{Трофеј-Суперкуп на Германија}}<br> [[Втора Бундеслига|2. Бундеслига]] : '''2''' <br>{{Трофеј-2. Бундеслига}}{{Трофеј-2. Бундеслига}}<br> | pattern_la1 = _fck1819h | pattern_b1 = _fck1819h | pattern_ra1 = _fck1819h | pattern_sh1 = _fck1819h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = DB101C | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = DB101C | socks1 = DB101C | pattern_la2 = _fck1819a | pattern_b2 = _fck1819a | pattern_ra2 = _fck1819a | pattern_sh2 = _fck1819a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | website = http://www.fck.de }} '''1. ФК Кајзерслаутерн''' ({{IPA-de|ʔɛf t͡seː kaɪ̯zɐsˈlaʊ̯tɐn}}), познат и само како '''Кајзерслаутерн''' или само '''ФКК''', е германски фудбалски клуб од градот [[Кајзерслаутерн]] во западно-германската покраина [[Рајнска област-Пфалц]]. Клубот во моментов се натпреварува во [[Трета фудбалска лига на Германија|3. Лига]], [[Првенство во фудбал на Германија|третото ниво на германскиот фудбал]]. Клубот е основан на 2 јуни 1990, со спојување на клубовите ''Германија 1896'' и ''ФГ Кајзерслаутерн'', а денешното име го добил во 1933 година. Како еден од основачите на [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]], Кајзерслаутерн играл непрекинато од 1963 до 1996 година во највисоката дивизија на германскиот фудбал. Клубот е четирикратен [[Список на фудбалски шампиони на Германија|шампион на Германија]] (1950–1951, 1952–1953, 1990–1991, 1997–1998), двапати освојувач на [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]] (1989-1990, 1995-1996), и еднаш победник на [[Суперкуп на Германија|Суперкупот на Германија]]. Историски гледано, Кајзерслаутерн е меѓу најуспешните фудбалски клубови во Германија, и моментално се наоѓа на десеттото место на [[Вечна табела на Бундеслигата|Вечната табела на Бундеслигата]]. Исто така, иако нема ниту една титула во својата историја, клубот успешно се претставувал и во европските натпреварувања каде стигнал до [[УЕФА Лига на шампиони 1998/99#Четвртфинале|четвртфиналето]] во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во 1999 како и на двапати до полуфиналето во [[Куп на УЕФА|Купот на УЕФА]]. Во сезоната [[Прва Бундеслига (фудбал) 1997–1998|1997–1998]], кога Кајзерслаутерн ја освоил својата последна првенствена шампионска титула клубот тоа го направил како ново промовирана екипа која влегла во првенството од понизок ранг на натпреварување, со што е единствениот клуб во германскиот фудбал кој го сторил ова. По шест години во второто ниво, во 2018 тие испаднале во [[Трета фудбалска лига на Германија|3. Лига]] за првпат во својата историја. Од 1920 година, својте домашни натпревари Кајзерслаутерн ги игра на стадионот [[Стадион Фриц Валтер|Фриц Валтер]], именуван по капитенот на репрезентацијата на Западна Германија кој ја освоил светската титула во [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]. Боите на клубот се црвената и белата. ==Историја== {{Поднаслов-никулец}} == Титули== * '''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]] : 4''' :1950–1951, 1952–1953, 1990–1991, 1997–1998 : Второ место (4) : 1948, 1954, 1955, 1994 * '''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]] : 2''' :1989–1990, 1995–1996 : Финалист (5) : 1961, 1972, 1976, 1981, 2003 * '''{{Трофеј-Суперкуп на Германија}} [[Суперкуп на Германија]] : 1''' :1991 * '''{{Трофеј-2. Бундеслига}} [[Втора Бундеслига|2. Бундеслига]] : 2''' : 1996–1997, 2009–2010 == Поранешни играчи == {{col-start}} {{col-3}} * {{знамеикона|TUR}} [[Халил Алтинтоп]] * {{знамеикона|GER}} [[Михаел Балак]] * {{знамеикона|GER}} [[Марио Баслер]] * {{знамеикона|GER}} [[Андреас Бреме]] * {{знамеикона|GER}} [[Ханс-Петер Бригел]] * {{знамеикона|GER}} [[Андреас Бук]] * {{знамеикона|USA}} [[Томас Дули]] * {{знамеикона|FRA}} [[Јури Џоркаеф]] * {{знамеикона|GER}} [[Михаел Дусек]] * {{знамеикона|GER}} [[Хорст Екел]] * {{знамеикона|GER}} [[Џералд Ерман]] * {{знамеикона|GER}} [[Марко Хабер]] * {{знамеикона|HUN}} [[Тамаш Хајнал]] * {{знамеикона|SWE}} [[Рони Хелстрем]] * {{знамеикона|BUL}} [[Марјан Христов]] * {{знамеикона|CZE}} [[Мирослав Кадлец]] * {{знамеикона|EGY}} [[Самир Камуна]] * {{знамеикона|GER}} [[Мирослав Клозе]] {{col-3}} * {{знамеикона|GER}} [[Хари Кох]] * {{знамеикона|GER}} [[Вернер Колмејер]] * {{знамеикона|CZE}} [[Павел Кука]] * {{знамеикона|GER}} [[Штефан Кунц]] * {{знамеикона|GER}} [[Вернер Либрих]] * {{знамеикона|GER}} [[Роџер Луц]] * {{знамеикона|GER}} [[Олаф Маршал]] * {{знамеикона|GER}} [[Вернер Мелцер]] * {{знамеикона|CMR}} [[Лисјен Метоми]] * {{знамеикона|MLT}} [[Мајкл Мифсуд]] * {{знамеикона|SWE}} [[Торбјерн Нилсон]] * {{знамеикона|SWE}} [[Јерген Петерсон (фудбалер)|Јерген Петерсон]] * {{знамеикона|GER}} [[Јозеф Пирунг]] * {{знамеикона|EGY}} [[Хани Рамзи]] * {{знамеикона|GER}} [[Марко Рајх]] * {{знамеикона|GER}} [[Томас Ридл]] * {{знамеикона|FIN}} [[Аки Рихилахти]] * {{знамеикона|GER}} [[Аксел Рос]] {{col-3}} * {{знамеикона|NZL}} [[Винтон Руфер]] * {{знамеикона|GER}} [[Оливер Шафер]] * {{знамеикона|DEN}} [[Микаел Шенберг]] * {{знамеикона|GER}} [[Дитмар Швагер]] * {{знамеикона|AUS}} [[Марк Шварцер]] * {{знамеикона|SUI}} [[Сириако Сфорца]] * {{знамеикона|ALB}} [[Ервин Скела]] * {{знамеикона|LUX}} [[Џеф Штрасер]] * {{знамеикона|ALB}} [[Игли Таре]] * {{знамеикона|CMR}} [[Бил Чато]] * {{знамеикона|GER}} [[Клаус Топмелер]] * {{знамеикона|GER}} [[Мартин Вагнер (фудбалер)|Мартин Вагнер]] * {{знамеикона|GER}} [[Фриц Валтер]] * {{знамеикона|GER}} [[Отмар Валтер]] * {{знамеикона|GER}} [[Роман Вајденфелер]] * {{знамеикона|GER}} [[Тим Визе]] * {{знамеикона|IRN}} [[Феридон Занди]] {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|1. FC Kaiserslautern}} *[http://www.fck.de/ Матична страна] *[http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/fckaiserslautern.html Статистика на 1. ФК Кајзерслаутерн] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100808090557/http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/fckaiserslautern.html |date=2010-08-08 }} {{Шампиони на Германија во фудбал}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Германија]] 2072r4urfqcpw9leiivslbph5j0c6ex 0 1216127 5561306 4756361 2026-05-18T22:28:06Z ГП 23995 /* Лавиринтот како тема во уметноста */ дополнување, ситна поправка 5561306 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Knossos silver coin 400bc.jpg|мини|Сребрена монета од [[Кносос]] со претстава на Лавиринтот (400 п.н.е.)]] '''Лавиринт''' ([[грчки]]: Λαβύρινθος) — градба во [[Старогрчка митологија|старогрчката митологија]] со збунувачка структура, која ја изградил [[Дедал]] за кралот [[Минос]] во [[Кносос]], на островот [[Крит]], а во него [[крал]]от го чувал чудовиштето [[Минотаур]]. Притоа, Дедал толку добро го изградил лавиринтот што едвај успеал да излезе од него.<ref>{{harvnb|Doob|1992|p=36}}</ref> Постарите грчки [[Монета|монети]] го прикажуваат лавиринтот во разгранети форми,<ref>Kern, ''Through the Labyrinth'', 2000, item 43, p. 53.</ref> а „класичниот“ облик без разгранување или ќорсокаци се појавил веќе во [[430 п.н.е.]],<ref>Kern, ''Through the Labyrinth'', 2000, item 50, p. 54.</ref> иако логиката и литературните описи укажуваат на тоа дека Минотаурот бил затворен во градба со повеќе насоки и „слепи“ излези.<ref>Penelope Reed Doob, ''The Idea of the Labyrinth'', pp. 40–41.</ref> == Потекло на поимот == Изразот „лавиринт“ има предгрчко потекло, поврзано со палатата во Кносос која ја открил [[Артур Еванс]] на почетокот од [[XX век]]. Така, во натписот во Линеарот Б се среќава зборот „да-пу-ри-то“.<ref name= dapurito >''The Oxford classical dictionary''. Oxford University Press p.116. [https://books.google.gr/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA960&lpg=PA960&dq=dapurito+linear+B&source=bl&ots=oNNt4XfjLh&sig=czPo0pnRVrc1BeN3RI4QKx7EdJc&hl=el&sa=X&ved=2ahUKEwippf-SpeDdAhVIYVAKHdFJBTUQ6AEwBXoECAQQAQ#v=onepage&q=dapurito%20linear%20B&f=false Oxford calassical dictionary]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=da-pu2-ri-to-jo|url=http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/da/da-pu2-ri-to-jo/|work=Minoan Linear A & Mycenaean Linear B|publisher=Deaditerranean|last=Raymoure|first=K.A.|accessdate=2019-01-26|archive-date=2016-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322013413/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/da/da-pu2-ri-to-jo/|url-status=dead}}</ref><ref>Stephanie Lynn Buden. ''The Ancient Greeks. An introduction''. Oxford University Press.p. 227 [https://books.google.gr/books?id=HzeJbz7ybAMC&pg=PA227&lpg=PA227&dq=dapurito&source=bl&ots=2ZkJmwKXeQ&sig=aJvfdDV2eYids8xyIvPgPeJIjS4&hl=el&sa=X&ved=2ahUKEwiN6cPPju3dAhXPmLQKHS-vBCIQ6AEwEHoECAEQAQ#v=onepage&q=dapurito&f=false]</ref> Во 1892 година, [[Максимилијан Маер]] предложил<ref>{{Наведено списание |last=Mayer |first="Maximilian |title=Mykenische Beiträge. II. Zur mykenischen Tracht und Kultur |periodical=Jahrbuch des Kaiserlich deutschen archäologischen Instituts |date=1892 |volume=VII| page=191}}</ref> дека грчкиот збор ''лавиринтос'' можеби потекнува од ''лаврис'', [[Лидија|лидиски]] збор за „[[секира]] со двојно сечило“.<ref>{{јаз|grc|Λυδοὶ γάρ ‘λάβρυν’ τὸν πέλεκυν ὀνομάζουσι}}, Plutarch, ''[[Moralia|Greek Questions]]'', 45 2.302a.</ref> Според Еванс, оригиналниот лавиринт се наоѓал во палатата во Кносос во чии урнатини се среќава мотивот на двојна секира. Оттука, тој сметал дека изразот „лавиринт“ може да значи „дом на двојната секира“.<ref name= dapurito/> Меѓутоа, овој симбол не е поврзан само со палатата во Кносос, туку се среќава и на други места во [[Крит]].<ref>{{Наведено списание |last=Rouse |first=W. H. D. |date=1901 |title=The Double Axe and the Labyrinth |journal=Journal of Hellenic Studies |volume=21 |issue= |pages=268–274}} Ова толкување било критикувано од Рауз кој укажал дека истиот [[симбол]] се среќава и во палатата [[Фаистос]], стр. 273.</ref> Но, [[Мартин Нилсон]] ја истакнал забелешката дека на Крит „двојната секира“ не е [[оружје]], туку секогаш се јавува како придружник на божиците и на жените, а никогаш на машките [[бог]]ови.<ref>Nilsson Vol I, p. 277.</ref> ==Лавиринтот како тема во уметноста== * „Абенхакан Бохари, умрен во својот лавиринт“ — расказ на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Алеф''. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 113-123.</ref> * „Двајцата кралеви и двата лавиринта“ — расказ на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Алеф''. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 124-125.</ref> * „Лавиринт“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 65.</ref> * „[[Лавиринт над морето]]“ — книга на полскиот поет и писател [[Збигњев Херберт]].<ref>„Napomena priređivača“, во: Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 283.</ref> * „Лавиринт“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 361-363.</ref> * „Песни од лавиринтот“ (''Songs From the Labyrinth'') - музички албум на [[Стинг]] и [[Един Карамазов]] од 2006 година.<ref>55 Охридско лето/ Ohrid Summer Festival – 12 July -20 August 2015.</ref> * „[[Лавиринт (филм од 1986)|Лавиринт]]“ (англиски: ''Labyrinth'') — британско-американски [[филм]] од 1986 година.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0091369/ IMDB, Labyrinth (1986) (пристапено на 26.1.2019)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Старогрчка митологија]] 6jkdq5vb4ctqhcdhu02jpjiclofgpf2 0 1216994 5561495 4601030 2026-05-19T11:18:23Z BosaFi 115936 /* Статистика за кариера */ 5561495 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Eppel Márton.jpg|мини|десно|исправено|Епел во 2011]] '''Мартон Епел''' (роден на 26 октомври 1991 година) — унгарски фудбалер кој игра за Каират. Тој ја претставуваше [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|националната репрезентација на Унгарија]]. == Кариера == === NEC === N.E.C. го купи Епел на сезонски долг во август 2011 година и има опција да си оди од клубот за време на неговиот договор. === Хонвед === Епел ја освои сезоната 2016-2017 година на [[Прва фудбалска лига на Унгарија|Првата фудбалска лига]] со Хонвед ФК Будимпешта и тој исто така стана најдобар стрелец. На 2 јули 2018 година ФК Кајрат го објави потпишувањето на Епел на 18-месечен договор. И Епел веднаш постигна 5 гола, од Андора во првиот квалификациски круг на Лигата на Европа 2018-19 година. Епел дебитираше против Русија на пријателски натпревар во Групама Арена, Будимпешта на 5 јуни 2017 година. Четири дена подоцна, на 9 јуни 2017 година, тој го одигра својот втор натпревар против Андора во пораз од 1-0 во квалификациите за Светското првенство во 2018 година во Андора. == Надворешни врски == * [http://www.hlsz.hu/index.php?tid=7&Jatekos=hPLf_d4dc476 Профил на HLSZ] {{Hu}} * [http://adatbank.mlsz.hu/pr01/p01_jatekos_nez.asp?p_foverseny=1&p_verseny_id=8020&p_jnkod=110738 Профил во МЛСЗ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120323221320/http://adatbank.mlsz.hu/pr01/p01_jatekos_nez.asp?p_foverseny=1&p_verseny_id=8020&p_jnkod=110738 |date=2012-03-23 }} {{Hu}} * [http://www.nec-nijmegen.nl/selectie/overzicht/157776_marton-eppel Профил на официјалното мрежно место на НЕЦ Нијмеген] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110929182405/http://www.nec-nijmegen.nl/selectie/overzicht/157776_marton-eppel |date=2011-09-29 }} {{Nfteams|68177<!-- /Marton_Eppel -->}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Епел, Мартон}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1991 година]] fujt3d3ppntw3lre72bobstb7kiq798 0 1217125 5561221 5490330 2026-05-18T19:09:58Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5561221 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nandor Hidegkuti.jpg|thumb|десно|200п|Нандор Хидегкути]] '''Нандор Хидекути''' (3 март 1922 - 14 февруари 2002) бил [[унгарци|унгарски]] фудбалер и менаџер. Тој играл како напаѓач или напаѓачки играч од средниот ред и ја поминал поголемиот дел од својата кариера во [[ФК МТК Унгарија|МТК Унгарија ФК]] . Во текот на 1950-те, тој исто така бил клучен член на [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарскиот национален]] тим познат како ''Златен тим'' . Во 1953 година, играјќи како ''длабоко во центарот на нападот'', тој постигнал [[хет-трик]] за Унгарија со кој ја совладал [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија со]] 6-3 на стадионот на Вембли . Хидекути успеал да ја дистрибуира топката до другите напаѓачи и предизвикал значителна конфузија во одбраната. Ова било иновација во тоа време и револуција на начинот на кој се играла играта. Хидегкути умрел на 14 февруари 2002 година откако страдал од проблеми со срцето и белите дробови некое време пред неговата смрт. МТК Унгарија ФК го преименувал нивниот стадион во „[[Стадион Хидекути Нандор]]“ во негова чест. == Клупска кариера == Хидегкути ја започна својата кариера во [[ФК Електромош]] и [[ФК Херминазеи|Херминазеи]] . Хидекути почнал да игра за МТК во 1947 година. Во 1949 година, кога Унгарија станала комунистичка држава , МТК бил преземена од тајната полиција,, а потоа клубот го променил своето име неколкупати. Првично тие станале ''Текстил ШЕ'' , потоа ''Башќа ШЕ'' , потоа ''Вереш'' ''Лобого ШЕ'' , а потоа конечно се вратил во МТК. И покрај ваквите превирања, 1950-тите години се покажале како успешна ера за клубот, а додека во МТК Хидекути, заедно со [[Петер Палоташ]] и тренерот [[Маргон Букови]] , биле пионери во длабоката позиција во центарот-напред . Со тимот во кој исто така се вклучиле [[Михај Лантош]] и [[Јожеф Закариаш]] , МТК и Хидекути освоиле три унгарски лигашки титули, а унгарскиот првенство и купот „Митропа“ . Во 1955 година, како ''Вереш Лобого ШЕ'' , тие исто така играле во првиот [[Куп на шампиони 1955/56|Европски куп]] . Хидегкути постигнал два гола кога го победиле [[ФК Андерлехт|РСЦ Андерлехт]] 10-4 во првиот круг. == Менаџерска кариера == Како менаџер Хидекути тренирал клубови во Унгарија, Италија, Полска и Египет. Во 1961 година тој ја предводел [[ФК Фиорентина]] до победа во првиот [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на Куп на Победници на Купот]] , победувајќи ги [[ФК Ренџерс|Ренџерс]] 4-1 во финалето . Со Ѓер ЕТО тој ја освоил унгарската лига во 1963 година, а потоа ги однел во полуфиналето од [[Куп на шампиони 1964/65|Европскиот куп]] во [[Куп на шампиони 1964/65|1964-65 година,]] каде што изгубиле од [[ФК Бенфика|Бенфика]] . Во Египет, Хидегкути го тренирал [[СК Ал Ахли|Ал Ахли]] , воведувајќи формација 5-3-2 . За неговото однесување како играч и тренер, му била доделена наградата ФИФА за фер игра од 1993 година . == Почести == {| style="width: 22em; margin-bottom: 10px;" class="infobox" ! style="text-align:center; background-color:#ccc;" id="241" colspan="3" | Олимписки медал рекорд |- id="243" ! style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;" id="244" colspan="3" class="adr" | Претставува [[File:Flag_of_Hungary.svg|врска=|алт=|граничник|23x23пкс|<span class="flagicon"><span>[[File:Flag_of_Hungary.svg|врска=|алт=|23x23пкс]]</span></span>]] <span class="country-name"><span class="flagicon">&nbsp;</span> [[Унгарија]]</span> |- id="247" ! style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;" id="248" colspan="3" | Машки [[Фудбал на Летните олимписки игри|фудбал]] |- id="251" | style="text-align:center;vertical-align:middle;" id="252" |[[File:Gold_medal_icon_(G_initial).svg|врска=|16x16пкс]] | style="text-align:center;vertical-align:middle;" id="253" | <span class="nowrap">[[Летни олимписки игри 1952|1952 Хелсинки]]</span> | style="text-align:center;vertical-align:middle;" id="256" | [[Фудбал на Летните олимписки игри 1952|Тимски натпревар]] |} === Играч === ==== Меѓународен ==== [[File:Flag_of_Hungary.svg|врска=Hungary|алт=Hungary|граничник|23x23пкс]] [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] * [[Фудбал на Летните олимписки игри|Олимписки златен медал]] : [[Фудбал на Летните олимписки игри 1952|1952 година]] * Централно европски шампион : 1953 година * Финалист на [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство во фудбал]] : [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]] ==== Клуб ==== ; МТК Унгарија * Унгарски шампиони : 1951, 1953, 1958 * Унгарски куп : 1952 * Митропа Куп : 1955 година ==== Поединечно ==== * Играч на годината на Унгарската фудбалска федерација : 1953 <ref name="Hung FOTY">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sporcle.com/games/NahuOost/hungarian-football-player-of-the-year|title=Hungarian football players of the Year|accessdate=24 September 2015|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925092415/http://www.sporcle.com/games/NahuOost/hungarian-football-player-of-the-year|url-status=dead}}</ref> * Фудбалски тим на Светското првенство во фудбал : 1954 === Менаџер === ; ACF Fiorentina * Европски Куп на Победнички Куп : 1961 ; Гиори ЕТО ФК * Унгарски шампиони : 1963 * [[Куп на шампиони 1964/65|Европски куп]] ** Полуфиналисти: 1965 ; Ал-Али <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.el-ahly.com/Pages/News.aspx?aid=60554|title=كيف تبني فريقاً للأهلي ؟ حقائق وتاريخ.. هيديكوتي وتلامذة أصبحوا أساتذة – الأهلي.كوم}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elfagr.org/1653557|title=إنفوجرافيك.. هيديكوتي.. صانع الذهب في الأهلي}}</ref> * [[Премиер лига на Египет|Египетска Премиер лига]] : 1975, 1976, 1977, 1979, 1980 * Египетски куп : 1978 == Наводи == {{reflist}} == Извори == * ''Зад завесата - Патувања во Источна Европа Фудбал'' : Џонатан Вилсон (2006) == Надворешни врски == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/hidegkuti-intlg.html Унгарија статистика во Rsssf] * [https://web.archive.org/web/20070203174023/http://www.sportmuzeum.hu/aranycsapat/labdarugo.php?id=36 Статистика на Унгарија] * [http://www.uefa.com/uefa/history/Obituaries/newsId=17475.html УЕФА некролог] * [http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4357648-103,00.html Обзервер некролог од Роган Тејлор] {{Семарх|url=https://archive.today/20130114002809/http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4357648-103,00.html |date=2013-01-14 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хидегкути, Нандор}} [[Категорија:Родени во 1922 година]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Тренери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Луѓе од Будимпешта]] 3rg7h0sqwaaatqcvm9qc29ekzkikttf 0 1217233 5561205 5051745 2026-05-18T18:33:40Z Jtasevski123 69538 5561205 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи имал договор со Ѓири ЕТО ФК во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |'''59''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] ampwz8cequlz8u07aobjhjkk12jnrh5 5561206 5561205 2026-05-18T18:34:08Z Jtasevski123 69538 /* Клупска кариера */ 5561206 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |'''59''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] cn0j6jmma7x78mxtmhmw4yhd465plu4 5561207 5561206 2026-05-18T18:35:40Z Jtasevski123 69538 /* Клупска кариера */ 5561207 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 | |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | colspan="2" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |'''59''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] tah6flyk3dwok73ma752h69grchhq1n 5561208 5561207 2026-05-18T18:36:52Z Jtasevski123 69538 /* МТК Будимпешта */ 5561208 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 | |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 | |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 | |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |'''59''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] l0271j6xajdg13ot6x9r48kavmrx5xo 5561209 5561208 2026-05-18T18:37:08Z Jtasevski123 69538 /* МТК Будимпешта */ 5561209 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско !Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] rjv72zb39h7gedb5fcbsfia6r20hvhd 5561210 5561209 2026-05-18T18:37:47Z Jtasevski123 69538 Отповикана преработката [[Special:Diff/5561209|5561209]] на [[Special:Contributions/Jtasevski123|Jtasevski123]] ([[User talk:Jtasevski123|разговор]]) 5561210 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" valign="center" |'''МТК''' |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 | |- | rowspan="6" valign="center" |'''Гер''' |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 | |- | rowspan="6" valign="center" |'''Фехервар''' |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |105 |13 |7 |0 |– |– |28 |1 |140 |14 | |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" | rowspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера | |'''295''' |'''49''' |'''38''' |'''7''' |'''19''' |'''1''' |'''32''' |'''2''' |'''384''' |'''59''' |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] l0271j6xajdg13ot6x9r48kavmrx5xo 5561211 5561210 2026-05-18T18:39:56Z Jtasevski123 69538 /* Клупска кариера */ 5561211 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="5" |'''МТК''' |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 | |- | rowspan="4" |'''Гер''' |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 | |- | rowspan="4" |'''Фехервар''' |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- | rowspan="3" |Васас | valign="top" |2020–21 |23 |2 |2 |0 |– |– |– |– |25 |2 |- | valign="top" |2021–22 |0 |0 |0 |0 |– |– |– |– |0 |0 |- ! valign="top" |Вкупно !23 !2 !2 !0 !– !– !– !– !25 !2 |- ! colspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера !360 !53 !55 !8 !19 !1 !38 !2 !472 !64 |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] pzvxcvn4f7b69pc8pkv06jwxalrlzvc 5561212 5561211 2026-05-18T18:41:09Z Jtasevski123 69538 /* МТК Будимпешта */ 5561212 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европско ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="5" |'''МТК''' |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |101 |101 |15 |13 |4 |12 |0 |1 |0 |127 |19 |- | rowspan="4" |'''Гер''' |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- style="font-weight:bold; background-color:#eeeeee;" |Вкупно |89 |21 |18 |3 |7 |1 |3 |0 |117 |25 | |- | rowspan="4" |'''Фехервар''' |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |17 |4 |1 |0 |– |– |12 |0 |30 |4 |- | rowspan="3" |Васас | valign="top" |2020–21 |23 |2 |2 |0 |– |– |– |– |25 |2 |- | valign="top" |2021–22 |0 |0 |0 |0 |– |– |– |– |0 |0 |- ! valign="top" |Вкупно !23 !2 !2 !0 !– !– !– !– !25 !2 |- ! colspan="2" valign="top" |Вкупно во кариера !360 !53 !55 !8 !19 !1 !38 !2 !472 !64 |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] 48x33lfhu9tnyxcgwfups4gexawth76 5561215 5561212 2026-05-18T18:50:50Z Jtasevski123 69538 5561215 wikitext text/x-wiki '''Мате Паткаи''' (р. {{роден на|6|март|1988}}<nowiki/>во {{роден во|Будимпешта}}) — поранешен [[Унгарци|унгарски]] [[фудбал]]ер кој играл во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. {{Infobox football biography | name = Мате Паткаи | image = Pátkai Máté2.JPG | caption = Паткаи во 2008 | fullname = | height = {{height|m=1.72}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|03|06}} | birth_place = [[Будимпешта]], Унгарија<ref>{{cite web|title="Egyetértek Esterházy Mátyással, a magyar válogatott sikere elfedi a magyar futball problémáit" – interjú a labdarúgástól visszavonult Pátkai Mátéval|url=https://bunteto.com/egyetertek-esterhazy-matyassal-a-magyar-valogatott-sikere-elfedi-a-magyar-futball-problemait-interju-a-labdarugastol-visszavonult-patkai-mateval|publisher=bunteto.com|accessdate=18 November 2023|language=hu|date=15 November 2023}}</ref> | currentclub = | clubnumber = | position = [[среден ред (фудбал))|среден ред]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[МТК Будимпешта|МТК]] | caps1 = 101 | goals1 = 15 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[ФК Гер Ето|Гер Ето]] | caps2 = 89 | goals2 = 21 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[ФК Фехервар|Фехервар]] | caps3 = 147 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2023 | clubs4 = [[ФК Васас|Васас]] | caps4 = 63 | goals4 = 10 | totalcaps = 400 | totalgoals = 61 | pcupdate = | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија П21|Унгарија П21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012–2019 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 2 | ntupdate = }} == Клупска кариера == === МТК Будимпешта === Пакаи ја започнал својата клупска кариера во [[МТК Будимпешта]], каде што постигнал 15 погодоци во 101 натпревар. Паткаи бил продаден на [[ФК Гер Ето]] во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nemzetisport.hu/labdarugo_nb_i/valtozasok-gyorben-patkai-jott-ceolin-ment-2114536|title=Változások Győrben: Pátkai jött, Ceolin ment|date=26 January 2012|publisher=nemzetisport.hu|language=hu|accessdate=2 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Куп ! colspan="2" |Лигашки куп ! colspan="2" |Европа ! colspan="2" |Вкупно |- !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. !Наст. !Гол. |- | rowspan="7" |[[МТК Будимпешта|МТК]] |- |2006–07 |3 |1 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |1 |- |2007–08 |28 |5 |0 |0 |7 |0 |0 |0 |35 |5 |- |2008–09 |23 |6 |3 |1 |2 |0 |1 |0 |29 |7 |- |2009–10 |20 |1 |4 |0 |2 |0 |0 |0 |26 |1 |- |2010–11 |27 |2 |4 |3 |1 |0 |0 |0 |32 |5 |- !Вкупно !101 !15 !13 !4 !12 !0 !1 !0 !127 !19 |- | rowspan="6" |[[ФК Гер Ето|Гер Ето]] |- |2011–12 |12 |6 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |14 |6 |- |2012–13 |26 |1 |7 |1 |2 |0 |0 |0 |35 |2 |- |2013–14 |23 |7 |5 |1 |4 |1 |1 |0 |33 |9 |- |2014–15 |28 |7 |4 |1 |1 |0 |2 |0 |35 |8 |- !Вкупно !89 !21 !18 !3 !7 !1 !3 !0 !117 !25 |- | rowspan="8" |[[ФК Фехервар|Фехервар]] |- |2015–16 |29 |1 |5 |0 |– |– |4 |0 |38 |1 |- |2016–17 |31 |3 |0 |0 |– |– |5 |0 |36 |3 |- |2017–18 |28 |5 |1 |0 |– |– |7 |1 |36 |6 |- |2018–19 |32 |5 |8 |0 |– |– |12 |0 |52 |5 |- |2019–20 |25 |1 |7 |1 |– |– |4 |0 |36 |2 |- |2020–21 |2 |0 |1 |0 |– |– |2 |0 |5 |0 |- !Вкупно !147 !15 !22 !1 !– !– !34 !1 !203 !17 |- | rowspan="4" |[[ФК Васас|Васас]] |- |2020–21 |23 |2 |2 |0 |– |– |– |– |25 |2 |- |2021–22 |0 |0 |0 |0 |– |– |– |– |0 |0 |- !Вкупно !23 !2 !2 !0 !– !– !– !– !25 !2 |- ! colspan="2" |Вкупно во кариера !360 !53 !55 !8 !19 !1 !38 !2 !472 !64 |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паткаи, Мате}} [[Категорија:Унгарски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вансас]] [[Категорија:Фудбалери на МТК Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гер Ето]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фехервар]] [[Категорија:Фудбалери од Будимпешта]] [[Категорија:Фудбалери од среден ред]] jnb4zqroqdwqczsrdm5lmd27ltlhdty 0 1219222 5561244 4601859 2026-05-18T20:04:59Z Dandarmkd 31127 5561244 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Bridge |bridge_name= Мост на демократијата |image= |caption= |official_name= Мост на демократијата |also_known_as= |carries= |crosses= [[Вардар]] |locale= [[Гостивар]] |maint= |id= |design= бетонски мост |mainspan= |length= 42 м |width= 20 м |clearance= |below= |traffic= |open= |closed= |map_image= |map_text= |map_width= |coordinates= |lat= |long= }} '''Мост на демократијата''' — мост на реката [[Вардар]] во [[Гостивар]]. Мостот е долг 42 метри и широк 20 метри<ref name="Build">{{Наведена мрежна страница|url=http://build.mk/gostivar-so-most-na-demokratijata-go-premosti-vardar/|title=Гостивар со „Мост на демократијата“ го премости Вардар|last=|first=|date=|work=Build.mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909214820/http://build.mk/gostivar-so-most-na-demokratijata-go-premosti-vardar/|archive-date=2017-09-09|dead-url=|accessdate=10 март 2019|url-status=dead}}</ref>. Тој е најнов мост на реката Вардар во Гостивар, кој започнал да се гради во [[2016]] и бил пуштен во употреба во [[2017]] година<ref name="Сител">{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/pushteni-vo-upotreba-mostot-na-demokratijata-i-nova-ulica-vo-gostivar|title=Пуштени во употреба „Мостот на демократијата“ и нова улица во Гостивар|last=|first=|date=13 април 2017|work=Сител телевизија|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=10 март 2019}}</ref>. Инфраструктурниот објект се состои од четири коловозни ленти, велосипедски патеки и тротоари. Со мостот сообраќајно се поврзува западниот дел на Гостивар со населбата [[Дутлок]], селата [[Горна Бањица|Горна]] и [[Долна Бањица]] и населените места кои се на десната страна на реката Вардар<ref name="Build" /><ref name="Сител" />. ==Наводи== <references /> [[Категорија:Мостови во Македонија]] [[Категорија:Згради и градби во Гостивар]] [[Категорија:Македонската архитектура во 2017 година]] 8i0xmx9oxk0anlnk4isuqx1nuox9wcq 0 1239980 5561200 5432783 2026-05-18T18:27:02Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Нобелова награда за литература]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561200 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = Се викам црвено | title_orig = Benim Adım Kırmızı | translator = | image = | caption = Прво објавување на (турски јазик) | author = [[Орхан Памук]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[Турција]] | language = [[Турски јазик]] | series = | genre = [[Историски роман]] | publisher = [[Алфред А. Кноф]] | release_date = 1998 | english_release_date = 2001 | media_type = печат ([[Хардковер|Хардбак]] & [[Папербак]]) | pages = 448 стр. (оригинал на турски) | isbn = 975-470-711-1 |isbn_note= (original Turkish)<br>{{ISBN|0-571-20047-8}} (1st English ed.) | congress = PL248.P34 B46 1998 | oclc = 223008806 | preceded_by = | followed_by = }} '''Се викам црвено''' ({{langx|tr|Benim Adım Kırmızı}}) објавен 1998, [[турски]] [[роман]] од писателот [[Орхан Памук]]. Романот е наградуван со бројни награди низ цел свет. Особено се истакнуваат меѓународните награди во [[Италија]], [[Франција]] а секако е дел од севкупниот впечаток од неговото творештво за доделувањето на [[Нобеловата награда за литература]]<ref>[http://portal.sakamknigi.mk/index.php/drami/ostanati-drami/item/735-%D1%81%D0%B5-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC-%D1%86%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%BA/ Орхан Памук]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Содржина== Главните ликови во романот се сликари на минијатури за време на [[Отоманското Царство]]. Двајца минијатуисти биле убиени, додека работеле за книгата на султанот. Судот наредил истрага, која се претворила во истражување за корените на исламската уметност на минијатурата и односот на формата и композицијата кон природата, како и за нејзините противречни врски со исламските канони и контрапунктот со западното сликарство. Најубавата жена во градот била вдовица. Нејзината иднина е нејасна, поради сложените закони и општествените односи, како и нејзините сопствени сомнежи и желби (еден вид паралела на конкретна човечка судбина со ситуациите или главниот мотив во романот - сликарството и неговата позиција во една империја). Дејството се се случува во [[Истанбул]] кон крајот на 16 век. Во светот на традиционалните стилски мотиви на исламското минијатурно сликарство, што било уникатно илустрирање на книгите, влијанието на западно европската уметност која најчесто била поединечна и со сосема поинакви естетски преокупации. Меѓу минијатуристите се формирале два табора - оние кои мислеле дека е време да се прифатат новите естетики и начини на сликање и оние кои верувале дека тоа е против исламските канони. Вториот табор бил поддржуван од фанатичните проповедници кои се бореле не само против новите форми во уметноста, туку и против секуларните појави (забави, кафеани) и неортодоксните религиозни институции (суфизам)<ref>[https://www.goodreads.com/book/show/2517.My_Name_Is_Red]</ref>. ==Стил== Пишувањето на Памук, е во духот на [[постмодернизмот]] на [[Борхес]], при што авторот потполно го напуштил конвенционалниот начин на раскажување и нарација. Романот е полифониско дело, составено од исповедите на скоро сите главни ликови, како и на животни, предметите и рефлексии<ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2001/09/03/murder-in-miniature/ murder in miniature]</ref>. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.newyorker.com/archive/2001/09/03/010903crbo_books1 Murder in miniature: A sixteenth-century detective story explores the soul of Turkey: John Updike writes about ''My Name Is Red''] at ''[[The New Yorker]]'' * [[Richard Eder]]'s [https://www.nytimes.com/2001/09/02/books/review/02EDERLTW.html review] at ''[[The New York Times]]'' * Extensive excerpts at [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/pamuk-2001-my-name-is.html Book Excerptise] * [http://www.fordham.edu/halsall/source/1190nizami1.html Medieval Sourcebook – Khosru and Shireen] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070807062107/http://www.fordham.edu/halsall/source/1190nizami1.html |date=2007-08-07 }} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/ Orhan Pamuk] at Nobelprize.org * [http://www.orhanpamuk.net/ Официјален портал на Орхан Памук] [[Категорија:Романи од Орхан Памук]] [[Категорија:Романи поставени во Отоманското Царство]] [[Категорија:Дела на Орхан Памук]] mr6rdch8leiouapp8pvyx8ru9p9y3kq 5561202 5561200 2026-05-18T18:27:38Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5561202 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = Се викам црвено | title_orig = Benim Adım Kırmızı | translator = | image = | caption = Прво објавување на (турски јазик) | author = [[Орхан Памук]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[Турција]] | language = [[Турски јазик]] | series = | genre = [[Историски роман]] | publisher = [[Алфред А. Кноф]] | release_date = 1998 | english_release_date = 2001 | media_type = печат ([[Хардковер|Хардбак]] & [[Папербак]]) | pages = 448 стр. (оригинал на турски) | isbn = 975-470-711-1 |isbn_note= (original Turkish)<br>{{ISBN|0-571-20047-8}} (1st English ed.) | congress = PL248.P34 B46 1998 | oclc = 223008806 | preceded_by = | followed_by = }} '''Се викам црвено''' ({{langx|tr|Benim Adım Kırmızı}}) објавен 1998, [[турски]] [[роман]] од писателот [[Орхан Памук]]. Романот е наградуван со бројни награди низ цел свет. Особено се истакнуваат меѓународните награди во [[Италија]], [[Франција]] а секако е дел од севкупниот впечаток од неговото творештво за доделувањето на [[Нобеловата награда за литература]]<ref>[http://portal.sakamknigi.mk/index.php/drami/ostanati-drami/item/735-%D1%81%D0%B5-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC-%D1%86%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%BA/ Орхан Памук]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Содржина== Главните ликови во романот се сликари на минијатури за време на [[Отоманското Царство]]. Двајца минијатуисти биле убиени, додека работеле за книгата на султанот. Судот наредил истрага, која се претворила во истражување за корените на исламската уметност на минијатурата и односот на формата и композицијата кон природата, како и за нејзините противречни врски со исламските канони и контрапунктот со западното сликарство. Најубавата жена во градот била вдовица. Нејзината иднина е нејасна, поради сложените закони и општествените односи, како и нејзините сопствени сомнежи и желби (еден вид паралела на конкретна човечка судбина со ситуациите или главниот мотив во романот - сликарството и неговата позиција во една империја). Дејството се се случува во [[Истанбул]] кон крајот на 16 век. Во светот на традиционалните стилски мотиви на исламското минијатурно сликарство, што било уникатно илустрирање на книгите, влијанието на западно европската уметност која најчесто била поединечна и со сосема поинакви естетски преокупации. Меѓу минијатуристите се формирале два табора - оние кои мислеле дека е време да се прифатат новите естетики и начини на сликање и оние кои верувале дека тоа е против исламските канони. Вториот табор бил поддржуван од фанатичните проповедници кои се бореле не само против новите форми во уметноста, туку и против секуларните појави (забави, кафеани) и неортодоксните религиозни институции (суфизам)<ref>[https://www.goodreads.com/book/show/2517.My_Name_Is_Red]</ref>. ==Стил== Пишувањето на Памук, е во духот на [[постмодернизмот]] на [[Борхес]], при што авторот потполно го напуштил конвенционалниот начин на раскажување и нарација. Романот е полифониско дело, составено од исповедите на скоро сите главни ликови, како и на животни, предметите и рефлексии<ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2001/09/03/murder-in-miniature/ murder in miniature]</ref>. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.newyorker.com/archive/2001/09/03/010903crbo_books1 Murder in miniature: A sixteenth-century detective story explores the soul of Turkey: John Updike writes about ''My Name Is Red''] at ''[[The New Yorker]]'' * [[Richard Eder]]'s [https://www.nytimes.com/2001/09/02/books/review/02EDERLTW.html review] at ''[[The New York Times]]'' * Extensive excerpts at [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/pamuk-2001-my-name-is.html Book Excerptise] * [http://www.fordham.edu/halsall/source/1190nizami1.html Medieval Sourcebook – Khosru and Shireen] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070807062107/http://www.fordham.edu/halsall/source/1190nizami1.html |date=2007-08-07 }} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/ Orhan Pamuk] at Nobelprize.org * [http://www.orhanpamuk.net/ Официјален портал на Орхан Памук] [[Категорија:Романи од Орхан Памук]] [[Категорија:Романи поставени во Отоманското Царство]] [[Категорија:Дела на Орхан Памук]] e4k63hzb8vah7mgr6f2v6ojwulzdhxk 0 1242535 5561238 5555058 2026-05-18T19:46:38Z P.Nedelkovski 47736 1983 5561238 wikitext text/x-wiki :''За истоимениот писател видете [[Стале Попов|тука]]'' [[Податотека:Споменик - Стале Попов.JPG|мини|Споменик на Стале Попов на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] '''Стале Попов''' претставува награда, највисоко прозно признание што го доделува [[Друштвото на писателите на Македонија]] воспоставена во 1975 година.<ref>{{МКЕ|1187}}</ref> Таа го носи името на еден од најголемите македонски писатели - [[Стале Попов]] и се доделува за најдобра прозна книга објавена во претходната година. Традиционално се доделува заедно со другите три награди на ДПМ на [[13 февруари]] секоја година на денот на основањето на друштвото. ==Лауреати== {| class="wikitable" |- !Година !Добитник !За книгата |- |1983<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=Почина писателката Оливера Николова | url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/pochina-pisatelkata-olivera-nikolova/ | date=4 ноември 2024 | work= | publisher=[[Нова Македонија]] | accessdate=18 мај 2026 }}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Тесна врата]] |- |1987 |[[Паскал Гилевски]] | |- |1992<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://shop.kniga.mk/author/index/detail/sku/luan-starova |title=Луан Старова|publisher= Kniga.mk|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Татковите книги]] |- |2002<ref name="ohridsky.com">{{наведена мрежна страница|url=https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|title=Почина македонскиот писател, преведувач и универзитетски професор Драги Михајловски|publisher=OhridSky|language=македонски|access-date=20 март 2022|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110112348/https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|url-status=dead}}</ref> |[[Драги Михајловски]] |[[Смртта на дијакот]] |- |2003 |[[Оливера Ќорвезироска]] |(С)плетени раскази |- |2004<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=12&y2=2012&all=0&dnevnik=1&fulltext=2&timeup=2&show=1&q=награда%20за%20романот&read=3646aac21915909|title=Награда за романот „Скриена камера“ на Димковска|date= |publisher=Дневник|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Скриена камера (роман)|Скриена камера]] |- |2005<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cw/5b1d89c619/stale-popov-za-luan-starova.html|publisher= Time.mk|title=„Стале Попов“ за Луан Старова|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Ервехе]] |- |2006<ref name="ohridsky.com"/> |[[Драги Михајловски]] |[[Мојот Скендербеј]] |- |2007<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?a1=1&fulltext=2&timeup=2&q=Наградата%20„Стале%20Попов“%20за%20„Нишан“%20на%20Миневски| title=Наградата „Стале Попов“ за „Нишан“ на Миневски|date=29 јануари 2008 |publisher=|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Нишан]] |- |2008<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?vreme=1&fulltext=2&timeup=2&q=Награди%20за%20Урошевиќ%20и%20Василевски|title=Награди за Урошевиќ и Василевски|last= |first= |date=4 февруари 2009|publisher=Време|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Невестата на змејот]] |- |2009<ref>{{наведени вести|url=https://makfax.com.mk/kultura/217057/|title=ДПМ ги додели наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Макфакс|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Димитар Пандев]] |[[Пропатување низ приказните]] |- |2010<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.narodnavolja.com/articles2011/03/txt16.php|title=ПМ ДА ГИ СТИМУЛИРА ПОМЛАДИТЕ ПИСАТЕЛИ|publisher=Народна волја| date= февруари 2010|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Методија Фотев]] |[[Вивариум]] |- |2011<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://mnd-bitola.mk/q-q/ |title=Петре Димовски добитник на престижната награда „Стале Попов“|publisher= |language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Петре Димовски]] |[[Бродови]] |- |2012<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/24889560.html |title=ДПМ ги награди Ацевска и Димковска|publisher= Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Резервен живот]] |- |2013<ref>{{наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/25254315.html|title=Ташковски и Андоновски – добитници на наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Ќерката на математичарот]] |- |2014<ref>{{наведени вести|url=https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|title=Во ДПМ соопштени добитниците на наградите за 2014 година|publisher=Cooltura|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304163750/https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|url-status=dead}}</ref> |[[Божин Павловски]] |[[Рогот на љубовта]] |- |2015<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|title=ДПМ ги соопшти добитницие на петте годишни награди за 2015|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616104858/https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|url-status=dead}}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Кадифената покривка]] |- |2016<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|title=ДПМ ги објави добитниците на наградите за најдобри книжевни дела во 2016 година|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205000355/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|url-status=dead}}</ref> |[[Лилјана Пандева]] |[[Доилката]] |- |2017<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/dpm-gi-soopshti-dobitnitsite-na-nagradite-za-najuspeshni-knizhevni-dela-vo-2017/|title=Објавени добитниците на годишните награди на ДПМ|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јагода Михајловска-Георгиева]] |[[Манастир Фуентерабија]] |- |2018<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-kje-gi-dodeli-godishnite-knizhevni-nagradi-za-2018 |title=ДПМ ќе ги додели годишните книжевни награди за 2018|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Маџун (книга)|Маџун]] |- |2019<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-nagradite-za-2019-godina|title=ДПМ ГИ СООПШТИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДИТЕ ЗА 2019 ГОДИНА|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јован Стрезовски]] |[[Чувар на тајни]] |- |2020<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/?p=1187|title=ДОБИТНИЦИ НА КНИЖЕВНИТЕ НАГРАДИ НА ДПМ ЗА 2020 ГОДИНА|language=македонски|access-date=8 август 2021}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Владимир Плавевски]] |[[Боксерот од Ново маало]] |- |2021<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/доделени-книжевните-награди-за-минат/|title=Доделени книжевните награди за минатата година|publisher=Макфакс| date=7.02.2022|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> |[[Ивица Челиковиќ]] |[[Ден за одмазда]] |- |2022<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://kafeiknigi.com/2023/02/03/папокот-на-светлината-на-венко-анд/|title=„Папокот на светлината“ на Венко Андоновски е добитник на наградата „Стале Попов“!|publisher=Кафе и книги| date=3.02.2022|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Папокот на светлината]] |- |2023<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/ako-se-rodat-nekakvi-chuvstva-od-blazhe-minevski-dobitnik-na-nagradata-stale-popov-na-dpm/|title=„Ако се родат некакви чувства“ од Блаже Миневски добитник на наградата „Стале Попов“ на ДПМ|publisher=А1 он|date=16.09.2024|accessdate=11 февруари 2025}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка (роман)|Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка]] |- |2024<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/od-ivan-dzheparoski-do-zharko-kujundzhinski-soopshteni-godishnite-nagradi-na-dpm-za-2024/|title=Од Иван Џепароски до Жарко Кујунџински: Соопштени годишните награди на ДПМ за 2024|publisher=Независен| date=11.02.2025|accessdate=11 февруари 2025}}</ref> |[[Жарко Кујунџиски]] |[[Приказничар]] |- |2025<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]|date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Оливера Ќорвезироска]] |[[Три Марии]] |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] [[Категорија:Награди на ДПМ]] t8wyne9pmhsjen05nz40drb6ilsnd1i 5561239 5561238 2026-05-18T19:49:08Z P.Nedelkovski 47736 1998 5561239 wikitext text/x-wiki :''За истоимениот писател видете [[Стале Попов|тука]]'' [[Податотека:Споменик - Стале Попов.JPG|мини|Споменик на Стале Попов на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] '''Стале Попов''' претставува награда, највисоко прозно признание што го доделува [[Друштвото на писателите на Македонија]] воспоставена во 1975 година.<ref>{{МКЕ|1187}}</ref> Таа го носи името на еден од најголемите македонски писатели - [[Стале Попов]] и се доделува за најдобра прозна книга објавена во претходната година. Традиционално се доделува заедно со другите три награди на ДПМ на [[13 февруари]] секоја година на денот на основањето на друштвото. ==Лауреати== {| class="wikitable" |- !Година !Добитник !За книгата |- |1983<ref name=ON>{{нмс | last= | first= | author= | title=Почина писателката Оливера Николова | url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/pochina-pisatelkata-olivera-nikolova/ | date=4 ноември 2024 | work= | publisher=[[Нова Македонија]] | accessdate=18 мај 2026 }}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Тесна врата]] |- |1987 |[[Паскал Гилевски]] | |- |1992<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://shop.kniga.mk/author/index/detail/sku/luan-starova |title=Луан Старова|publisher= Kniga.mk|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Татковите книги]] |- |1998 (ја вратила)<ref name=ON/> |[[Оливера Николова]] |[[Тромбот]] |- |2002<ref name="ohridsky.com">{{наведена мрежна страница|url=https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|title=Почина македонскиот писател, преведувач и универзитетски професор Драги Михајловски|publisher=OhridSky|language=македонски|access-date=20 март 2022|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110112348/https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|url-status=dead}}</ref> |[[Драги Михајловски]] |[[Смртта на дијакот]] |- |2003 |[[Оливера Ќорвезироска]] |(С)плетени раскази |- |2004<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=12&y2=2012&all=0&dnevnik=1&fulltext=2&timeup=2&show=1&q=награда%20за%20романот&read=3646aac21915909|title=Награда за романот „Скриена камера“ на Димковска|date= |publisher=Дневник|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Скриена камера (роман)|Скриена камера]] |- |2005<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cw/5b1d89c619/stale-popov-za-luan-starova.html|publisher= Time.mk|title=„Стале Попов“ за Луан Старова|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Ервехе]] |- |2006<ref name="ohridsky.com"/> |[[Драги Михајловски]] |[[Мојот Скендербеј]] |- |2007<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?a1=1&fulltext=2&timeup=2&q=Наградата%20„Стале%20Попов“%20за%20„Нишан“%20на%20Миневски| title=Наградата „Стале Попов“ за „Нишан“ на Миневски|date=29 јануари 2008 |publisher=|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Нишан]] |- |2008<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?vreme=1&fulltext=2&timeup=2&q=Награди%20за%20Урошевиќ%20и%20Василевски|title=Награди за Урошевиќ и Василевски|last= |first= |date=4 февруари 2009|publisher=Време|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Невестата на змејот]] |- |2009<ref>{{наведени вести|url=https://makfax.com.mk/kultura/217057/|title=ДПМ ги додели наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Макфакс|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Димитар Пандев]] |[[Пропатување низ приказните]] |- |2010<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.narodnavolja.com/articles2011/03/txt16.php|title=ПМ ДА ГИ СТИМУЛИРА ПОМЛАДИТЕ ПИСАТЕЛИ|publisher=Народна волја| date= февруари 2010|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Методија Фотев]] |[[Вивариум]] |- |2011<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://mnd-bitola.mk/q-q/ |title=Петре Димовски добитник на престижната награда „Стале Попов“|publisher= |language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Петре Димовски]] |[[Бродови]] |- |2012<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/24889560.html |title=ДПМ ги награди Ацевска и Димковска|publisher= Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Резервен живот]] |- |2013<ref>{{наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/25254315.html|title=Ташковски и Андоновски – добитници на наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Ќерката на математичарот]] |- |2014<ref>{{наведени вести|url=https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|title=Во ДПМ соопштени добитниците на наградите за 2014 година|publisher=Cooltura|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304163750/https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|url-status=dead}}</ref> |[[Божин Павловски]] |[[Рогот на љубовта]] |- |2015<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|title=ДПМ ги соопшти добитницие на петте годишни награди за 2015|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616104858/https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|url-status=dead}}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Кадифената покривка]] |- |2016<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|title=ДПМ ги објави добитниците на наградите за најдобри книжевни дела во 2016 година|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205000355/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|url-status=dead}}</ref> |[[Лилјана Пандева]] |[[Доилката]] |- |2017<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/dpm-gi-soopshti-dobitnitsite-na-nagradite-za-najuspeshni-knizhevni-dela-vo-2017/|title=Објавени добитниците на годишните награди на ДПМ|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јагода Михајловска-Георгиева]] |[[Манастир Фуентерабија]] |- |2018<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-kje-gi-dodeli-godishnite-knizhevni-nagradi-za-2018 |title=ДПМ ќе ги додели годишните книжевни награди за 2018|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Маџун (книга)|Маџун]] |- |2019<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-nagradite-za-2019-godina|title=ДПМ ГИ СООПШТИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДИТЕ ЗА 2019 ГОДИНА|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јован Стрезовски]] |[[Чувар на тајни]] |- |2020<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/?p=1187|title=ДОБИТНИЦИ НА КНИЖЕВНИТЕ НАГРАДИ НА ДПМ ЗА 2020 ГОДИНА|language=македонски|access-date=8 август 2021}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Владимир Плавевски]] |[[Боксерот од Ново маало]] |- |2021<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/доделени-книжевните-награди-за-минат/|title=Доделени книжевните награди за минатата година|publisher=Макфакс| date=7.02.2022|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> |[[Ивица Челиковиќ]] |[[Ден за одмазда]] |- |2022<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://kafeiknigi.com/2023/02/03/папокот-на-светлината-на-венко-анд/|title=„Папокот на светлината“ на Венко Андоновски е добитник на наградата „Стале Попов“!|publisher=Кафе и книги| date=3.02.2022|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Папокот на светлината]] |- |2023<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/ako-se-rodat-nekakvi-chuvstva-od-blazhe-minevski-dobitnik-na-nagradata-stale-popov-na-dpm/|title=„Ако се родат некакви чувства“ од Блаже Миневски добитник на наградата „Стале Попов“ на ДПМ|publisher=А1 он|date=16.09.2024|accessdate=11 февруари 2025}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка (роман)|Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка]] |- |2024<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/od-ivan-dzheparoski-do-zharko-kujundzhinski-soopshteni-godishnite-nagradi-na-dpm-za-2024/|title=Од Иван Џепароски до Жарко Кујунџински: Соопштени годишните награди на ДПМ за 2024|publisher=Независен| date=11.02.2025|accessdate=11 февруари 2025}}</ref> |[[Жарко Кујунџиски]] |[[Приказничар]] |- |2025<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]|date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Оливера Ќорвезироска]] |[[Три Марии]] |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] [[Категорија:Награди на ДПМ]] glcoyqckp4dzhhdh2s59ey9xd14k2ct 14 1244364 5561241 4074034 2026-05-18T19:54:29Z Dandarmkd 31127 5561241 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Образованието во Дебар]] [[Категорија:Основни училишта во Македонија по град|Дебар]] [[Категорија:Основни училишта во Општина Дебар|Дебар]] [[Категорија:Згради и градби во Дебар]] 426gb6m64t2y9jaym90z9bgowtitfqu 1 1271046 5561481 4555302 2026-05-19T10:43:12Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Пролетна линцура]] 5561481 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Пролетна линцура]] rnb69phb8em02351cdkm5rcsflasm41 0 1271047 5561480 4555304 2026-05-19T10:43:02Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Пролетна линцура]] 5561480 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Пролетна линцура]] sthra1ic0k4t1s5soqny0s85bw4p7gl 0 1271988 5561213 5502180 2026-05-18T18:42:51Z P.Nedelkovski 47736 2024, 2025 5561213 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nobel Prize.png|мини|Предната страна на медалот доделен на [[Едвард Виктор Еплтон]] (1947)]] '''[[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]''' им се доделува секоја година на научници кои работат на разни полиња од [[физика]]та. Таа е една од петте [[Нобелова награда|Нобелови награди]] кои се основани во 1895 година според тестаментот на [[Алфред Нобел]], а ја доделувае [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]] за исклучителни придонеси во физиката.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/alfred_nobel/|title=Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Со оглед дека настанала според волјата на Алфред Нобел, со наградата управува Нобеловата фондација, а ја доделува одбор кој се состои од пет члена избрани од страна на [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]].<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/prize_awarders/|title=The Nobel Prize Awarders|date=15 октомври 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019.|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/|url-status=bot: unknown}}</ref> Се доделува во [[Стокхолм]] на годишната церемонија на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која се менувала во текот на годините.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|date=22 август 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/|url-status=bot: unknown}}</ref> Сваки добитник добија медаљу, диплому и новчану награду која се мењала током година.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/|title=The Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> == Статистика == Првата Нобелова награда за физика му била доделена во 1901 године на [[Вилхелм Конрад Рендген]], кој добил 150.782 шведски круни. [[Џон Бардин]] е единствениот двократен добитник — 1956 и 1972 године. [[Марија Кири]] исто така добила две Нобелови награди, за физика во 1903 и за хемија во 1911 година. [[Вилијам Лоренс Брег]], до октомври 2014 година, бил најмладиот нобеловец, ја освоил наградата во 1915 година, на 25 години. И ден денес е најмлад нобеловец за физика.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|title=Nobel Laureates Facts|date=2 февруари 2007|website=web.archive.org|accessdate=3 февруари 2019|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202025710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Само три жени ја добиле оваа награда, и тоа Марија Кири (1903), [[Марија Геперт-Мајер]] (1963) и [[Дона Стрикланд]] (2018).<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-prize-awarded-women-3-2/|title=Nobel prize awarded women|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> До 2018 година, 209 лица ја добиле Нобеловата награда за физика.<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/|title=All Nobel Prizes in Physics|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Наградата не била доделена 6 пати ([[1916]], [[1931]], [[1934]], [[1940]], [[1941]], [[1942]]). Осум пати доделувањето на наградата било одложено за следната година. Наградата не била доделена во 1917 година бидејќи Нобеловиот одбор за физика одлучил дека таа година ниеден номиниран научник не ги исполнувал потребните критериуми, но во 1918 година му е доделена на [[Чарлс Гловер Баркла]] и се сметала за 1917 година.<ref name=automatski_generisano2>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1917/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Овој преседан бил повторен и во 1918 година кога му бил доделена на [[Макс Планк]],<ref name=automatski_generisano6>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1918/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> како и во 1921 година на [[Алберт Ајнштајн]],<ref name=automatski_generisano3>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1924 година на [[Мане Сигбан]],<ref name=automatski_generisano4>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1924/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1925 година на [[Џејмс Франк]] и [[Густав Лудвиг Херц]],<ref name=automatski_generisano5>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1925/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1928 година на [[Овен Виланс Ричардсон]],<ref name=automatski_generisano8>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1928/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1932 година на [[Вернер Хајзенберг]]<ref name=automatski_generisano1>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1932/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> и 1943 година на [[Ото Штерн]],<ref name=automatski_generisano7>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1943/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> при што секоја награда била доделена наредната година. == Нобеловци == <div style="text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold;"> <center> <div style="border:1px solid silver; background-color:white; padding:3px; font-size:95%; width:42%; align:center; text-align:center; clear:center;" class="radius">[[#1900-ти|{{nowrap|1900-ти}}]]{{·}} [[#1910-ти|{{nowrap|1910-ти}}]]{{·}} [[#1920-ти|{{nowrap|1920-ти}}]]{{·}} [[#1930-ти|{{nowrap|1930-ти}}]]{{·}} [[#1940-ти|{{nowrap|1940-ти}}]]{{·}} [[#1950-ти|{{nowrap|1950-ти}}]]{{·}} [[#1960-ти|{{nowrap|1960-ти}}]]{{·}} [[#1970-ти|{{nowrap|1970-ти}}]]{{·}} [[#1980-ти|{{nowrap|1980-ти}}]]{{·}} [[#1990-ти|{{nowrap|1990-ти}}]]{{·}} [[#2000-ти|{{nowrap|2000-ти}}]]{{·}} [[#2010-ти|{{nowrap|2010-ти}}]]{{·}} [[#2020-ти|{{nowrap|2020-ти}}]] </div></center> </div> === 1900-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" width=100% |+ '''Нобелова награда за физика, 1900-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1901]] | [[Податотека:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[Вилхелм Конрад Рендген]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „во знак на признание за исклучителен придонес кој го даде со пронаоѓањето на Х--зраците” <small>/в. [[Рендгенски зраци]]/</small>}} |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1901/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1902]] | [[Податотека:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[Хендрик Лоренц|Хендрик Антон Лоренц]] |rowspan="2" |{{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на влијанието на [[магнетизам|магнетизмот]] на појавите во [[Земанов ефект|врска со зрачењето]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1902/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[Питер Земан]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1903]] | [[Податотека:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |Антоан [[Анри Бекерел]] |rowspan="3" |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на спонтаната [[радиоактивност]]” |rowspan="3"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:PierreCurie.jpg|75px]] |[[Пјер Кири]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за истражувања на радијациските појави кој ги открил професорот [[Анри Бекерел]]” |- | [[Податотека:Mariecurie.jpg|75px]] |[[Марија Кири]] |- | style="text-align:center;" | [[1904]] | [[Податотека:John William Strutt.jpg|75px]] |[[Џон Страт|Џон Вилијам Страт, 3. барон Рејли]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражување на густината на најважните гасови и за откритие на [[аргон]]от” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1904/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1905]] | [[Податотека:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[Филип Ленард|Филип Едуард Антон фон Ленард]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражување на [[катоден зрак|катодните зраци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1905/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1906]] | [[Податотека:J.J Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џозеф Џон Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%"| „за теориски и експериментални истражувања на спроведувањето на електрицитет низ гасови” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1907]] | [[Податотека:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] |[[Алберт Абрахам Мајкелсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1896}} |style="font-size:90%" | „за прецизните оптички инструменти и спектроскопските и метролошки налази кои се добијени со нивна помош” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1908]] | [[Податотека:G lippmann.jpg|75px]] |[[Габриел Липман]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за методот на фотографско репродуцирање бои заснован на појавата на [[интерференција]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1908/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1909]] | [[Податотека:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[Гуљелмо Маркони]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на бзежичната телеграфија” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1909/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ferdinand Braun.jpg|75px]] |[[Карл Фердинанд Браун]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |} === 1910-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1910-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" |Реф |- | style="text-align:center;" | [[1910]] | [[Податотека:Johannes Diderik van der Waals.jpg|75px]] |[[Јоханес ван дер Валс|Јохан Дидерик ван дер Валс]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за работа на равенката на состојба за гасови и течности” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1910/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1911]] | [[Податотека:Wilhelm Wien 1911.jpg|75px]] |[[Вилхелм Вин]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со законите за зрачење топлина” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1911/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1912]] | [[Податотека:Nils Gustaf Dalén.jpg|75px]] |[[Густаф Дален]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за изум на автоматски регулатори кои се користат во [[собирач на плин|собирачите на плин]] за осветлување на светилници и пливци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1912/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1913]] | [[Податотека:Kamerlingh portret.jpg|75px]] |[[Хејке Камерлинг Онес]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на својствата на материјата на ниски температури кои довеле до производство на течен [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1913/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1914]] | [[Податотека:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[Макс фон Лауе]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на дифракцијата на [[Рендгенски зраци|X-зраци]] на кристали” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1914/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1915]] | [[Податотека:Wh-bragg.jpg|75px]] |Сер [[Вилијам Хенри Брег]] |rowspan="2" | {{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за анализа на кристалната структура со помош на [[Рендгенски зраци|X-зраци]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1915/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[Вилијам Лоренс Брег]] |- | style="text-align:center;" | [[1916]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1917]] | [[Податотека:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[Чарлс Гловер Баркла]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на карактеристичното рендгенско зрачење на елементите” |<ref name=automatski_generisano2 /> |- | style="text-align:center;" | [[1918]] | [[Податотека:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[Макс Планк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантна механика|квантите]] на енергијата” |<ref name=automatski_generisano6 /> |- | style="text-align:center;" | [[1919]] | [[Податотека:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[Јоханес Штарк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] во канални зраци и цепења на спектралните линии во [[електрично поле]] ([[Штарков ефект]])” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1919/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1920-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1920-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1920]] | [[Податотека:Guillaume 1920.jpg|75px]] |[[Шарл Едуар Гијом]] |{{знаме|Швајцарија}} |style="font-size:90%" | „како признание за работата која довела до прецизни мерења во физиката со откривање на аномалии во никел-челични легури” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1920/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1921]] | [[Податотека:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] |[[Алберт Ајнштајн]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за заслуги во теориската физика, и особено за откритието на законот за [[фотоелектричен ефект]]” |<ref name=automatski_generisano3 /> |- | style="text-align:center;" | [[1922]] | [[Податотека:Niels Bohr.jpg|75px]] |[[Нилс Бор]] |{{знаме|Данска}} |style="font-size:90%" | „за испитување на структурата на атомите и зрачењата кои потекнуваат од нив” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1922/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1923]] | [[Податотека:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[Роберт Миликан]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за работата на елементарното наелектрисување и фотоелектричниот ефект” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1923/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1924]] | [[Податотека:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|75px]] |[[Мане Сигбан|Карл Мане Георг Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за откритија и истражувања во областа на [[спектроскопија]] на х-зраците” |<ref name=automatski_generisano4 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1925]] | [[Податотека:James Franck 1925.jpg|75px]] |[[Џејмс Франк]] |rowspan="2" | {{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на законитоста при судар на [[електрон]]и и [[атом]]и” |rowspan="2" |<ref name=automatski_generisano5 /> |- | [[Податотека:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[Густав Лудвиг Херц]] |- | style="text-align:center;" | [[1926]] | [[Податотека:Jean Perrin 1926.jpg|75px]] |[[Жан Батист Перен]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за истражување на дисконтинуалната структура на материјата, а особено за откритие на [[седиментациона рамнотежа|седиметационата рамнотежа]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1927]] | [[Податотека:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[Артур Комптон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Комптонов ефект]]/</small>}} |rowspan=2| <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:CTR Wilson.jpg|75px]] |[[Чарлс Вилсон|Чарлс Томсон Рис Вилсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот кој ги прави видливи патеките на наелетризираните честички со кондензирање пареа” |- | style="text-align:center;" | [[1928]] | [[Податотека:Owen Richardson.jpg|75px]] |[[Овен Виланс Ричардсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за работа на термионичкиот феномен и особено за откритие на законот кој го добил името по него” |<ref name=automatski_generisano8 /> |- | style="text-align:center;" | [[1929]] | [[Податотека:Broglie Big.jpg|75px]] |[[Луј де Број]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на брановата природа на електроните” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1930-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1930-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1930]] | [[Податотека:Sir CV Raman.JPG|75px]] |Сер [[Чандрасекара Венката Раман]] |{{знаме|Британска Индија|name=Индија}} |style="font-size:90%" | „за работа на расејување на светлината и за откритие на ефектот кој го носи неговото име” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1930/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1931]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1932]] | [[Податотека:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[Вернер Хајзенберг]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за стварање на [[квантна механика|квантната механика]], чија примена, ''inter alia'', довела до откритие на алотропските облици на водородот” |<ref name=automatski_generisano1 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1933]] | [[Податотека:Erwin Schrödinger (1933).jpg|75px]] |[[Ервин Шредингер]] |{{знаме|Австрија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нови продуктивни облици на атомската теорија” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Dirac 4.jpg|75px]] |[[Пол Дирак]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1934]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1935]] | [[Податотека:James Chadwick.tif|75px]] |[[Џејмс Чедвик]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрон]]ите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1935/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1936]] | [[Податотека:Hess.jpg|75px]] |[[Виктор Франц Хес]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[космичко зрачење|космичките зраци]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Carl David Anderson.jpg|75px]] |[[Карл Дејвид Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[позитрон]]ите” |- |rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1937]] | [[Податотека:Clinton Davisson.jpg|75px]] |[[Клинтон Дејвисон|Клинтон Џозеф Дејвисон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за експерименталниот пронајдок на дифракцијата на електроните на кристалите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Paget Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џорџ Паџет Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1938]] | [[Податотека:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[Енрико Ферми]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |style="font-size:90%" | „за демонстрација на постоењето нови радиоактивни елементи створени со неутронско озрачување, и за сродн откритија на јадрени реакции предизвикани со спори неутрони” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1939]] | [[Податотека:Ernest Lawrence.jpg|75px]] |[[Ернест Лоренс|Ернест Орландо Лоренс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[циклотрон]]от и за резултатите постигнати со негова помош, особено во врска со вештачките радиоактивни елементи” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1939/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1940-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1940-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1940]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" rowspan=3 style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1941]] |- | style="text-align:center;" | [[1942]] |- | style="text-align:center;" | [[1943]] | [[Податотека:Otto Stern.jpg|75px]] |[[Ото Штерн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на методот на молекулски снопови и откритието на [[магнетни момент|магнетниот момент]] на [[протон]]ите” |<ref name=automatski_generisano7 /> |- | style="text-align:center;" | [[1944]] | [[Податотека:II Rabi.jpg|75px]] |[[Исидор Ајзек Раби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за [[резонантеn метод|резонантниот метод]] за снимање на магнетните особини на [[атомско јадро|атомските јадра]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1945]] | [[Податотека:Pauli.jpg|75px]] |[[Волфганг Паули]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на принципот на исклучување познат како [[Паулиев принцип]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1946]] | [[Податотека:Bridgman.jpg|75px]] |[[Перси Вилијамс Бриџмен]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на апаратот кој произведува екстремно високи притисоци и за откритие на полето на [[физика на високих притисоци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1946/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1947]] | [[Податотека:Appleton.jpg|75px]] |Сер [[Едвард Виктор Еплтон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на физиката на горната атмосфера, особено за откритиетео на [[Аплтонов слој|Аплтоновиот слој]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1948]] | [[Податотека:Blackett-large.jpg|75px]] |[[Патрик Блекет|Патрик Мејнард Стјуарт Блекет]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на Вилсоновиот метод на [[маглена комора]], и откритие во врскасо нејзината примена во областа на јадрената физика и космичкото зрачење” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1948/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1949]] | [[Податотека:Yukawa.jpg|75px]] |[[Хидеки Јукава]] ({{langx|ja|<small>湯川 秀樹, Yukawa Hideki</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |style="font-size:90%" | „за предвидување на постоењето [[мезон]]и на основа на теориската анализа на јадрените сили” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1949/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1950-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1950-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1950]]. | [[Податотека:Cecil Powell.jpg|75px]] |[[Сесил Френк Пауел]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на фотографски метод за проучавање на јадрените процеси и откритија во врска со мезоните со помош на овој метод” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1950/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951]] | [[Податотека:Cockcroft.jpg|75px]] |Сер [[Џон Кокрофт|Џон Даглас Кокрофт]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пионерски работа на полето на трансмутација на атомското јадро по пат на забрзани атомски честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1951/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[Ернест Волтон|Ернест Томас Синтон Волтон]] |{{знаме|Ирска}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952]] | [[Податотека:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] |[[Феликс Блох]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на нови методи за јадреномагнетни прецизни мерења и пронајдоци во врска со нив” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[Едвард Милс Персел]] |- | style="text-align:center;" | [[1953]] | [[Податотека:Zernike.jpg|75px]] |[[Фриц Цернике]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за приказ на методот на фазен контраст, особено за изумот на фазноконтрастниот [[микроскоп]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1953/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1954]] | [[Податотека:Max Born.jpg|75px]] |[[Макс Борн]] |rowspan=2 | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања во [[квантна механика|квантната механика]], особено за статистичкото толкување на брановата функција” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bothe.jpg|75px]] |[[Валтер Боте]] |style="font-size:90%" | „за коинцидентниот метод и откритијата кои произлегуваат од него” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1955]] | [[Податотека:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[Вилис Лем|Вилис Јуџин Лем]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со фината структура на спектарот на водородот” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1955/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[Поликарп Куш]] |style="font-size:90%" | „за прецизно одредување на магнетниот момент на електроните” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1956]] | [[Податотека:William Shockley, Stanford University.jpg|75px]] |[[Вилијам Шокли|Вилијам Бредфорд Шокли]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за истражувањата на полуспроводниците и пронајдокот на [[транзистор]]скиот ефект” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1956/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |- | [[Податотека:Brattain.jpg|75px]] |[[Волтер Хаузер Братејн]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1957]] | [[Податотека:CNYang.jpg|75px]] |[[Џенинг Јанг]] |rowspan=2 | {{знаме|Кина}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за истражување во областа на таканаречените [[паритетни закони]] кои довеле до значајни откритија во врска со елементарните честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:TD Lee.jpg|75px]] |[[Цунг-Дао Ли]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1958]] | [[Податотека:Cerenkov.jpg|75px]] |[[Павел Черенков|Павел Алексејевич Черенков]] |rowspan=3 | {{знаме|СССР|1955}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие и објаснување на [[Черенков ефект|Черенковиот ефект]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[Иљја Франк|Иља Михајлович Франк]] |- | [[Податотека:Igor Tamm.jpg|75px]] |[[Игор Там|Игор Јевгенијевич Там]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1959]] | [[Податотека:Segre.jpg|75px]] |[[Емилио Сегре|Емилио Џино Сегре]] |{{знаме|Италија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[антипротон]]от” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Owen Chamberlain.jpg|75px]] |[[Овен Чемберлејн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1959}} |} === 1960-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1960-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1960]] | [[Податотека:Donald Glaser.jpg|75px]] |[[Доналд Глејзер|Доналд Артур Глејзер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пронајдокот [[комора со меурчиња]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1960/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1961]] | [[Податотека:Robert Hofstadter.jpg|75px]] |[[Роберт Хофштатер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерска испитувања на расејувањето на електроните на атомските јадра и за така постигнатите откритија во врска со структурата на [[нуклеон]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mossbauer.jpg|75px]] |[[Рудолф Месбауер|Рудолф Лудвиг Месбауер]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на резонантната апсорпција на гама-зрачењето и откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Месбауеров ефект]]/</small>}} |- | style="text-align:center;" | [[1962]] | [[Податотека:Landau.jpg|75px]] |[[Лав Ландау|Лав Давидович Ландау]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за пионерските теории во областа на кондензирана материја, особено на течниот [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1963]] | [[Податотека:Wigner.jpg|75px]] |[[Јуџин Вигнер|Јуџин Пол Вигнер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на атомско јадро и елементарните честички, особено за откритието и примената на основните принципи на симетрија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1963/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mayer.jpg|75px]] |[[Марија Геперт-Мајер]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритија кои се однесуваат на структурата на [[јадрен слоест модел|јадрените слоеви]]” |- | [[Податотека:Jensen.jpg|75px]] |[[Јоханес Ханс Даниел Јенсен]] |{{знаме|Западна Германија}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1964]] | [[Податотека:Charles Hard Townes-Nibib-2007-retouched.jpg|75px]] |[[Чарлс Хард Таунс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања на полето на квантната електроника, што довело до конструкција на осцилатори и засилувачи засновани на [[масер]]-[[ласер]] принципот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1964/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Basov.jpg|75px]] |[[Николај Басов|Николај Генадијевич Басов]] |rowspan=2 | {{знаме|СССР|1955}} |- | [[Податотека:Aleksandr Prokhorov.jpg|75px]] |[[Александар Прохоров|Александар Михајлович Прохоров]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1965]] | [[Податотека:Tomonaga.jpg|75px]] |[[Шиничиро Томонага]] ({{langx|ja|<small>朝永 振一郎, Tomonaga Shin'ichirō</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментална истражувања во [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], што оставило далекусежно за физиката на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Schwinger.jpg|75px]] |[[Џулијан Швингер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | [[Податотека:Richard Feynman Los Alamos ID badge.jpg|75px]] |[[Ричард Фајнман]] |- | style="text-align:center;" | [[1966]] | [[Податотека:Kastler.jpg|75px]] |[[Алфред Кастлер]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на оптичките методи за проучавање на [[Херцова резонанца|Херцовите резонанци]] во атомите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1967]] | [[Податотека:Hans Bethe.jpg|75px]] |[[Ханс Бете|Ханс Албрехт Бете]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на јадрени реакции, особено откритија кои се однесуваат на создавање енергија во [[ѕвезда|ѕвездите]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1967/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1968]]. | [[Податотека:LWA Picture Final.jpg|75px]] |[[Луис Волтер Алварез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пресуден придонес во физиката на елементарни честички, а особено за откритието на голем број резонантни состојби, што го остварил со пронајдокот на техниката на користење на водородна меурчеста комора и анализа на податоци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1968/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1969]] | [[Податотека:MurrayGellMannJI1.jpg|75px]] |[[Мари Гел-Ман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонеси и откритија кои се однесуваат на класификацијата на елементарните честички и нивните заемодејства” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1970-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1970-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1970]] | [[Податотека:YoungAlfven.jpg|75px]] |[[Ханес Алфвен|Ханес Олоф Јеста Алфвен]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија во [[магнетна хидродинамика|магнетната хидродинамика]] што овозможило огромна примена во разни области во физиката на [[плазма]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1970/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Louis Neel 1970.jpg|75px]] |[[Луј Нел|Луј Ежен Феликс Нел]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија кои се однесуваат на антиферомагнетизмот и феромагнетизмот, што довело до важни примени во физиката на цврста состојба” |- | style="text-align:center;" | [[1971]] | [[Податотека:Dennis Gabor 1971b.jpg|75px]] |[[Денис Габор]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[Холографија|холографскиот метод]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1971/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1972]] | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за заеднични развој на теоријата на [[суперспроводливост|суперспроводници]], позната како [[БЦС теорија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] |[[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Податотека:John Robert Schrieffer.jpg|75px]] |[[Џон Роберт Шрифер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1973]] | [[Податотека:Leo Esaki 1959.jpg|75px]] |[[Лео Есаки]] ({{langx|ja|<small>江崎 玲於奈, Esaki Reona</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за експериментални откритија во областа на тунел-ефектот кај [[полуспроводник|полуспроводниците]]а и [[суперспроводливост|суперспроводниците]], респективно” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1973/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ivar Giaever.jpg|75px]] |[[Ивар Јевер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |{{CSS image crop |Image = cmglee_Cambridge_Wikimedia_Meetup_23_tour_Brian_Josephson.jpg |bSize = 150 |cWidth = 75 |cHeight = 100 |oTop = 0 |oLeft = 24 |Location = none}} |[[Брајан Џозефсон|Брајан Дејвид Џозефсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за теоријска предвиђања својстава суперструјања кроз тунелску баријеру, познато као [[Џозефсонов ефект]]” |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1974]]. | |Сер [[Мартин Рајл]] |rowspan=2 | {{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања во [[радиоастрономија]]та: на Рајл за откритија и запазувања во техниката, а на Хјуиш за пресудната улога во откривањето на [[пулсар]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1974/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ентони Хјуиш]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1975]] | [[Податотека:Aage Bohr.jpg|75px]] |[[Оге Бор|Оге Нилс Бор]] |rowspan=2 | {{знаме|Данска}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откривање на поврзаноста меѓу заедничкиот и честичното движење во атомското јадро и развивање на теоријата на структура на атомските јадра базирани на оваа зависност” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1975/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] |[[Бен Рој Мотелсон]] |- | [[Податотека:James Rainwater 2.jpg|75px]] |[[Џејмс Рејнвотер|Лео Џејмс Рејнвотер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1976]] | [[Податотека:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] |[[Бартон Рихтер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски работа во откривањето на тешка елементарна честичка од нов вид; поточно, за откритие на честичката ''J/ψ'' која ја покажала кварковската структура на јадрото” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1976/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Samuel ting 10-19-10.jpg|75px]] |[[Семјуел Тинг|Семјуел Чао Чунг Тинг]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1977]] | [[Податотека:Andersonphoto.jpg|75px]] |[[Филип Ворен Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални теориски истражувања на електронската структура на магнетни и неорганизирани системи” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1977/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|75px]] |Сер [[Невил Франсис Мот]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | [[Податотека:JH van Vleck 1974.jpg|75px]] |[[Џон Хазбрук ван Флек]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1978]] | [[Податотека:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|75px]] |[[Петар Капица|Петар Леонидович Капица]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за основни откритија и изуми во областа на физиката на ниски температури” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1978/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arno Penzias.jpg|75px]] |[[Арно Алан Пензијас]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пронаоѓање на [[космичко позадинско зрачење|космичкото микробраново позадинско зрачење]]” |- | |[[Роберт Вудро Вилсон]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1979]] | [[Податотека:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|75px]] |[[Шелдон Ли Глашоу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на единствена слаба и електромагнетна интеракција на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Abdus Salam 1987.jpg|75px]] |[[Абдус Салам]] |{{знаме|Пакистан}} |- | [[Податотека:Steven Weinberg 2010.jpg|75px]] |[[Стивен Вајнберг]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |} === 1980-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1980-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980]] | [[Податотека:James-cronin.jpg|75px]] |[[Џејмс Кронин]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на нарушување на фундаменталните симетрии во распадот на неутралните K-мезони” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1980/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Val Fitch.jpg|75px]] |[[Вал Логсдон Фич]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1981]] | [[Податотека:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|75px]] |[[Николас Блумберген]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на ласерската спектроскопија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1981/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|75px]] |[[Артур Леонард Шавлов]] |- | [[Податотека:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|75px]] |[[Кај Сигбан|Кај Мане Берје Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на електронскиот спектроскоп со висока резолуција” |- | style="text-align:center;" | [[1982]] | |[[Кенет Вилсон|Кенет Г. Вилсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теоријата на критични феномени во врска со фазните премини” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1982/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1983]] |[[Податотека:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|75px]] |[[Субраманијан Чандрасекар]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теориските концепти за физичките процеси од значење за структурата и еволуцијата на ѕвездите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:William A. Fowler Los Alamos ID.png|75px]] |[[Вилјам Алфред Фаулер]] |style="font-size:90%" | „за теориски и експериментални учења за јадрените реакции од значење за формирање хемиских елементи во семирот” |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1984]] | [[Податотека:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[Карло Рубија]] |{{знаме|Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пресуден придонес на големиот проек кој довел до откривање на честичките W- и Z-[[бозони|бозон]], преносител на [[слаба интеракција]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1984/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Симон ван дер Мер]] |{{знаме|Холандија}} |- | style="text-align:center;" | [[1985]] | [[Податотека:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[Клаус фон Клицинг]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантен Холов ефект|квантниот Холов ефект]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1985/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1986]]. | |[[Ернст Руска]] |rowspan="2" | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментално истражување во оптиката на електрони, и дизајн на првиот електронски микроскоп” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Gerd Binnig sw.jpg|75px]] |[[Герд Биниг]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за дизајн на микроскоп со тунелско скенирање” |- | [[Податотека:Rohrer.jpg|75px]] |[[Хајнрих Рорер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987]] | [[Податотека:Ibmgb.jpg|75px]] |[[Георг Беднорц]] |{{знаме|Западна Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за важен пробој во откривање на [[суперспроводливост]]а во керамичките материјали” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1987/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] |[[Карл Александар Милер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1988]] | [[Податотека:Leon M. Lederman.jpg|75px]] |[[Леон Ледерман|Леон Макс Ледерман]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за методот [[неутрино]] зрак и демонстрација на дублетската структура на [[лептон]]ите преку откритие на муон неутрината” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Мелвин Шварц]] |- | [[Податотека:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] |[[Џек Стајнбергер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1989]] | [[Податотека:Norman Foster Ramsey 1970 (cropped).jpg|75px]] |[[Норман Фостер Ремзи]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот на одвоени осцилаторни полиња и негова употреба во водородните масери и други атомски часовници” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ханс Георг Демелт]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на техникта на јонска замка” |- | |[[Волфганг Паул]] |{{знаме|Западна Германија}} |} === 1990-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1990-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1990]] | [[Податотека:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|75px]] |[[Џером Ајзек Фридман]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања на длабоко нееластично расејување на електроните на протоните и поврзаните неутрони, што било од суштинско значење за развој на моделот на [[кварк]]ови во физиката на честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1990/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|75px]] |[[Хенри Веј Кендал]] |- | [[Податотека:Richard E. Taylor.jpg|75px]] |[[Ричард Едвард Тејлор]] |{{знаме|Канада}} |- | style="text-align:center;" | [[1991]]. | [[Податотека:Pierre-Gilles crop.jpg|75px]] |[[Пјер-Жил де Жен]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие на примена на методот на проучавање на феноменот на уреденост во покомплексни цели, особено кај течните кристали и полимерите ” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1991/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1992]] | [[Податотека:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] |[[Жорж Шарпак]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на детектор на честички, а особено на повеќежична пропорционална комора” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1992/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993]] | [[Податотека:Russell Alan Hulse.jpg|75px]] |[[Расел Алан Халс]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нов [[пулсар]]и, што отворило нови можности за проучување на гравитацијата” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[Џозеф Хутон Тејлор]]<!-- није Хатон: http://web.yesnetwork.com/media/video.jsp?content_id=360695783 --> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1994]]. | [[Податотека:Bertram Brockhouse.jpg|75px]] |[[Бертам Брокхаус]] |{{знаме|Канада}} |style="font-size:90%" | „за развој на неутронската спектроскопија” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:HD.3F.113 (10347363986).jpg|75px]] |[[Клифорд Шал|Клифорд Гленвуд Шал]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за развој на техникта на [[неутронско расејување]]” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1995]] | [[Податотека:Martin Perl - tau.jpg|75px]] |[[Мартин Луис Перл]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[тау лептон|τ-лептоните]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1995/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Frederick Reines.jpg|75px]] |[[Фредерик Рајнес]] |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрино|неутрината]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1996]] | [[Податотека:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|75px]] |[[Дејвид Ли]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие на суперфлуидноста во хелиум-3” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[Даглас Ошероф|Даглас Дин Ошероф]] |- | [[Податотека:Robert Coleman Richardson.jpg|75px]] |[[Роберт Колман Ричардсон]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1997]] | [[Податотека:Steven Chu official portrait headshot.jpg|75px]] |[[Стивен Чу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за развој на методот за ладење и фаќање атоми со помош на ласерска светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] |[[Клод Коен-Тануџи]] |{{знаме|Франција}} |- | [[Податотека:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[Вилијам Даниел Филипс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1998]] | [[Податотека:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|75px]] |[[Роберт Лафлин]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие нови форми на квантниот флуид” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Horst Störmer cropped.jpg|75px]] |[[Хорст Лудвиг Штермер]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Daniel Chee Tsui.jpg|75px]] |[[Даниел Цуј|Даниел Чи Цуj]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1999]] | [[Податотека:Gerard 't Hooft.jpg|75px]] |[[Герард 'т Хофт]] |rowspan="2" | {{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за објаснување на квантната структура [[Електрослаба сила|електрослаби интеракци]] во физиката” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Martinus Veltman.jpg|75px]] |[[Мартинус Велтман]] |} === 2000-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2000-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2000]] | [[Податотека:Zhores Alferov.jpg|75px]] |[[Жорес Алферов|Жорес Иванович Алферов]] |{{знаме|Русија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за развој на полуспроводнички хетероструктури користени во оптоелектрониката и електроника на големи брзини” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Herbert Kroemer (cropped).jpg|75px]] |[[Херберт Кремер]] |{{знаме|Германија}} |- | |[[Џек Килби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за улога во пронаоѓањето на интегрираните кола” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2001]] | [[Податотека:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|75px]] |[[Ерик Корнел|Ерик Алин Корнел]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за постигнување на [[Бозе-Ајнштајнов кондензат|Бозе-Ајнштајнова кондензација]] во разредени гасови на алкалните атоми, и за раните фундаментални истражувања на особините на кондензатот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2001/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ketterle.jpg|75px]] |[[Волфганг Кетерле]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Carl_Wieman.jpg|75px]] |[[Карл Виман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2002]] | [[Податотека:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|75px]] |[[Рејмонд Дејвис]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, особено за детекција на космичките [[неутрино|неутрина]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Masatoshi_Koshiba_2002.jpg|75px]] |[[Масатоши Кошиба]] ({{langx|ja|<small>小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} |- | [[Податотека:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[Рикардо Џакони]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, кој довел до откривање на изворот на космичките X-зраци” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2003]] | [[Податотека:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] |[[Алексеј Абрикосов|Алексеј Алексејевич Абрикосов]] | rowspan=2 | {{знаме|Русија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес на теоријата [[Суперспроводливост|суперспроводници]] и [[суперфлуиди]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ginzburg in MSU opaque.jpg|75px]] |[[Виталиј Гинзбург]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|75px]] |[[Ентони Џејмс Легет]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2004]] | [[Податотека:David Gross LANL.jpg|75px]] |[[Дејвид Грос]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на асимптотската слобода во теоријата на {{nowrap|[[јака интеракција|јаки заемодејства]]” <small>/в. [[Кварк]]/</small>}} |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2004/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Дејвид Полицер|Хју Дејвид Полицер]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Frank Wilczek 2007.jpg|75px]] |[[Франк Вилчек]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2005]] | [[Податотека:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] |[[Рој Глаубер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на квантната теорија на оптичка кохеренција” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:John L. Hall.jpg|75px]] |[[Џон Хол]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на прецизната спекторскопија базирана на ласерот, вклучувајќи ја и техникта на [[оптички честотен чешел]]” |- | [[Податотека:Theodor W Haensch.jpg|75px]] |[[Теодор Хенш]] |{{знаме|Германија}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2006]] | [[Податотека:John-C-Mather5.jpg|75px]] |[[Џон Мадер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Анизотропија|анизотропските]] особини и особините на црнотелесно зрачење кај космичкото микробраново позадинско зрачење” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2006/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Smoot crop.jpg|75px]] |[[Џорџ Смут]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2007]] | [[Податотека:Albert Fert 0109.jpg|75px]] |[[Албер Фер]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Гигантски магнетоотпорнички ефект|гигантскиот магнетоотпорнички ефект]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2007/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[Петер Гринберг]] |{{знаме|Германија}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2008]] | [[Податотека:YoichiroNambu.jpg|75px]] |[[Јоичиро Намбу]] ({{langx|ja|<small>南部 陽一郎, Nanbu Yōichirō</small>}}) |rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на механизмот на [[спонтано нарушување на симетријата]] во [[субатомска честичка|субатомската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2008/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mkobayashi.jpg|75px]] |[[Макото Кобајаши]] ({{langx|ja|<small>小林 誠, Kobayashi Makoto</small>}}) |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие порекла нарушене симетрије која предвиђа постојање најмање три фамилије [[кварк]]ова у природи” |- | [[Податотека:Masukawa.jpg|75px]] |[[Тошихиде Маскава]] ({{langx|ja|<small>益川 敏英, Masukawa Toshihide</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2009]] | [[Податотека:Charles K. Kao cropped 2.jpg|75px]] |Сер [[Чарлс Као]] ({{langx|zh|<small>高錕, Kuen Kao</small>}}) |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за достигнувања на полето на брз пренос на податоци по оптички влакна” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|75px]] |[[Вилард Бојл]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „откритие на полуспроводнички кола осетливи на светлост кои се користат во дигиталните фотоапарати (CCD чип)” |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|75px]] |[[Џорџ Смит (физичар)|Џорџ Смит]] |- |} === 2010-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2010-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2010]] | [[Податотека:Andre Geim 2010-1.jpg|75px]] |Сер [[Андреј Гејм|Андреј Константин Гејм]] |{{знаме|Холандија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарните експерименти со дводимензионалниот материјал [[графен]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|75px]] |Сер [[Константин Новоселов|Константин Сергејевич Новоселов]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2011]]. | [[Податотека:Saul Perlmutter.jpg|75px]] |[[Сол Перлмутер]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на забрзаното ширење на [[семир|универзумот]] со посматрање на оддалечените [[супернова|супернови]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Adam Riess.jpg|75px]] |[[Адам Рис]] |- | [[Податотека:Brian P Schmidt.jpg|75px]] |[[Брајан Шмит]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2012]] | [[Податотека:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] |[[Серж Арош]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарни методи кои овозможуваат мерење и манипулација на поединечни квантни система” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2012/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:David Wineland 2008crop.jpg|75px]] |[[Дејвид Вајнленд]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2013]] | [[Податотека:Francois Englert.jpg|75px]] |[[Франсоа Англер]] |{{знаме|Белгија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за теориското откритие на механизмите кои придонесуваат на разбирањето на потеклото на масата на [[Субатомска честичка|субатомските честички]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Higgs, Peter (1929)3.jpg|75px]] |[[Питер Хигс]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2014]] | [[Податотека:Isamu_Akasaki_20141211.jpg|75px]] |[[Исаму Акасаки]] ({{langx|ja|<small>赤﨑 勇, Akasaki Isamu</small>}}) | rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за изумот нов, енергетски ефикасен и еколошки извор на светлина — [[Светлечка диода|светлечки диоди]] кои емитираат сина светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Hiroshi_Amano_20141211.jpg|75px]] |[[Хироши Амано]] ({{langx|ja|<small>天野 浩, Amano Hiroshi</small>}}) |- | |[[Шуџи Накамура]] ({{langx|ja|<small>中村 修二, Nakamura Shūji</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2015]] | [[Податотека:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|75px]] |[[Такаки Каџита]] ({{langx|ja|<small>梶田 隆章, Kajita Takaaki</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на осцилации на неутрината кои покажуваат дека [[неутрино|неутрината]] имаат маса” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2015/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2015|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|75px]] |[[Артур Брус Мекдоналд]] |{{знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2016]] | [[Податотека:DavidThouless 1995 UW.jpg|75px]] |[[Дејвид Таулес]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за теориските откритија на транзиции на [[тополошки ред|тополошки фаза]] и тополошки фази на материја” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Duncan Haldane.jpg|75px]] |[[Данкан Холдејн]] |- | [[Податотека:Jkosterl.jpg|75px]] |[[Џон Костерлиц]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2017]] | [[Податотека:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|75px]] |[[Рајнер Вајс]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пресудните придонеси на детекторот [[LIGO]] и опсервација на [[гравитациски бран]]ови” |rowspan=3|<ref name=N17>{{нмс|title=The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html|accessdate=10 октомври 2017|quote=for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}}</ref> |- | [[Податотека:05-0367-92D.hr.jpg|75px]] |[[Бери Бериш]] |- | [[Податотека:Kip Thorne at Caltech.jpg|75px]] |[[Кип Торн]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2018]] | [[Податотека:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|75px]] |[[Артур Ешкин]] | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" |„за револуционарните пронајдоци во областа на [[Ласерска физика|ласерската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2018}}</ref> |- | [[Податотека:Gérard Mourou (cropped).jpg|75px]] |[[Жерар Муру]] |{{Знаме|Франција}} |- | [[Податотека:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|75px]] |[[Дона Стрикленд]] |{{Знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2019]] | [[Податотека:Jim_Peebles.jpg|75px]] |[[Џим Пиблс|Џејмс Пиблс]] | {{знаме|Канада}}<br>{{знаме|Соединети Американски Држави}} | style="font-size:90%" |„за теориски откритија во [[физичка космологија|физичката космологија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Michel Mayor.JPG|75px]] |[[Мишел Мајор]] |{{Знаме|Швајцарија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" |„за откритиеto a [[вонсончева планета|егзопланети]] во орбитите на ѕвезди од Сончев тип” |- | [[Податотека:Didier Queloz at the ESO 50th Anniversary Gala Event - 01.jpg|75px]] |[[Дидје Кело]] |{{Знаме|Швајцарија}} |} === 2020-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2020-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=3 | [[2020]] | [[File:Roger Penrose at Festival della Scienza Oct 29 2011.jpg|75px]] | [[Роџер Пенроуз]] | {{знаме|Обединето Кралство}} | style="font-size:90%" | „за откритие дека создавањето [[Црна дупка|црни дупки]] е силно поврзано со [[Општа теорија за релативноста|општата теорија за релативноста]]” | rowspan=3 | <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=6 октомври 2020}}</ref> |- | [[File:Reinhard Genzel.jpg|75px]] |[[Рајнхард Генцел]] |{{знаме|Германија}} | rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие [[Супермасивна црна дупка|супермасивен компактен објект]] во центарот на [[Млечен Пат|нашата галаксија]]” |- |[[File:Andrea Ghez (cropped).jpg|75px]] |[[Андреа Гез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan = "3"| [[2021]] | [[File:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|75px]] | [[Сјукуро Манабе]] (р. 1931) | {{flagu|Јапонија}}<br>{{flagu|САД}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |title=He is considered a U.S. citizen by Nobel Prize Committee. |website=[[Reuters]] |access-date=5 October 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005162722/https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |url-status=live }}</ref> | rowspan = "2"| „за физичко моделирање на климата на Земјата, квантифицирање на варијабилноста и веродостојно предвидување на глобалното затоплување“ | rowspan = "3"|<ref name="N21">{{cite web |date=5 October 2021 |title=The Nobel Prize in Physics 2021 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141209/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:No image.svg|75px]] | [[Клаус Хаселман]] (р. 1931) | {{flagu|Германија}} |- | [[File:Parisi giorgio (cropped).jpg|75px]] | [[Џорџо Паризи]] (р. 1948) | {{flagu|Италија}} | „за откривање на интеракцијата на нередот и флуктуациите во физичките системи од атомски до планетарни големини“ |- | rowspan = "3"| 2022 | [[File:Alain-Aspect-ForMemRS.jpg|75px]] | [[Ален Аспе]] (р. 1947) | {{flagu|Франција}} | rowspan= "3"| „за експерименти со заплеткани фотони, утврдување повреда на Беловите нееднаквости и пионерска квантна информатичка наука“ | rowspan= "3"|<ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=The Nobel Prize in Physics 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095754/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JohnClauser.jpg|75px]] | [[Џон Клаузер]] (р. 1942) | {{flagu|САД}} |- | [[File:Anton Zeilinger.jpg|75px]] | [[Антон Цајлинер]] (р. 1945) | {{flagu|Австрија}} |- | rowspan="3" |2023 |[[File:Anne_LHuiller_01.JPG|75px]] |[[Ан Луилје]] (р. 1958) |{{flagu|Франција}} | rowspan="3" |„за експериментални методи кои генерираат атосекундни импулси на светлина за проучување на динамиката на електроните во материјата“ | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=3 October 2023|access-date=3 October 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12}}</ref> |- | [[File:Ferenc Krausz (cropped).jpg|75px]] |[[Ференц Краус]] (р. 1962) |{{flagu|Унгарија}}<br>{{flagu|Австрија}} |- | |[[Пјер Агостини]] (р. 1941) |{{flagu|Франција}} |- | rowspan=2 | 2024 | [[Податотека:John J. Hopfield, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics 1 (cropped).jpg|80px]] | [[Џон Хопфилд]] | {{знаме|САД}} | rowspan=2 | „За основни откритија и пронајдоци што овозможуваат машинско учење со [[вештачка невронска мрежа|вештачки невронски мрежи]].“ | rowspan=2 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |publisher=Nobel Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20241009192222/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Податотека:Geoffrey E. Hinton, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics (3x4 cropped).jpg|80px]] | [[Џефри Хинтон]] | {{знаме|Канада}} |- bgcolor="lightgrey" | colspan=6 | |- | rowspan=3 | 2025 | [[Податотека:John Clarke, British experimental physicist.jpg|80px]] | [[Џон Кларк]] | rowspan=3 | {{Flag|United States}} | rowspan=3 | „За откривањето на макроскопското [[Квантно тунелирање|квантно механичко тунелирање]] и квантизацијата на енергијата во електрично коло.“ | rowspan=3 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/ |access-date=2025-10-07 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> |- | [[Податотека:Michel H. Devoret, French American physicist.jpg|80px]] | [[Мишел Деворе]] |- | [[Податотека:John M. Martinis, American physicst and 2025 Nobel laurate in physics.jpg|80px]] | [[Џон Мартинис]] |} == Поврзано == * [[Список на физичари]] == Наводи == {{наводи|20em}}ма ;Општа референца * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/ Добитници на Нобеловата награда за физика] == Надворешни врски == {{ризница|Nobel Prize in Physics}} * [http://www.kva.se/en/ Official website of the Royal Swedish Academy of Sciences] * [http://nobelprize.org/ Official website of the Nobel Foundation] {{Нобелова награда}} {{Нобелова награда за физика}} [[Категорија:Нобелова награда за физика]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика| ]] hmn9qek0jnnofsonsedr3egq7e13i06 5561214 5561213 2026-05-18T18:48:54Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Списоци на добитници на Нобеловата награда]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561214 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nobel Prize.png|мини|Предната страна на медалот доделен на [[Едвард Виктор Еплтон]] (1947)]] '''[[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]''' им се доделува секоја година на научници кои работат на разни полиња од [[физика]]та. Таа е една од петте [[Нобелова награда|Нобелови награди]] кои се основани во 1895 година според тестаментот на [[Алфред Нобел]], а ја доделувае [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]] за исклучителни придонеси во физиката.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/alfred_nobel/|title=Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Со оглед дека настанала според волјата на Алфред Нобел, со наградата управува Нобеловата фондација, а ја доделува одбор кој се состои од пет члена избрани од страна на [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]].<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/prize_awarders/|title=The Nobel Prize Awarders|date=15 октомври 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019.|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/|url-status=bot: unknown}}</ref> Се доделува во [[Стокхолм]] на годишната церемонија на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која се менувала во текот на годините.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|date=22 август 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/|url-status=bot: unknown}}</ref> Сваки добитник добија медаљу, диплому и новчану награду која се мењала током година.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/|title=The Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> == Статистика == Првата Нобелова награда за физика му била доделена во 1901 године на [[Вилхелм Конрад Рендген]], кој добил 150.782 шведски круни. [[Џон Бардин]] е единствениот двократен добитник — 1956 и 1972 године. [[Марија Кири]] исто така добила две Нобелови награди, за физика во 1903 и за хемија во 1911 година. [[Вилијам Лоренс Брег]], до октомври 2014 година, бил најмладиот нобеловец, ја освоил наградата во 1915 година, на 25 години. И ден денес е најмлад нобеловец за физика.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|title=Nobel Laureates Facts|date=2 февруари 2007|website=web.archive.org|accessdate=3 февруари 2019|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202025710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Само три жени ја добиле оваа награда, и тоа Марија Кири (1903), [[Марија Геперт-Мајер]] (1963) и [[Дона Стрикланд]] (2018).<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-prize-awarded-women-3-2/|title=Nobel prize awarded women|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> До 2018 година, 209 лица ја добиле Нобеловата награда за физика.<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/|title=All Nobel Prizes in Physics|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Наградата не била доделена 6 пати ([[1916]], [[1931]], [[1934]], [[1940]], [[1941]], [[1942]]). Осум пати доделувањето на наградата било одложено за следната година. Наградата не била доделена во 1917 година бидејќи Нобеловиот одбор за физика одлучил дека таа година ниеден номиниран научник не ги исполнувал потребните критериуми, но во 1918 година му е доделена на [[Чарлс Гловер Баркла]] и се сметала за 1917 година.<ref name=automatski_generisano2>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1917/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Овој преседан бил повторен и во 1918 година кога му бил доделена на [[Макс Планк]],<ref name=automatski_generisano6>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1918/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> како и во 1921 година на [[Алберт Ајнштајн]],<ref name=automatski_generisano3>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1924 година на [[Мане Сигбан]],<ref name=automatski_generisano4>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1924/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1925 година на [[Џејмс Франк]] и [[Густав Лудвиг Херц]],<ref name=automatski_generisano5>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1925/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1928 година на [[Овен Виланс Ричардсон]],<ref name=automatski_generisano8>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1928/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1932 година на [[Вернер Хајзенберг]]<ref name=automatski_generisano1>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1932/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> и 1943 година на [[Ото Штерн]],<ref name=automatski_generisano7>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1943/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> при што секоја награда била доделена наредната година. == Нобеловци == <div style="text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold;"> <center> <div style="border:1px solid silver; background-color:white; padding:3px; font-size:95%; width:42%; align:center; text-align:center; clear:center;" class="radius">[[#1900-ти|{{nowrap|1900-ти}}]]{{·}} [[#1910-ти|{{nowrap|1910-ти}}]]{{·}} [[#1920-ти|{{nowrap|1920-ти}}]]{{·}} [[#1930-ти|{{nowrap|1930-ти}}]]{{·}} [[#1940-ти|{{nowrap|1940-ти}}]]{{·}} [[#1950-ти|{{nowrap|1950-ти}}]]{{·}} [[#1960-ти|{{nowrap|1960-ти}}]]{{·}} [[#1970-ти|{{nowrap|1970-ти}}]]{{·}} [[#1980-ти|{{nowrap|1980-ти}}]]{{·}} [[#1990-ти|{{nowrap|1990-ти}}]]{{·}} [[#2000-ти|{{nowrap|2000-ти}}]]{{·}} [[#2010-ти|{{nowrap|2010-ти}}]]{{·}} [[#2020-ти|{{nowrap|2020-ти}}]] </div></center> </div> === 1900-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" width=100% |+ '''Нобелова награда за физика, 1900-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1901]] | [[Податотека:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[Вилхелм Конрад Рендген]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „во знак на признание за исклучителен придонес кој го даде со пронаоѓањето на Х--зраците” <small>/в. [[Рендгенски зраци]]/</small>}} |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1901/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1902]] | [[Податотека:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[Хендрик Лоренц|Хендрик Антон Лоренц]] |rowspan="2" |{{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на влијанието на [[магнетизам|магнетизмот]] на појавите во [[Земанов ефект|врска со зрачењето]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1902/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[Питер Земан]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1903]] | [[Податотека:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |Антоан [[Анри Бекерел]] |rowspan="3" |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на спонтаната [[радиоактивност]]” |rowspan="3"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:PierreCurie.jpg|75px]] |[[Пјер Кири]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за истражувања на радијациските појави кој ги открил професорот [[Анри Бекерел]]” |- | [[Податотека:Mariecurie.jpg|75px]] |[[Марија Кири]] |- | style="text-align:center;" | [[1904]] | [[Податотека:John William Strutt.jpg|75px]] |[[Џон Страт|Џон Вилијам Страт, 3. барон Рејли]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражување на густината на најважните гасови и за откритие на [[аргон]]от” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1904/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1905]] | [[Податотека:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[Филип Ленард|Филип Едуард Антон фон Ленард]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражување на [[катоден зрак|катодните зраци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1905/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1906]] | [[Податотека:J.J Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џозеф Џон Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%"| „за теориски и експериментални истражувања на спроведувањето на електрицитет низ гасови” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1907]] | [[Податотека:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] |[[Алберт Абрахам Мајкелсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1896}} |style="font-size:90%" | „за прецизните оптички инструменти и спектроскопските и метролошки налази кои се добијени со нивна помош” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1908]] | [[Податотека:G lippmann.jpg|75px]] |[[Габриел Липман]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за методот на фотографско репродуцирање бои заснован на појавата на [[интерференција]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1908/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1909]] | [[Податотека:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[Гуљелмо Маркони]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на бзежичната телеграфија” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1909/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ferdinand Braun.jpg|75px]] |[[Карл Фердинанд Браун]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |} === 1910-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1910-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" |Реф |- | style="text-align:center;" | [[1910]] | [[Податотека:Johannes Diderik van der Waals.jpg|75px]] |[[Јоханес ван дер Валс|Јохан Дидерик ван дер Валс]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за работа на равенката на состојба за гасови и течности” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1910/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1911]] | [[Податотека:Wilhelm Wien 1911.jpg|75px]] |[[Вилхелм Вин]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со законите за зрачење топлина” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1911/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1912]] | [[Податотека:Nils Gustaf Dalén.jpg|75px]] |[[Густаф Дален]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за изум на автоматски регулатори кои се користат во [[собирач на плин|собирачите на плин]] за осветлување на светилници и пливци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1912/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1913]] | [[Податотека:Kamerlingh portret.jpg|75px]] |[[Хејке Камерлинг Онес]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на својствата на материјата на ниски температури кои довеле до производство на течен [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1913/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1914]] | [[Податотека:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[Макс фон Лауе]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на дифракцијата на [[Рендгенски зраци|X-зраци]] на кристали” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1914/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1915]] | [[Податотека:Wh-bragg.jpg|75px]] |Сер [[Вилијам Хенри Брег]] |rowspan="2" | {{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за анализа на кристалната структура со помош на [[Рендгенски зраци|X-зраци]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1915/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[Вилијам Лоренс Брег]] |- | style="text-align:center;" | [[1916]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1917]] | [[Податотека:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[Чарлс Гловер Баркла]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на карактеристичното рендгенско зрачење на елементите” |<ref name=automatski_generisano2 /> |- | style="text-align:center;" | [[1918]] | [[Податотека:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[Макс Планк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантна механика|квантите]] на енергијата” |<ref name=automatski_generisano6 /> |- | style="text-align:center;" | [[1919]] | [[Податотека:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[Јоханес Штарк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] во канални зраци и цепења на спектралните линии во [[електрично поле]] ([[Штарков ефект]])” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1919/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1920-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1920-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1920]] | [[Податотека:Guillaume 1920.jpg|75px]] |[[Шарл Едуар Гијом]] |{{знаме|Швајцарија}} |style="font-size:90%" | „како признание за работата која довела до прецизни мерења во физиката со откривање на аномалии во никел-челични легури” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1920/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1921]] | [[Податотека:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] |[[Алберт Ајнштајн]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за заслуги во теориската физика, и особено за откритието на законот за [[фотоелектричен ефект]]” |<ref name=automatski_generisano3 /> |- | style="text-align:center;" | [[1922]] | [[Податотека:Niels Bohr.jpg|75px]] |[[Нилс Бор]] |{{знаме|Данска}} |style="font-size:90%" | „за испитување на структурата на атомите и зрачењата кои потекнуваат од нив” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1922/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1923]] | [[Податотека:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[Роберт Миликан]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за работата на елементарното наелектрисување и фотоелектричниот ефект” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1923/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1924]] | [[Податотека:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|75px]] |[[Мане Сигбан|Карл Мане Георг Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за откритија и истражувања во областа на [[спектроскопија]] на х-зраците” |<ref name=automatski_generisano4 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1925]] | [[Податотека:James Franck 1925.jpg|75px]] |[[Џејмс Франк]] |rowspan="2" | {{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на законитоста при судар на [[електрон]]и и [[атом]]и” |rowspan="2" |<ref name=automatski_generisano5 /> |- | [[Податотека:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[Густав Лудвиг Херц]] |- | style="text-align:center;" | [[1926]] | [[Податотека:Jean Perrin 1926.jpg|75px]] |[[Жан Батист Перен]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за истражување на дисконтинуалната структура на материјата, а особено за откритие на [[седиментациона рамнотежа|седиметационата рамнотежа]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1927]] | [[Податотека:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[Артур Комптон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Комптонов ефект]]/</small>}} |rowspan=2| <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:CTR Wilson.jpg|75px]] |[[Чарлс Вилсон|Чарлс Томсон Рис Вилсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот кој ги прави видливи патеките на наелетризираните честички со кондензирање пареа” |- | style="text-align:center;" | [[1928]] | [[Податотека:Owen Richardson.jpg|75px]] |[[Овен Виланс Ричардсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за работа на термионичкиот феномен и особено за откритие на законот кој го добил името по него” |<ref name=automatski_generisano8 /> |- | style="text-align:center;" | [[1929]] | [[Податотека:Broglie Big.jpg|75px]] |[[Луј де Број]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на брановата природа на електроните” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1930-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1930-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1930]] | [[Податотека:Sir CV Raman.JPG|75px]] |Сер [[Чандрасекара Венката Раман]] |{{знаме|Британска Индија|name=Индија}} |style="font-size:90%" | „за работа на расејување на светлината и за откритие на ефектот кој го носи неговото име” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1930/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1931]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1932]] | [[Податотека:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[Вернер Хајзенберг]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за стварање на [[квантна механика|квантната механика]], чија примена, ''inter alia'', довела до откритие на алотропските облици на водородот” |<ref name=automatski_generisano1 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1933]] | [[Податотека:Erwin Schrödinger (1933).jpg|75px]] |[[Ервин Шредингер]] |{{знаме|Австрија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нови продуктивни облици на атомската теорија” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Dirac 4.jpg|75px]] |[[Пол Дирак]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1934]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1935]] | [[Податотека:James Chadwick.tif|75px]] |[[Џејмс Чедвик]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрон]]ите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1935/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1936]] | [[Податотека:Hess.jpg|75px]] |[[Виктор Франц Хес]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[космичко зрачење|космичките зраци]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Carl David Anderson.jpg|75px]] |[[Карл Дејвид Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[позитрон]]ите” |- |rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1937]] | [[Податотека:Clinton Davisson.jpg|75px]] |[[Клинтон Дејвисон|Клинтон Џозеф Дејвисон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за експерименталниот пронајдок на дифракцијата на електроните на кристалите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Paget Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џорџ Паџет Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1938]] | [[Податотека:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[Енрико Ферми]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |style="font-size:90%" | „за демонстрација на постоењето нови радиоактивни елементи створени со неутронско озрачување, и за сродн откритија на јадрени реакции предизвикани со спори неутрони” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1939]] | [[Податотека:Ernest Lawrence.jpg|75px]] |[[Ернест Лоренс|Ернест Орландо Лоренс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[циклотрон]]от и за резултатите постигнати со негова помош, особено во врска со вештачките радиоактивни елементи” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1939/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1940-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1940-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1940]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" rowspan=3 style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1941]] |- | style="text-align:center;" | [[1942]] |- | style="text-align:center;" | [[1943]] | [[Податотека:Otto Stern.jpg|75px]] |[[Ото Штерн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на методот на молекулски снопови и откритието на [[магнетни момент|магнетниот момент]] на [[протон]]ите” |<ref name=automatski_generisano7 /> |- | style="text-align:center;" | [[1944]] | [[Податотека:II Rabi.jpg|75px]] |[[Исидор Ајзек Раби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за [[резонантеn метод|резонантниот метод]] за снимање на магнетните особини на [[атомско јадро|атомските јадра]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1945]] | [[Податотека:Pauli.jpg|75px]] |[[Волфганг Паули]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на принципот на исклучување познат како [[Паулиев принцип]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1946]] | [[Податотека:Bridgman.jpg|75px]] |[[Перси Вилијамс Бриџмен]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на апаратот кој произведува екстремно високи притисоци и за откритие на полето на [[физика на високих притисоци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1946/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1947]] | [[Податотека:Appleton.jpg|75px]] |Сер [[Едвард Виктор Еплтон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на физиката на горната атмосфера, особено за откритиетео на [[Аплтонов слој|Аплтоновиот слој]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1948]] | [[Податотека:Blackett-large.jpg|75px]] |[[Патрик Блекет|Патрик Мејнард Стјуарт Блекет]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на Вилсоновиот метод на [[маглена комора]], и откритие во врскасо нејзината примена во областа на јадрената физика и космичкото зрачење” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1948/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1949]] | [[Податотека:Yukawa.jpg|75px]] |[[Хидеки Јукава]] ({{langx|ja|<small>湯川 秀樹, Yukawa Hideki</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |style="font-size:90%" | „за предвидување на постоењето [[мезон]]и на основа на теориската анализа на јадрените сили” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1949/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1950-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1950-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1950]]. | [[Податотека:Cecil Powell.jpg|75px]] |[[Сесил Френк Пауел]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на фотографски метод за проучавање на јадрените процеси и откритија во врска со мезоните со помош на овој метод” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1950/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951]] | [[Податотека:Cockcroft.jpg|75px]] |Сер [[Џон Кокрофт|Џон Даглас Кокрофт]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пионерски работа на полето на трансмутација на атомското јадро по пат на забрзани атомски честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1951/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[Ернест Волтон|Ернест Томас Синтон Волтон]] |{{знаме|Ирска}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952]] | [[Податотека:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] |[[Феликс Блох]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на нови методи за јадреномагнетни прецизни мерења и пронајдоци во врска со нив” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[Едвард Милс Персел]] |- | style="text-align:center;" | [[1953]] | [[Податотека:Zernike.jpg|75px]] |[[Фриц Цернике]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за приказ на методот на фазен контраст, особено за изумот на фазноконтрастниот [[микроскоп]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1953/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1954]] | [[Податотека:Max Born.jpg|75px]] |[[Макс Борн]] |rowspan=2 | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања во [[квантна механика|квантната механика]], особено за статистичкото толкување на брановата функција” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bothe.jpg|75px]] |[[Валтер Боте]] |style="font-size:90%" | „за коинцидентниот метод и откритијата кои произлегуваат од него” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1955]] | [[Податотека:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[Вилис Лем|Вилис Јуџин Лем]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со фината структура на спектарот на водородот” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1955/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[Поликарп Куш]] |style="font-size:90%" | „за прецизно одредување на магнетниот момент на електроните” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1956]] | [[Податотека:William Shockley, Stanford University.jpg|75px]] |[[Вилијам Шокли|Вилијам Бредфорд Шокли]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за истражувањата на полуспроводниците и пронајдокот на [[транзистор]]скиот ефект” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1956/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |- | [[Податотека:Brattain.jpg|75px]] |[[Волтер Хаузер Братејн]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1957]] | [[Податотека:CNYang.jpg|75px]] |[[Џенинг Јанг]] |rowspan=2 | {{знаме|Кина}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за истражување во областа на таканаречените [[паритетни закони]] кои довеле до значајни откритија во врска со елементарните честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:TD Lee.jpg|75px]] |[[Цунг-Дао Ли]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1958]] | [[Податотека:Cerenkov.jpg|75px]] |[[Павел Черенков|Павел Алексејевич Черенков]] |rowspan=3 | {{знаме|СССР|1955}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие и објаснување на [[Черенков ефект|Черенковиот ефект]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[Иљја Франк|Иља Михајлович Франк]] |- | [[Податотека:Igor Tamm.jpg|75px]] |[[Игор Там|Игор Јевгенијевич Там]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1959]] | [[Податотека:Segre.jpg|75px]] |[[Емилио Сегре|Емилио Џино Сегре]] |{{знаме|Италија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[антипротон]]от” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Owen Chamberlain.jpg|75px]] |[[Овен Чемберлејн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1959}} |} === 1960-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1960-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1960]] | [[Податотека:Donald Glaser.jpg|75px]] |[[Доналд Глејзер|Доналд Артур Глејзер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пронајдокот [[комора со меурчиња]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1960/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1961]] | [[Податотека:Robert Hofstadter.jpg|75px]] |[[Роберт Хофштатер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерска испитувања на расејувањето на електроните на атомските јадра и за така постигнатите откритија во врска со структурата на [[нуклеон]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mossbauer.jpg|75px]] |[[Рудолф Месбауер|Рудолф Лудвиг Месбауер]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на резонантната апсорпција на гама-зрачењето и откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Месбауеров ефект]]/</small>}} |- | style="text-align:center;" | [[1962]] | [[Податотека:Landau.jpg|75px]] |[[Лав Ландау|Лав Давидович Ландау]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за пионерските теории во областа на кондензирана материја, особено на течниот [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1963]] | [[Податотека:Wigner.jpg|75px]] |[[Јуџин Вигнер|Јуџин Пол Вигнер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на атомско јадро и елементарните честички, особено за откритието и примената на основните принципи на симетрија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1963/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mayer.jpg|75px]] |[[Марија Геперт-Мајер]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритија кои се однесуваат на структурата на [[јадрен слоест модел|јадрените слоеви]]” |- | [[Податотека:Jensen.jpg|75px]] |[[Јоханес Ханс Даниел Јенсен]] |{{знаме|Западна Германија}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1964]] | [[Податотека:Charles Hard Townes-Nibib-2007-retouched.jpg|75px]] |[[Чарлс Хард Таунс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања на полето на квантната електроника, што довело до конструкција на осцилатори и засилувачи засновани на [[масер]]-[[ласер]] принципот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1964/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Basov.jpg|75px]] |[[Николај Басов|Николај Генадијевич Басов]] |rowspan=2 | {{знаме|СССР|1955}} |- | [[Податотека:Aleksandr Prokhorov.jpg|75px]] |[[Александар Прохоров|Александар Михајлович Прохоров]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1965]] | [[Податотека:Tomonaga.jpg|75px]] |[[Шиничиро Томонага]] ({{langx|ja|<small>朝永 振一郎, Tomonaga Shin'ichirō</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментална истражувања во [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], што оставило далекусежно за физиката на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Schwinger.jpg|75px]] |[[Џулијан Швингер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | [[Податотека:Richard Feynman Los Alamos ID badge.jpg|75px]] |[[Ричард Фајнман]] |- | style="text-align:center;" | [[1966]] | [[Податотека:Kastler.jpg|75px]] |[[Алфред Кастлер]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на оптичките методи за проучавање на [[Херцова резонанца|Херцовите резонанци]] во атомите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1967]] | [[Податотека:Hans Bethe.jpg|75px]] |[[Ханс Бете|Ханс Албрехт Бете]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на јадрени реакции, особено откритија кои се однесуваат на создавање енергија во [[ѕвезда|ѕвездите]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1967/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1968]]. | [[Податотека:LWA Picture Final.jpg|75px]] |[[Луис Волтер Алварез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пресуден придонес во физиката на елементарни честички, а особено за откритието на голем број резонантни состојби, што го остварил со пронајдокот на техниката на користење на водородна меурчеста комора и анализа на податоци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1968/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1969]] | [[Податотека:MurrayGellMannJI1.jpg|75px]] |[[Мари Гел-Ман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонеси и откритија кои се однесуваат на класификацијата на елементарните честички и нивните заемодејства” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1970-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1970-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1970]] | [[Податотека:YoungAlfven.jpg|75px]] |[[Ханес Алфвен|Ханес Олоф Јеста Алфвен]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија во [[магнетна хидродинамика|магнетната хидродинамика]] што овозможило огромна примена во разни области во физиката на [[плазма]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1970/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Louis Neel 1970.jpg|75px]] |[[Луј Нел|Луј Ежен Феликс Нел]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија кои се однесуваат на антиферомагнетизмот и феромагнетизмот, што довело до важни примени во физиката на цврста состојба” |- | style="text-align:center;" | [[1971]] | [[Податотека:Dennis Gabor 1971b.jpg|75px]] |[[Денис Габор]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[Холографија|холографскиот метод]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1971/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1972]] | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за заеднични развој на теоријата на [[суперспроводливост|суперспроводници]], позната како [[БЦС теорија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] |[[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Податотека:John Robert Schrieffer.jpg|75px]] |[[Џон Роберт Шрифер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1973]] | [[Податотека:Leo Esaki 1959.jpg|75px]] |[[Лео Есаки]] ({{langx|ja|<small>江崎 玲於奈, Esaki Reona</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за експериментални откритија во областа на тунел-ефектот кај [[полуспроводник|полуспроводниците]]а и [[суперспроводливост|суперспроводниците]], респективно” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1973/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ivar Giaever.jpg|75px]] |[[Ивар Јевер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |{{CSS image crop |Image = cmglee_Cambridge_Wikimedia_Meetup_23_tour_Brian_Josephson.jpg |bSize = 150 |cWidth = 75 |cHeight = 100 |oTop = 0 |oLeft = 24 |Location = none}} |[[Брајан Џозефсон|Брајан Дејвид Џозефсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за теоријска предвиђања својстава суперструјања кроз тунелску баријеру, познато као [[Џозефсонов ефект]]” |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1974]]. | |Сер [[Мартин Рајл]] |rowspan=2 | {{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања во [[радиоастрономија]]та: на Рајл за откритија и запазувања во техниката, а на Хјуиш за пресудната улога во откривањето на [[пулсар]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1974/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ентони Хјуиш]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1975]] | [[Податотека:Aage Bohr.jpg|75px]] |[[Оге Бор|Оге Нилс Бор]] |rowspan=2 | {{знаме|Данска}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откривање на поврзаноста меѓу заедничкиот и честичното движење во атомското јадро и развивање на теоријата на структура на атомските јадра базирани на оваа зависност” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1975/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] |[[Бен Рој Мотелсон]] |- | [[Податотека:James Rainwater 2.jpg|75px]] |[[Џејмс Рејнвотер|Лео Џејмс Рејнвотер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1976]] | [[Податотека:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] |[[Бартон Рихтер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски работа во откривањето на тешка елементарна честичка од нов вид; поточно, за откритие на честичката ''J/ψ'' која ја покажала кварковската структура на јадрото” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1976/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Samuel ting 10-19-10.jpg|75px]] |[[Семјуел Тинг|Семјуел Чао Чунг Тинг]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1977]] | [[Податотека:Andersonphoto.jpg|75px]] |[[Филип Ворен Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални теориски истражувања на електронската структура на магнетни и неорганизирани системи” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1977/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|75px]] |Сер [[Невил Франсис Мот]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | [[Податотека:JH van Vleck 1974.jpg|75px]] |[[Џон Хазбрук ван Флек]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1978]] | [[Податотека:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|75px]] |[[Петар Капица|Петар Леонидович Капица]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за основни откритија и изуми во областа на физиката на ниски температури” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1978/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arno Penzias.jpg|75px]] |[[Арно Алан Пензијас]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пронаоѓање на [[космичко позадинско зрачење|космичкото микробраново позадинско зрачење]]” |- | |[[Роберт Вудро Вилсон]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1979]] | [[Податотека:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|75px]] |[[Шелдон Ли Глашоу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на единствена слаба и електромагнетна интеракција на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Abdus Salam 1987.jpg|75px]] |[[Абдус Салам]] |{{знаме|Пакистан}} |- | [[Податотека:Steven Weinberg 2010.jpg|75px]] |[[Стивен Вајнберг]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |} === 1980-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1980-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980]] | [[Податотека:James-cronin.jpg|75px]] |[[Џејмс Кронин]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на нарушување на фундаменталните симетрии во распадот на неутралните K-мезони” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1980/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Val Fitch.jpg|75px]] |[[Вал Логсдон Фич]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1981]] | [[Податотека:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|75px]] |[[Николас Блумберген]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на ласерската спектроскопија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1981/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|75px]] |[[Артур Леонард Шавлов]] |- | [[Податотека:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|75px]] |[[Кај Сигбан|Кај Мане Берје Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на електронскиот спектроскоп со висока резолуција” |- | style="text-align:center;" | [[1982]] | |[[Кенет Вилсон|Кенет Г. Вилсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теоријата на критични феномени во врска со фазните премини” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1982/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1983]] |[[Податотека:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|75px]] |[[Субраманијан Чандрасекар]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теориските концепти за физичките процеси од значење за структурата и еволуцијата на ѕвездите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:William A. Fowler Los Alamos ID.png|75px]] |[[Вилјам Алфред Фаулер]] |style="font-size:90%" | „за теориски и експериментални учења за јадрените реакции од значење за формирање хемиских елементи во семирот” |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1984]] | [[Податотека:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[Карло Рубија]] |{{знаме|Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пресуден придонес на големиот проек кој довел до откривање на честичките W- и Z-[[бозони|бозон]], преносител на [[слаба интеракција]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1984/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Симон ван дер Мер]] |{{знаме|Холандија}} |- | style="text-align:center;" | [[1985]] | [[Податотека:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[Клаус фон Клицинг]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантен Холов ефект|квантниот Холов ефект]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1985/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1986]]. | |[[Ернст Руска]] |rowspan="2" | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментално истражување во оптиката на електрони, и дизајн на првиот електронски микроскоп” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Gerd Binnig sw.jpg|75px]] |[[Герд Биниг]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за дизајн на микроскоп со тунелско скенирање” |- | [[Податотека:Rohrer.jpg|75px]] |[[Хајнрих Рорер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987]] | [[Податотека:Ibmgb.jpg|75px]] |[[Георг Беднорц]] |{{знаме|Западна Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за важен пробој во откривање на [[суперспроводливост]]а во керамичките материјали” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1987/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] |[[Карл Александар Милер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1988]] | [[Податотека:Leon M. Lederman.jpg|75px]] |[[Леон Ледерман|Леон Макс Ледерман]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за методот [[неутрино]] зрак и демонстрација на дублетската структура на [[лептон]]ите преку откритие на муон неутрината” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Мелвин Шварц]] |- | [[Податотека:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] |[[Џек Стајнбергер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1989]] | [[Податотека:Norman Foster Ramsey 1970 (cropped).jpg|75px]] |[[Норман Фостер Ремзи]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот на одвоени осцилаторни полиња и негова употреба во водородните масери и други атомски часовници” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ханс Георг Демелт]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на техникта на јонска замка” |- | |[[Волфганг Паул]] |{{знаме|Западна Германија}} |} === 1990-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1990-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1990]] | [[Податотека:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|75px]] |[[Џером Ајзек Фридман]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања на длабоко нееластично расејување на електроните на протоните и поврзаните неутрони, што било од суштинско значење за развој на моделот на [[кварк]]ови во физиката на честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1990/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|75px]] |[[Хенри Веј Кендал]] |- | [[Податотека:Richard E. Taylor.jpg|75px]] |[[Ричард Едвард Тејлор]] |{{знаме|Канада}} |- | style="text-align:center;" | [[1991]]. | [[Податотека:Pierre-Gilles crop.jpg|75px]] |[[Пјер-Жил де Жен]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие на примена на методот на проучавање на феноменот на уреденост во покомплексни цели, особено кај течните кристали и полимерите ” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1991/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1992]] | [[Податотека:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] |[[Жорж Шарпак]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на детектор на честички, а особено на повеќежична пропорционална комора” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1992/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993]] | [[Податотека:Russell Alan Hulse.jpg|75px]] |[[Расел Алан Халс]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нов [[пулсар]]и, што отворило нови можности за проучување на гравитацијата” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[Џозеф Хутон Тејлор]]<!-- није Хатон: http://web.yesnetwork.com/media/video.jsp?content_id=360695783 --> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1994]]. | [[Податотека:Bertram Brockhouse.jpg|75px]] |[[Бертам Брокхаус]] |{{знаме|Канада}} |style="font-size:90%" | „за развој на неутронската спектроскопија” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:HD.3F.113 (10347363986).jpg|75px]] |[[Клифорд Шал|Клифорд Гленвуд Шал]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за развој на техникта на [[неутронско расејување]]” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1995]] | [[Податотека:Martin Perl - tau.jpg|75px]] |[[Мартин Луис Перл]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[тау лептон|τ-лептоните]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1995/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Frederick Reines.jpg|75px]] |[[Фредерик Рајнес]] |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрино|неутрината]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1996]] | [[Податотека:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|75px]] |[[Дејвид Ли]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие на суперфлуидноста во хелиум-3” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[Даглас Ошероф|Даглас Дин Ошероф]] |- | [[Податотека:Robert Coleman Richardson.jpg|75px]] |[[Роберт Колман Ричардсон]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1997]] | [[Податотека:Steven Chu official portrait headshot.jpg|75px]] |[[Стивен Чу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за развој на методот за ладење и фаќање атоми со помош на ласерска светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] |[[Клод Коен-Тануџи]] |{{знаме|Франција}} |- | [[Податотека:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[Вилијам Даниел Филипс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1998]] | [[Податотека:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|75px]] |[[Роберт Лафлин]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие нови форми на квантниот флуид” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Horst Störmer cropped.jpg|75px]] |[[Хорст Лудвиг Штермер]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Daniel Chee Tsui.jpg|75px]] |[[Даниел Цуј|Даниел Чи Цуj]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1999]] | [[Податотека:Gerard 't Hooft.jpg|75px]] |[[Герард 'т Хофт]] |rowspan="2" | {{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за објаснување на квантната структура [[Електрослаба сила|електрослаби интеракци]] во физиката” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Martinus Veltman.jpg|75px]] |[[Мартинус Велтман]] |} === 2000-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2000-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2000]] | [[Податотека:Zhores Alferov.jpg|75px]] |[[Жорес Алферов|Жорес Иванович Алферов]] |{{знаме|Русија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за развој на полуспроводнички хетероструктури користени во оптоелектрониката и електроника на големи брзини” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Herbert Kroemer (cropped).jpg|75px]] |[[Херберт Кремер]] |{{знаме|Германија}} |- | |[[Џек Килби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за улога во пронаоѓањето на интегрираните кола” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2001]] | [[Податотека:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|75px]] |[[Ерик Корнел|Ерик Алин Корнел]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за постигнување на [[Бозе-Ајнштајнов кондензат|Бозе-Ајнштајнова кондензација]] во разредени гасови на алкалните атоми, и за раните фундаментални истражувања на особините на кондензатот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2001/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ketterle.jpg|75px]] |[[Волфганг Кетерле]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Carl_Wieman.jpg|75px]] |[[Карл Виман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2002]] | [[Податотека:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|75px]] |[[Рејмонд Дејвис]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, особено за детекција на космичките [[неутрино|неутрина]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Masatoshi_Koshiba_2002.jpg|75px]] |[[Масатоши Кошиба]] ({{langx|ja|<small>小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} |- | [[Податотека:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[Рикардо Џакони]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, кој довел до откривање на изворот на космичките X-зраци” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2003]] | [[Податотека:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] |[[Алексеј Абрикосов|Алексеј Алексејевич Абрикосов]] | rowspan=2 | {{знаме|Русија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес на теоријата [[Суперспроводливост|суперспроводници]] и [[суперфлуиди]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ginzburg in MSU opaque.jpg|75px]] |[[Виталиј Гинзбург]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|75px]] |[[Ентони Џејмс Легет]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2004]] | [[Податотека:David Gross LANL.jpg|75px]] |[[Дејвид Грос]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на асимптотската слобода во теоријата на {{nowrap|[[јака интеракција|јаки заемодејства]]” <small>/в. [[Кварк]]/</small>}} |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2004/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Дејвид Полицер|Хју Дејвид Полицер]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Frank Wilczek 2007.jpg|75px]] |[[Франк Вилчек]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2005]] | [[Податотека:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] |[[Рој Глаубер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на квантната теорија на оптичка кохеренција” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:John L. Hall.jpg|75px]] |[[Џон Хол]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на прецизната спекторскопија базирана на ласерот, вклучувајќи ја и техникта на [[оптички честотен чешел]]” |- | [[Податотека:Theodor W Haensch.jpg|75px]] |[[Теодор Хенш]] |{{знаме|Германија}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2006]] | [[Податотека:John-C-Mather5.jpg|75px]] |[[Џон Мадер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Анизотропија|анизотропските]] особини и особините на црнотелесно зрачење кај космичкото микробраново позадинско зрачење” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2006/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Smoot crop.jpg|75px]] |[[Џорџ Смут]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2007]] | [[Податотека:Albert Fert 0109.jpg|75px]] |[[Албер Фер]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Гигантски магнетоотпорнички ефект|гигантскиот магнетоотпорнички ефект]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2007/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[Петер Гринберг]] |{{знаме|Германија}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2008]] | [[Податотека:YoichiroNambu.jpg|75px]] |[[Јоичиро Намбу]] ({{langx|ja|<small>南部 陽一郎, Nanbu Yōichirō</small>}}) |rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на механизмот на [[спонтано нарушување на симетријата]] во [[субатомска честичка|субатомската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2008/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mkobayashi.jpg|75px]] |[[Макото Кобајаши]] ({{langx|ja|<small>小林 誠, Kobayashi Makoto</small>}}) |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие порекла нарушене симетрије која предвиђа постојање најмање три фамилије [[кварк]]ова у природи” |- | [[Податотека:Masukawa.jpg|75px]] |[[Тошихиде Маскава]] ({{langx|ja|<small>益川 敏英, Masukawa Toshihide</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2009]] | [[Податотека:Charles K. Kao cropped 2.jpg|75px]] |Сер [[Чарлс Као]] ({{langx|zh|<small>高錕, Kuen Kao</small>}}) |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за достигнувања на полето на брз пренос на податоци по оптички влакна” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|75px]] |[[Вилард Бојл]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „откритие на полуспроводнички кола осетливи на светлост кои се користат во дигиталните фотоапарати (CCD чип)” |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|75px]] |[[Џорџ Смит (физичар)|Џорџ Смит]] |- |} === 2010-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2010-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2010]] | [[Податотека:Andre Geim 2010-1.jpg|75px]] |Сер [[Андреј Гејм|Андреј Константин Гејм]] |{{знаме|Холандија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарните експерименти со дводимензионалниот материјал [[графен]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|75px]] |Сер [[Константин Новоселов|Константин Сергејевич Новоселов]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2011]]. | [[Податотека:Saul Perlmutter.jpg|75px]] |[[Сол Перлмутер]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на забрзаното ширење на [[семир|универзумот]] со посматрање на оддалечените [[супернова|супернови]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Adam Riess.jpg|75px]] |[[Адам Рис]] |- | [[Податотека:Brian P Schmidt.jpg|75px]] |[[Брајан Шмит]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2012]] | [[Податотека:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] |[[Серж Арош]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарни методи кои овозможуваат мерење и манипулација на поединечни квантни система” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2012/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:David Wineland 2008crop.jpg|75px]] |[[Дејвид Вајнленд]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2013]] | [[Податотека:Francois Englert.jpg|75px]] |[[Франсоа Англер]] |{{знаме|Белгија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за теориското откритие на механизмите кои придонесуваат на разбирањето на потеклото на масата на [[Субатомска честичка|субатомските честички]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Higgs, Peter (1929)3.jpg|75px]] |[[Питер Хигс]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2014]] | [[Податотека:Isamu_Akasaki_20141211.jpg|75px]] |[[Исаму Акасаки]] ({{langx|ja|<small>赤﨑 勇, Akasaki Isamu</small>}}) | rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за изумот нов, енергетски ефикасен и еколошки извор на светлина — [[Светлечка диода|светлечки диоди]] кои емитираат сина светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Hiroshi_Amano_20141211.jpg|75px]] |[[Хироши Амано]] ({{langx|ja|<small>天野 浩, Amano Hiroshi</small>}}) |- | |[[Шуџи Накамура]] ({{langx|ja|<small>中村 修二, Nakamura Shūji</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2015]] | [[Податотека:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|75px]] |[[Такаки Каџита]] ({{langx|ja|<small>梶田 隆章, Kajita Takaaki</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на осцилации на неутрината кои покажуваат дека [[неутрино|неутрината]] имаат маса” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2015/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2015|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|75px]] |[[Артур Брус Мекдоналд]] |{{знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2016]] | [[Податотека:DavidThouless 1995 UW.jpg|75px]] |[[Дејвид Таулес]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за теориските откритија на транзиции на [[тополошки ред|тополошки фаза]] и тополошки фази на материја” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Duncan Haldane.jpg|75px]] |[[Данкан Холдејн]] |- | [[Податотека:Jkosterl.jpg|75px]] |[[Џон Костерлиц]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2017]] | [[Податотека:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|75px]] |[[Рајнер Вајс]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пресудните придонеси на детекторот [[LIGO]] и опсервација на [[гравитациски бран]]ови” |rowspan=3|<ref name=N17>{{нмс|title=The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html|accessdate=10 октомври 2017|quote=for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}}</ref> |- | [[Податотека:05-0367-92D.hr.jpg|75px]] |[[Бери Бериш]] |- | [[Податотека:Kip Thorne at Caltech.jpg|75px]] |[[Кип Торн]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2018]] | [[Податотека:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|75px]] |[[Артур Ешкин]] | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" |„за револуционарните пронајдоци во областа на [[Ласерска физика|ласерската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2018}}</ref> |- | [[Податотека:Gérard Mourou (cropped).jpg|75px]] |[[Жерар Муру]] |{{Знаме|Франција}} |- | [[Податотека:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|75px]] |[[Дона Стрикленд]] |{{Знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2019]] | [[Податотека:Jim_Peebles.jpg|75px]] |[[Џим Пиблс|Џејмс Пиблс]] | {{знаме|Канада}}<br>{{знаме|Соединети Американски Држави}} | style="font-size:90%" |„за теориски откритија во [[физичка космологија|физичката космологија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Michel Mayor.JPG|75px]] |[[Мишел Мајор]] |{{Знаме|Швајцарија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" |„за откритиеto a [[вонсончева планета|егзопланети]] во орбитите на ѕвезди од Сончев тип” |- | [[Податотека:Didier Queloz at the ESO 50th Anniversary Gala Event - 01.jpg|75px]] |[[Дидје Кело]] |{{Знаме|Швајцарија}} |} === 2020-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2020-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=3 | [[2020]] | [[File:Roger Penrose at Festival della Scienza Oct 29 2011.jpg|75px]] | [[Роџер Пенроуз]] | {{знаме|Обединето Кралство}} | style="font-size:90%" | „за откритие дека создавањето [[Црна дупка|црни дупки]] е силно поврзано со [[Општа теорија за релативноста|општата теорија за релативноста]]” | rowspan=3 | <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=6 октомври 2020}}</ref> |- | [[File:Reinhard Genzel.jpg|75px]] |[[Рајнхард Генцел]] |{{знаме|Германија}} | rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие [[Супермасивна црна дупка|супермасивен компактен објект]] во центарот на [[Млечен Пат|нашата галаксија]]” |- |[[File:Andrea Ghez (cropped).jpg|75px]] |[[Андреа Гез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan = "3"| [[2021]] | [[File:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|75px]] | [[Сјукуро Манабе]] (р. 1931) | {{flagu|Јапонија}}<br>{{flagu|САД}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |title=He is considered a U.S. citizen by Nobel Prize Committee. |website=[[Reuters]] |access-date=5 October 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005162722/https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |url-status=live }}</ref> | rowspan = "2"| „за физичко моделирање на климата на Земјата, квантифицирање на варијабилноста и веродостојно предвидување на глобалното затоплување“ | rowspan = "3"|<ref name="N21">{{cite web |date=5 October 2021 |title=The Nobel Prize in Physics 2021 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141209/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:No image.svg|75px]] | [[Клаус Хаселман]] (р. 1931) | {{flagu|Германија}} |- | [[File:Parisi giorgio (cropped).jpg|75px]] | [[Џорџо Паризи]] (р. 1948) | {{flagu|Италија}} | „за откривање на интеракцијата на нередот и флуктуациите во физичките системи од атомски до планетарни големини“ |- | rowspan = "3"| 2022 | [[File:Alain-Aspect-ForMemRS.jpg|75px]] | [[Ален Аспе]] (р. 1947) | {{flagu|Франција}} | rowspan= "3"| „за експерименти со заплеткани фотони, утврдување повреда на Беловите нееднаквости и пионерска квантна информатичка наука“ | rowspan= "3"|<ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=The Nobel Prize in Physics 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095754/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JohnClauser.jpg|75px]] | [[Џон Клаузер]] (р. 1942) | {{flagu|САД}} |- | [[File:Anton Zeilinger.jpg|75px]] | [[Антон Цајлинер]] (р. 1945) | {{flagu|Австрија}} |- | rowspan="3" |2023 |[[File:Anne_LHuiller_01.JPG|75px]] |[[Ан Луилје]] (р. 1958) |{{flagu|Франција}} | rowspan="3" |„за експериментални методи кои генерираат атосекундни импулси на светлина за проучување на динамиката на електроните во материјата“ | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=3 October 2023|access-date=3 October 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12}}</ref> |- | [[File:Ferenc Krausz (cropped).jpg|75px]] |[[Ференц Краус]] (р. 1962) |{{flagu|Унгарија}}<br>{{flagu|Австрија}} |- | |[[Пјер Агостини]] (р. 1941) |{{flagu|Франција}} |- | rowspan=2 | 2024 | [[Податотека:John J. Hopfield, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics 1 (cropped).jpg|80px]] | [[Џон Хопфилд]] | {{знаме|САД}} | rowspan=2 | „За основни откритија и пронајдоци што овозможуваат машинско учење со [[вештачка невронска мрежа|вештачки невронски мрежи]].“ | rowspan=2 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |publisher=Nobel Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20241009192222/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Податотека:Geoffrey E. Hinton, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics (3x4 cropped).jpg|80px]] | [[Џефри Хинтон]] | {{знаме|Канада}} |- bgcolor="lightgrey" | colspan=6 | |- | rowspan=3 | 2025 | [[Податотека:John Clarke, British experimental physicist.jpg|80px]] | [[Џон Кларк]] | rowspan=3 | {{Flag|United States}} | rowspan=3 | „За откривањето на макроскопското [[Квантно тунелирање|квантно механичко тунелирање]] и квантизацијата на енергијата во електрично коло.“ | rowspan=3 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/ |access-date=2025-10-07 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> |- | [[Податотека:Michel H. Devoret, French American physicist.jpg|80px]] | [[Мишел Деворе]] |- | [[Податотека:John M. Martinis, American physicst and 2025 Nobel laurate in physics.jpg|80px]] | [[Џон Мартинис]] |} == Поврзано == * [[Список на физичари]] == Наводи == {{наводи|20em}}ма ;Општа референца * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/ Добитници на Нобеловата награда за физика] == Надворешни врски == {{ризница|Nobel Prize in Physics}} * [http://www.kva.se/en/ Official website of the Royal Swedish Academy of Sciences] * [http://nobelprize.org/ Official website of the Nobel Foundation] {{Нобелова награда}} {{Нобелова награда за физика}} [[Категорија:Нобелова награда за физика]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика| ]] [[Категорија:Списоци на добитници на Нобеловата награда]] lk6mfzwfvbx034tff85y56jlp927m2u 5561216 5561214 2026-05-18T18:55:20Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Списоци на добитници на Нобеловата награда]]; додадена [[Категорија:Списоци на добитниците на Нобеловата награда]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561216 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nobel Prize.png|мини|Предната страна на медалот доделен на [[Едвард Виктор Еплтон]] (1947)]] '''[[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]''' им се доделува секоја година на научници кои работат на разни полиња од [[физика]]та. Таа е една од петте [[Нобелова награда|Нобелови награди]] кои се основани во 1895 година според тестаментот на [[Алфред Нобел]], а ја доделувае [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]] за исклучителни придонеси во физиката.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/alfred_nobel/|title=Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Со оглед дека настанала според волјата на Алфред Нобел, со наградата управува Нобеловата фондација, а ја доделува одбор кој се состои од пет члена избрани од страна на [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]].<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/prize_awarders/|title=The Nobel Prize Awarders|date=15 октомври 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019.|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/|url-status=bot: unknown}}</ref> Се доделува во [[Стокхолм]] на годишната церемонија на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која се менувала во текот на годините.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|date=22 август 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/|url-status=bot: unknown}}</ref> Сваки добитник добија медаљу, диплому и новчану награду која се мењала током година.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/|title=The Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> == Статистика == Првата Нобелова награда за физика му била доделена во 1901 године на [[Вилхелм Конрад Рендген]], кој добил 150.782 шведски круни. [[Џон Бардин]] е единствениот двократен добитник — 1956 и 1972 године. [[Марија Кири]] исто така добила две Нобелови награди, за физика во 1903 и за хемија во 1911 година. [[Вилијам Лоренс Брег]], до октомври 2014 година, бил најмладиот нобеловец, ја освоил наградата во 1915 година, на 25 години. И ден денес е најмлад нобеловец за физика.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|title=Nobel Laureates Facts|date=2 февруари 2007|website=web.archive.org|accessdate=3 февруари 2019|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202025710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Само три жени ја добиле оваа награда, и тоа Марија Кири (1903), [[Марија Геперт-Мајер]] (1963) и [[Дона Стрикланд]] (2018).<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-prize-awarded-women-3-2/|title=Nobel prize awarded women|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> До 2018 година, 209 лица ја добиле Нобеловата награда за физика.<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/|title=All Nobel Prizes in Physics|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Наградата не била доделена 6 пати ([[1916]], [[1931]], [[1934]], [[1940]], [[1941]], [[1942]]). Осум пати доделувањето на наградата било одложено за следната година. Наградата не била доделена во 1917 година бидејќи Нобеловиот одбор за физика одлучил дека таа година ниеден номиниран научник не ги исполнувал потребните критериуми, но во 1918 година му е доделена на [[Чарлс Гловер Баркла]] и се сметала за 1917 година.<ref name=automatski_generisano2>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1917/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Овој преседан бил повторен и во 1918 година кога му бил доделена на [[Макс Планк]],<ref name=automatski_generisano6>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1918/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> како и во 1921 година на [[Алберт Ајнштајн]],<ref name=automatski_generisano3>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1924 година на [[Мане Сигбан]],<ref name=automatski_generisano4>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1924/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1925 година на [[Џејмс Франк]] и [[Густав Лудвиг Херц]],<ref name=automatski_generisano5>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1925/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1928 година на [[Овен Виланс Ричардсон]],<ref name=automatski_generisano8>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1928/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1932 година на [[Вернер Хајзенберг]]<ref name=automatski_generisano1>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1932/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> и 1943 година на [[Ото Штерн]],<ref name=automatski_generisano7>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1943/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> при што секоја награда била доделена наредната година. == Нобеловци == <div style="text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold;"> <center> <div style="border:1px solid silver; background-color:white; padding:3px; font-size:95%; width:42%; align:center; text-align:center; clear:center;" class="radius">[[#1900-ти|{{nowrap|1900-ти}}]]{{·}} [[#1910-ти|{{nowrap|1910-ти}}]]{{·}} [[#1920-ти|{{nowrap|1920-ти}}]]{{·}} [[#1930-ти|{{nowrap|1930-ти}}]]{{·}} [[#1940-ти|{{nowrap|1940-ти}}]]{{·}} [[#1950-ти|{{nowrap|1950-ти}}]]{{·}} [[#1960-ти|{{nowrap|1960-ти}}]]{{·}} [[#1970-ти|{{nowrap|1970-ти}}]]{{·}} [[#1980-ти|{{nowrap|1980-ти}}]]{{·}} [[#1990-ти|{{nowrap|1990-ти}}]]{{·}} [[#2000-ти|{{nowrap|2000-ти}}]]{{·}} [[#2010-ти|{{nowrap|2010-ти}}]]{{·}} [[#2020-ти|{{nowrap|2020-ти}}]] </div></center> </div> === 1900-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" width=100% |+ '''Нобелова награда за физика, 1900-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1901]] | [[Податотека:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[Вилхелм Конрад Рендген]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „во знак на признание за исклучителен придонес кој го даде со пронаоѓањето на Х--зраците” <small>/в. [[Рендгенски зраци]]/</small>}} |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1901/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1902]] | [[Податотека:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[Хендрик Лоренц|Хендрик Антон Лоренц]] |rowspan="2" |{{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на влијанието на [[магнетизам|магнетизмот]] на појавите во [[Земанов ефект|врска со зрачењето]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1902/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[Питер Земан]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1903]] | [[Податотека:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |Антоан [[Анри Бекерел]] |rowspan="3" |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на спонтаната [[радиоактивност]]” |rowspan="3"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:PierreCurie.jpg|75px]] |[[Пјер Кири]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за истражувања на радијациските појави кој ги открил професорот [[Анри Бекерел]]” |- | [[Податотека:Mariecurie.jpg|75px]] |[[Марија Кири]] |- | style="text-align:center;" | [[1904]] | [[Податотека:John William Strutt.jpg|75px]] |[[Џон Страт|Џон Вилијам Страт, 3. барон Рејли]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражување на густината на најважните гасови и за откритие на [[аргон]]от” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1904/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1905]] | [[Податотека:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[Филип Ленард|Филип Едуард Антон фон Ленард]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражување на [[катоден зрак|катодните зраци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1905/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1906]] | [[Податотека:J.J Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џозеф Џон Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%"| „за теориски и експериментални истражувања на спроведувањето на електрицитет низ гасови” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1907]] | [[Податотека:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] |[[Алберт Абрахам Мајкелсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1896}} |style="font-size:90%" | „за прецизните оптички инструменти и спектроскопските и метролошки налази кои се добијени со нивна помош” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1908]] | [[Податотека:G lippmann.jpg|75px]] |[[Габриел Липман]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за методот на фотографско репродуцирање бои заснован на појавата на [[интерференција]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1908/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1909]] | [[Податотека:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[Гуљелмо Маркони]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на бзежичната телеграфија” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1909/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ferdinand Braun.jpg|75px]] |[[Карл Фердинанд Браун]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |} === 1910-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1910-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" |Реф |- | style="text-align:center;" | [[1910]] | [[Податотека:Johannes Diderik van der Waals.jpg|75px]] |[[Јоханес ван дер Валс|Јохан Дидерик ван дер Валс]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за работа на равенката на состојба за гасови и течности” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1910/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1911]] | [[Податотека:Wilhelm Wien 1911.jpg|75px]] |[[Вилхелм Вин]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со законите за зрачење топлина” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1911/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1912]] | [[Податотека:Nils Gustaf Dalén.jpg|75px]] |[[Густаф Дален]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за изум на автоматски регулатори кои се користат во [[собирач на плин|собирачите на плин]] за осветлување на светилници и пливци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1912/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1913]] | [[Податотека:Kamerlingh portret.jpg|75px]] |[[Хејке Камерлинг Онес]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на својствата на материјата на ниски температури кои довеле до производство на течен [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1913/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1914]] | [[Податотека:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[Макс фон Лауе]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на дифракцијата на [[Рендгенски зраци|X-зраци]] на кристали” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1914/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1915]] | [[Податотека:Wh-bragg.jpg|75px]] |Сер [[Вилијам Хенри Брег]] |rowspan="2" | {{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за анализа на кристалната структура со помош на [[Рендгенски зраци|X-зраци]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1915/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[Вилијам Лоренс Брег]] |- | style="text-align:center;" | [[1916]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1917]] | [[Податотека:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[Чарлс Гловер Баркла]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на карактеристичното рендгенско зрачење на елементите” |<ref name=automatski_generisano2 /> |- | style="text-align:center;" | [[1918]] | [[Податотека:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[Макс Планк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантна механика|квантите]] на енергијата” |<ref name=automatski_generisano6 /> |- | style="text-align:center;" | [[1919]] | [[Податотека:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[Јоханес Штарк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] во канални зраци и цепења на спектралните линии во [[електрично поле]] ([[Штарков ефект]])” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1919/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1920-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1920-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1920]] | [[Податотека:Guillaume 1920.jpg|75px]] |[[Шарл Едуар Гијом]] |{{знаме|Швајцарија}} |style="font-size:90%" | „како признание за работата која довела до прецизни мерења во физиката со откривање на аномалии во никел-челични легури” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1920/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1921]] | [[Податотека:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] |[[Алберт Ајнштајн]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за заслуги во теориската физика, и особено за откритието на законот за [[фотоелектричен ефект]]” |<ref name=automatski_generisano3 /> |- | style="text-align:center;" | [[1922]] | [[Податотека:Niels Bohr.jpg|75px]] |[[Нилс Бор]] |{{знаме|Данска}} |style="font-size:90%" | „за испитување на структурата на атомите и зрачењата кои потекнуваат од нив” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1922/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1923]] | [[Податотека:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[Роберт Миликан]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за работата на елементарното наелектрисување и фотоелектричниот ефект” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1923/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1924]] | [[Податотека:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|75px]] |[[Мане Сигбан|Карл Мане Георг Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за откритија и истражувања во областа на [[спектроскопија]] на х-зраците” |<ref name=automatski_generisano4 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1925]] | [[Податотека:James Franck 1925.jpg|75px]] |[[Џејмс Франк]] |rowspan="2" | {{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на законитоста при судар на [[електрон]]и и [[атом]]и” |rowspan="2" |<ref name=automatski_generisano5 /> |- | [[Податотека:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[Густав Лудвиг Херц]] |- | style="text-align:center;" | [[1926]] | [[Податотека:Jean Perrin 1926.jpg|75px]] |[[Жан Батист Перен]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за истражување на дисконтинуалната структура на материјата, а особено за откритие на [[седиментациона рамнотежа|седиметационата рамнотежа]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1927]] | [[Податотека:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[Артур Комптон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Комптонов ефект]]/</small>}} |rowspan=2| <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:CTR Wilson.jpg|75px]] |[[Чарлс Вилсон|Чарлс Томсон Рис Вилсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот кој ги прави видливи патеките на наелетризираните честички со кондензирање пареа” |- | style="text-align:center;" | [[1928]] | [[Податотека:Owen Richardson.jpg|75px]] |[[Овен Виланс Ричардсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за работа на термионичкиот феномен и особено за откритие на законот кој го добил името по него” |<ref name=automatski_generisano8 /> |- | style="text-align:center;" | [[1929]] | [[Податотека:Broglie Big.jpg|75px]] |[[Луј де Број]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на брановата природа на електроните” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1930-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1930-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1930]] | [[Податотека:Sir CV Raman.JPG|75px]] |Сер [[Чандрасекара Венката Раман]] |{{знаме|Британска Индија|name=Индија}} |style="font-size:90%" | „за работа на расејување на светлината и за откритие на ефектот кој го носи неговото име” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1930/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1931]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1932]] | [[Податотека:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[Вернер Хајзенберг]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за стварање на [[квантна механика|квантната механика]], чија примена, ''inter alia'', довела до откритие на алотропските облици на водородот” |<ref name=automatski_generisano1 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1933]] | [[Податотека:Erwin Schrödinger (1933).jpg|75px]] |[[Ервин Шредингер]] |{{знаме|Австрија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нови продуктивни облици на атомската теорија” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Dirac 4.jpg|75px]] |[[Пол Дирак]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1934]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1935]] | [[Податотека:James Chadwick.tif|75px]] |[[Џејмс Чедвик]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрон]]ите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1935/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1936]] | [[Податотека:Hess.jpg|75px]] |[[Виктор Франц Хес]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[космичко зрачење|космичките зраци]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Carl David Anderson.jpg|75px]] |[[Карл Дејвид Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[позитрон]]ите” |- |rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1937]] | [[Податотека:Clinton Davisson.jpg|75px]] |[[Клинтон Дејвисон|Клинтон Џозеф Дејвисон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за експерименталниот пронајдок на дифракцијата на електроните на кристалите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Paget Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џорџ Паџет Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1938]] | [[Податотека:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[Енрико Ферми]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |style="font-size:90%" | „за демонстрација на постоењето нови радиоактивни елементи створени со неутронско озрачување, и за сродн откритија на јадрени реакции предизвикани со спори неутрони” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1939]] | [[Податотека:Ernest Lawrence.jpg|75px]] |[[Ернест Лоренс|Ернест Орландо Лоренс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[циклотрон]]от и за резултатите постигнати со негова помош, особено во врска со вештачките радиоактивни елементи” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1939/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1940-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1940-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1940]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" rowspan=3 style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1941]] |- | style="text-align:center;" | [[1942]] |- | style="text-align:center;" | [[1943]] | [[Податотека:Otto Stern.jpg|75px]] |[[Ото Штерн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на методот на молекулски снопови и откритието на [[магнетни момент|магнетниот момент]] на [[протон]]ите” |<ref name=automatski_generisano7 /> |- | style="text-align:center;" | [[1944]] | [[Податотека:II Rabi.jpg|75px]] |[[Исидор Ајзек Раби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за [[резонантеn метод|резонантниот метод]] за снимање на магнетните особини на [[атомско јадро|атомските јадра]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1945]] | [[Податотека:Pauli.jpg|75px]] |[[Волфганг Паули]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на принципот на исклучување познат како [[Паулиев принцип]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1946]] | [[Податотека:Bridgman.jpg|75px]] |[[Перси Вилијамс Бриџмен]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на апаратот кој произведува екстремно високи притисоци и за откритие на полето на [[физика на високих притисоци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1946/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1947]] | [[Податотека:Appleton.jpg|75px]] |Сер [[Едвард Виктор Еплтон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на физиката на горната атмосфера, особено за откритиетео на [[Аплтонов слој|Аплтоновиот слој]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1948]] | [[Податотека:Blackett-large.jpg|75px]] |[[Патрик Блекет|Патрик Мејнард Стјуарт Блекет]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на Вилсоновиот метод на [[маглена комора]], и откритие во врскасо нејзината примена во областа на јадрената физика и космичкото зрачење” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1948/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1949]] | [[Податотека:Yukawa.jpg|75px]] |[[Хидеки Јукава]] ({{langx|ja|<small>湯川 秀樹, Yukawa Hideki</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |style="font-size:90%" | „за предвидување на постоењето [[мезон]]и на основа на теориската анализа на јадрените сили” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1949/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1950-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1950-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1950]]. | [[Податотека:Cecil Powell.jpg|75px]] |[[Сесил Френк Пауел]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на фотографски метод за проучавање на јадрените процеси и откритија во врска со мезоните со помош на овој метод” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1950/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951]] | [[Податотека:Cockcroft.jpg|75px]] |Сер [[Џон Кокрофт|Џон Даглас Кокрофт]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пионерски работа на полето на трансмутација на атомското јадро по пат на забрзани атомски честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1951/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[Ернест Волтон|Ернест Томас Синтон Волтон]] |{{знаме|Ирска}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952]] | [[Податотека:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] |[[Феликс Блох]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на нови методи за јадреномагнетни прецизни мерења и пронајдоци во врска со нив” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[Едвард Милс Персел]] |- | style="text-align:center;" | [[1953]] | [[Податотека:Zernike.jpg|75px]] |[[Фриц Цернике]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за приказ на методот на фазен контраст, особено за изумот на фазноконтрастниот [[микроскоп]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1953/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1954]] | [[Податотека:Max Born.jpg|75px]] |[[Макс Борн]] |rowspan=2 | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања во [[квантна механика|квантната механика]], особено за статистичкото толкување на брановата функција” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bothe.jpg|75px]] |[[Валтер Боте]] |style="font-size:90%" | „за коинцидентниот метод и откритијата кои произлегуваат од него” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1955]] | [[Податотека:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[Вилис Лем|Вилис Јуџин Лем]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со фината структура на спектарот на водородот” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1955/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[Поликарп Куш]] |style="font-size:90%" | „за прецизно одредување на магнетниот момент на електроните” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1956]] | [[Податотека:William Shockley, Stanford University.jpg|75px]] |[[Вилијам Шокли|Вилијам Бредфорд Шокли]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за истражувањата на полуспроводниците и пронајдокот на [[транзистор]]скиот ефект” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1956/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |- | [[Податотека:Brattain.jpg|75px]] |[[Волтер Хаузер Братејн]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1957]] | [[Податотека:CNYang.jpg|75px]] |[[Џенинг Јанг]] |rowspan=2 | {{знаме|Кина}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за истражување во областа на таканаречените [[паритетни закони]] кои довеле до значајни откритија во врска со елементарните честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:TD Lee.jpg|75px]] |[[Цунг-Дао Ли]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1958]] | [[Податотека:Cerenkov.jpg|75px]] |[[Павел Черенков|Павел Алексејевич Черенков]] |rowspan=3 | {{знаме|СССР|1955}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие и објаснување на [[Черенков ефект|Черенковиот ефект]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[Иљја Франк|Иља Михајлович Франк]] |- | [[Податотека:Igor Tamm.jpg|75px]] |[[Игор Там|Игор Јевгенијевич Там]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1959]] | [[Податотека:Segre.jpg|75px]] |[[Емилио Сегре|Емилио Џино Сегре]] |{{знаме|Италија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[антипротон]]от” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Owen Chamberlain.jpg|75px]] |[[Овен Чемберлејн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1959}} |} === 1960-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1960-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1960]] | [[Податотека:Donald Glaser.jpg|75px]] |[[Доналд Глејзер|Доналд Артур Глејзер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пронајдокот [[комора со меурчиња]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1960/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1961]] | [[Податотека:Robert Hofstadter.jpg|75px]] |[[Роберт Хофштатер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерска испитувања на расејувањето на електроните на атомските јадра и за така постигнатите откритија во врска со структурата на [[нуклеон]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mossbauer.jpg|75px]] |[[Рудолф Месбауер|Рудолф Лудвиг Месбауер]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на резонантната апсорпција на гама-зрачењето и откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Месбауеров ефект]]/</small>}} |- | style="text-align:center;" | [[1962]] | [[Податотека:Landau.jpg|75px]] |[[Лав Ландау|Лав Давидович Ландау]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за пионерските теории во областа на кондензирана материја, особено на течниот [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1963]] | [[Податотека:Wigner.jpg|75px]] |[[Јуџин Вигнер|Јуџин Пол Вигнер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на атомско јадро и елементарните честички, особено за откритието и примената на основните принципи на симетрија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1963/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mayer.jpg|75px]] |[[Марија Геперт-Мајер]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритија кои се однесуваат на структурата на [[јадрен слоест модел|јадрените слоеви]]” |- | [[Податотека:Jensen.jpg|75px]] |[[Јоханес Ханс Даниел Јенсен]] |{{знаме|Западна Германија}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1964]] | [[Податотека:Charles Hard Townes-Nibib-2007-retouched.jpg|75px]] |[[Чарлс Хард Таунс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања на полето на квантната електроника, што довело до конструкција на осцилатори и засилувачи засновани на [[масер]]-[[ласер]] принципот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1964/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Basov.jpg|75px]] |[[Николај Басов|Николај Генадијевич Басов]] |rowspan=2 | {{знаме|СССР|1955}} |- | [[Податотека:Aleksandr Prokhorov.jpg|75px]] |[[Александар Прохоров|Александар Михајлович Прохоров]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1965]] | [[Податотека:Tomonaga.jpg|75px]] |[[Шиничиро Томонага]] ({{langx|ja|<small>朝永 振一郎, Tomonaga Shin'ichirō</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментална истражувања во [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], што оставило далекусежно за физиката на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Schwinger.jpg|75px]] |[[Џулијан Швингер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | [[Податотека:Richard Feynman Los Alamos ID badge.jpg|75px]] |[[Ричард Фајнман]] |- | style="text-align:center;" | [[1966]] | [[Податотека:Kastler.jpg|75px]] |[[Алфред Кастлер]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на оптичките методи за проучавање на [[Херцова резонанца|Херцовите резонанци]] во атомите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1967]] | [[Податотека:Hans Bethe.jpg|75px]] |[[Ханс Бете|Ханс Албрехт Бете]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на јадрени реакции, особено откритија кои се однесуваат на создавање енергија во [[ѕвезда|ѕвездите]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1967/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1968]]. | [[Податотека:LWA Picture Final.jpg|75px]] |[[Луис Волтер Алварез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пресуден придонес во физиката на елементарни честички, а особено за откритието на голем број резонантни состојби, што го остварил со пронајдокот на техниката на користење на водородна меурчеста комора и анализа на податоци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1968/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1969]] | [[Податотека:MurrayGellMannJI1.jpg|75px]] |[[Мари Гел-Ман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонеси и откритија кои се однесуваат на класификацијата на елементарните честички и нивните заемодејства” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1970-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1970-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1970]] | [[Податотека:YoungAlfven.jpg|75px]] |[[Ханес Алфвен|Ханес Олоф Јеста Алфвен]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија во [[магнетна хидродинамика|магнетната хидродинамика]] што овозможило огромна примена во разни области во физиката на [[плазма]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1970/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Louis Neel 1970.jpg|75px]] |[[Луј Нел|Луј Ежен Феликс Нел]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија кои се однесуваат на антиферомагнетизмот и феромагнетизмот, што довело до важни примени во физиката на цврста состојба” |- | style="text-align:center;" | [[1971]] | [[Податотека:Dennis Gabor 1971b.jpg|75px]] |[[Денис Габор]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[Холографија|холографскиот метод]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1971/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1972]] | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за заеднични развој на теоријата на [[суперспроводливост|суперспроводници]], позната како [[БЦС теорија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] |[[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Податотека:John Robert Schrieffer.jpg|75px]] |[[Џон Роберт Шрифер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1973]] | [[Податотека:Leo Esaki 1959.jpg|75px]] |[[Лео Есаки]] ({{langx|ja|<small>江崎 玲於奈, Esaki Reona</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за експериментални откритија во областа на тунел-ефектот кај [[полуспроводник|полуспроводниците]]а и [[суперспроводливост|суперспроводниците]], респективно” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1973/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ivar Giaever.jpg|75px]] |[[Ивар Јевер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |{{CSS image crop |Image = cmglee_Cambridge_Wikimedia_Meetup_23_tour_Brian_Josephson.jpg |bSize = 150 |cWidth = 75 |cHeight = 100 |oTop = 0 |oLeft = 24 |Location = none}} |[[Брајан Џозефсон|Брајан Дејвид Џозефсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за теоријска предвиђања својстава суперструјања кроз тунелску баријеру, познато као [[Џозефсонов ефект]]” |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1974]]. | |Сер [[Мартин Рајл]] |rowspan=2 | {{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања во [[радиоастрономија]]та: на Рајл за откритија и запазувања во техниката, а на Хјуиш за пресудната улога во откривањето на [[пулсар]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1974/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ентони Хјуиш]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1975]] | [[Податотека:Aage Bohr.jpg|75px]] |[[Оге Бор|Оге Нилс Бор]] |rowspan=2 | {{знаме|Данска}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откривање на поврзаноста меѓу заедничкиот и честичното движење во атомското јадро и развивање на теоријата на структура на атомските јадра базирани на оваа зависност” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1975/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] |[[Бен Рој Мотелсон]] |- | [[Податотека:James Rainwater 2.jpg|75px]] |[[Џејмс Рејнвотер|Лео Џејмс Рејнвотер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1976]] | [[Податотека:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] |[[Бартон Рихтер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски работа во откривањето на тешка елементарна честичка од нов вид; поточно, за откритие на честичката ''J/ψ'' која ја покажала кварковската структура на јадрото” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1976/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Samuel ting 10-19-10.jpg|75px]] |[[Семјуел Тинг|Семјуел Чао Чунг Тинг]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1977]] | [[Податотека:Andersonphoto.jpg|75px]] |[[Филип Ворен Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални теориски истражувања на електронската структура на магнетни и неорганизирани системи” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1977/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|75px]] |Сер [[Невил Франсис Мот]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | [[Податотека:JH van Vleck 1974.jpg|75px]] |[[Џон Хазбрук ван Флек]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1978]] | [[Податотека:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|75px]] |[[Петар Капица|Петар Леонидович Капица]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за основни откритија и изуми во областа на физиката на ниски температури” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1978/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arno Penzias.jpg|75px]] |[[Арно Алан Пензијас]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пронаоѓање на [[космичко позадинско зрачење|космичкото микробраново позадинско зрачење]]” |- | |[[Роберт Вудро Вилсон]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1979]] | [[Податотека:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|75px]] |[[Шелдон Ли Глашоу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на единствена слаба и електромагнетна интеракција на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Abdus Salam 1987.jpg|75px]] |[[Абдус Салам]] |{{знаме|Пакистан}} |- | [[Податотека:Steven Weinberg 2010.jpg|75px]] |[[Стивен Вајнберг]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |} === 1980-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1980-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980]] | [[Податотека:James-cronin.jpg|75px]] |[[Џејмс Кронин]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на нарушување на фундаменталните симетрии во распадот на неутралните K-мезони” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1980/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Val Fitch.jpg|75px]] |[[Вал Логсдон Фич]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1981]] | [[Податотека:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|75px]] |[[Николас Блумберген]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на ласерската спектроскопија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1981/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|75px]] |[[Артур Леонард Шавлов]] |- | [[Податотека:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|75px]] |[[Кај Сигбан|Кај Мане Берје Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на електронскиот спектроскоп со висока резолуција” |- | style="text-align:center;" | [[1982]] | |[[Кенет Вилсон|Кенет Г. Вилсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теоријата на критични феномени во врска со фазните премини” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1982/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1983]] |[[Податотека:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|75px]] |[[Субраманијан Чандрасекар]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теориските концепти за физичките процеси од значење за структурата и еволуцијата на ѕвездите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:William A. Fowler Los Alamos ID.png|75px]] |[[Вилјам Алфред Фаулер]] |style="font-size:90%" | „за теориски и експериментални учења за јадрените реакции од значење за формирање хемиских елементи во семирот” |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1984]] | [[Податотека:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[Карло Рубија]] |{{знаме|Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пресуден придонес на големиот проек кој довел до откривање на честичките W- и Z-[[бозони|бозон]], преносител на [[слаба интеракција]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1984/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Симон ван дер Мер]] |{{знаме|Холандија}} |- | style="text-align:center;" | [[1985]] | [[Податотека:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[Клаус фон Клицинг]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантен Холов ефект|квантниот Холов ефект]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1985/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1986]]. | |[[Ернст Руска]] |rowspan="2" | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментално истражување во оптиката на електрони, и дизајн на првиот електронски микроскоп” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Gerd Binnig sw.jpg|75px]] |[[Герд Биниг]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за дизајн на микроскоп со тунелско скенирање” |- | [[Податотека:Rohrer.jpg|75px]] |[[Хајнрих Рорер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987]] | [[Податотека:Ibmgb.jpg|75px]] |[[Георг Беднорц]] |{{знаме|Западна Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за важен пробој во откривање на [[суперспроводливост]]а во керамичките материјали” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1987/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] |[[Карл Александар Милер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1988]] | [[Податотека:Leon M. Lederman.jpg|75px]] |[[Леон Ледерман|Леон Макс Ледерман]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за методот [[неутрино]] зрак и демонстрација на дублетската структура на [[лептон]]ите преку откритие на муон неутрината” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Мелвин Шварц]] |- | [[Податотека:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] |[[Џек Стајнбергер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1989]] | [[Податотека:Norman Foster Ramsey 1970 (cropped).jpg|75px]] |[[Норман Фостер Ремзи]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот на одвоени осцилаторни полиња и негова употреба во водородните масери и други атомски часовници” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ханс Георг Демелт]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на техникта на јонска замка” |- | |[[Волфганг Паул]] |{{знаме|Западна Германија}} |} === 1990-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1990-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1990]] | [[Податотека:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|75px]] |[[Џером Ајзек Фридман]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања на длабоко нееластично расејување на електроните на протоните и поврзаните неутрони, што било од суштинско значење за развој на моделот на [[кварк]]ови во физиката на честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1990/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|75px]] |[[Хенри Веј Кендал]] |- | [[Податотека:Richard E. Taylor.jpg|75px]] |[[Ричард Едвард Тејлор]] |{{знаме|Канада}} |- | style="text-align:center;" | [[1991]]. | [[Податотека:Pierre-Gilles crop.jpg|75px]] |[[Пјер-Жил де Жен]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие на примена на методот на проучавање на феноменот на уреденост во покомплексни цели, особено кај течните кристали и полимерите ” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1991/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1992]] | [[Податотека:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] |[[Жорж Шарпак]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на детектор на честички, а особено на повеќежична пропорционална комора” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1992/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993]] | [[Податотека:Russell Alan Hulse.jpg|75px]] |[[Расел Алан Халс]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нов [[пулсар]]и, што отворило нови можности за проучување на гравитацијата” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[Џозеф Хутон Тејлор]]<!-- није Хатон: http://web.yesnetwork.com/media/video.jsp?content_id=360695783 --> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1994]]. | [[Податотека:Bertram Brockhouse.jpg|75px]] |[[Бертам Брокхаус]] |{{знаме|Канада}} |style="font-size:90%" | „за развој на неутронската спектроскопија” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:HD.3F.113 (10347363986).jpg|75px]] |[[Клифорд Шал|Клифорд Гленвуд Шал]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за развој на техникта на [[неутронско расејување]]” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1995]] | [[Податотека:Martin Perl - tau.jpg|75px]] |[[Мартин Луис Перл]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[тау лептон|τ-лептоните]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1995/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Frederick Reines.jpg|75px]] |[[Фредерик Рајнес]] |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрино|неутрината]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1996]] | [[Податотека:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|75px]] |[[Дејвид Ли]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие на суперфлуидноста во хелиум-3” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[Даглас Ошероф|Даглас Дин Ошероф]] |- | [[Податотека:Robert Coleman Richardson.jpg|75px]] |[[Роберт Колман Ричардсон]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1997]] | [[Податотека:Steven Chu official portrait headshot.jpg|75px]] |[[Стивен Чу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за развој на методот за ладење и фаќање атоми со помош на ласерска светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] |[[Клод Коен-Тануџи]] |{{знаме|Франција}} |- | [[Податотека:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[Вилијам Даниел Филипс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1998]] | [[Податотека:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|75px]] |[[Роберт Лафлин]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие нови форми на квантниот флуид” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Horst Störmer cropped.jpg|75px]] |[[Хорст Лудвиг Штермер]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Daniel Chee Tsui.jpg|75px]] |[[Даниел Цуј|Даниел Чи Цуj]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1999]] | [[Податотека:Gerard 't Hooft.jpg|75px]] |[[Герард 'т Хофт]] |rowspan="2" | {{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за објаснување на квантната структура [[Електрослаба сила|електрослаби интеракци]] во физиката” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Martinus Veltman.jpg|75px]] |[[Мартинус Велтман]] |} === 2000-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2000-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2000]] | [[Податотека:Zhores Alferov.jpg|75px]] |[[Жорес Алферов|Жорес Иванович Алферов]] |{{знаме|Русија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за развој на полуспроводнички хетероструктури користени во оптоелектрониката и електроника на големи брзини” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Herbert Kroemer (cropped).jpg|75px]] |[[Херберт Кремер]] |{{знаме|Германија}} |- | |[[Џек Килби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за улога во пронаоѓањето на интегрираните кола” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2001]] | [[Податотека:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|75px]] |[[Ерик Корнел|Ерик Алин Корнел]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за постигнување на [[Бозе-Ајнштајнов кондензат|Бозе-Ајнштајнова кондензација]] во разредени гасови на алкалните атоми, и за раните фундаментални истражувања на особините на кондензатот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2001/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ketterle.jpg|75px]] |[[Волфганг Кетерле]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Carl_Wieman.jpg|75px]] |[[Карл Виман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2002]] | [[Податотека:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|75px]] |[[Рејмонд Дејвис]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, особено за детекција на космичките [[неутрино|неутрина]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Masatoshi_Koshiba_2002.jpg|75px]] |[[Масатоши Кошиба]] ({{langx|ja|<small>小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} |- | [[Податотека:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[Рикардо Џакони]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, кој довел до откривање на изворот на космичките X-зраци” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2003]] | [[Податотека:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] |[[Алексеј Абрикосов|Алексеј Алексејевич Абрикосов]] | rowspan=2 | {{знаме|Русија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес на теоријата [[Суперспроводливост|суперспроводници]] и [[суперфлуиди]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ginzburg in MSU opaque.jpg|75px]] |[[Виталиј Гинзбург]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|75px]] |[[Ентони Џејмс Легет]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2004]] | [[Податотека:David Gross LANL.jpg|75px]] |[[Дејвид Грос]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на асимптотската слобода во теоријата на {{nowrap|[[јака интеракција|јаки заемодејства]]” <small>/в. [[Кварк]]/</small>}} |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2004/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Дејвид Полицер|Хју Дејвид Полицер]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Frank Wilczek 2007.jpg|75px]] |[[Франк Вилчек]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2005]] | [[Податотека:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] |[[Рој Глаубер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на квантната теорија на оптичка кохеренција” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:John L. Hall.jpg|75px]] |[[Џон Хол]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на прецизната спекторскопија базирана на ласерот, вклучувајќи ја и техникта на [[оптички честотен чешел]]” |- | [[Податотека:Theodor W Haensch.jpg|75px]] |[[Теодор Хенш]] |{{знаме|Германија}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2006]] | [[Податотека:John-C-Mather5.jpg|75px]] |[[Џон Мадер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Анизотропија|анизотропските]] особини и особините на црнотелесно зрачење кај космичкото микробраново позадинско зрачење” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2006/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Smoot crop.jpg|75px]] |[[Џорџ Смут]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2007]] | [[Податотека:Albert Fert 0109.jpg|75px]] |[[Албер Фер]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Гигантски магнетоотпорнички ефект|гигантскиот магнетоотпорнички ефект]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2007/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[Петер Гринберг]] |{{знаме|Германија}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2008]] | [[Податотека:YoichiroNambu.jpg|75px]] |[[Јоичиро Намбу]] ({{langx|ja|<small>南部 陽一郎, Nanbu Yōichirō</small>}}) |rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на механизмот на [[спонтано нарушување на симетријата]] во [[субатомска честичка|субатомската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2008/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mkobayashi.jpg|75px]] |[[Макото Кобајаши]] ({{langx|ja|<small>小林 誠, Kobayashi Makoto</small>}}) |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие порекла нарушене симетрије која предвиђа постојање најмање три фамилије [[кварк]]ова у природи” |- | [[Податотека:Masukawa.jpg|75px]] |[[Тошихиде Маскава]] ({{langx|ja|<small>益川 敏英, Masukawa Toshihide</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2009]] | [[Податотека:Charles K. Kao cropped 2.jpg|75px]] |Сер [[Чарлс Као]] ({{langx|zh|<small>高錕, Kuen Kao</small>}}) |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за достигнувања на полето на брз пренос на податоци по оптички влакна” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|75px]] |[[Вилард Бојл]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „откритие на полуспроводнички кола осетливи на светлост кои се користат во дигиталните фотоапарати (CCD чип)” |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|75px]] |[[Џорџ Смит (физичар)|Џорџ Смит]] |- |} === 2010-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2010-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2010]] | [[Податотека:Andre Geim 2010-1.jpg|75px]] |Сер [[Андреј Гејм|Андреј Константин Гејм]] |{{знаме|Холандија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарните експерименти со дводимензионалниот материјал [[графен]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|75px]] |Сер [[Константин Новоселов|Константин Сергејевич Новоселов]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2011]]. | [[Податотека:Saul Perlmutter.jpg|75px]] |[[Сол Перлмутер]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на забрзаното ширење на [[семир|универзумот]] со посматрање на оддалечените [[супернова|супернови]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Adam Riess.jpg|75px]] |[[Адам Рис]] |- | [[Податотека:Brian P Schmidt.jpg|75px]] |[[Брајан Шмит]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2012]] | [[Податотека:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] |[[Серж Арош]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарни методи кои овозможуваат мерење и манипулација на поединечни квантни система” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2012/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:David Wineland 2008crop.jpg|75px]] |[[Дејвид Вајнленд]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2013]] | [[Податотека:Francois Englert.jpg|75px]] |[[Франсоа Англер]] |{{знаме|Белгија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за теориското откритие на механизмите кои придонесуваат на разбирањето на потеклото на масата на [[Субатомска честичка|субатомските честички]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Higgs, Peter (1929)3.jpg|75px]] |[[Питер Хигс]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2014]] | [[Податотека:Isamu_Akasaki_20141211.jpg|75px]] |[[Исаму Акасаки]] ({{langx|ja|<small>赤﨑 勇, Akasaki Isamu</small>}}) | rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за изумот нов, енергетски ефикасен и еколошки извор на светлина — [[Светлечка диода|светлечки диоди]] кои емитираат сина светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Hiroshi_Amano_20141211.jpg|75px]] |[[Хироши Амано]] ({{langx|ja|<small>天野 浩, Amano Hiroshi</small>}}) |- | |[[Шуџи Накамура]] ({{langx|ja|<small>中村 修二, Nakamura Shūji</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2015]] | [[Податотека:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|75px]] |[[Такаки Каџита]] ({{langx|ja|<small>梶田 隆章, Kajita Takaaki</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на осцилации на неутрината кои покажуваат дека [[неутрино|неутрината]] имаат маса” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2015/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2015|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|75px]] |[[Артур Брус Мекдоналд]] |{{знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2016]] | [[Податотека:DavidThouless 1995 UW.jpg|75px]] |[[Дејвид Таулес]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за теориските откритија на транзиции на [[тополошки ред|тополошки фаза]] и тополошки фази на материја” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Duncan Haldane.jpg|75px]] |[[Данкан Холдејн]] |- | [[Податотека:Jkosterl.jpg|75px]] |[[Џон Костерлиц]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2017]] | [[Податотека:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|75px]] |[[Рајнер Вајс]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пресудните придонеси на детекторот [[LIGO]] и опсервација на [[гравитациски бран]]ови” |rowspan=3|<ref name=N17>{{нмс|title=The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html|accessdate=10 октомври 2017|quote=for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}}</ref> |- | [[Податотека:05-0367-92D.hr.jpg|75px]] |[[Бери Бериш]] |- | [[Податотека:Kip Thorne at Caltech.jpg|75px]] |[[Кип Торн]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2018]] | [[Податотека:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|75px]] |[[Артур Ешкин]] | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" |„за револуционарните пронајдоци во областа на [[Ласерска физика|ласерската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2018}}</ref> |- | [[Податотека:Gérard Mourou (cropped).jpg|75px]] |[[Жерар Муру]] |{{Знаме|Франција}} |- | [[Податотека:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|75px]] |[[Дона Стрикленд]] |{{Знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2019]] | [[Податотека:Jim_Peebles.jpg|75px]] |[[Џим Пиблс|Џејмс Пиблс]] | {{знаме|Канада}}<br>{{знаме|Соединети Американски Држави}} | style="font-size:90%" |„за теориски откритија во [[физичка космологија|физичката космологија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Michel Mayor.JPG|75px]] |[[Мишел Мајор]] |{{Знаме|Швајцарија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" |„за откритиеto a [[вонсончева планета|егзопланети]] во орбитите на ѕвезди од Сончев тип” |- | [[Податотека:Didier Queloz at the ESO 50th Anniversary Gala Event - 01.jpg|75px]] |[[Дидје Кело]] |{{Знаме|Швајцарија}} |} === 2020-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2020-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=3 | [[2020]] | [[File:Roger Penrose at Festival della Scienza Oct 29 2011.jpg|75px]] | [[Роџер Пенроуз]] | {{знаме|Обединето Кралство}} | style="font-size:90%" | „за откритие дека создавањето [[Црна дупка|црни дупки]] е силно поврзано со [[Општа теорија за релативноста|општата теорија за релативноста]]” | rowspan=3 | <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=6 октомври 2020}}</ref> |- | [[File:Reinhard Genzel.jpg|75px]] |[[Рајнхард Генцел]] |{{знаме|Германија}} | rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие [[Супермасивна црна дупка|супермасивен компактен објект]] во центарот на [[Млечен Пат|нашата галаксија]]” |- |[[File:Andrea Ghez (cropped).jpg|75px]] |[[Андреа Гез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan = "3"| [[2021]] | [[File:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|75px]] | [[Сјукуро Манабе]] (р. 1931) | {{flagu|Јапонија}}<br>{{flagu|САД}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |title=He is considered a U.S. citizen by Nobel Prize Committee. |website=[[Reuters]] |access-date=5 October 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005162722/https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |url-status=live }}</ref> | rowspan = "2"| „за физичко моделирање на климата на Земјата, квантифицирање на варијабилноста и веродостојно предвидување на глобалното затоплување“ | rowspan = "3"|<ref name="N21">{{cite web |date=5 October 2021 |title=The Nobel Prize in Physics 2021 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141209/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:No image.svg|75px]] | [[Клаус Хаселман]] (р. 1931) | {{flagu|Германија}} |- | [[File:Parisi giorgio (cropped).jpg|75px]] | [[Џорџо Паризи]] (р. 1948) | {{flagu|Италија}} | „за откривање на интеракцијата на нередот и флуктуациите во физичките системи од атомски до планетарни големини“ |- | rowspan = "3"| 2022 | [[File:Alain-Aspect-ForMemRS.jpg|75px]] | [[Ален Аспе]] (р. 1947) | {{flagu|Франција}} | rowspan= "3"| „за експерименти со заплеткани фотони, утврдување повреда на Беловите нееднаквости и пионерска квантна информатичка наука“ | rowspan= "3"|<ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=The Nobel Prize in Physics 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095754/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JohnClauser.jpg|75px]] | [[Џон Клаузер]] (р. 1942) | {{flagu|САД}} |- | [[File:Anton Zeilinger.jpg|75px]] | [[Антон Цајлинер]] (р. 1945) | {{flagu|Австрија}} |- | rowspan="3" |2023 |[[File:Anne_LHuiller_01.JPG|75px]] |[[Ан Луилје]] (р. 1958) |{{flagu|Франција}} | rowspan="3" |„за експериментални методи кои генерираат атосекундни импулси на светлина за проучување на динамиката на електроните во материјата“ | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=3 October 2023|access-date=3 October 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12}}</ref> |- | [[File:Ferenc Krausz (cropped).jpg|75px]] |[[Ференц Краус]] (р. 1962) |{{flagu|Унгарија}}<br>{{flagu|Австрија}} |- | |[[Пјер Агостини]] (р. 1941) |{{flagu|Франција}} |- | rowspan=2 | 2024 | [[Податотека:John J. Hopfield, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics 1 (cropped).jpg|80px]] | [[Џон Хопфилд]] | {{знаме|САД}} | rowspan=2 | „За основни откритија и пронајдоци што овозможуваат машинско учење со [[вештачка невронска мрежа|вештачки невронски мрежи]].“ | rowspan=2 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |publisher=Nobel Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20241009192222/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Податотека:Geoffrey E. Hinton, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics (3x4 cropped).jpg|80px]] | [[Џефри Хинтон]] | {{знаме|Канада}} |- bgcolor="lightgrey" | colspan=6 | |- | rowspan=3 | 2025 | [[Податотека:John Clarke, British experimental physicist.jpg|80px]] | [[Џон Кларк]] | rowspan=3 | {{Flag|United States}} | rowspan=3 | „За откривањето на макроскопското [[Квантно тунелирање|квантно механичко тунелирање]] и квантизацијата на енергијата во електрично коло.“ | rowspan=3 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/ |access-date=2025-10-07 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> |- | [[Податотека:Michel H. Devoret, French American physicist.jpg|80px]] | [[Мишел Деворе]] |- | [[Податотека:John M. Martinis, American physicst and 2025 Nobel laurate in physics.jpg|80px]] | [[Џон Мартинис]] |} == Поврзано == * [[Список на физичари]] == Наводи == {{наводи|20em}}ма ;Општа референца * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/ Добитници на Нобеловата награда за физика] == Надворешни врски == {{ризница|Nobel Prize in Physics}} * [http://www.kva.se/en/ Official website of the Royal Swedish Academy of Sciences] * [http://nobelprize.org/ Official website of the Nobel Foundation] {{Нобелова награда}} {{Нобелова награда за физика}} [[Категорија:Нобелова награда за физика]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика| ]] [[Категорија:Списоци на добитниците на Нобеловата награда]] jrx4m4cfm1a7rgcdw9c4205hm80lu04 5561228 5561216 2026-05-18T19:17:21Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5561228 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nobel Prize.png|мини|Предната страна на медалот доделен на [[Едвард Виктор Еплтон]] (1947)]] '''[[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]''' им се доделува секоја година на научници кои работат на разни полиња од [[физика]]та. Таа е една од петте [[Нобелова награда|Нобелови награди]] кои се основани во 1895 година според тестаментот на [[Алфред Нобел]], а ја доделувае [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]] за исклучителни придонеси во физиката.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/alfred_nobel/|title=Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Со оглед дека настанала според волјата на Алфред Нобел, со наградата управува Нобеловата фондација, а ја доделува одбор кој се состои од пет члена избрани од страна на [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]].<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/prize_awarders/|title=The Nobel Prize Awarders|date=15 октомври 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019.|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/|url-status=bot: unknown}}</ref> Се доделува во [[Стокхолм]] на годишната церемонија на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која се менувала во текот на годините.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|date=22 август 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/|url-status=bot: unknown}}</ref> == Статистика == Првата Нобелова награда за физика му била доделена во 1901 године на [[Вилхелм Конрад Рендген]], кој добил 150.782 шведски круни. [[Џон Бардин]] е единствениот двократен добитник — 1956 и 1972 године. [[Марија Кири]] исто така добила две Нобелови награди, за физика во 1903 и за хемија во 1911 година. [[Вилијам Лоренс Брег]], до октомври 2014 година, бил најмладиот нобеловец, ја освоил наградата во 1915 година, на 25 години. И ден денес е најмлад нобеловец за физика.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|title=Nobel Laureates Facts|date=2 февруари 2007|website=web.archive.org|accessdate=3 февруари 2019|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202025710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Само три жени ја добиле оваа награда, и тоа Марија Кири (1903), [[Марија Геперт-Мајер]] (1963) и [[Дона Стрикланд]] (2018).<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-prize-awarded-women-3-2/|title=Nobel prize awarded women|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> До 2018 година, 209 лица ја добиле Нобеловата награда за физика.<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/|title=All Nobel Prizes in Physics|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Наградата не била доделена 6 пати ([[1916]], [[1931]], [[1934]], [[1940]], [[1941]], [[1942]]). Осум пати доделувањето на наградата било одложено за следната година. Наградата не била доделена во 1917 година бидејќи Нобеловиот одбор за физика одлучил дека таа година ниеден номиниран научник не ги исполнувал потребните критериуми, но во 1918 година му е доделена на [[Чарлс Гловер Баркла]] и се сметала за 1917 година.<ref name=automatski_generisano2>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1917/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Овој преседан бил повторен и во 1918 година кога му бил доделена на [[Макс Планк]],<ref name=automatski_generisano6>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1918/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> како и во 1921 година на [[Алберт Ајнштајн]],<ref name=automatski_generisano3>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1924 година на [[Мане Сигбан]],<ref name=automatski_generisano4>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1924/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1925 година на [[Џејмс Франк]] и [[Густав Лудвиг Херц]],<ref name=automatski_generisano5>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1925/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1928 година на [[Овен Виланс Ричардсон]],<ref name=automatski_generisano8>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1928/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1932 година на [[Вернер Хајзенберг]]<ref name=automatski_generisano1>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1932/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> и 1943 година на [[Ото Штерн]],<ref name=automatski_generisano7>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1943/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> при што секоја награда била доделена наредната година. == Нобеловци == <div style="text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold;"> <center> <div style="border:1px solid silver; background-color:white; padding:3px; font-size:95%; width:42%; align:center; text-align:center; clear:center;" class="radius">[[#1900-ти|{{nowrap|1900-ти}}]]{{·}} [[#1910-ти|{{nowrap|1910-ти}}]]{{·}} [[#1920-ти|{{nowrap|1920-ти}}]]{{·}} [[#1930-ти|{{nowrap|1930-ти}}]]{{·}} [[#1940-ти|{{nowrap|1940-ти}}]]{{·}} [[#1950-ти|{{nowrap|1950-ти}}]]{{·}} [[#1960-ти|{{nowrap|1960-ти}}]]{{·}} [[#1970-ти|{{nowrap|1970-ти}}]]{{·}} [[#1980-ти|{{nowrap|1980-ти}}]]{{·}} [[#1990-ти|{{nowrap|1990-ти}}]]{{·}} [[#2000-ти|{{nowrap|2000-ти}}]]{{·}} [[#2010-ти|{{nowrap|2010-ти}}]]{{·}} [[#2020-ти|{{nowrap|2020-ти}}]] </div></center> </div> === 1900-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" width=100% |+ '''Нобелова награда за физика, 1900-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1901]] | [[Податотека:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[Вилхелм Конрад Рендген]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „во знак на признание за исклучителен придонес кој го даде со пронаоѓањето на Х--зраците” <small>/в. [[Рендгенски зраци]]/</small>}} |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1901/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1902]] | [[Податотека:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[Хендрик Лоренц|Хендрик Антон Лоренц]] |rowspan="2" |{{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на влијанието на [[магнетизам|магнетизмот]] на појавите во [[Земанов ефект|врска со зрачењето]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1902/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[Питер Земан]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1903]] | [[Податотека:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |Антоан [[Анри Бекерел]] |rowspan="3" |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на спонтаната [[радиоактивност]]” |rowspan="3"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:PierreCurie.jpg|75px]] |[[Пјер Кири]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за истражувања на радијациските појави кој ги открил професорот [[Анри Бекерел]]” |- | [[Податотека:Mariecurie.jpg|75px]] |[[Марија Кири]] |- | style="text-align:center;" | [[1904]] | [[Податотека:John William Strutt.jpg|75px]] |[[Џон Страт|Џон Вилијам Страт, 3. барон Рејли]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражување на густината на најважните гасови и за откритие на [[аргон]]от” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1904/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1905]] | [[Податотека:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[Филип Ленард|Филип Едуард Антон фон Ленард]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражување на [[катоден зрак|катодните зраци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1905/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1906]] | [[Податотека:J.J Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џозеф Џон Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%"| „за теориски и експериментални истражувања на спроведувањето на електрицитет низ гасови” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1907]] | [[Податотека:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] |[[Алберт Абрахам Мајкелсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1896}} |style="font-size:90%" | „за прецизните оптички инструменти и спектроскопските и метролошки налази кои се добијени со нивна помош” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1908]] | [[Податотека:G lippmann.jpg|75px]] |[[Габриел Липман]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за методот на фотографско репродуцирање бои заснован на појавата на [[интерференција]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1908/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1909]] | [[Податотека:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[Гуљелмо Маркони]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на бзежичната телеграфија” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1909/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ferdinand Braun.jpg|75px]] |[[Карл Фердинанд Браун]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |} === 1910-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1910-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" |Реф |- | style="text-align:center;" | [[1910]] | [[Податотека:Johannes Diderik van der Waals.jpg|75px]] |[[Јоханес ван дер Валс|Јохан Дидерик ван дер Валс]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за работа на равенката на состојба за гасови и течности” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1910/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1911]] | [[Податотека:Wilhelm Wien 1911.jpg|75px]] |[[Вилхелм Вин]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со законите за зрачење топлина” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1911/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1912]] | [[Податотека:Nils Gustaf Dalén.jpg|75px]] |[[Густаф Дален]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за изум на автоматски регулатори кои се користат во [[собирач на плин|собирачите на плин]] за осветлување на светилници и пливци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1912/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1913]] | [[Податотека:Kamerlingh portret.jpg|75px]] |[[Хејке Камерлинг Онес]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на својствата на материјата на ниски температури кои довеле до производство на течен [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1913/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1914]] | [[Податотека:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[Макс фон Лауе]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на дифракцијата на [[Рендгенски зраци|X-зраци]] на кристали” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1914/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1915]] | [[Податотека:Wh-bragg.jpg|75px]] |Сер [[Вилијам Хенри Брег]] |rowspan="2" | {{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за анализа на кристалната структура со помош на [[Рендгенски зраци|X-зраци]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1915/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[Вилијам Лоренс Брег]] |- | style="text-align:center;" | [[1916]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1917]] | [[Податотека:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[Чарлс Гловер Баркла]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на карактеристичното рендгенско зрачење на елементите” |<ref name=automatski_generisano2 /> |- | style="text-align:center;" | [[1918]] | [[Податотека:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[Макс Планк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантна механика|квантите]] на енергијата” |<ref name=automatski_generisano6 /> |- | style="text-align:center;" | [[1919]] | [[Податотека:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[Јоханес Штарк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] во канални зраци и цепења на спектралните линии во [[електрично поле]] ([[Штарков ефект]])” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1919/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1920-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1920-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1920]] | [[Податотека:Guillaume 1920.jpg|75px]] |[[Шарл Едуар Гијом]] |{{знаме|Швајцарија}} |style="font-size:90%" | „како признание за работата која довела до прецизни мерења во физиката со откривање на аномалии во никел-челични легури” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1920/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1921]] | [[Податотека:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] |[[Алберт Ајнштајн]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за заслуги во теориската физика, и особено за откритието на законот за [[фотоелектричен ефект]]” |<ref name=automatski_generisano3 /> |- | style="text-align:center;" | [[1922]] | [[Податотека:Niels Bohr.jpg|75px]] |[[Нилс Бор]] |{{знаме|Данска}} |style="font-size:90%" | „за испитување на структурата на атомите и зрачењата кои потекнуваат од нив” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1922/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1923]] | [[Податотека:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[Роберт Миликан]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за работата на елементарното наелектрисување и фотоелектричниот ефект” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1923/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1924]] | [[Податотека:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|75px]] |[[Мане Сигбан|Карл Мане Георг Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за откритија и истражувања во областа на [[спектроскопија]] на х-зраците” |<ref name=automatski_generisano4 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1925]] | [[Податотека:James Franck 1925.jpg|75px]] |[[Џејмс Франк]] |rowspan="2" | {{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на законитоста при судар на [[електрон]]и и [[атом]]и” |rowspan="2" |<ref name=automatski_generisano5 /> |- | [[Податотека:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[Густав Лудвиг Херц]] |- | style="text-align:center;" | [[1926]] | [[Податотека:Jean Perrin 1926.jpg|75px]] |[[Жан Батист Перен]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за истражување на дисконтинуалната структура на материјата, а особено за откритие на [[седиментациона рамнотежа|седиметационата рамнотежа]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1927]] | [[Податотека:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[Артур Комптон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Комптонов ефект]]/</small>}} |rowspan=2| <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:CTR Wilson.jpg|75px]] |[[Чарлс Вилсон|Чарлс Томсон Рис Вилсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот кој ги прави видливи патеките на наелетризираните честички со кондензирање пареа” |- | style="text-align:center;" | [[1928]] | [[Податотека:Owen Richardson.jpg|75px]] |[[Овен Виланс Ричардсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за работа на термионичкиот феномен и особено за откритие на законот кој го добил името по него” |<ref name=automatski_generisano8 /> |- | style="text-align:center;" | [[1929]] | [[Податотека:Broglie Big.jpg|75px]] |[[Луј де Број]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на брановата природа на електроните” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1930-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1930-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1930]] | [[Податотека:Sir CV Raman.JPG|75px]] |Сер [[Чандрасекара Венката Раман]] |{{знаме|Британска Индија|name=Индија}} |style="font-size:90%" | „за работа на расејување на светлината и за откритие на ефектот кој го носи неговото име” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1930/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1931]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1932]] | [[Податотека:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[Вернер Хајзенберг]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за стварање на [[квантна механика|квантната механика]], чија примена, ''inter alia'', довела до откритие на алотропските облици на водородот” |<ref name=automatski_generisano1 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1933]] | [[Податотека:Erwin Schrödinger (1933).jpg|75px]] |[[Ервин Шредингер]] |{{знаме|Австрија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нови продуктивни облици на атомската теорија” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Dirac 4.jpg|75px]] |[[Пол Дирак]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1934]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1935]] | [[Податотека:James Chadwick.tif|75px]] |[[Џејмс Чедвик]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрон]]ите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1935/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1936]] | [[Податотека:Hess.jpg|75px]] |[[Виктор Франц Хес]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[космичко зрачење|космичките зраци]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Carl David Anderson.jpg|75px]] |[[Карл Дејвид Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[позитрон]]ите” |- |rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1937]] | [[Податотека:Clinton Davisson.jpg|75px]] |[[Клинтон Дејвисон|Клинтон Џозеф Дејвисон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за експерименталниот пронајдок на дифракцијата на електроните на кристалите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Paget Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џорџ Паџет Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1938]] | [[Податотека:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[Енрико Ферми]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |style="font-size:90%" | „за демонстрација на постоењето нови радиоактивни елементи створени со неутронско озрачување, и за сродн откритија на јадрени реакции предизвикани со спори неутрони” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1939]] | [[Податотека:Ernest Lawrence.jpg|75px]] |[[Ернест Лоренс|Ернест Орландо Лоренс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[циклотрон]]от и за резултатите постигнати со негова помош, особено во врска со вештачките радиоактивни елементи” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1939/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1940-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1940-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1940]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" rowspan=3 style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1941]] |- | style="text-align:center;" | [[1942]] |- | style="text-align:center;" | [[1943]] | [[Податотека:Otto Stern.jpg|75px]] |[[Ото Штерн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на методот на молекулски снопови и откритието на [[магнетни момент|магнетниот момент]] на [[протон]]ите” |<ref name=automatski_generisano7 /> |- | style="text-align:center;" | [[1944]] | [[Податотека:II Rabi.jpg|75px]] |[[Исидор Ајзек Раби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за [[резонантеn метод|резонантниот метод]] за снимање на магнетните особини на [[атомско јадро|атомските јадра]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1945]] | [[Податотека:Pauli.jpg|75px]] |[[Волфганг Паули]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на принципот на исклучување познат како [[Паулиев принцип]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1946]] | [[Податотека:Bridgman.jpg|75px]] |[[Перси Вилијамс Бриџмен]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на апаратот кој произведува екстремно високи притисоци и за откритие на полето на [[физика на високих притисоци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1946/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1947]] | [[Податотека:Appleton.jpg|75px]] |Сер [[Едвард Виктор Еплтон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на физиката на горната атмосфера, особено за откритиетео на [[Аплтонов слој|Аплтоновиот слој]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1948]] | [[Податотека:Blackett-large.jpg|75px]] |[[Патрик Блекет|Патрик Мејнард Стјуарт Блекет]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на Вилсоновиот метод на [[маглена комора]], и откритие во врскасо нејзината примена во областа на јадрената физика и космичкото зрачење” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1948/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1949]] | [[Податотека:Yukawa.jpg|75px]] |[[Хидеки Јукава]] ({{langx|ja|<small>湯川 秀樹, Yukawa Hideki</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |style="font-size:90%" | „за предвидување на постоењето [[мезон]]и на основа на теориската анализа на јадрените сили” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1949/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1950-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1950-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1950]]. | [[Податотека:Cecil Powell.jpg|75px]] |[[Сесил Френк Пауел]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на фотографски метод за проучавање на јадрените процеси и откритија во врска со мезоните со помош на овој метод” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1950/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951]] | [[Податотека:Cockcroft.jpg|75px]] |Сер [[Џон Кокрофт|Џон Даглас Кокрофт]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пионерски работа на полето на трансмутација на атомското јадро по пат на забрзани атомски честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1951/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[Ернест Волтон|Ернест Томас Синтон Волтон]] |{{знаме|Ирска}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952]] | [[Податотека:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] |[[Феликс Блох]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на нови методи за јадреномагнетни прецизни мерења и пронајдоци во врска со нив” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[Едвард Милс Персел]] |- | style="text-align:center;" | [[1953]] | [[Податотека:Zernike.jpg|75px]] |[[Фриц Цернике]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за приказ на методот на фазен контраст, особено за изумот на фазноконтрастниот [[микроскоп]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1953/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1954]] | [[Податотека:Max Born.jpg|75px]] |[[Макс Борн]] |rowspan=2 | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања во [[квантна механика|квантната механика]], особено за статистичкото толкување на брановата функција” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bothe.jpg|75px]] |[[Валтер Боте]] |style="font-size:90%" | „за коинцидентниот метод и откритијата кои произлегуваат од него” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1955]] | [[Податотека:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[Вилис Лем|Вилис Јуџин Лем]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со фината структура на спектарот на водородот” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1955/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[Поликарп Куш]] |style="font-size:90%" | „за прецизно одредување на магнетниот момент на електроните” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1956]] | [[Податотека:William Shockley, Stanford University.jpg|75px]] |[[Вилијам Шокли|Вилијам Бредфорд Шокли]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за истражувањата на полуспроводниците и пронајдокот на [[транзистор]]скиот ефект” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1956/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |- | [[Податотека:Brattain.jpg|75px]] |[[Волтер Хаузер Братејн]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1957]] | [[Податотека:CNYang.jpg|75px]] |[[Џенинг Јанг]] |rowspan=2 | {{знаме|Кина}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за истражување во областа на таканаречените [[паритетни закони]] кои довеле до значајни откритија во врска со елементарните честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:TD Lee.jpg|75px]] |[[Цунг-Дао Ли]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1958]] | [[Податотека:Cerenkov.jpg|75px]] |[[Павел Черенков|Павел Алексејевич Черенков]] |rowspan=3 | {{знаме|СССР|1955}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие и објаснување на [[Черенков ефект|Черенковиот ефект]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[Иљја Франк|Иља Михајлович Франк]] |- | [[Податотека:Igor Tamm.jpg|75px]] |[[Игор Там|Игор Јевгенијевич Там]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1959]] | [[Податотека:Segre.jpg|75px]] |[[Емилио Сегре|Емилио Џино Сегре]] |{{знаме|Италија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[антипротон]]от” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Owen Chamberlain.jpg|75px]] |[[Овен Чемберлејн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1959}} |} === 1960-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1960-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1960]] | [[Податотека:Donald Glaser.jpg|75px]] |[[Доналд Глејзер|Доналд Артур Глејзер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пронајдокот [[комора со меурчиња]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1960/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1961]] | [[Податотека:Robert Hofstadter.jpg|75px]] |[[Роберт Хофштатер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерска испитувања на расејувањето на електроните на атомските јадра и за така постигнатите откритија во врска со структурата на [[нуклеон]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mossbauer.jpg|75px]] |[[Рудолф Месбауер|Рудолф Лудвиг Месбауер]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на резонантната апсорпција на гама-зрачењето и откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Месбауеров ефект]]/</small>}} |- | style="text-align:center;" | [[1962]] | [[Податотека:Landau.jpg|75px]] |[[Лав Ландау|Лав Давидович Ландау]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за пионерските теории во областа на кондензирана материја, особено на течниот [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1963]] | [[Податотека:Wigner.jpg|75px]] |[[Јуџин Вигнер|Јуџин Пол Вигнер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на атомско јадро и елементарните честички, особено за откритието и примената на основните принципи на симетрија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1963/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mayer.jpg|75px]] |[[Марија Геперт-Мајер]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритија кои се однесуваат на структурата на [[јадрен слоест модел|јадрените слоеви]]” |- | [[Податотека:Jensen.jpg|75px]] |[[Јоханес Ханс Даниел Јенсен]] |{{знаме|Западна Германија}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1964]] | [[Податотека:Charles Hard Townes-Nibib-2007-retouched.jpg|75px]] |[[Чарлс Хард Таунс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања на полето на квантната електроника, што довело до конструкција на осцилатори и засилувачи засновани на [[масер]]-[[ласер]] принципот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1964/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Basov.jpg|75px]] |[[Николај Басов|Николај Генадијевич Басов]] |rowspan=2 | {{знаме|СССР|1955}} |- | [[Податотека:Aleksandr Prokhorov.jpg|75px]] |[[Александар Прохоров|Александар Михајлович Прохоров]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1965]] | [[Податотека:Tomonaga.jpg|75px]] |[[Шиничиро Томонага]] ({{langx|ja|<small>朝永 振一郎, Tomonaga Shin'ichirō</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментална истражувања во [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], што оставило далекусежно за физиката на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Schwinger.jpg|75px]] |[[Џулијан Швингер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | [[Податотека:Richard Feynman Los Alamos ID badge.jpg|75px]] |[[Ричард Фајнман]] |- | style="text-align:center;" | [[1966]] | [[Податотека:Kastler.jpg|75px]] |[[Алфред Кастлер]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на оптичките методи за проучавање на [[Херцова резонанца|Херцовите резонанци]] во атомите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1967]] | [[Податотека:Hans Bethe.jpg|75px]] |[[Ханс Бете|Ханс Албрехт Бете]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на јадрени реакции, особено откритија кои се однесуваат на создавање енергија во [[ѕвезда|ѕвездите]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1967/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1968]]. | [[Податотека:LWA Picture Final.jpg|75px]] |[[Луис Волтер Алварез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пресуден придонес во физиката на елементарни честички, а особено за откритието на голем број резонантни состојби, што го остварил со пронајдокот на техниката на користење на водородна меурчеста комора и анализа на податоци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1968/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1969]] | [[Податотека:MurrayGellMannJI1.jpg|75px]] |[[Мари Гел-Ман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонеси и откритија кои се однесуваат на класификацијата на елементарните честички и нивните заемодејства” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1970-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1970-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1970]] | [[Податотека:YoungAlfven.jpg|75px]] |[[Ханес Алфвен|Ханес Олоф Јеста Алфвен]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија во [[магнетна хидродинамика|магнетната хидродинамика]] што овозможило огромна примена во разни области во физиката на [[плазма]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1970/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Louis Neel 1970.jpg|75px]] |[[Луј Нел|Луј Ежен Феликс Нел]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија кои се однесуваат на антиферомагнетизмот и феромагнетизмот, што довело до важни примени во физиката на цврста состојба” |- | style="text-align:center;" | [[1971]] | [[Податотека:Dennis Gabor 1971b.jpg|75px]] |[[Денис Габор]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[Холографија|холографскиот метод]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1971/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1972]] | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за заеднични развој на теоријата на [[суперспроводливост|суперспроводници]], позната како [[БЦС теорија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] |[[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Податотека:John Robert Schrieffer.jpg|75px]] |[[Џон Роберт Шрифер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1973]] | [[Податотека:Leo Esaki 1959.jpg|75px]] |[[Лео Есаки]] ({{langx|ja|<small>江崎 玲於奈, Esaki Reona</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за експериментални откритија во областа на тунел-ефектот кај [[полуспроводник|полуспроводниците]]а и [[суперспроводливост|суперспроводниците]], респективно” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1973/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ivar Giaever.jpg|75px]] |[[Ивар Јевер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |{{CSS image crop |Image = cmglee_Cambridge_Wikimedia_Meetup_23_tour_Brian_Josephson.jpg |bSize = 150 |cWidth = 75 |cHeight = 100 |oTop = 0 |oLeft = 24 |Location = none}} |[[Брајан Џозефсон|Брајан Дејвид Џозефсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за теоријска предвиђања својстава суперструјања кроз тунелску баријеру, познато као [[Џозефсонов ефект]]” |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1974]]. | |Сер [[Мартин Рајл]] |rowspan=2 | {{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања во [[радиоастрономија]]та: на Рајл за откритија и запазувања во техниката, а на Хјуиш за пресудната улога во откривањето на [[пулсар]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1974/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ентони Хјуиш]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1975]] | [[Податотека:Aage Bohr.jpg|75px]] |[[Оге Бор|Оге Нилс Бор]] |rowspan=2 | {{знаме|Данска}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откривање на поврзаноста меѓу заедничкиот и честичното движење во атомското јадро и развивање на теоријата на структура на атомските јадра базирани на оваа зависност” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1975/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] |[[Бен Рој Мотелсон]] |- | [[Податотека:James Rainwater 2.jpg|75px]] |[[Џејмс Рејнвотер|Лео Џејмс Рејнвотер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1976]] | [[Податотека:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] |[[Бартон Рихтер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски работа во откривањето на тешка елементарна честичка од нов вид; поточно, за откритие на честичката ''J/ψ'' која ја покажала кварковската структура на јадрото” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1976/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Samuel ting 10-19-10.jpg|75px]] |[[Семјуел Тинг|Семјуел Чао Чунг Тинг]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1977]] | [[Податотека:Andersonphoto.jpg|75px]] |[[Филип Ворен Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални теориски истражувања на електронската структура на магнетни и неорганизирани системи” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1977/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|75px]] |Сер [[Невил Франсис Мот]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | [[Податотека:JH van Vleck 1974.jpg|75px]] |[[Џон Хазбрук ван Флек]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1978]] | [[Податотека:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|75px]] |[[Петар Капица|Петар Леонидович Капица]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за основни откритија и изуми во областа на физиката на ниски температури” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1978/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arno Penzias.jpg|75px]] |[[Арно Алан Пензијас]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пронаоѓање на [[космичко позадинско зрачење|космичкото микробраново позадинско зрачење]]” |- | |[[Роберт Вудро Вилсон]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1979]] | [[Податотека:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|75px]] |[[Шелдон Ли Глашоу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на единствена слаба и електромагнетна интеракција на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Abdus Salam 1987.jpg|75px]] |[[Абдус Салам]] |{{знаме|Пакистан}} |- | [[Податотека:Steven Weinberg 2010.jpg|75px]] |[[Стивен Вајнберг]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |} === 1980-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1980-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980]] | [[Податотека:James-cronin.jpg|75px]] |[[Џејмс Кронин]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на нарушување на фундаменталните симетрии во распадот на неутралните K-мезони” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1980/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Val Fitch.jpg|75px]] |[[Вал Логсдон Фич]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1981]] | [[Податотека:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|75px]] |[[Николас Блумберген]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на ласерската спектроскопија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1981/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|75px]] |[[Артур Леонард Шавлов]] |- | [[Податотека:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|75px]] |[[Кај Сигбан|Кај Мане Берје Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на електронскиот спектроскоп со висока резолуција” |- | style="text-align:center;" | [[1982]] | |[[Кенет Вилсон|Кенет Г. Вилсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теоријата на критични феномени во врска со фазните премини” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1982/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1983]] |[[Податотека:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|75px]] |[[Субраманијан Чандрасекар]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теориските концепти за физичките процеси од значење за структурата и еволуцијата на ѕвездите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:William A. Fowler Los Alamos ID.png|75px]] |[[Вилјам Алфред Фаулер]] |style="font-size:90%" | „за теориски и експериментални учења за јадрените реакции од значење за формирање хемиских елементи во семирот” |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1984]] | [[Податотека:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[Карло Рубија]] |{{знаме|Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пресуден придонес на големиот проек кој довел до откривање на честичките W- и Z-[[бозони|бозон]], преносител на [[слаба интеракција]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1984/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Симон ван дер Мер]] |{{знаме|Холандија}} |- | style="text-align:center;" | [[1985]] | [[Податотека:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[Клаус фон Клицинг]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантен Холов ефект|квантниот Холов ефект]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1985/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1986]]. | |[[Ернст Руска]] |rowspan="2" | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментално истражување во оптиката на електрони, и дизајн на првиот електронски микроскоп” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Gerd Binnig sw.jpg|75px]] |[[Герд Биниг]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за дизајн на микроскоп со тунелско скенирање” |- | [[Податотека:Rohrer.jpg|75px]] |[[Хајнрих Рорер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987]] | [[Податотека:Ibmgb.jpg|75px]] |[[Георг Беднорц]] |{{знаме|Западна Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за важен пробој во откривање на [[суперспроводливост]]а во керамичките материјали” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1987/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] |[[Карл Александар Милер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1988]] | [[Податотека:Leon M. Lederman.jpg|75px]] |[[Леон Ледерман|Леон Макс Ледерман]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за методот [[неутрино]] зрак и демонстрација на дублетската структура на [[лептон]]ите преку откритие на муон неутрината” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Мелвин Шварц]] |- | [[Податотека:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] |[[Џек Стајнбергер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1989]] | [[Податотека:Norman Foster Ramsey 1970 (cropped).jpg|75px]] |[[Норман Фостер Ремзи]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот на одвоени осцилаторни полиња и негова употреба во водородните масери и други атомски часовници” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ханс Георг Демелт]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на техникта на јонска замка” |- | |[[Волфганг Паул]] |{{знаме|Западна Германија}} |} === 1990-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1990-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1990]] | [[Податотека:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|75px]] |[[Џером Ајзек Фридман]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања на длабоко нееластично расејување на електроните на протоните и поврзаните неутрони, што било од суштинско значење за развој на моделот на [[кварк]]ови во физиката на честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1990/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|75px]] |[[Хенри Веј Кендал]] |- | [[Податотека:Richard E. Taylor.jpg|75px]] |[[Ричард Едвард Тејлор]] |{{знаме|Канада}} |- | style="text-align:center;" | [[1991]]. | [[Податотека:Pierre-Gilles crop.jpg|75px]] |[[Пјер-Жил де Жен]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие на примена на методот на проучавање на феноменот на уреденост во покомплексни цели, особено кај течните кристали и полимерите ” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1991/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1992]] | [[Податотека:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] |[[Жорж Шарпак]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на детектор на честички, а особено на повеќежична пропорционална комора” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1992/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993]] | [[Податотека:Russell Alan Hulse.jpg|75px]] |[[Расел Алан Халс]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нов [[пулсар]]и, што отворило нови можности за проучување на гравитацијата” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[Џозеф Хутон Тејлор]]<!-- није Хатон: http://web.yesnetwork.com/media/video.jsp?content_id=360695783 --> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1994]]. | [[Податотека:Bertram Brockhouse.jpg|75px]] |[[Бертам Брокхаус]] |{{знаме|Канада}} |style="font-size:90%" | „за развој на неутронската спектроскопија” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:HD.3F.113 (10347363986).jpg|75px]] |[[Клифорд Шал|Клифорд Гленвуд Шал]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за развој на техникта на [[неутронско расејување]]” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1995]] | [[Податотека:Martin Perl - tau.jpg|75px]] |[[Мартин Луис Перл]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[тау лептон|τ-лептоните]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1995/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Frederick Reines.jpg|75px]] |[[Фредерик Рајнес]] |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрино|неутрината]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1996]] | [[Податотека:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|75px]] |[[Дејвид Ли]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие на суперфлуидноста во хелиум-3” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[Даглас Ошероф|Даглас Дин Ошероф]] |- | [[Податотека:Robert Coleman Richardson.jpg|75px]] |[[Роберт Колман Ричардсон]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1997]] | [[Податотека:Steven Chu official portrait headshot.jpg|75px]] |[[Стивен Чу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за развој на методот за ладење и фаќање атоми со помош на ласерска светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] |[[Клод Коен-Тануџи]] |{{знаме|Франција}} |- | [[Податотека:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[Вилијам Даниел Филипс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1998]] | [[Податотека:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|75px]] |[[Роберт Лафлин]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие нови форми на квантниот флуид” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Horst Störmer cropped.jpg|75px]] |[[Хорст Лудвиг Штермер]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Daniel Chee Tsui.jpg|75px]] |[[Даниел Цуј|Даниел Чи Цуj]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1999]] | [[Податотека:Gerard 't Hooft.jpg|75px]] |[[Герард 'т Хофт]] |rowspan="2" | {{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за објаснување на квантната структура [[Електрослаба сила|електрослаби интеракци]] во физиката” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Martinus Veltman.jpg|75px]] |[[Мартинус Велтман]] |} === 2000-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2000-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2000]] | [[Податотека:Zhores Alferov.jpg|75px]] |[[Жорес Алферов|Жорес Иванович Алферов]] |{{знаме|Русија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за развој на полуспроводнички хетероструктури користени во оптоелектрониката и електроника на големи брзини” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Herbert Kroemer (cropped).jpg|75px]] |[[Херберт Кремер]] |{{знаме|Германија}} |- | |[[Џек Килби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за улога во пронаоѓањето на интегрираните кола” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2001]] | [[Податотека:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|75px]] |[[Ерик Корнел|Ерик Алин Корнел]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за постигнување на [[Бозе-Ајнштајнов кондензат|Бозе-Ајнштајнова кондензација]] во разредени гасови на алкалните атоми, и за раните фундаментални истражувања на особините на кондензатот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2001/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ketterle.jpg|75px]] |[[Волфганг Кетерле]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Carl_Wieman.jpg|75px]] |[[Карл Виман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2002]] | [[Податотека:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|75px]] |[[Рејмонд Дејвис]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, особено за детекција на космичките [[неутрино|неутрина]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Masatoshi_Koshiba_2002.jpg|75px]] |[[Масатоши Кошиба]] ({{langx|ja|<small>小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} |- | [[Податотека:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[Рикардо Џакони]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, кој довел до откривање на изворот на космичките X-зраци” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2003]] | [[Податотека:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] |[[Алексеј Абрикосов|Алексеј Алексејевич Абрикосов]] | rowspan=2 | {{знаме|Русија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес на теоријата [[Суперспроводливост|суперспроводници]] и [[суперфлуиди]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ginzburg in MSU opaque.jpg|75px]] |[[Виталиј Гинзбург]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|75px]] |[[Ентони Џејмс Легет]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2004]] | [[Податотека:David Gross LANL.jpg|75px]] |[[Дејвид Грос]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на асимптотската слобода во теоријата на {{nowrap|[[јака интеракција|јаки заемодејства]]” <small>/в. [[Кварк]]/</small>}} |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2004/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Дејвид Полицер|Хју Дејвид Полицер]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Frank Wilczek 2007.jpg|75px]] |[[Франк Вилчек]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2005]] | [[Податотека:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] |[[Рој Глаубер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на квантната теорија на оптичка кохеренција” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:John L. Hall.jpg|75px]] |[[Џон Хол]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на прецизната спекторскопија базирана на ласерот, вклучувајќи ја и техникта на [[оптички честотен чешел]]” |- | [[Податотека:Theodor W Haensch.jpg|75px]] |[[Теодор Хенш]] |{{знаме|Германија}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2006]] | [[Податотека:John-C-Mather5.jpg|75px]] |[[Џон Мадер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Анизотропија|анизотропските]] особини и особините на црнотелесно зрачење кај космичкото микробраново позадинско зрачење” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2006/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Smoot crop.jpg|75px]] |[[Џорџ Смут]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2007]] | [[Податотека:Albert Fert 0109.jpg|75px]] |[[Албер Фер]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Гигантски магнетоотпорнички ефект|гигантскиот магнетоотпорнички ефект]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2007/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[Петер Гринберг]] |{{знаме|Германија}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2008]] | [[Податотека:YoichiroNambu.jpg|75px]] |[[Јоичиро Намбу]] ({{langx|ja|<small>南部 陽一郎, Nanbu Yōichirō</small>}}) |rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на механизмот на [[спонтано нарушување на симетријата]] во [[субатомска честичка|субатомската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2008/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mkobayashi.jpg|75px]] |[[Макото Кобајаши]] ({{langx|ja|<small>小林 誠, Kobayashi Makoto</small>}}) |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие порекла нарушене симетрије која предвиђа постојање најмање три фамилије [[кварк]]ова у природи” |- | [[Податотека:Masukawa.jpg|75px]] |[[Тошихиде Маскава]] ({{langx|ja|<small>益川 敏英, Masukawa Toshihide</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2009]] | [[Податотека:Charles K. Kao cropped 2.jpg|75px]] |Сер [[Чарлс Као]] ({{langx|zh|<small>高錕, Kuen Kao</small>}}) |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за достигнувања на полето на брз пренос на податоци по оптички влакна” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|75px]] |[[Вилард Бојл]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „откритие на полуспроводнички кола осетливи на светлост кои се користат во дигиталните фотоапарати (CCD чип)” |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|75px]] |[[Џорџ Смит (физичар)|Џорџ Смит]] |- |} === 2010-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2010-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2010]] | [[Податотека:Andre Geim 2010-1.jpg|75px]] |Сер [[Андреј Гејм|Андреј Константин Гејм]] |{{знаме|Холандија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарните експерименти со дводимензионалниот материјал [[графен]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|75px]] |Сер [[Константин Новоселов|Константин Сергејевич Новоселов]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2011]]. | [[Податотека:Saul Perlmutter.jpg|75px]] |[[Сол Перлмутер]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на забрзаното ширење на [[семир|универзумот]] со посматрање на оддалечените [[супернова|супернови]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Adam Riess.jpg|75px]] |[[Адам Рис]] |- | [[Податотека:Brian P Schmidt.jpg|75px]] |[[Брајан Шмит]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2012]] | [[Податотека:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] |[[Серж Арош]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарни методи кои овозможуваат мерење и манипулација на поединечни квантни система” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2012/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:David Wineland 2008crop.jpg|75px]] |[[Дејвид Вајнленд]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2013]] | [[Податотека:Francois Englert.jpg|75px]] |[[Франсоа Англер]] |{{знаме|Белгија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за теориското откритие на механизмите кои придонесуваат на разбирањето на потеклото на масата на [[Субатомска честичка|субатомските честички]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Higgs, Peter (1929)3.jpg|75px]] |[[Питер Хигс]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2014]] | [[Податотека:Isamu_Akasaki_20141211.jpg|75px]] |[[Исаму Акасаки]] ({{langx|ja|<small>赤﨑 勇, Akasaki Isamu</small>}}) | rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за изумот нов, енергетски ефикасен и еколошки извор на светлина — [[Светлечка диода|светлечки диоди]] кои емитираат сина светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Hiroshi_Amano_20141211.jpg|75px]] |[[Хироши Амано]] ({{langx|ja|<small>天野 浩, Amano Hiroshi</small>}}) |- | |[[Шуџи Накамура]] ({{langx|ja|<small>中村 修二, Nakamura Shūji</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2015]] | [[Податотека:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|75px]] |[[Такаки Каџита]] ({{langx|ja|<small>梶田 隆章, Kajita Takaaki</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на осцилации на неутрината кои покажуваат дека [[неутрино|неутрината]] имаат маса” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2015/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2015|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|75px]] |[[Артур Брус Мекдоналд]] |{{знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2016]] | [[Податотека:DavidThouless 1995 UW.jpg|75px]] |[[Дејвид Таулес]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за теориските откритија на транзиции на [[тополошки ред|тополошки фаза]] и тополошки фази на материја” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Duncan Haldane.jpg|75px]] |[[Данкан Холдејн]] |- | [[Податотека:Jkosterl.jpg|75px]] |[[Џон Костерлиц]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2017]] | [[Податотека:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|75px]] |[[Рајнер Вајс]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пресудните придонеси на детекторот [[LIGO]] и опсервација на [[гравитациски бран]]ови” |rowspan=3|<ref name=N17>{{нмс|title=The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html|accessdate=10 октомври 2017|quote=for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}}</ref> |- | [[Податотека:05-0367-92D.hr.jpg|75px]] |[[Бери Бериш]] |- | [[Податотека:Kip Thorne at Caltech.jpg|75px]] |[[Кип Торн]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2018]] | [[Податотека:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|75px]] |[[Артур Ешкин]] | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" |„за револуционарните пронајдоци во областа на [[Ласерска физика|ласерската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2018}}</ref> |- | [[Податотека:Gérard Mourou (cropped).jpg|75px]] |[[Жерар Муру]] |{{Знаме|Франција}} |- | [[Податотека:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|75px]] |[[Дона Стрикленд]] |{{Знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2019]] | [[Податотека:Jim_Peebles.jpg|75px]] |[[Џим Пиблс|Џејмс Пиблс]] | {{знаме|Канада}}<br>{{знаме|Соединети Американски Држави}} | style="font-size:90%" |„за теориски откритија во [[физичка космологија|физичката космологија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Michel Mayor.JPG|75px]] |[[Мишел Мајор]] |{{Знаме|Швајцарија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" |„за откритиеto a [[вонсончева планета|егзопланети]] во орбитите на ѕвезди од Сончев тип” |- | [[Податотека:Didier Queloz at the ESO 50th Anniversary Gala Event - 01.jpg|75px]] |[[Дидје Кело]] |{{Знаме|Швајцарија}} |} === 2020-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2020-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=3 | [[2020]] | [[File:Roger Penrose at Festival della Scienza Oct 29 2011.jpg|75px]] | [[Роџер Пенроуз]] | {{знаме|Обединето Кралство}} | style="font-size:90%" | „за откритие дека создавањето [[Црна дупка|црни дупки]] е силно поврзано со [[Општа теорија за релативноста|општата теорија за релативноста]]” | rowspan=3 | <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=6 октомври 2020}}</ref> |- | [[File:Reinhard Genzel.jpg|75px]] |[[Рајнхард Генцел]] |{{знаме|Германија}} | rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие [[Супермасивна црна дупка|супермасивен компактен објект]] во центарот на [[Млечен Пат|нашата галаксија]]” |- |[[File:Andrea Ghez (cropped).jpg|75px]] |[[Андреа Гез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan = "3"| [[2021]] | [[File:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|75px]] | [[Сјукуро Манабе]] (р. 1931) | {{flagu|Јапонија}}<br>{{flagu|САД}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |title=He is considered a U.S. citizen by Nobel Prize Committee. |website=[[Reuters]] |access-date=5 October 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005162722/https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |url-status=live }}</ref> | rowspan = "2"| „за физичко моделирање на климата на Земјата, квантифицирање на варијабилноста и веродостојно предвидување на глобалното затоплување“ | rowspan = "3"|<ref name="N21">{{cite web |date=5 October 2021 |title=The Nobel Prize in Physics 2021 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141209/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:No image.svg|75px]] | [[Клаус Хаселман]] (р. 1931) | {{flagu|Германија}} |- | [[File:Parisi giorgio (cropped).jpg|75px]] | [[Џорџо Паризи]] (р. 1948) | {{flagu|Италија}} | „за откривање на интеракцијата на нередот и флуктуациите во физичките системи од атомски до планетарни големини“ |- | rowspan = "3"| 2022 | [[File:Alain-Aspect-ForMemRS.jpg|75px]] | [[Ален Аспе]] (р. 1947) | {{flagu|Франција}} | rowspan= "3"| „за експерименти со заплеткани фотони, утврдување повреда на Беловите нееднаквости и пионерска квантна информатичка наука“ | rowspan= "3"|<ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=The Nobel Prize in Physics 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095754/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JohnClauser.jpg|75px]] | [[Џон Клаузер]] (р. 1942) | {{flagu|САД}} |- | [[File:Anton Zeilinger.jpg|75px]] | [[Антон Цајлинер]] (р. 1945) | {{flagu|Австрија}} |- | rowspan="3" |2023 |[[File:Anne_LHuiller_01.JPG|75px]] |[[Ан Луилје]] (р. 1958) |{{flagu|Франција}} | rowspan="3" |„за експериментални методи кои генерираат атосекундни импулси на светлина за проучување на динамиката на електроните во материјата“ | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=3 October 2023|access-date=3 October 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12}}</ref> |- | [[File:Ferenc Krausz (cropped).jpg|75px]] |[[Ференц Краус]] (р. 1962) |{{flagu|Унгарија}}<br>{{flagu|Австрија}} |- | |[[Пјер Агостини]] (р. 1941) |{{flagu|Франција}} |- | rowspan=2 | 2024 | [[Податотека:John J. Hopfield, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics 1 (cropped).jpg|80px]] | [[Џон Хопфилд]] | {{знаме|САД}} | rowspan=2 | „За основни откритија и пронајдоци што овозможуваат машинско учење со [[вештачка невронска мрежа|вештачки невронски мрежи]].“ | rowspan=2 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |publisher=Nobel Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20241009192222/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Податотека:Geoffrey E. Hinton, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics (3x4 cropped).jpg|80px]] | [[Џефри Хинтон]] | {{знаме|Канада}} |- bgcolor="lightgrey" | colspan=6 | |- | rowspan=3 | 2025 | [[Податотека:John Clarke, British experimental physicist.jpg|80px]] | [[Џон Кларк]] | rowspan=3 | {{Flag|United States}} | rowspan=3 | „За откривањето на макроскопското [[Квантно тунелирање|квантно механичко тунелирање]] и квантизацијата на енергијата во електрично коло.“ | rowspan=3 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/ |access-date=2025-10-07 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> |- | [[Податотека:Michel H. Devoret, French American physicist.jpg|80px]] | [[Мишел Деворе]] |- | [[Податотека:John M. Martinis, American physicst and 2025 Nobel laurate in physics.jpg|80px]] | [[Џон Мартинис]] |} == Поврзано == * [[Список на физичари]] == Наводи == {{наводи|20em}}ма ;Општа референца * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/ Добитници на Нобеловата награда за физика] == Надворешни врски == {{ризница|Nobel Prize in Physics}} * [http://www.kva.se/en/ Official website of the Royal Swedish Academy of Sciences] * [http://nobelprize.org/ Official website of the Nobel Foundation] {{Нобелова награда}} {{Нобелова награда за физика}} [[Категорија:Нобелова награда за физика]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика| ]] [[Категорија:Списоци на добитниците на Нобеловата награда]] fzveuhz8aqluun4q8k2ocwz2wgosq2j 5561229 5561228 2026-05-18T19:18:18Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Списоци на добитниците на Нобеловата награда]]; додадена [[Категорија:Списоци на добитници на Нобеловата награда]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561229 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nobel Prize.png|мини|Предната страна на медалот доделен на [[Едвард Виктор Еплтон]] (1947)]] '''[[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]''' им се доделува секоја година на научници кои работат на разни полиња од [[физика]]та. Таа е една од петте [[Нобелова награда|Нобелови награди]] кои се основани во 1895 година според тестаментот на [[Алфред Нобел]], а ја доделувае [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]] за исклучителни придонеси во физиката.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/alfred_nobel/|title=Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize|last=|first=|date=|website=Nobel Foundation|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Со оглед дека настанала според волјата на Алфред Нобел, со наградата управува Нобеловата фондација, а ја доделува одбор кој се состои од пет члена избрани од страна на [[Шведска кралска академија на науките|Шведската кралска академија на науките]].<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/prize_awarders/|title=The Nobel Prize Awarders|date=15 октомври 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019.|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/|url-status=bot: unknown}}</ref> Се доделува во [[Стокхолм]] на годишната церемонија на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која се менувала во текот на годините.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|date=22 август 2008|website=web.archive.org|accessdate=4 февруари 2019|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/|url-status=bot: unknown}}</ref> == Статистика == Првата Нобелова награда за физика му била доделена во 1901 године на [[Вилхелм Конрад Рендген]], кој добил 150.782 шведски круни. [[Џон Бардин]] е единствениот двократен добитник — 1956 и 1972 године. [[Марија Кири]] исто така добила две Нобелови награди, за физика во 1903 и за хемија во 1911 година. [[Вилијам Лоренс Брег]], до октомври 2014 година, бил најмладиот нобеловец, ја освоил наградата во 1915 година, на 25 години. И ден денес е најмлад нобеловец за физика.<ref>{{Нмс|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|title=Nobel Laureates Facts|date=2 февруари 2007|website=web.archive.org|accessdate=3 февруари 2019|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202025710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Само три жени ја добиле оваа награда, и тоа Марија Кири (1903), [[Марија Геперт-Мајер]] (1963) и [[Дона Стрикланд]] (2018).<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-prize-awarded-women-3-2/|title=Nobel prize awarded women|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> До 2018 година, 209 лица ја добиле Нобеловата награда за физика.<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/|title=All Nobel Prizes in Physics|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Наградата не била доделена 6 пати ([[1916]], [[1931]], [[1934]], [[1940]], [[1941]], [[1942]]). Осум пати доделувањето на наградата било одложено за следната година. Наградата не била доделена во 1917 година бидејќи Нобеловиот одбор за физика одлучил дека таа година ниеден номиниран научник не ги исполнувал потребните критериуми, но во 1918 година му е доделена на [[Чарлс Гловер Баркла]] и се сметала за 1917 година.<ref name=automatski_generisano2>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1917/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> Овој преседан бил повторен и во 1918 година кога му бил доделена на [[Макс Планк]],<ref name=automatski_generisano6>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1918/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> како и во 1921 година на [[Алберт Ајнштајн]],<ref name=automatski_generisano3>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1924 година на [[Мане Сигбан]],<ref name=automatski_generisano4>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1924/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1925 година на [[Џејмс Франк]] и [[Густав Лудвиг Херц]],<ref name=automatski_generisano5>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1925/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1928 година на [[Овен Виланс Ричардсон]],<ref name=automatski_generisano8>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1928/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> 1932 година на [[Вернер Хајзенберг]]<ref name=automatski_generisano1>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1932/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> и 1943 година на [[Ото Штерн]],<ref name=automatski_generisano7>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1943/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> при што секоја награда била доделена наредната година. == Нобеловци == <div style="text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold;"> <center> <div style="border:1px solid silver; background-color:white; padding:3px; font-size:95%; width:42%; align:center; text-align:center; clear:center;" class="radius">[[#1900-ти|{{nowrap|1900-ти}}]]{{·}} [[#1910-ти|{{nowrap|1910-ти}}]]{{·}} [[#1920-ти|{{nowrap|1920-ти}}]]{{·}} [[#1930-ти|{{nowrap|1930-ти}}]]{{·}} [[#1940-ти|{{nowrap|1940-ти}}]]{{·}} [[#1950-ти|{{nowrap|1950-ти}}]]{{·}} [[#1960-ти|{{nowrap|1960-ти}}]]{{·}} [[#1970-ти|{{nowrap|1970-ти}}]]{{·}} [[#1980-ти|{{nowrap|1980-ти}}]]{{·}} [[#1990-ти|{{nowrap|1990-ти}}]]{{·}} [[#2000-ти|{{nowrap|2000-ти}}]]{{·}} [[#2010-ти|{{nowrap|2010-ти}}]]{{·}} [[#2020-ти|{{nowrap|2020-ти}}]] </div></center> </div> === 1900-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" width=100% |+ '''Нобелова награда за физика, 1900-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1901]] | [[Податотека:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[Вилхелм Конрад Рендген]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „во знак на признание за исклучителен придонес кој го даде со пронаоѓањето на Х--зраците” <small>/в. [[Рендгенски зраци]]/</small>}} |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1901/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1902]] | [[Податотека:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[Хендрик Лоренц|Хендрик Антон Лоренц]] |rowspan="2" |{{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на влијанието на [[магнетизам|магнетизмот]] на појавите во [[Земанов ефект|врска со зрачењето]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1902/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[Питер Земан]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1903]] | [[Податотека:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |Антоан [[Анри Бекерел]] |rowspan="3" |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на спонтаната [[радиоактивност]]” |rowspan="3"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:PierreCurie.jpg|75px]] |[[Пјер Кири]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за истражувања на радијациските појави кој ги открил професорот [[Анри Бекерел]]” |- | [[Податотека:Mariecurie.jpg|75px]] |[[Марија Кири]] |- | style="text-align:center;" | [[1904]] | [[Податотека:John William Strutt.jpg|75px]] |[[Џон Страт|Џон Вилијам Страт, 3. барон Рејли]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражување на густината на најважните гасови и за откритие на [[аргон]]от” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1904/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1905]] | [[Податотека:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[Филип Ленард|Филип Едуард Антон фон Ленард]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражување на [[катоден зрак|катодните зраци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1905/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1906]] | [[Податотека:J.J Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џозеф Џон Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%"| „за теориски и експериментални истражувања на спроведувањето на електрицитет низ гасови” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1907]] | [[Податотека:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] |[[Алберт Абрахам Мајкелсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1896}} |style="font-size:90%" | „за прецизните оптички инструменти и спектроскопските и метролошки налази кои се добијени со нивна помош” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1908]] | [[Податотека:G lippmann.jpg|75px]] |[[Габриел Липман]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за методот на фотографско репродуцирање бои заснован на појавата на [[интерференција]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1908/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1909]] | [[Податотека:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[Гуљелмо Маркони]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на бзежичната телеграфија” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1909/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ferdinand Braun.jpg|75px]] |[[Карл Фердинанд Браун]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |} === 1910-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1910-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" |Реф |- | style="text-align:center;" | [[1910]] | [[Податотека:Johannes Diderik van der Waals.jpg|75px]] |[[Јоханес ван дер Валс|Јохан Дидерик ван дер Валс]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за работа на равенката на состојба за гасови и течности” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1910/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1911]] | [[Податотека:Wilhelm Wien 1911.jpg|75px]] |[[Вилхелм Вин]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со законите за зрачење топлина” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1911/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1912]] | [[Податотека:Nils Gustaf Dalén.jpg|75px]] |[[Густаф Дален]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за изум на автоматски регулатори кои се користат во [[собирач на плин|собирачите на плин]] за осветлување на светилници и пливци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1912/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1913]] | [[Податотека:Kamerlingh portret.jpg|75px]] |[[Хејке Камерлинг Онес]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на својствата на материјата на ниски температури кои довеле до производство на течен [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1913/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1914]] | [[Податотека:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[Макс фон Лауе]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на дифракцијата на [[Рендгенски зраци|X-зраци]] на кристали” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1914/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1915]] | [[Податотека:Wh-bragg.jpg|75px]] |Сер [[Вилијам Хенри Брег]] |rowspan="2" | {{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за анализа на кристалната структура со помош на [[Рендгенски зраци|X-зраци]]” |rowspan="2"|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1915/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[Вилијам Лоренс Брег]] |- | style="text-align:center;" | [[1916]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1917]] | [[Податотека:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[Чарлс Гловер Баркла]] |{{знаме|Обединето Кралство|name=Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на карактеристичното рендгенско зрачење на елементите” |<ref name=automatski_generisano2 /> |- | style="text-align:center;" | [[1918]] | [[Податотека:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[Макс Планк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантна механика|квантите]] на енергијата” |<ref name=automatski_generisano6 /> |- | style="text-align:center;" | [[1919]] | [[Податотека:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[Јоханес Штарк]] |{{знаме|Германско Царство|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] во канални зраци и цепења на спектралните линии во [[електрично поле]] ([[Штарков ефект]])” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1919/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1920-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1920-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1920]] | [[Податотека:Guillaume 1920.jpg|75px]] |[[Шарл Едуар Гијом]] |{{знаме|Швајцарија}} |style="font-size:90%" | „како признание за работата која довела до прецизни мерења во физиката со откривање на аномалии во никел-челични легури” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1920/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1921]] | [[Податотека:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] |[[Алберт Ајнштајн]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за заслуги во теориската физика, и особено за откритието на законот за [[фотоелектричен ефект]]” |<ref name=automatski_generisano3 /> |- | style="text-align:center;" | [[1922]] | [[Податотека:Niels Bohr.jpg|75px]] |[[Нилс Бор]] |{{знаме|Данска}} |style="font-size:90%" | „за испитување на структурата на атомите и зрачењата кои потекнуваат од нив” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1922/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1923]] | [[Податотека:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[Роберт Миликан]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за работата на елементарното наелектрисување и фотоелектричниот ефект” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1923/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1924]] | [[Податотека:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|75px]] |[[Мане Сигбан|Карл Мане Георг Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за откритија и истражувања во областа на [[спектроскопија]] на х-зраците” |<ref name=automatski_generisano4 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1925]] | [[Податотека:James Franck 1925.jpg|75px]] |[[Џејмс Франк]] |rowspan="2" | {{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на законитоста при судар на [[електрон]]и и [[атом]]и” |rowspan="2" |<ref name=automatski_generisano5 /> |- | [[Податотека:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[Густав Лудвиг Херц]] |- | style="text-align:center;" | [[1926]] | [[Податотека:Jean Perrin 1926.jpg|75px]] |[[Жан Батист Перен]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за истражување на дисконтинуалната структура на материјата, а особено за откритие на [[седиментациона рамнотежа|седиметационата рамнотежа]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1927]] | [[Податотека:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[Артур Комптон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Комптонов ефект]]/</small>}} |rowspan=2| <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:CTR Wilson.jpg|75px]] |[[Чарлс Вилсон|Чарлс Томсон Рис Вилсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот кој ги прави видливи патеките на наелетризираните честички со кондензирање пареа” |- | style="text-align:center;" | [[1928]] | [[Податотека:Owen Richardson.jpg|75px]] |[[Овен Виланс Ричардсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за работа на термионичкиот феномен и особено за откритие на законот кој го добил името по него” |<ref name=automatski_generisano8 /> |- | style="text-align:center;" | [[1929]] | [[Податотека:Broglie Big.jpg|75px]] |[[Луј де Број]] |{{знаме|Франција|1794}} |style="font-size:90%" | „за откритие на брановата природа на електроните” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1930-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1930-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1930]] | [[Податотека:Sir CV Raman.JPG|75px]] |Сер [[Чандрасекара Венката Раман]] |{{знаме|Британска Индија|name=Индија}} |style="font-size:90%" | „за работа на расејување на светлината и за откритие на ефектот кој го носи неговото име” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1930/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1931]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1932]] | [[Податотека:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[Вернер Хајзенберг]] |{{знаме|Вајмарска Република|name=Германија}} |style="font-size:90%" | „за стварање на [[квантна механика|квантната механика]], чија примена, ''inter alia'', довела до откритие на алотропските облици на водородот” |<ref name=automatski_generisano1 /> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1933]] | [[Податотека:Erwin Schrödinger (1933).jpg|75px]] |[[Ервин Шредингер]] |{{знаме|Австрија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нови продуктивни облици на атомската теорија” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1933/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Dirac 4.jpg|75px]] |[[Пол Дирак]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1934]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1935]] | [[Податотека:James Chadwick.tif|75px]] |[[Џејмс Чедвик]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрон]]ите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1935/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1936]] | [[Податотека:Hess.jpg|75px]] |[[Виктор Франц Хес]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[космичко зрачење|космичките зраци]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Carl David Anderson.jpg|75px]] |[[Карл Дејвид Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[позитрон]]ите” |- |rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1937]] | [[Податотека:Clinton Davisson.jpg|75px]] |[[Клинтон Дејвисон|Клинтон Џозеф Дејвисон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за експерименталниот пронајдок на дифракцијата на електроните на кристалите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Paget Thomson.jpg|75px]] |Сер [[Џорџ Паџет Томсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | style="text-align:center;" | [[1938]] | [[Податотека:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[Енрико Ферми]] |{{знаме|Кралство Италија|name=Италија}} |style="font-size:90%" | „за демонстрација на постоењето нови радиоактивни елементи створени со неутронско озрачување, и за сродн откритија на јадрени реакции предизвикани со спори неутрони” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1939]] | [[Податотека:Ernest Lawrence.jpg|75px]] |[[Ернест Лоренс|Ернест Орландо Лоренс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[циклотрон]]от и за резултатите постигнати со негова помош, особено во врска со вештачките радиоактивни елементи” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1939/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1940-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1940-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1940]] | bgcolor="#FFFFCC" colspan="5" rowspan=3 style="text-align:center;" | ''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;" | [[1941]] |- | style="text-align:center;" | [[1942]] |- | style="text-align:center;" | [[1943]] | [[Податотека:Otto Stern.jpg|75px]] |[[Ото Штерн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на методот на молекулски снопови и откритието на [[магнетни момент|магнетниот момент]] на [[протон]]ите” |<ref name=automatski_generisano7 /> |- | style="text-align:center;" | [[1944]] | [[Податотека:II Rabi.jpg|75px]] |[[Исидор Ајзек Раби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за [[резонантеn метод|резонантниот метод]] за снимање на магнетните особини на [[атомско јадро|атомските јадра]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1945]] | [[Податотека:Pauli.jpg|75px]] |[[Волфганг Паули]] |{{знаме|Австрија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на принципот на исклучување познат како [[Паулиев принцип]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1946]] | [[Податотека:Bridgman.jpg|75px]] |[[Перси Вилијамс Бриџмен]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритие на апаратот кој произведува екстремно високи притисоци и за откритие на полето на [[физика на високих притисоци]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1946/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1947]] | [[Податотека:Appleton.jpg|75px]] |Сер [[Едвард Виктор Еплтон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на физиката на горната атмосфера, особено за откритиетео на [[Аплтонов слој|Аплтоновиот слој]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1948]] | [[Податотека:Blackett-large.jpg|75px]] |[[Патрик Блекет|Патрик Мејнард Стјуарт Блекет]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на Вилсоновиот метод на [[маглена комора]], и откритие во врскасо нејзината примена во областа на јадрената физика и космичкото зрачење” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1948/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1949]] | [[Податотека:Yukawa.jpg|75px]] |[[Хидеки Јукава]] ({{langx|ja|<small>湯川 秀樹, Yukawa Hideki</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |style="font-size:90%" | „за предвидување на постоењето [[мезон]]и на основа на теориската анализа на јадрените сили” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1949/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1950-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1950-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1950]]. | [[Податотека:Cecil Powell.jpg|75px]] |[[Сесил Френк Пауел]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за развој на фотографски метод за проучавање на јадрените процеси и откритија во врска со мезоните со помош на овој метод” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1950/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951]] | [[Податотека:Cockcroft.jpg|75px]] |Сер [[Џон Кокрофт|Џон Даглас Кокрофт]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пионерски работа на полето на трансмутација на атомското јадро по пат на забрзани атомски честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1951/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[Ернест Волтон|Ернест Томас Синтон Волтон]] |{{знаме|Ирска}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952]] | [[Податотека:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] |[[Феликс Блох]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на нови методи за јадреномагнетни прецизни мерења и пронајдоци во врска со нив” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[Едвард Милс Персел]] |- | style="text-align:center;" | [[1953]] | [[Податотека:Zernike.jpg|75px]] |[[Фриц Цернике]] |{{знаме|Холандија}} |style="font-size:90%" | „за приказ на методот на фазен контраст, особено за изумот на фазноконтрастниот [[микроскоп]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1953/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1954]] | [[Податотека:Max Born.jpg|75px]] |[[Макс Борн]] |rowspan=2 | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања во [[квантна механика|квантната механика]], особено за статистичкото толкување на брановата функција” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bothe.jpg|75px]] |[[Валтер Боте]] |style="font-size:90%" | „за коинцидентниот метод и откритијата кои произлегуваат од него” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1955]] | [[Податотека:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[Вилис Лем|Вилис Јуџин Лем]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |style="font-size:90%" | „за откритија во врска со фината структура на спектарот на водородот” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1955/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[Поликарп Куш]] |style="font-size:90%" | „за прецизно одредување на магнетниот момент на електроните” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1956]] | [[Податотека:William Shockley, Stanford University.jpg|75px]] |[[Вилијам Шокли|Вилијам Бредфорд Шокли]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави|1912}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за истражувањата на полуспроводниците и пронајдокот на [[транзистор]]скиот ефект” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1956/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |- | [[Податотека:Brattain.jpg|75px]] |[[Волтер Хаузер Братејн]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1957]] | [[Податотека:CNYang.jpg|75px]] |[[Џенинг Јанг]] |rowspan=2 | {{знаме|Кина}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за истражување во областа на таканаречените [[паритетни закони]] кои довеле до значајни откритија во врска со елементарните честички” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:TD Lee.jpg|75px]] |[[Цунг-Дао Ли]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1958]] | [[Податотека:Cerenkov.jpg|75px]] |[[Павел Черенков|Павел Алексејевич Черенков]] |rowspan=3 | {{знаме|СССР|1955}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие и објаснување на [[Черенков ефект|Черенковиот ефект]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[Иљја Франк|Иља Михајлович Франк]] |- | [[Податотека:Igor Tamm.jpg|75px]] |[[Игор Там|Игор Јевгенијевич Там]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1959]] | [[Податотека:Segre.jpg|75px]] |[[Емилио Сегре|Емилио Џино Сегре]] |{{знаме|Италија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[антипротон]]от” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Owen Chamberlain.jpg|75px]] |[[Овен Чемберлејн]] |{{знаме|Соединети Американски Држави|1959}} |} === 1960-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1960-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | style="text-align:center;" | [[1960]] | [[Податотека:Donald Glaser.jpg|75px]] |[[Доналд Глејзер|Доналд Артур Глејзер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пронајдокот [[комора со меурчиња]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1960/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1961]] | [[Податотека:Robert Hofstadter.jpg|75px]] |[[Роберт Хофштатер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерска испитувања на расејувањето на електроните на атомските јадра и за така постигнатите откритија во врска со структурата на [[нуклеон]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mossbauer.jpg|75px]] |[[Рудолф Месбауер|Рудолф Лудвиг Месбауер]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за истражувања на резонантната апсорпција на гама-зрачењето и откритие на ефектот кој го носи неговото {{nowrap|име” <small>/в. [[Месбауеров ефект]]/</small>}} |- | style="text-align:center;" | [[1962]] | [[Податотека:Landau.jpg|75px]] |[[Лав Ландау|Лав Давидович Ландау]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за пионерските теории во областа на кондензирана материја, особено на течниот [[хелиум]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1963]] | [[Податотека:Wigner.jpg|75px]] |[[Јуџин Вигнер|Јуџин Пол Вигнер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на атомско јадро и елементарните честички, особено за откритието и примената на основните принципи на симетрија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1963/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mayer.jpg|75px]] |[[Марија Геперт-Мајер]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритија кои се однесуваат на структурата на [[јадрен слоест модел|јадрените слоеви]]” |- | [[Податотека:Jensen.jpg|75px]] |[[Јоханес Ханс Даниел Јенсен]] |{{знаме|Западна Германија}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1964]] | [[Податотека:Charles Hard Townes-Nibib-2007-retouched.jpg|75px]] |[[Чарлс Хард Таунс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални истражувања на полето на квантната електроника, што довело до конструкција на осцилатори и засилувачи засновани на [[масер]]-[[ласер]] принципот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1964/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Basov.jpg|75px]] |[[Николај Басов|Николај Генадијевич Басов]] |rowspan=2 | {{знаме|СССР|1955}} |- | [[Податотека:Aleksandr Prokhorov.jpg|75px]] |[[Александар Прохоров|Александар Михајлович Прохоров]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1965]] | [[Податотека:Tomonaga.jpg|75px]] |[[Шиничиро Томонага]] ({{langx|ja|<small>朝永 振一郎, Tomonaga Shin'ichirō</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментална истражувања во [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], што оставило далекусежно за физиката на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Schwinger.jpg|75px]] |[[Џулијан Швингер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | [[Податотека:Richard Feynman Los Alamos ID badge.jpg|75px]] |[[Ричард Фајнман]] |- | style="text-align:center;" | [[1966]] | [[Податотека:Kastler.jpg|75px]] |[[Алфред Кастлер]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на оптичките методи за проучавање на [[Херцова резонанца|Херцовите резонанци]] во атомите” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1967]] | [[Податотека:Hans Bethe.jpg|75px]] |[[Ханс Бете|Ханс Албрехт Бете]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на јадрени реакции, особено откритија кои се однесуваат на создавање енергија во [[ѕвезда|ѕвездите]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1967/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1968]]. | [[Податотека:LWA Picture Final.jpg|75px]] |[[Луис Волтер Алварез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пресуден придонес во физиката на елементарни честички, а особено за откритието на голем број резонантни состојби, што го остварил со пронајдокот на техниката на користење на водородна меурчеста комора и анализа на податоци” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1968/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1969]] | [[Податотека:MurrayGellMannJI1.jpg|75px]] |[[Мари Гел-Ман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонеси и откритија кои се однесуваат на класификацијата на елементарните честички и нивните заемодејства” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |} === 1970-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1970-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1970]] | [[Податотека:YoungAlfven.jpg|75px]] |[[Ханес Алфвен|Ханес Олоф Јеста Алфвен]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија во [[магнетна хидродинамика|магнетната хидродинамика]] што овозможило огромна примена во разни области во физиката на [[плазма]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1970/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Louis Neel 1970.jpg|75px]] |[[Луј Нел|Луј Ежен Феликс Нел]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за фундаментална работа и откритија кои се однесуваат на антиферомагнетизмот и феромагнетизмот, што довело до важни примени во физиката на цврста состојба” |- | style="text-align:center;" | [[1971]] | [[Податотека:Dennis Gabor 1971b.jpg|75px]] |[[Денис Габор]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за пронаоѓање и развој на [[Холографија|холографскиот метод]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1971/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1972]] | [[Податотека:Bardeen.jpg|75px]] |[[Џон Бардин]] |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за заеднични развој на теоријата на [[суперспроводливост|суперспроводници]], позната како [[БЦС теорија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] |[[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Податотека:John Robert Schrieffer.jpg|75px]] |[[Џон Роберт Шрифер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1973]] | [[Податотека:Leo Esaki 1959.jpg|75px]] |[[Лео Есаки]] ({{langx|ja|<small>江崎 玲於奈, Esaki Reona</small>}}) |{{знаме|Јапонија|1870}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за експериментални откритија во областа на тунел-ефектот кај [[полуспроводник|полуспроводниците]]а и [[суперспроводливост|суперспроводниците]], респективно” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1973/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ivar Giaever.jpg|75px]] |[[Ивар Јевер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |{{CSS image crop |Image = cmglee_Cambridge_Wikimedia_Meetup_23_tour_Brian_Josephson.jpg |bSize = 150 |cWidth = 75 |cHeight = 100 |oTop = 0 |oLeft = 24 |Location = none}} |[[Брајан Џозефсон|Брајан Дејвид Џозефсон]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |style="font-size:90%" | „за теоријска предвиђања својстава суперструјања кроз тунелску баријеру, познато као [[Џозефсонов ефект]]” |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1974]]. | |Сер [[Мартин Рајл]] |rowspan=2 | {{знаме|Обединето Кралство}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања во [[радиоастрономија]]та: на Рајл за откритија и запазувања во техниката, а на Хјуиш за пресудната улога во откривањето на [[пулсар]]ите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1974/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ентони Хјуиш]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1975]] | [[Податотека:Aage Bohr.jpg|75px]] |[[Оге Бор|Оге Нилс Бор]] |rowspan=2 | {{знаме|Данска}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откривање на поврзаноста меѓу заедничкиот и честичното движење во атомското јадро и развивање на теоријата на структура на атомските јадра базирани на оваа зависност” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1975/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] |[[Бен Рој Мотелсон]] |- | [[Податотека:James Rainwater 2.jpg|75px]] |[[Џејмс Рејнвотер|Лео Џејмс Рејнвотер]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1976]] | [[Податотека:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] |[[Бартон Рихтер]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски работа во откривањето на тешка елементарна честичка од нов вид; поточно, за откритие на честичката ''J/ψ'' која ја покажала кварковската структура на јадрото” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1976/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Samuel ting 10-19-10.jpg|75px]] |[[Семјуел Тинг|Семјуел Чао Чунг Тинг]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1977]] | [[Податотека:Andersonphoto.jpg|75px]] |[[Филип Ворен Андерсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за фундаментални теориски истражувања на електронската структура на магнетни и неорганизирани системи” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1977/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|75px]] |Сер [[Невил Франсис Мот]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | [[Податотека:JH van Vleck 1974.jpg|75px]] |[[Џон Хазбрук ван Флек]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1978]] | [[Податотека:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|75px]] |[[Петар Капица|Петар Леонидович Капица]] |{{знаме|СССР|1955}} |style="font-size:90%" | „за основни откритија и изуми во областа на физиката на ниски температури” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1978/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arno Penzias.jpg|75px]] |[[Арно Алан Пензијас]] |rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пронаоѓање на [[космичко позадинско зрачење|космичкото микробраново позадинско зрачење]]” |- | |[[Роберт Вудро Вилсон]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1979]] | [[Податотека:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|75px]] |[[Шелдон Ли Глашоу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=3 style="font-size:90%" | „за придонес на теоријата на единствена слаба и електромагнетна интеракција на елементарните честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Abdus Salam 1987.jpg|75px]] |[[Абдус Салам]] |{{знаме|Пакистан}} |- | [[Податотека:Steven Weinberg 2010.jpg|75px]] |[[Стивен Вајнберг]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |} === 1980-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1980-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980]] | [[Податотека:James-cronin.jpg|75px]] |[[Џејмс Кронин]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие на нарушување на фундаменталните симетрии во распадот на неутралните K-мезони” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1980/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Val Fitch.jpg|75px]] |[[Вал Логсдон Фич]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1981]] | [[Податотека:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|75px]] |[[Николас Блумберген]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на ласерската спектроскопија” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1981/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|75px]] |[[Артур Леонард Шавлов]] |- | [[Податотека:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|75px]] |[[Кај Сигбан|Кај Мане Берје Сигбан]] |{{знаме|Шведска}} |style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на електронскиот спектроскоп со висока резолуција” |- | style="text-align:center;" | [[1982]] | |[[Кенет Вилсон|Кенет Г. Вилсон]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теоријата на критични феномени во врска со фазните премини” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1982/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1983]] |[[Податотека:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|75px]] |[[Субраманијан Чандрасекар]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за теориските концепти за физичките процеси од значење за структурата и еволуцијата на ѕвездите” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:William A. Fowler Los Alamos ID.png|75px]] |[[Вилјам Алфред Фаулер]] |style="font-size:90%" | „за теориски и експериментални учења за јадрените реакции од значење за формирање хемиских елементи во семирот” |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1984]] | [[Податотека:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[Карло Рубија]] |{{знаме|Италија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за пресуден придонес на големиот проек кој довел до откривање на честичките W- и Z-[[бозони|бозон]], преносител на [[слаба интеракција]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1984/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Симон ван дер Мер]] |{{знаме|Холандија}} |- | style="text-align:center;" | [[1985]] | [[Податотека:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[Клаус фон Клицинг]] |{{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[квантен Холов ефект|квантниот Холов ефект]]” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1985/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1986]]. | |[[Ернст Руска]] |rowspan="2" | {{знаме|Западна Германија}} |style="font-size:90%" | „за фундаментално истражување во оптиката на електрони, и дизајн на првиот електронски микроскоп” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Gerd Binnig sw.jpg|75px]] |[[Герд Биниг]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за дизајн на микроскоп со тунелско скенирање” |- | [[Податотека:Rohrer.jpg|75px]] |[[Хајнрих Рорер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987]] | [[Податотека:Ibmgb.jpg|75px]] |[[Георг Беднорц]] |{{знаме|Западна Германија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за важен пробој во откривање на [[суперспроводливост]]а во керамичките материјали” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1987/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] |[[Карл Александар Милер]] |{{знаме|Швајцарија}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1988]] | [[Податотека:Leon M. Lederman.jpg|75px]] |[[Леон Ледерман|Леон Макс Ледерман]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за методот [[неутрино]] зрак и демонстрација на дублетската структура на [[лептон]]ите преку откритие на муон неутрината” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Мелвин Шварц]] |- | [[Податотека:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] |[[Џек Стајнбергер]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[1989]] | [[Податотека:Norman Foster Ramsey 1970 (cropped).jpg|75px]] |[[Норман Фостер Ремзи]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на методот на одвоени осцилаторни полиња и негова употреба во водородните масери и други атомски часовници” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Ханс Георг Демелт]] |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за развој на техникта на јонска замка” |- | |[[Волфганг Паул]] |{{знаме|Западна Германија}} |} === 1990-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 1990-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1990]] | [[Податотека:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|75px]] |[[Џером Ајзек Фридман]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за пионерски истражувања на длабоко нееластично расејување на електроните на протоните и поврзаните неутрони, што било од суштинско значење за развој на моделот на [[кварк]]ови во физиката на честички” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1990/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|75px]] |[[Хенри Веј Кендал]] |- | [[Податотека:Richard E. Taylor.jpg|75px]] |[[Ричард Едвард Тејлор]] |{{знаме|Канада}} |- | style="text-align:center;" | [[1991]]. | [[Податотека:Pierre-Gilles crop.jpg|75px]] |[[Пјер-Жил де Жен]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие на примена на методот на проучавање на феноменот на уреденост во покомплексни цели, особено кај течните кристали и полимерите ” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1991/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | [[1992]] | [[Податотека:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] |[[Жорж Шарпак]] |{{знаме|Франција}} |style="font-size:90%" | „за откритие и развој на детектор на честички, а особено на повеќежична пропорционална комора” |<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1992/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993]] | [[Податотека:Russell Alan Hulse.jpg|75px]] |[[Расел Алан Халс]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие нов [[пулсар]]и, што отворило нови можности за проучување на гравитацијата” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[Џозеф Хутон Тејлор]]<!-- није Хатон: http://web.yesnetwork.com/media/video.jsp?content_id=360695783 --> |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1994]]. | [[Податотека:Bertram Brockhouse.jpg|75px]] |[[Бертам Брокхаус]] |{{знаме|Канада}} |style="font-size:90%" | „за развој на неутронската спектроскопија” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:HD.3F.113 (10347363986).jpg|75px]] |[[Клифорд Шал|Клифорд Гленвуд Шал]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за развој на техникта на [[неутронско расејување]]” и „за пионерскиот придонес во развојот на неутронското расејување во истраживањето на кондензирана материје” |- |rowspan=2 style="text-align:center;" | [[1995]] | [[Податотека:Martin Perl - tau.jpg|75px]] |[[Мартин Луис Перл]] |rowspan="2" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за откритие на [[тау лептон|τ-лептоните]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1995/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Frederick Reines.jpg|75px]] |[[Фредерик Рајнес]] |style="font-size:90%" | „за откритие на [[неутрино|неутрината]]” и „за пионерски експериментален придонес во физиката на [[лептон]]и” |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1996]] | [[Податотека:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|75px]] |[[Дејвид Ли]] |rowspan="3" | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие на суперфлуидноста во хелиум-3” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[Даглас Ошероф|Даглас Дин Ошероф]] |- | [[Податотека:Robert Coleman Richardson.jpg|75px]] |[[Роберт Колман Ричардсон]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1997]] | [[Податотека:Steven Chu official portrait headshot.jpg|75px]] |[[Стивен Чу]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за развој на методот за ладење и фаќање атоми со помош на ласерска светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] |[[Клод Коен-Тануџи]] |{{знаме|Франција}} |- | [[Податотека:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[Вилијам Даниел Филипс]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1998]] | [[Податотека:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|75px]] |[[Роберт Лафлин]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan="3" style="font-size:90%" | „за откритие нови форми на квантниот флуид” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Horst Störmer cropped.jpg|75px]] |[[Хорст Лудвиг Штермер]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Daniel Chee Tsui.jpg|75px]] |[[Даниел Цуј|Даниел Чи Цуj]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1999]] | [[Податотека:Gerard 't Hooft.jpg|75px]] |[[Герард 'т Хофт]] |rowspan="2" | {{знаме|Холандија}} |rowspan="2" style="font-size:90%" | „за објаснување на квантната структура [[Електрослаба сила|електрослаби интеракци]] во физиката” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Martinus Veltman.jpg|75px]] |[[Мартинус Велтман]] |} === 2000-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2000-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2000]] | [[Податотека:Zhores Alferov.jpg|75px]] |[[Жорес Алферов|Жорес Иванович Алферов]] |{{знаме|Русија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за развој на полуспроводнички хетероструктури користени во оптоелектрониката и електроника на големи брзини” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Herbert Kroemer (cropped).jpg|75px]] |[[Херберт Кремер]] |{{знаме|Германија}} |- | |[[Џек Килби]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за улога во пронаоѓањето на интегрираните кола” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2001]] | [[Податотека:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|75px]] |[[Ерик Корнел|Ерик Алин Корнел]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за постигнување на [[Бозе-Ајнштајнов кондензат|Бозе-Ајнштајнова кондензација]] во разредени гасови на алкалните атоми, и за раните фундаментални истражувања на особините на кондензатот” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2001/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ketterle.jpg|75px]] |[[Волфганг Кетерле]] |{{знаме|Германија}} |- | [[Податотека:Carl_Wieman.jpg|75px]] |[[Карл Виман]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2002]] | [[Податотека:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|75px]] |[[Рејмонд Дејвис]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, особено за детекција на космичките [[неутрино|неутрина]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Masatoshi_Koshiba_2002.jpg|75px]] |[[Масатоши Кошиба]] ({{langx|ja|<small>小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} |- | [[Податотека:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[Рикардо Џакони]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за пионерски придонес во астрофизиката, кој довел до откривање на изворот на космичките X-зраци” |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2003]] | [[Податотека:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] |[[Алексеј Абрикосов|Алексеј Алексејевич Абрикосов]] | rowspan=2 | {{знаме|Русија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пионерски придонес на теоријата [[Суперспроводливост|суперспроводници]] и [[суперфлуиди]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Ginzburg in MSU opaque.jpg|75px]] |[[Виталиј Гинзбург]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|75px]] |[[Ентони Џејмс Легет]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2004]] | [[Податотека:David Gross LANL.jpg|75px]] |[[Дејвид Грос]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на асимптотската слобода во теоријата на {{nowrap|[[јака интеракција|јаки заемодејства]]” <small>/в. [[Кварк]]/</small>}} |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2004/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | |[[Дејвид Полицер|Хју Дејвид Полицер]] |- | [[Податотека:Nobel Laureate Frank Wilczek 2007.jpg|75px]] |[[Франк Вилчек]] |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2005]] | [[Податотека:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] |[[Рој Глаубер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за придонес на квантната теорија на оптичка кохеренција” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:John L. Hall.jpg|75px]] |[[Џон Хол]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за придонес на развојот на прецизната спекторскопија базирана на ласерот, вклучувајќи ја и техникта на [[оптички честотен чешел]]” |- | [[Податотека:Theodor W Haensch.jpg|75px]] |[[Теодор Хенш]] |{{знаме|Германија}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2006]] | [[Податотека:John-C-Mather5.jpg|75px]] |[[Џон Мадер]] | rowspan=2 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Анизотропија|анизотропските]] особини и особините на црнотелесно зрачење кај космичкото микробраново позадинско зрачење” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2006/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:George Smoot crop.jpg|75px]] |[[Џорџ Смут]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2007]] | [[Податотека:Albert Fert 0109.jpg|75px]] |[[Албер Фер]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на [[Гигантски магнетоотпорнички ефект|гигантскиот магнетоотпорнички ефект]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2007/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[Петер Гринберг]] |{{знаме|Германија}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2008]] | [[Податотека:YoichiroNambu.jpg|75px]] |[[Јоичиро Намбу]] ({{langx|ja|<small>南部 陽一郎, Nanbu Yōichirō</small>}}) |rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} |style="font-size:90%" | „за откритие на механизмот на [[спонтано нарушување на симетријата]] во [[субатомска честичка|субатомската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2008/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Mkobayashi.jpg|75px]] |[[Макото Кобајаши]] ({{langx|ja|<small>小林 誠, Kobayashi Makoto</small>}}) |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие порекла нарушене симетрије која предвиђа постојање најмање три фамилије [[кварк]]ова у природи” |- | [[Податотека:Masukawa.jpg|75px]] |[[Тошихиде Маскава]] ({{langx|ja|<small>益川 敏英, Masukawa Toshihide</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- |rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2009]] | [[Податотека:Charles K. Kao cropped 2.jpg|75px]] |Сер [[Чарлс Као]] ({{langx|zh|<small>高錕, Kuen Kao</small>}}) |rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} |style="font-size:90%" | „за достигнувања на полето на брз пренос на податоци по оптички влакна” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|website=NobelPrize.org|accessdate=4 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|75px]] |[[Вилард Бојл]] |rowspan=2 style="font-size:90%" | „откритие на полуспроводнички кола осетливи на светлост кои се користат во дигиталните фотоапарати (CCD чип)” |- | [[Податотека:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|75px]] |[[Џорџ Смит (физичар)|Џорџ Смит]] |- |} === 2010-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2010-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2010]] | [[Податотека:Andre Geim 2010-1.jpg|75px]] |Сер [[Андреј Гејм|Андреј Константин Гејм]] |{{знаме|Холандија}} |rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарните експерименти со дводимензионалниот материјал [[графен]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2010/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|75px]] |Сер [[Константин Новоселов|Константин Сергејевич Новоселов]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2011]]. | [[Податотека:Saul Perlmutter.jpg|75px]] |[[Сол Перлмутер]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за откритие на забрзаното ширење на [[семир|универзумот]] со посматрање на оддалечените [[супернова|супернови]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Adam Riess.jpg|75px]] |[[Адам Рис]] |- | [[Податотека:Brian P Schmidt.jpg|75px]] |[[Брајан Шмит]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2012]] | [[Податотека:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] |[[Серж Арош]] |{{знаме|Франција}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за револуционарни методи кои овозможуваат мерење и манипулација на поединечни квантни система” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2012/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:David Wineland 2008crop.jpg|75px]] |[[Дејвид Вајнленд]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2013]] | [[Податотека:Francois Englert.jpg|75px]] |[[Франсоа Англер]] |{{знаме|Белгија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за теориското откритие на механизмите кои придонесуваат на разбирањето на потеклото на масата на [[Субатомска честичка|субатомските честички]]” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Higgs, Peter (1929)3.jpg|75px]] |[[Питер Хигс]] |{{знаме|Обединето Кралство}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2014]] | [[Податотека:Isamu_Akasaki_20141211.jpg|75px]] |[[Исаму Акасаки]] ({{langx|ja|<small>赤﨑 勇, Akasaki Isamu</small>}}) | rowspan=2 | {{знаме|Јапонија}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за изумот нов, енергетски ефикасен и еколошки извор на светлина — [[Светлечка диода|светлечки диоди]] кои емитираат сина светлина” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Hiroshi_Amano_20141211.jpg|75px]] |[[Хироши Амано]] ({{langx|ja|<small>天野 浩, Amano Hiroshi</small>}}) |- | |[[Шуџи Накамура]] ({{langx|ja|<small>中村 修二, Nakamura Shūji</small>}}) |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan=2 style="text-align:center;" | [[2015]] | [[Податотека:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|75px]] |[[Такаки Каџита]] ({{langx|ja|<small>梶田 隆章, Kajita Takaaki</small>}}) |{{знаме|Јапонија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" | „за откритие на осцилации на неутрината кои покажуваат дека [[неутрино|неутрината]] имаат маса” |rowspan=2|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2015/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2015|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|75px]] |[[Артур Брус Мекдоналд]] |{{знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2016]] | [[Податотека:DavidThouless 1995 UW.jpg|75px]] |[[Дејвид Таулес]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за теориските откритија на транзиции на [[тополошки ред|тополошки фаза]] и тополошки фази на материја” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|website=NobelPrize.org|accessdate=3 февруари 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Duncan Haldane.jpg|75px]] |[[Данкан Холдејн]] |- | [[Податотека:Jkosterl.jpg|75px]] |[[Џон Костерлиц]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2017]] | [[Податотека:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|75px]] |[[Рајнер Вајс]] | rowspan=3 | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" | „за пресудните придонеси на детекторот [[LIGO]] и опсервација на [[гравитациски бран]]ови” |rowspan=3|<ref name=N17>{{нмс|title=The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html|accessdate=10 октомври 2017|quote=for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}}</ref> |- | [[Податотека:05-0367-92D.hr.jpg|75px]] |[[Бери Бериш]] |- | [[Податотека:Kip Thorne at Caltech.jpg|75px]] |[[Кип Торн]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2018]] | [[Податотека:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|75px]] |[[Артур Ешкин]] | {{знаме|Соединети Американски Држави}} | rowspan=3 style="font-size:90%" |„за револуционарните пронајдоци во областа на [[Ласерска физика|ласерската физика]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2018}}</ref> |- | [[Податотека:Gérard Mourou (cropped).jpg|75px]] |[[Жерар Муру]] |{{Знаме|Франција}} |- | [[Податотека:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|75px]] |[[Дона Стрикленд]] |{{Знаме|Канада}} |- | rowspan=3 style="text-align:center;" | [[2019]] | [[Податотека:Jim_Peebles.jpg|75px]] |[[Џим Пиблс|Џејмс Пиблс]] | {{знаме|Канада}}<br>{{знаме|Соединети Американски Држави}} | style="font-size:90%" |„за теориски откритија во [[физичка космологија|физичката космологија]]” |rowspan=3|<ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|website=NobelPrize.org|accessdate=8 октомври 2019}}</ref> |- | [[Податотека:Michel Mayor.JPG|75px]] |[[Мишел Мајор]] |{{Знаме|Швајцарија}} | rowspan=2 style="font-size:90%" |„за откритиеto a [[вонсончева планета|егзопланети]] во орбитите на ѕвезди од Сончев тип” |- | [[Податотека:Didier Queloz at the ESO 50th Anniversary Gala Event - 01.jpg|75px]] |[[Дидје Кело]] |{{Знаме|Швајцарија}} |} === 2020-ти === {| class="wikitable" width="100%" |- style="background: #ececec;" |+ '''Нобелова награда за физика, 2020-ти''' ! width="3%" | Година ! width="5%" | Слика ! width="20%" | Добитник ! width="15%" | Држава ! width="55%" | Разлог ! width="2%" | Реф |- | rowspan=3 | [[2020]] | [[File:Roger Penrose at Festival della Scienza Oct 29 2011.jpg|75px]] | [[Роџер Пенроуз]] | {{знаме|Обединето Кралство}} | style="font-size:90%" | „за откритие дека создавањето [[Црна дупка|црни дупки]] е силно поврзано со [[Општа теорија за релативноста|општата теорија за релативноста]]” | rowspan=3 | <ref>{{Нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=6 октомври 2020}}</ref> |- | [[File:Reinhard Genzel.jpg|75px]] |[[Рајнхард Генцел]] |{{знаме|Германија}} | rowspan="2" style="font-size:90%" | „за откритие [[Супермасивна црна дупка|супермасивен компактен објект]] во центарот на [[Млечен Пат|нашата галаксија]]” |- |[[File:Andrea Ghez (cropped).jpg|75px]] |[[Андреа Гез]] |{{знаме|Соединети Американски Држави}} |- | rowspan = "3"| [[2021]] | [[File:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|75px]] | [[Сјукуро Манабе]] (р. 1931) | {{flagu|Јапонија}}<br>{{flagu|САД}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |title=He is considered a U.S. citizen by Nobel Prize Committee. |website=[[Reuters]] |access-date=5 October 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005162722/https://www.reuters.com/resizer/fEyxJm4jLzoTBe6QjP45ECAfe-o=/960x0/filters:quality(80)/cloudfront-us-east-2.images.arcpublishing.com/reuters/QHFCJQQJGZPDNJDYCZDTTPWSZ4.jpg |url-status=live }}</ref> | rowspan = "2"| „за физичко моделирање на климата на Земјата, квантифицирање на варијабилноста и веродостојно предвидување на глобалното затоплување“ | rowspan = "3"|<ref name="N21">{{cite web |date=5 October 2021 |title=The Nobel Prize in Physics 2021 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141209/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:No image.svg|75px]] | [[Клаус Хаселман]] (р. 1931) | {{flagu|Германија}} |- | [[File:Parisi giorgio (cropped).jpg|75px]] | [[Џорџо Паризи]] (р. 1948) | {{flagu|Италија}} | „за откривање на интеракцијата на нередот и флуктуациите во физичките системи од атомски до планетарни големини“ |- | rowspan = "3"| 2022 | [[File:Alain-Aspect-ForMemRS.jpg|75px]] | [[Ален Аспе]] (р. 1947) | {{flagu|Франција}} | rowspan= "3"| „за експерименти со заплеткани фотони, утврдување повреда на Беловите нееднаквости и пионерска квантна информатичка наука“ | rowspan= "3"|<ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=The Nobel Prize in Physics 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |access-date=6 October 2022 |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095754/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/ |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JohnClauser.jpg|75px]] | [[Џон Клаузер]] (р. 1942) | {{flagu|САД}} |- | [[File:Anton Zeilinger.jpg|75px]] | [[Антон Цајлинер]] (р. 1945) | {{flagu|Австрија}} |- | rowspan="3" |2023 |[[File:Anne_LHuiller_01.JPG|75px]] |[[Ан Луилје]] (р. 1958) |{{flagu|Франција}} | rowspan="3" |„за експериментални методи кои генерираат атосекундни импулси на светлина за проучување на динамиката на електроните во материјата“ | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=3 October 2023|access-date=3 October 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12}}</ref> |- | [[File:Ferenc Krausz (cropped).jpg|75px]] |[[Ференц Краус]] (р. 1962) |{{flagu|Унгарија}}<br>{{flagu|Австрија}} |- | |[[Пјер Агостини]] (р. 1941) |{{flagu|Франција}} |- | rowspan=2 | 2024 | [[Податотека:John J. Hopfield, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics 1 (cropped).jpg|80px]] | [[Џон Хопфилд]] | {{знаме|САД}} | rowspan=2 | „За основни откритија и пронајдоци што овозможуваат машинско учење со [[вештачка невронска мрежа|вештачки невронски мрежи]].“ | rowspan=2 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |publisher=Nobel Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20241009192222/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Податотека:Geoffrey E. Hinton, 2024 Nobel Prize Laureate in Physics (3x4 cropped).jpg|80px]] | [[Џефри Хинтон]] | {{знаме|Канада}} |- bgcolor="lightgrey" | colspan=6 | |- | rowspan=3 | 2025 | [[Податотека:John Clarke, British experimental physicist.jpg|80px]] | [[Џон Кларк]] | rowspan=3 | {{Flag|United States}} | rowspan=3 | „За откривањето на макроскопското [[Квантно тунелирање|квантно механичко тунелирање]] и квантизацијата на енергијата во електрично коло.“ | rowspan=3 | <ref>{{нмс |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/ |access-date=2025-10-07 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> |- | [[Податотека:Michel H. Devoret, French American physicist.jpg|80px]] | [[Мишел Деворе]] |- | [[Податотека:John M. Martinis, American physicst and 2025 Nobel laurate in physics.jpg|80px]] | [[Џон Мартинис]] |} == Поврзано == * [[Список на физичари]] == Наводи == {{наводи|20em}}ма ;Општа референца * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/ Добитници на Нобеловата награда за физика] == Надворешни врски == {{ризница|Nobel Prize in Physics}} * [http://www.kva.se/en/ Official website of the Royal Swedish Academy of Sciences] * [http://nobelprize.org/ Official website of the Nobel Foundation] {{Нобелова награда}} {{Нобелова награда за физика}} [[Категорија:Нобелова награда за физика]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика| ]] [[Категорија:Списоци на добитници на Нобеловата награда]] 2h5ltcfoj304xa2ahai6vo4puhyjon1 0 1286156 5561198 5132593 2026-05-18T18:26:07Z Ehrlich91 24281 5561198 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола Долни |слика = Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 3.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Кукуречанска |координати = {{coord|41|3|24|N|21|12|33|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ротино |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1870 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабен |архитектонски стил= преродбенички }} '''Свети Никола Долни''' или '''Свети Никола Талалеј''' — главна селска [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Ротино]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на сретсело. До црквата води асфалтен пат.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/221/view|title=Св. Никола|work=monitoring.icomos.org.mk|accessdate=2026-05-18}}</ref> == Историја == Била изградена во 1870 година.<ref name="Bitola Tourist Info">{{нмс | url=http://bitolatourist.info/mk/425-crkvi-manastiri-pelister | title=Цркви и манастири во Националниот парк Пелистер | access-date=11 јуни 2017 | publisher=Bitola Tourist Info | archive-date=2017-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170911094423/http://bitolatourist.info/mk/425-crkvi-manastiri-pelister | url-status=dead }}</ref> врз темелите на старо црквиште. Нејзината изградба ја потпомогнал влашкиот род Пиниковци, преселници од [[Магарево]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=234|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] на ова подрачје се воделе жестоки битки и црквата тешко пострадала. По војната таа била обновена и преосветена.<ref name="Bitola Tourist Info"/> == Архитектура == Храмот е мала трикорабна градба со полукружен средиштен свод и полукружна [[апсида]] на исток, со шест лажни столба кои образуваат слепи ниши.<ref name="Bitola"/> Поседува затворена припрата (трем) на јужната страна.<ref name="МПКН"/> Градбата на црквата е во добра состојба и истата во 2017 година била дополнително зајакната со армирано-бетонски серклаж и челични профили и била извршена замена на столаријата со нова ПВЦ имитација на дрво, како и нов покрив со ќерамиди.<ref name="МПКН"/> Во дворот на црквата пред влезот е изградена нова [[камбанарија]].<ref name="Bitola"/> === Фрескоживопис === Внатрешноста на храмот е [[живопис]]ана од мајсторот [[Златко Лечковски]], родум од Ротино.<ref>{{нмс | url=http://www.utrinski.mk/default-mk.asp?ItemID=37C888D0E403B04F8A533B5B8C62F796 | title=Средновековните фрески сѐ уште ми се најголемите учители | access-date=11 јули 2017 | date=8 април 2016 | publisher=Утрински весник }}{{Dead link|date=март 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Живописот бил насликан во 2018-2019 година.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === [[Иконостас]]от датира од повоената возобнова. Од стариот црковен инвентар е зачувана само една [[икона]].<ref name="Bitola">{{нмс| url = https://bitola.info/mk/sv-nikola-rotino/ | title= Св. Никола – црква во село Ротино | access-date = 8 јануари 2020 | publisher = Bitola.info }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 10.jpg|Гроб во дворот Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 11.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 12.jpg|Припратата Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 13.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 14.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 15.jpg|Црковниот двор Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 16.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 17.jpg|Гробови во дворот Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 18.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 4.jpg|Фреска над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 5.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 7.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 8.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино 9.jpg|Гроб во дворот Податотека:Црква „Св. Никола Долни“ - Ротино.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Кукуречанска парохија]] * [[Ротино]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Dolni Church (Rotino)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/221/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Ротино}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Ротино]] 0mrh89p01icioapv2g94u428ph78v7o 0 1286159 5561190 5132592 2026-05-18T18:07:44Z Ehrlich91 24281 5561190 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола Горни |слика = Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 8.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Кукуречанска |координати = {{coord|41|3|8|N|21|12|48|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ротино |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Никола Горни''' или '''Свети Никола Зимен''' — гробишна [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Ротино]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа јужно од селото [[Ротино]], до кој води земјен пат, сместена над последните куќи. Околу црквата се наоѓаат селските гробишта.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=234|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> == Историја == Црквата била подигната врз старо црквиште.<ref name=":0"/> Според натпис над влезот во црквата, истата била подигната за спомен на Митре Глигоровиќ. На натписот е запишана годината 1961. == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата не е живописана. === Икони и иконостас === Во црквата има неколку икони закачени на самиот олтар и не поседува иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Гробишта во Ротино.jpg|Гробишта околу црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 2.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 3.jpg|Натпис на влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 6.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 7.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 9.jpg|Чешма пред дворот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Кукуречанска парохија]] * [[Ротино]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Gorni Church (Rotino)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Ротино}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Ротино]] sis4gs1y8s38zsmlwhrgmiyvuiawefl 5561191 5561190 2026-05-18T18:07:55Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5561191 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола Горни |слика = Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 8.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Кукуречанска |координати = {{coord|41|3|8|N|21|12|48|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ротино |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Никола Горни''' или '''Свети Никола Зимен''' — гробишна [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Ротино]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа јужно од селото [[Ротино]], до кој води земјен пат, сместена над последните куќи. Околу црквата се наоѓаат селските гробишта.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=234|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> == Историја == Црквата била подигната врз старо црквиште.<ref name=":0"/> Според натпис над влезот во црквата, истата била подигната за спомен на Митре Глигоровиќ. На натписот е запишана годината 1961. == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата не е живописана. === Икони и иконостас === Во црквата има неколку икони закачени на самиот олтар и не поседува иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Гробишта во Ротино.jpg|Гробишта околу црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 2.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 3.jpg|Натпис на влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 6.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 7.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 9.jpg|Чешма пред дворот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Кукуречанска парохија]] * [[Ротино]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Gorni Church (Rotino)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Ротино}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Ротино]] 214el4ln5vn69j7u4u8awcw2uwgsqbu 5561192 5561191 2026-05-18T18:08:07Z Ehrlich91 24281 /* Наводи */ 5561192 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола Горни |слика = Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 8.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Кукуречанска |координати = {{coord|41|3|8|N|21|12|48|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ротино |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Никола Горни''' или '''Свети Никола Зимен''' — гробишна [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Ротино]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа јужно од селото [[Ротино]], до кој води земјен пат, сместена над последните куќи. Околу црквата се наоѓаат селските гробишта.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=234|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> == Историја == Црквата била подигната врз старо црквиште.<ref name=":0"/> Според натпис над влезот во црквата, истата била подигната за спомен на Митре Глигоровиќ. На натписот е запишана годината 1961. == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата не е живописана. === Икони и иконостас === Во црквата има неколку икони закачени на самиот олтар и не поседува иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Гробишта во Ротино.jpg|Гробишта околу црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 2.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 3.jpg|Натпис на влезот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 6.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 7.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино 9.jpg|Чешма пред дворот Податотека:Црква „Св. Никола Горни“ - Ротино.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Кукуречанска парохија]] * [[Ротино]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Gorni Church (Rotino)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Ротино}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Ротино]] 5y0dr40pvn1xll8x7wz8w4hhr4ma1t4 0 1286627 5561167 5379600 2026-05-18T13:26:33Z ~2026-29650-51 133264 Илија ми е дедо и знам кај е роден, во долно Дупени, Битола, не во Куманово. 5561167 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Илија Струмениковски | портрет =Илија Струмениковски.jpg | опис = | рх = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1940|9|20}} | роден-место = {{роден во |Долно Дупени, Битола}}, {{СФРЈ}} | националност = [[Македонец]] | познат = по улогите во: <br>[[Простодушна љубов (ТВ-филм)|Простодушна љубов]]<br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]]<br>[[Бог да ги убие шпионите (филм)|Бог да ги убие шпионите]]<br>[[Курирот на Гоце (телевизиска серија)|Курирот на Гоце]] | занимање = глумец }} '''Илија Струмениковски''' (р. {{роден на |20|септември|1940}} година во [[Долно Дупени|Куманово]]) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски глумец. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1975 || [[Простодушна љубов (ТВ-филм)|Простодушна љубов]] ТВ-филм || Веле |- | 1979 || [[Курирот на Гоце (телевизиска серија)|Курирот на Гоце]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Жена од малтер]] ТВ-филм || |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1981 || [[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Другарувања]] ТВ-серија || Директор |- | 1984 || [[Јуначко колено (телевизиска серија)|Јуначко колено]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Хај-фај (филм)|Хај-фај]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Берберот |- | 1989-1992 || [[Еурека]] ТВ-серија || др. Едвард Салк |- | 1993 || [[Бог да ги убие шпионите (филм)|Бог да ги убие шпионите]] ТВ-филм || Полицаец началник |- | 1997 || [[Светло и бои]] ТВ-филм || |- | 2001 || [[Одмазда]] ТВ-филм || Затворски чувар 2 |- | 2008-2010 || [[Народни приказни]] ТВ-серија || Дедото |- | 2015 || [[Македонски приказни]] ТВ-серија || Чорбаџијата |- | 2016 || [[Борба за смрт]] ТВ-филм || Јанко |- | 2018 || [[Ругање со Христос]] ТВ-филм || Возач на автобус |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || Стариот 2 |} == Награди == * Награда за најдобро актерско остварување за улогата во претставата "Сојка" на Фестивалот "[[Војдан Чернодрински]]" [[Прилеп]] (1976) * Награда за најдобро актерско остварување за улогата на "Петрокле" во претставата "Пустиња" на Фестивалот "[[Војдан Чернодрински]]" [[Прилеп]] (1978) * Ноемвриска награда на град Куманово за животно дело (2004) * Награда за главна машка улога за улогата на "Јанко" во филмот "Борба за смрт" на Фестивалот за драма во [[Грција]] (2016) * Награда за животно дело на Фестивалот "Денови на Комедија" во [[Куманово]] (2019) == Надворешни врски == * {{IMDb name|1708461}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Струмениковски, Илија}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] sn6l0r5c0b7x5o27cjunmh2yp3jrtfc 5561231 5561167 2026-05-18T19:27:20Z Gurther 105215 5561231 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Илија Струмениковски | портрет =Илија Струмениковски.jpg | опис = | рх = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1940|9|20}} | роден-место = {{роден во |Долно Дупени}}, [[СР Македонија]], {{СФРЈ}} | националност = [[Македонец]] | познат = по улогите во: <br>[[Простодушна љубов (ТВ-филм)|Простодушна љубов]]<br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]]<br>[[Бог да ги убие шпионите (филм)|Бог да ги убие шпионите]]<br>[[Курирот на Гоце (телевизиска серија)|Курирот на Гоце]] | занимање = глумец }} '''Илија Струмениковски''' (р. {{роден на |20|септември|1940}} година во [[Долно Дупени]]) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски глумец. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1975 || [[Простодушна љубов (ТВ-филм)|Простодушна љубов]] ТВ-филм || Веле |- | 1979 || [[Курирот на Гоце (телевизиска серија)|Курирот на Гоце]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Жена од малтер]] ТВ-филм || |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1981 || [[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Другарувања]] ТВ-серија || Директор |- | 1984 || [[Јуначко колено (телевизиска серија)|Јуначко колено]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Хај-фај (филм)|Хај-фај]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Берберот |- | 1989-1992 || [[Еурека]] ТВ-серија || др. Едвард Салк |- | 1993 || [[Бог да ги убие шпионите (филм)|Бог да ги убие шпионите]] ТВ-филм || Полицаец началник |- | 1997 || [[Светло и бои]] ТВ-филм || |- | 2001 || [[Одмазда]] ТВ-филм || Затворски чувар 2 |- | 2008-2010 || [[Народни приказни]] ТВ-серија || Дедото |- | 2015 || [[Македонски приказни]] ТВ-серија || Чорбаџијата |- | 2016 || [[Борба за смрт]] ТВ-филм || Јанко |- | 2018 || [[Ругање со Христос]] ТВ-филм || Возач на автобус |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || Стариот 2 |} == Награди == * Награда за најдобро актерско остварување за улогата во претставата "Сојка" на Фестивалот "[[Војдан Чернодрински]]" [[Прилеп]] (1976) * Награда за најдобро актерско остварување за улогата на "Петрокле" во претставата "Пустиња" на Фестивалот "[[Војдан Чернодрински]]" [[Прилеп]] (1978) * Ноемвриска награда на град Куманово за животно дело (2004) * Награда за главна машка улога за улогата на "Јанко" во филмот "Борба за смрт" на Фестивалот за драма во [[Грција]] (2016) * Награда за животно дело на Фестивалот "Денови на Комедија" во [[Куманово]] (2019) == Надворешни врски == * {{IMDb name|1708461}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Струмениковски, Илија}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] olpdmfjly9rjjd1x5y69r8blwtb7m3n 0 1289338 5561412 5534486 2026-05-19T06:02:24Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] на [[Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] 5534486 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Prince George of Serbia.jpg|алт=Prince George of Serbia. Hotary Photo, 1909. Source: The Wartenberg Trust postcard collection|мини|Принцот Ѓорѓи од Србија1909]] '''Ѓорѓе Караѓорѓевиќ''' ([[Цетиње]], 27 август / 8 септември [[1887]] - [[Белград]], 17 октомври [[1972]]) ― [[Кралство Србија|српски]] принц и првиот син на кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] и [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка]], ќерката на кралот [[Никола I Петровиќ|Никола]] од Црна Гора. Тој бил престолонаследник на Кралството Србија од [[1903]] година. до [[1909]] година, кога се откажал од правото на престолот во корист на својот помлад брат [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]]. Тој е единствениот припадник на династијата Караѓорѓевиќ кој останал да живее во [[ФНРЈ|Југославија]] по [[Втората светска војна]], а кој не бил прогласен за државен непријател. == Детство и школување == Семејството на кралот Петар живеело во Цетиње кај кралот Никола во периодот 1883-1894 година. Во тоа време во [[Србија]] на власт била [[династија Обреновиќ]], а во [[Цетиње]] тие биле на некој начин во политички егзил. Тука се родени сите деца на Петар и Зорка, а среќата на семејството ја прекинало прераната смрт на принцезата Зорка. По смртта на Зорка, Петар со своите деца во [[Женева|1894]] година заминал во [[Женева]], каде што живееле на улица Монетије бр.10 во следните 4 години. Принц Ѓорѓи отишол во воено училиште во [[Руска Империја|царска Русија]], тоа беше кадетскиот корпус на цар Александар. Своето владејачко потекло често го криел од тогашните колеги кадети, т.е. дека дедо му бил црногорскиот принц Никола, чии две ќерки, тетките на Ѓорѓи, биле венчани во Русија за членови на кралското семејство. Неговото школување овде било прекинато со мајскиот пуч во 1903 година, кога во [[Александар Обреновиќ|Србија]] биле убиени [[Александар Обреновиќ|кралот Александар Обреновиќ]] и неговата сопруга кралицата Драга. Одлучено е нов крал да биде принцот Петар Караѓорѓевиќ, кој во тоа време живеел во Женева. Од [[1903|1903 година]]. Ѓорѓи ја имал титулата наследник на престолот, како најстар син на кралот. == Карактерни црти == Името го добил по неговиот прадедо [[Караѓорѓе Петровиќ|Караѓорѓ]]<nowiki/>е, основачот на династијата и водач на [[Прво српско востание|Првото српско востание]]. Имал нескротлива природа. Тој често одел на риболов во Ада со неговиот учител по математика и голем пријател [[Михаило Петровиќ-Алас|Михаило Петровиќ - Алас]]. Неговата нескротлива природа го носи во многу неволји, тој бил во непријателство со [[Никола Пашиќ]], Апис и офицерот [[Петар Живковиќ]]. За разлика од него, помладиот син на Петар, Александар бил со дипломатско-тактички дух, а со тоа и миленик на Пашиќ. == Абдикација == Тој доброволно ја понудил својата абдиција на 14/27 март 1909 година. На неговата абдикација ѝ претходел инцидент во судот во кој тој фатално го ранил својот слуга, што значително придонело за нарушување на неговиот углед и притисок од јавноста за негово повлекување.<ref>[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:280140-Krivi-uvek-drugi „Криви увек други”], [[Вечерње новости]], [[27. март]] [[2010]].</ref> Новиот престолонаследник станал братот на Ѓорѓи [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]], кој потоа дошол од [[Санкт Петербург]]. Ова се случи во време кога [[Босанска криза|Босанската криза]] со анексија била неповолна за [[Србија]], која според некои мислења била поврзана со абдицирањето на Ѓорѓи. Така, [[Политика (весник)|„Политика“]] во коментарот на веста за абдикацијата пишува: „. . . Оној кој беше најистакнат претставник на националниот отпор кон Австрија беше отстранет и Австрија сега триумфира. Во народната меморија тоа ќе остане засекогаш запишано и во Србија и особено надвор од Србија. Сè друго ќе се заборави, а само едно ќе остане: дека престолонаследникотЃорѓи беше сменет затоа што сакаше војна со Австрија“<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1909/03/15?pageIndex=00002 „Политика“, 15. март 1909. pp. 2]{{Мртва врска|date=04. 2020}}, „Престолонаследник Александар“ (Дигитална Народна библиотека Србије)</ref> [[Податотека:Djordje_Karadjordjevic_-_Mackov_Kamen.jpg|десно|мини|200x200пкс| Принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ на Мачков Камен. ''Фотографија од спомен колекцијата на Ристо Марјановиќ'']] [[Податотека:Petar_Marković_-_Smrt_aždaji_,_Princ_Đorđe_Karađorđević_kao_Sv._Đorđe,_1908,_litografija,_Galerija_Matice_Srpske.png|десно|мини| Петар Марковиќ - Смртта на змејот, принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ како Св. Ѓорѓи, 1908 година, литографија, Галерија Матица Српска]] По таа абдикација на Ѓорѓи , останал само принцот, исто така бидејќи синот на кралот некаде го нарекувале ''принц Ѓорѓи''. Австроунгарскиот печат имал посебна цел кај принцот Ѓорѓи затоа што за време на анексионската криза од 1908 г. давал неизбалансирани изјави на сметка на Австроунгарија и го палел австроунгарското знаме за време на демонстрациите на плоштадот. Принцот Ѓорѓи учествувал и во Балканската и во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], додека бил тешко ранет во Битката кај Мачков Камен, кај Крупањ, во септември [[1914]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%82/story/2213/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D1%83++%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/1706583/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%99%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0+%D0%82%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0.html|title=Сабља краљевића Ђорђа (РТС, 28. септембар 2014)|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001012717/http://www.rts.rs/page/stories/ci/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%82/story/2213/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D1%83++%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/1706583/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%99%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0+%D0%82%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0.html|archive-date=1 октомври 2014|accessdate=1 октомври 2014}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == По смртта на кралот Петар во [[1921]] година, неговиот помлад син Александар официјално ја презел функцијата. Принцот Ѓорѓи бил уапсен во [[1925]] година и бил сместен во Специјалната психијатриска болница во Горна Тополивница кај [[Ниш]].<ref>[https://www.blic.rs/vesti/srbija/princ-je-ipak-bio-malo-lud-istine-i-lazi-o-najcudnijem-karadordeviu/cgbfrkp „Принц је ипак био мало луд? Истине и лажи о најчуднијем Карађорђевићу”], [[Блиц (новине)|Блиц]], [[10. октобар]] [[2016]].</ref> По убиството на кралот Александар во [[1934]] година во [[Марсеј]], се надевал дека ќе биде ослободен. Сепак, принцот-заменик [[Павле Караѓорѓевиќ|Павле]] и кралицата [[Марија Караѓорѓевиќ|Марија]] немале желба да го ослободат и тој бил затворен во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Втора светска војна == Германците го ослободилево 1941 година, набргу откако го окупирале Кралството Југославија, надевајќи се дека ќе успеат да го вовлечат во политичката комбинаторика на окупирана Србија. Му понудиле да биде владетел на окупирана Србија, што тој решително го одбил и со тоа ја стекнал почитта кај народот, сојузниците, но и самите комунисти. Таа понуда ја прифатил генералот [[Милан Недиќ]]. Германците потоа му понудиле да се пресели во Белата палата и така наоколу, де факто да стане еден вид владетел на [[Србија]] од страна, што тој повторно го одбил. Знаејќи за неговиот углед кај српскиот народ, Германците го оставиле на мира. Кога Белград бил ослободен, тој веднаш се сретнал со генералот [[Пеко Дапчевиќ]], честитајќи му за победата. Тој ја одбил понудата на генерал Дапчевиќ да добие личен автомобил и возач од државата, тврдејќи дека му е доволен велосипедот. == Животот по Втората светска војна == [[Податотека:ПрестолонаследникЂорђеКарађорђевић1904.jpg|мини|304x304пкс| Принцот Ѓорѓи, 27 август 1905 година]] По Втората светска војна, новата влада ги прогласила Караѓорѓевиќи за државен непријател, им го одзеле државјанството и го конфискувале имотот на сите членови на династијата кои биле во егзил. Само принцот Ѓорѓи останал во Белград и живеел како пензионер. Во подоцнежните години се оженил со Радмила Радоњиќ. Немале деца. Починал во Белград, во длабока старост, на 17 октомври 1972 година. Тој е погребан во закрилата на неговиот татко, црквата Свети Ѓорѓи во Опленац кај Топола. Покрај него била погребана и неговата сопруга Радмила. Во 2010 година медиумите објавиле неоснована вест дека принцот Ѓорѓи ја има ќерката Јелена и внуката Марија Јелисавета, родена во 1932 година во Белград.<ref>[http://www.nspm.rs/kulturna-politika/genealogija-plava-krv-i-patka-za-novinare.html Генеалогија, плава крв и патка за новинаре (НСПМ, 18. јануар 2010)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140903121844/http://www.svet.rs/najnovije-vesti/dejan-nestorovic-dovodi-u-srbiju-potomka-princa-djordja-karadjordjevica Дејан Несторовић доводи у Србију потомка прица Ђорђа Карађорђевића („Свет“, 27. јул 2010)]</ref> == Титули и одликувања == * 8 септември 1887 година - 15 јуни 1903 година: Неговото височество принцот Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ * 15 јуни 1903 година - 27 март 1909 година: Неговото кралско височество престолонаследникот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ од Србија * 27 март 1909 година - 17 октомври 1972 година: Неговото кралско височество принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ === одликувања === * Орден на Светиот кнез Лазар (Кралство Србија) * Орден на Караѓорѓевата ѕвезда, Големиот крст (Кралство Србија). * Орден на белиот орел, Големиот крст (Кралство Србија). * [[Орден на Свети Сава]] (Кралство Србија). * Медал за храброст (1912) (Кралство Србија) * Медал за храброст (1913) (Кралство Србија) * Споменик на војната од 1913 година. години (Кралство Србија) ==== Странски одликувања ==== * Орден на принцот Даниел I (Кралство Црна Гора) * Орден на Свети Петар Цетински (Кралство Црна Гора) == Автобиографија == Тој ја напишал автобиографијата ''„Вистината за мојот живот“'', во која, кон крајот на својот живот, ги собрал спомените за сè што доживеал. Посебно интересни се деловите од книгата каде тој се сеќава на животот на Цетинскиот двор на кралот Никола, и каде го набљудува од гледна точка на внук. == Семејството == === Родители === {| class="wikitable sortable" !Име ! Слика ! Дата на раѓање ! датум на смрт |- | Кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] | | [[11 јули]] [[1844|1844 година]] | [[16 август]] [[1921|1921 година]] |- | [[Зорка Караѓорѓевиќ|Принцезата Зорка]] | | [[23 декември]] [[1864|1864 година]] | [[16 март]] [[1890|1890 година]] |- |} === Сопруга === {| class="wikitable sortable" !Име ! сликањето ! Дата на раѓање ! датум на смрт |- | Радмила Радоњиќ | | [[4 јули]] [[1907|1907 година]] | [[5 септември]] [[1993|1993 година]] |- |} == Наводи ==  {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија|Историја|Србија}} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8702182&pt=Djordje%20Karadjordjevic Информации за гробот на принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ] * [https://web.archive.org/web/20041216032535/http://www.novosti.co.yu/vest.php?vest=382&rubrika=Feljton „Чуден принц“], Дејан Медаковиќ, Вечерње новости, дел од фељтонот, 23 мај 2003 г. * [https://web.archive.org/web/20050306104919/http://www.novosti.co.yu/vest.php?vest=1290&rubrika=Feljton „Принцот] на лошите манири“, Живорад Лазиќ, Вечерње новости, дел од фељтонот, 18 февруари 2005 г. * [http://www.vreme.com/cms/view.php?id=864535 „Во сенката на Никола Пашиќ и Јосип Броз“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210921234054/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=864535 |date=2021-09-21 }}, Зорица Јанковиќ, Време, 14.05.2009 г. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=716 „Принц со грешка“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200515121314/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=716 |date=2020-05-15 }}, д-р Бранислав Глигоријевиќ, Вечерње новости, фељтон, 18-29. март 2010 година * [http://www.pressonline.rs/zabava/life-style/121158/lazno-ludilo-princa-djordja.html „Лажното лудило на принцот Ѓорѓи“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220129083440/http://www.pressonline.rs/zabava/life-style/121158/lazno-ludilo-princa-djordja.html |date=2022-01-29 }}, Влада Арсиќ, печат, 13 јуни 2010 година. * [https://web.archive.org/web/20170425210122/http://www.nedeljnik.rs/moj-nedeljnik/portalnews/kraljevic-dorde-od-dvora-do-ludnice Кралот Ѓорѓи од дворец до лудница (24.04.2017)] * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=939 Сенка над монархијата Караѓорѓевиќ (Вечерње новости, фељтон, ноември 2017)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171108021711/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=939 |date=2017-11-08 }} * [https://istorijskacitanka.wordpress.com/2017/12/12/%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%92%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0/ Абдикација на престолонаследникот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ], учебник по историја, 12 декември 2017 година * [https://www.youtube.com/watch?v=h4sb_mky5oM Трибина „Принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ - Сенки над Србија“, од историчарот Милован Балабан] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Караѓорѓевиќ, Ѓорѓе}} [[Категорија:Родени во 1887 година]] [[Категорија:Починати во 1972 година]] [[Категорија:Луѓе од Цетиње]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Српски мемоаристи]] [[Категорија:Југословенски мемоаристи]] [[Категорија:Династија Караѓорѓевиќ|Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] r3ren5ha560x1dvmu7k5bkhvxom340k 5561416 5561412 2026-05-19T06:03:18Z Bjankuloski06 332 5561416 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Prince George of Serbia.jpg|алт=Prince George of Serbia. Hotary Photo, 1909. Source: The Wartenberg Trust postcard collection|мини|Принцот Ѓорѓи од Србија1909]] '''Ѓорѓе Караѓорѓевиќ''' ({{langx|sr|Ђорђе Карађорђевић}}; [[Цетиње]], 27 август / 8 септември [[1887]] - [[Белград]], 17 октомври [[1972]]) ― [[Кралство Србија|српски]] принц и првиот син на кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] и [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка]], ќерката на кралот [[Никола I Петровиќ|Никола]] од Црна Гора. Тој бил престолонаследник на Кралството Србија од [[1903]] до [[1909]] година, кога се откажал од правото на престолот во корист на својот помлад брат [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]]. Тој е единствениот припадник на династијата Караѓорѓевиќ кој останал да живее во [[ФНРЈ|Југославија]] по [[Втората светска војна]], а кој не бил прогласен за државен непријател. == Детство и школување == Семејството на кралот Петар живеело во Цетиње кај кралот Никола во периодот 1883-1894 година. Во тоа време во [[Србија]] на власт била [[династија Обреновиќ]], а во [[Цетиње]] тие биле на некој начин во политички егзил. Тука се родени сите деца на Петар и Зорка, а среќата на семејството ја прекинало прераната смрт на принцезата Зорка. По смртта на Зорка, Петар со своите деца во [[Женева|1894]] година заминал во [[Женева]], каде што живееле на улица Монетије бр.10 во следните 4 години. Принц Ѓорѓи отишол во воено училиште во [[Руска Империја|царска Русија]], тоа беше кадетскиот корпус на цар Александар. Своето владејачко потекло често го криел од тогашните колеги кадети, т.е. дека дедо му бил црногорскиот принц Никола, чии две ќерки, тетките на Ѓорѓи, биле венчани во Русија за членови на кралското семејство. Неговото школување овде било прекинато со мајскиот пуч во 1903 година, кога во [[Александар Обреновиќ|Србија]] биле убиени [[Александар Обреновиќ|кралот Александар Обреновиќ]] и неговата сопруга кралицата Драга. Одлучено е нов крал да биде принцот Петар Караѓорѓевиќ, кој во тоа време живеел во Женева. Од [[1903|1903 година]]. Ѓорѓи ја имал титулата наследник на престолот, како најстар син на кралот. == Карактерни црти == Името го добил по неговиот прадедо [[Караѓорѓе Петровиќ|Караѓорѓ]]<nowiki/>е, основачот на династијата и водач на [[Прво српско востание|Првото српско востание]]. Имал нескротлива природа. Тој често одел на риболов во Ада со неговиот учител по математика и голем пријател [[Михаило Петровиќ-Алас|Михаило Петровиќ - Алас]]. Неговата нескротлива природа го носи во многу неволји, тој бил во непријателство со [[Никола Пашиќ]], Апис и офицерот [[Петар Живковиќ]]. За разлика од него, помладиот син на Петар, Александар бил со дипломатско-тактички дух, а со тоа и миленик на Пашиќ. == Абдикација == Тој доброволно ја понудил својата абдиција на 14/27 март 1909 година. На неговата абдикација ѝ претходел инцидент во судот во кој тој фатално го ранил својот слуга, што значително придонело за нарушување на неговиот углед и притисок од јавноста за негово повлекување.<ref>[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:280140-Krivi-uvek-drugi „Криви увек други”], [[Вечерње новости]], [[27. март]] [[2010]].</ref> Новиот престолонаследник станал братот на Ѓорѓи [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]], кој потоа дошол од [[Санкт Петербург]]. Ова се случи во време кога [[Босанска криза|Босанската криза]] со анексија била неповолна за [[Србија]], која според некои мислења била поврзана со абдицирањето на Ѓорѓи. Така, [[Политика (весник)|„Политика“]] во коментарот на веста за абдикацијата пишува: „. . . Оној кој беше најистакнат претставник на националниот отпор кон Австрија беше отстранет и Австрија сега триумфира. Во народната меморија тоа ќе остане засекогаш запишано и во Србија и особено надвор од Србија. Сè друго ќе се заборави, а само едно ќе остане: дека престолонаследникотЃорѓи беше сменет затоа што сакаше војна со Австрија“<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1909/03/15?pageIndex=00002 „Политика“, 15. март 1909. pp. 2]{{Мртва врска|date=04. 2020}}, „Престолонаследник Александар“ (Дигитална Народна библиотека Србије)</ref> [[Податотека:Djordje_Karadjordjevic_-_Mackov_Kamen.jpg|десно|мини|200x200пкс| Принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ на Мачков Камен. ''Фотографија од спомен колекцијата на Ристо Марјановиќ'']] [[Податотека:Petar_Marković_-_Smrt_aždaji_,_Princ_Đorđe_Karađorđević_kao_Sv._Đorđe,_1908,_litografija,_Galerija_Matice_Srpske.png|десно|мини| Петар Марковиќ - Смртта на змејот, принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ како Св. Ѓорѓи, 1908 година, литографија, Галерија Матица Српска]] По таа абдикација на Ѓорѓи , останал само принцот, исто така бидејќи синот на кралот некаде го нарекувале ''принц Ѓорѓи''. Австроунгарскиот печат имал посебна цел кај принцот Ѓорѓи затоа што за време на анексионската криза од 1908 г. давал неизбалансирани изјави на сметка на Австроунгарија и го палел австроунгарското знаме за време на демонстрациите на плоштадот. Принцот Ѓорѓи учествувал и во Балканската и во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], додека бил тешко ранет во Битката кај Мачков Камен, кај Крупањ, во септември [[1914]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%82/story/2213/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D1%83++%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/1706583/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%99%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0+%D0%82%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0.html|title=Сабља краљевића Ђорђа (РТС, 28. септембар 2014)|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001012717/http://www.rts.rs/page/stories/ci/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%82/story/2213/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D1%83++%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/1706583/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%99%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0+%D0%82%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0.html|archive-date=1 октомври 2014|accessdate=1 октомври 2014}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == По смртта на кралот Петар во [[1921]] година, неговиот помлад син Александар официјално ја презел функцијата. Принцот Ѓорѓи бил уапсен во [[1925]] година и бил сместен во Специјалната психијатриска болница во Горна Тополивница кај [[Ниш]].<ref>[https://www.blic.rs/vesti/srbija/princ-je-ipak-bio-malo-lud-istine-i-lazi-o-najcudnijem-karadordeviu/cgbfrkp „Принц је ипак био мало луд? Истине и лажи о најчуднијем Карађорђевићу”], [[Блиц (новине)|Блиц]], [[10. октобар]] [[2016]].</ref> По убиството на кралот Александар во [[1934]] година во [[Марсеј]], се надевал дека ќе биде ослободен. Сепак, принцот-заменик [[Павле Караѓорѓевиќ|Павле]] и кралицата [[Марија Караѓорѓевиќ|Марија]] немале желба да го ослободат и тој бил затворен во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Втора светска војна == Германците го ослободилево 1941 година, набргу откако го окупирале Кралството Југославија, надевајќи се дека ќе успеат да го вовлечат во политичката комбинаторика на окупирана Србија. Му понудиле да биде владетел на окупирана Србија, што тој решително го одбил и со тоа ја стекнал почитта кај народот, сојузниците, но и самите комунисти. Таа понуда ја прифатил генералот [[Милан Недиќ]]. Германците потоа му понудиле да се пресели во Белата палата и така наоколу, де факто да стане еден вид владетел на [[Србија]] од страна, што тој повторно го одбил. Знаејќи за неговиот углед кај српскиот народ, Германците го оставиле на мира. Кога Белград бил ослободен, тој веднаш се сретнал со генералот [[Пеко Дапчевиќ]], честитајќи му за победата. Тој ја одбил понудата на генерал Дапчевиќ да добие личен автомобил и возач од државата, тврдејќи дека му е доволен велосипедот. == Животот по Втората светска војна == [[Податотека:ПрестолонаследникЂорђеКарађорђевић1904.jpg|мини|304x304пкс| Принцот Ѓорѓи, 27 август 1905 година]] По Втората светска војна, новата влада ги прогласила Караѓорѓевиќи за државен непријател, им го одзеле државјанството и го конфискувале имотот на сите членови на династијата кои биле во егзил. Само принцот Ѓорѓи останал во Белград и живеел како пензионер. Во подоцнежните години се оженил со Радмила Радоњиќ. Немале деца. Починал во Белград, во длабока старост, на 17 октомври 1972 година. Тој е погребан во закрилата на неговиот татко, црквата Свети Ѓорѓи во Опленац кај Топола. Покрај него била погребана и неговата сопруга Радмила. Во 2010 година медиумите објавиле неоснована вест дека принцот Ѓорѓи ја има ќерката Јелена и внуката Марија Јелисавета, родена во 1932 година во Белград.<ref>[http://www.nspm.rs/kulturna-politika/genealogija-plava-krv-i-patka-za-novinare.html Генеалогија, плава крв и патка за новинаре (НСПМ, 18. јануар 2010)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140903121844/http://www.svet.rs/najnovije-vesti/dejan-nestorovic-dovodi-u-srbiju-potomka-princa-djordja-karadjordjevica Дејан Несторовић доводи у Србију потомка прица Ђорђа Карађорђевића („Свет“, 27. јул 2010)]</ref> == Титули и одликувања == * 8 септември 1887 година - 15 јуни 1903 година: Неговото височество принцот Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ * 15 јуни 1903 година - 27 март 1909 година: Неговото кралско височество престолонаследникот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ од Србија * 27 март 1909 година - 17 октомври 1972 година: Неговото кралско височество принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ === одликувања === * Орден на Светиот кнез Лазар (Кралство Србија) * Орден на Караѓорѓевата ѕвезда, Големиот крст (Кралство Србија). * Орден на белиот орел, Големиот крст (Кралство Србија). * [[Орден на Свети Сава]] (Кралство Србија). * Медал за храброст (1912) (Кралство Србија) * Медал за храброст (1913) (Кралство Србија) * Споменик на војната од 1913 година. години (Кралство Србија) ==== Странски одликувања ==== * Орден на принцот Даниел I (Кралство Црна Гора) * Орден на Свети Петар Цетински (Кралство Црна Гора) == Автобиографија == Тој ја напишал автобиографијата ''„Вистината за мојот живот“'', во која, кон крајот на својот живот, ги собрал спомените за сè што доживеал. Посебно интересни се деловите од книгата каде тој се сеќава на животот на Цетинскиот двор на кралот Никола, и каде го набљудува од гледна точка на внук. == Семејството == === Родители === {| class="wikitable sortable" !Име ! Слика ! Дата на раѓање ! датум на смрт |- | Кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] | | [[11 јули]] [[1844|1844 година]] | [[16 август]] [[1921|1921 година]] |- | [[Зорка Караѓорѓевиќ|Принцезата Зорка]] | | [[23 декември]] [[1864|1864 година]] | [[16 март]] [[1890|1890 година]] |- |} === Сопруга === {| class="wikitable sortable" !Име ! сликањето ! Дата на раѓање ! датум на смрт |- | Радмила Радоњиќ | | [[4 јули]] [[1907|1907 година]] | [[5 септември]] [[1993|1993 година]] |- |} == Наводи ==  {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија|Историја|Србија}} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8702182&pt=Djordje%20Karadjordjevic Информации за гробот на принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ] * [https://web.archive.org/web/20041216032535/http://www.novosti.co.yu/vest.php?vest=382&rubrika=Feljton „Чуден принц“], Дејан Медаковиќ, Вечерње новости, дел од фељтонот, 23 мај 2003 г. * [https://web.archive.org/web/20050306104919/http://www.novosti.co.yu/vest.php?vest=1290&rubrika=Feljton „Принцот] на лошите манири“, Живорад Лазиќ, Вечерње новости, дел од фељтонот, 18 февруари 2005 г. * [http://www.vreme.com/cms/view.php?id=864535 „Во сенката на Никола Пашиќ и Јосип Броз“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210921234054/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=864535 |date=2021-09-21 }}, Зорица Јанковиќ, Време, 14.05.2009 г. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=716 „Принц со грешка“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200515121314/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=716 |date=2020-05-15 }}, д-р Бранислав Глигоријевиќ, Вечерње новости, фељтон, 18-29. март 2010 година * [http://www.pressonline.rs/zabava/life-style/121158/lazno-ludilo-princa-djordja.html „Лажното лудило на принцот Ѓорѓи“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220129083440/http://www.pressonline.rs/zabava/life-style/121158/lazno-ludilo-princa-djordja.html |date=2022-01-29 }}, Влада Арсиќ, печат, 13 јуни 2010 година. * [https://web.archive.org/web/20170425210122/http://www.nedeljnik.rs/moj-nedeljnik/portalnews/kraljevic-dorde-od-dvora-do-ludnice Кралот Ѓорѓи од дворец до лудница (24.04.2017)] * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=939 Сенка над монархијата Караѓорѓевиќ (Вечерње новости, фељтон, ноември 2017)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171108021711/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=939 |date=2017-11-08 }} * [https://istorijskacitanka.wordpress.com/2017/12/12/%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%92%D0%BE%D1%80%D1%92%D0%B0/ Абдикација на престолонаследникот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ], учебник по историја, 12 декември 2017 година * [https://www.youtube.com/watch?v=h4sb_mky5oM Трибина „Принцот Ѓорѓи Караѓорѓевиќ - Сенки над Србија“, од историчарот Милован Балабан] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Караѓорѓевиќ, Ѓорѓе}} [[Категорија:Родени во 1887 година]] [[Категорија:Починати во 1972 година]] [[Категорија:Луѓе од Цетиње]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Српски мемоаристи]] [[Категорија:Југословенски мемоаристи]] [[Категорија:Династија Караѓорѓевиќ|Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] qnjc0981yvhen64d0jnai1uz40klel0 0 1290213 5561225 5387336 2026-05-18T19:15:16Z Dandarmkd 31127 5561225 wikitext text/x-wiki '''Радомир Антиќ''' (1929 - 2002) бил академски сликар по потекло од [[Пирот]]. == Биографија == [[Податотека:Synagogues in Niš.IMG 1766.jpg|мини|200п|Ретроспективна изложба на сликите од Радомир Антиќ во Ниш]] Радомир Антиќ е роден во [[Пирот]] во [[1929]] година. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во Белград во класата на професорката Љубица Сокиќ, а постдипломски студии кај професорот Недељко Гвозденовиќ. Студирал во [[Италија]] и [[Франција]]. Член е на Друштвото на ликовни уметници на Србија од 1953 година. Бил професор на Училиштето за применета уметност (1955-1961) во [[Ниш]]. Станал доцент на Архитектонскиот факултет во Ниш во [[1961]] година по предметот ''Бесплатен цртеж'' и дизајнер и соработник на Конфекцијата Први мај во Пирот. Покрај сликарството, работел и на таписерии, мозаици и внатрешна архитектура. Изложувал од [[1952]] година, а првата самостојна изложба ја имал во [[1954]] година Имал организирано над 30 самостојни изложби во градовите: [[Пирот]], [[Белград]], [[Нови Сад]], [[Скопје]], [[Загреб]], [[Лесковац]], [[Приштина]], [[Бор (град)|Бор]], [[Заечар]], [[Будва]], [[Ниш]] . Излагал и на меѓународни изложби во [[Бремен]], [[Хамбург]], [[Париз]], Њукасл и [[Велико Трново]]. Учествувал во творештвото на бројни ликовни колонии во земјата и странство. Во галеријата Чедомир Крстиќ во Пирот во [[2003]] година Пред години му била дадена ретроспектива. Добитник е на следните награди: Ослободување на Ниш (1960, 1974), први награди за Пејзаж во Пирот (1962), на Ликовната колонија Сиќево, Ниш (1966), во Палиќ (1966) и во Велико Трново (1990). Починал во [[Ниш]], каде што живеел, во [[2002]] година. == Развојни фази во сликарството == Првата развојна фаза е по студиите на Антиќ, каде што неговата уметност се засновала на мртва природа. Во следната кубистичка фаза сликал пејзажи, а во енформелскиот период сликал екстериери и мртви природи. Тотемската фаза е присутна од [[1964]] година до [[1978]] година и последната фаза - уметнички портрет, траело до неговите последни денови. == Уметнички знаменитости == Трите важни одлики на уметноста на Антиќ се: * колористички одлики: ултрамарин црвена, сиво-портокалова, светло виолетова и кафена се бои кои претставуваат интровертност и екстровертност, т.е. единството на две тенденции. * композициска одлика: машки (рационални и геометриски) и женски (емотивни и експресивни) форми и површини. * тематско-мотивациска одлика == Литература == * Радмила Влатковиќ, ''Плурализам на уметничките изрази од Радомир Антиќ'', Пиротски зборник бр.14, 1986 г. * Павле Васиќ, ''Селските мотиви на Радомир Антиќ'', Политика, април 1958 г. * Сретен Петровиќ, ''Радомир Антиќ'', 1985 г {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Антиќ, Радомир}} [[Категорија:Српски сликари]] [[Категорија:Југословенски сликари]] [[Категорија:Луѓе од Пирот]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] hpnnpjsn0sstcbri6ujdrtgc4djnq2e 0 1292718 5561193 5347614 2026-05-18T18:08:41Z Carshalton 30527 5561193 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Муса Бароу | fullname = Муса Бароу | image = [[File:Musa Barrow 01 (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|11|14}} | cityofbirth = {{роден во|Банџул|}} | countryofbirth = [[Гамбија]] | nationality = {{flagsport|GAM}} [[Гамбија]] | position = [[Напад (фудбал)|напад]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] | currentclub = {{Fb team Al-Taawoun}} | clubnumber = 99 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Atalanta}} | years1 = 2018–2020 | caps1 = 41 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Atalanta}} | years2 = 2020–2023 | caps2 = 121 | goals2 = 26 | clubs2 = {{Fb team Bologna}} | years3 = 2023– | caps3 = 58 | goals3 = 22 | clubs3 = {{Fb team Al-Taawoun}} | nationalyears1 = 2018 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|GAM}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Гамбија|Гамбија 23]] | nationalyears2 = 2018– | nationalcaps2 = 53 | nationalgoals2 = 14 | nationalteam2 = {{flagsport|GAM}} [[Фудбалска репрезентација на Гамбија|Гамбија]] }} '''Муса Бароу''' (роден на [[14 ноември]] [[1998]], во [[Банџул]], [[Гамбија]]) — [[Гамбија|гамбиски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Болоња|Болоња]] и на [[Фудбалска репрезентација на Гамбија|гамбијската репрезентација]]. ==Технички одлики== [[Среден ред (фудбал)#Крило|Офанзивно крило]] кое се одликува со огромна брзина, со витка фигура и поседува добра техника.<ref name="atalanta">[https://www.ilgiorno.it/sport/calcio/atalanta-barrow-1.3669350 Atalanta, Gasperini ha un asso più: Barrow] ilgiorno.it</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/la-carriera-di-barrow/|title=La carriera di Barrow|date=17 јануари 2020|access-date=18 јануари 2020}}</ref> Тој, исто така, може да игра и во улогата на [[Напад (фудбал)|централен напаѓач]]. Неговата брзина го прави опасен во отворени простори<ref name=":0" /> а исто така и во напаѓањето на длабочината.<ref name=":0" /> ==Клупска кариера== ===Аталанта=== Пристигнувајќи во [[Италија]] во летото 2016 година, тој го направил своето деби за [[Кампионато Примавера|Примавера тимот]] на [[ФК Аталанта|Аталанта]] дури следниот месец февруари, веднаш покажувајќи се како еден од најдобрите играчи во клупскиот расадник на клубот од [[Бергамо]].<ref name="atalanta" /><ref>[https://www.atalanta.it/site/paginalive/giovanili/Stagione-2016-2017/2017-04/12-04-Primavera-alla-scoperta-di-Barrow.html VIVAIO, PRIMAVERA: ALLA SCOPERTA DI... MUSA BARROW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729012855/https://www.atalanta.it/site/paginalive/giovanili/Stagione-2016-2017/2017-04/12-04-Primavera-alla-scoperta-di-Barrow.html |date=29 јули 2018 }} atalanta.it</ref><ref>[https://www.ecodibergamo.it/stories/bergamo-citta/musa-barrow-il-baby-fenomeno21-gol-e-ora-si-allena-con-la-prima-squadra_1267346_11/ Musa Barrow il «baby» fenomeno 21 gol e si allena con la prima squadra] ecodibergamo.it</ref> На 30 јануари 2018 година, тој го направил своето деби за првиот тим во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|Купот на Италија]] загубен од {{Fb team (N) Juventus}} со 0-1;<ref>[http://www.repubblica.it/sport/calcio/coppe/2018/01/30/news/atalanta-juventus_0-1_higuain_colpisce_buffon_conserva-187681102/ Atalanta-Juventus 0-1: Higuain colpisce, Buffon conserva. Bianconeri vicini alla finale] repubblica.it</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/a-crotone-esordio-in-serie-a-per-barrow/|title=A CROTONE ESORDIO IN SERIE A PER BARROW|date=2018-02-10 |access-date=date=18 јануари 2020}}</ref> првиот настап во [[Серија А 2017-2018|Серија А]] го имал на 10 февруари, во ремито 1-1 на гостувањето против {{Fb team (N) Crotone}}.<ref name=":1" /><ref>[http://www.calcionazionale.it/news/primavera-1-notizie/crotone-atalanta-esordio-in-serie-a-per-musa-barrow.html Crotone - Atalanta: esordio in Serie A per Musa Barrow] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220316231232/http://www.calcionazionale.it/news/primavera-1-notizie/crotone-atalanta-esordio-in-serie-a-per-musa-barrow.html |date=2022-03-16 }} calcionazionale.it</ref> На 18 април, во натпреварот против {{Fb team (N) Benevento}} во лигата, тој го постигнал својот прв професионален гол во кариерата.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecodibergamo.it/stories/Sport/atalanta-super-battuto-il-beneventobrilla-barrow-primo-gol-in-serie-a_1276233_11/|title=Atalanta super, battuto il Benevento Brilla Barrow: primo gol in serie A|date=2018-04-18 |access-date=9 септември 2019}}</ref> На 26 јули 2018 година, тој го започнал како стартер натпреварот на домашен терен против босанскиот клуб [[ФК Сараево|Сараево]], валиден за второто квалификациско коло од [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|Лига Европа]]: негово деби во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските натпреварувања]]. На 2 август 2018 година, тој постигнал [[хет-трик]] во реваншот против Сараево,<ref>{{Cite web|url=https://it.soccerway.com/matches/2018/08/02/europe/uefa-cup/fk-sarajevo/atalanta-bergamo/2800238/|title=Извештај од натпреварот}}</ref> негов прв хет-трик во кариерата. Меѓутоа, во втората сезона тој игра многу помалку поради одличната форма на офанзивното трио на ''Ла Деа'' [[Дуван Сапата]], [[Јосип Иличиќ]] и [[Алехандро Гомес]],<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Atalanta/07-09-2019/ventola-barrow-giovani-devono-giocare-champions-tutto-possibile-3402293789651.shtml|title=Ventola vota la fiducia: "Barrow? I giovani devono giocare. E in Champions tutto è possibile"|date=2019 |access-date=9 септември 2019}}</ref> постигнувајќи само еден првенствен гол против [[ФК Џенова|Џенова]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/atalanta/inarrestabile-atalanta-genoa-ko-ora-e-terza-champions-ipotecata_1275075-201902a.shtml|title=Inarrestabile Atalanta, Genoa ko: ora è terza, Champions ipotecata|access-date=2021-07-02}}</ref> Тој останал во Аталанта и во сезоната 2019-2020, во која на 18 септември 2019 година го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампиони]], играјќи во последните минути од натпреварот од првото коло од групата фаза во кој ''Бергамаските'' загубиле со убедливи 4-0 на гостувањето во Загреб кај [[ГНК Динамо Загреб|Динамо]];<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/champions-league/2019/09/18/dinamo-zagabria-atalanta-risultato-gol|title=Dinamo Zagabria-Atalanta 4-0: gol e highlights. Tripletta di Orsic|date=2019-09-18 |access-date=18 јануари 2020}}</ref> Во оваа сезона, тој забележал уште само 7 настапи (сите во Серија А), по што го напуштил клубот во зимскиот трансферен прозорец. Вкупно во дресот на Аталанта одиграл 52 натпревари и постигнал 8 голови. ===Болоња=== На 17 јануари 2020 година, бил позајмен со обврска за откуп во февруари 2021 година на {{Fb team (N) Bologna}} за 13 милиони евра плус бонуси.<ref>{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/musa-barrow-al-bologna/|title=Musa Barrow al Bologna|date=17 јануари 2020|access-date=18 јануари 2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Atalanta/13-01-2020/bologna-domani-giorno-barrow-dea-19-milioni-complessivi-36061470360.shtml|title=Bologna, ecco Barrow: alla Dea 19 milioni. E arriva anche Ibanez|access-date=2021-07-02}}</ref> На 19 јануари, тој дебитирал во новиот дрес, заменувајќи го [[Никола Сансоне]] во 63-тата минута од натпреварот Болоња-{{Fb team (N) Verona}} (1-1);<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/calcio/serie-a/partita/bologna-verona/2021245/|title=Partita Serie A Calcio {{!}} Bologna - Verona|access-date=20 јануари 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ilrestodelcarlino.it/bologna/fc/musa-barrow-1.4995676|title=Bologna Fc. Barrow, "Volevo giocare e qui posso farlo"|date=2020-01-23 |access-date=2020-02-28}}</ref> на 25 јануари, во натпреварот против {{Fb team (N) SPAL}}, го постигнал својот прв гол за Болоња.<ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2020/01/25/news/bologna_batte_spal-246692909/|title=Spal-Bologna 1-3: Barrow e Poli regalano il derby ai rossoblù|date=25 јануари 2020|access-date=25 јануари 2020}}</ref> ==Репрезентативна кариера== На 1 јуни 2018 година, тој го направил своето деби со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Гамбија|репрезентацијата на Гамбија под 23 години]], играјќи како стартер во натпреварот добиен со 1-0 против врсниците од [[Олимписка фудбалска репрезентација на Мароко|Мароко]], во кој го постигнал победничкиот гол. На 8 септември 2018 година, тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Гамбија|сениорската репрезентација]] во натпреварот против [[Фудбалска репрезентација на Алжир|Алжир]] во квалификациите за [[Африкански куп на нации 2019|Африканскиот куп на нации 2019]], заменувајќи го [[Асан Сисеј]] во 66-тата минута.<ref>{{Cite web|url=https://www.footballscouting.it/notizie/atalanta-musa-barrow-emozione-indescrivibile-il-debutto-in-nazionale/|title=Atalanta, Musa Barrow: "Emozione indescrivibile il debutto in Nazionale" {{!}} Football Scouting|date=15 settembre 2018|access-date=18 јануари 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ilgiorno.it/bergamo/atalanta/musa-barrow-1.4185215|title=Barrow è l'uomo in più dell'Atalanta: "Che sogno il debutto in nazionale"|date=2018-09-16 |access-date=18 јануари 2020}}</ref> На 12 јуни 2019 година, тој го постигнал својот прв гол за Гамбија во победата со 1-0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Мароко|Мароко]]. Бароу бил повикан и ја претставувал својата земја на [[Африкански куп на нации 2021|Африканскиот куп на нации 2021]]. Како дебитант на Африканскиот куп на нации, Гамбија одиграла одличен турнир и стигнала до четвртфиналето каде биле сопрени од домаќинот {{NazNB|FUrep|CMR}}. Својот прв гол на турнирот Бароу го постигнал во вториот натпревар од групната фаза, кога со прецизно реализиран пенал во 90-тата минута и донел бод на својата репрезентација против {{NazNB|FUrep|MLI}} (1-1). Потоа, во осминафиналето против {{NazNB|FUrep|GUI}} играно на 24 јануари 2022, тој го постигнал единствениот гол во натпреварот со кој ја одвел Гамбија до победа од 1-0 и пласман во четвртфиналето. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|GAM}} {{Cronopar|8-9-2018|Бакау|GAM|1|1|ALG|-|Квал. за АФКОН|2019|13={{subon|66}}|14=Бакау (Гамбија)}} {{Cronopar|12-10-2018|Ломе|TGO|1|1|GAM|-|Квал. за АФКОН|2019|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|16-10-2018|Бакау|GAM|0|1|TGO|-|Квал. за АФКОН|2019}} {{Cronopar|22-3-2019|Блида|ALG|1|1|GAM|-|Квал. за АФКОН|2019|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|12-6-2019|Маракеш|MAR|0|1|GAM|1|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|6-9-2019|Бакау|GAM|0|1|ANG|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-10-2019|Џибути|DJI|1|1|GAM|-|Квал. за АФКОН|2021|13={{suboff|46}}|14=Џибути (град)}} {{Cronopar|17-11-2019|Бакау|GAM|2|2|COD|-|Квал. за АФКОН|2021|13={{subon|72}}|14=Бакау (Гамбија)}} {{Cronopar|12-11-2020|Франсвил|GAB|2|1|GAM|-|Квал. за АФКОН|2021}} {{Cronopar|16-11-2020|Бакау|GAM|2|1|GAB|1|Квал. за АФКОН|2021|13={{suboff|89}}|14=Бакау (Гамбија)}} {{Cronopar|25-3-2021|Бакау|GAM|1|0|ANG|-|Квал. за АФКОН|2021|13={{suboff|81}}|14=Бакау (Гамбија)}} {{Cronopar|29-3-2021|Киншаса|COD|1|0|GAM|-|Квал. за АФКОН|2021|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|5-6-2021|Манавгат|GAM|2|0|NIG|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|8-6-2021|Манавгат|GAM|1|0|TGO|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|11-6-2021|Манавгат|KOS|1|0|GAM|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-10-2021|Ел Жадида|GAM|1|2|SLE|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Абу Даби|NZL|2|0|GAM|-|Пријателска}} {{Cronopar|12-1-2022|Лимбе|MAU|0|1|GAM|-|АФКОН|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|16-1-2022|Лимбе|GAM|1|1|MLI|1|АФКОН|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|20-1-2022|Лимбе|GAM|1|0|TUN|-|АФКОН|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|24-1-2022|Бафусам|GUI|0|1|GAM|1|АФКОН|2021|Осминафинале}} {{Cronopar|29-1-2022|Дуала|GAM|0|2|CMR|-|АФКОН|2021|Четвртфинале}} {{Cronofin|22|4}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 22 февруари 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Аталанта сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Atalanta}} || [[Серија А 2017-2018|А]] || 12 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2017-2018|ЛЕ]]<ref>Не бил вклучен на списокот со играчи за настап во УЕФА натпреварувањата.</ref> || - || - || - || - || - || 14 || 3 |- || [[ФК Аталанта сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Серија А 2018-2019|А]] || 22 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 6<ref name=preliminari>Во квалификациските кола</ref> || 4<ref name=preliminari/> || - || - || - || 30 || 5 |- || [[ФК Аталанта сезона 2019-2020|2019-јан. 2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019-2020|ЛШ]] || 1 || 0 || - || - || - || 8 || 0 |- !colspan=3|Вкупно Аталанта || 41 || 4 || || 4 || 0 || || 7 || 4 || || - || - || 52 || 8 |- || [[ФК Болоња сезона 2019-2020|јан.-јун. 2020]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Bologna}} || [[Серија А 2019-2020|А]] || 18 || 9 ||[[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || - || - || - || - || - || - || - || - || 18 || 9 |- || [[ФК Болоња сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Серија А 2020-2021|А]] || 38 ||8 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 40 || 9 |- || [[ФК Болоња сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Серија А 2021-2022|А]] ||21 ||5 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] ||1||0|| - || - || - || - || - || - ||22||5 |- !colspan="3"|Вкупно Болоња || 77 || 22 || || 3 || 1 || || - || - || || - || - || 80 || 23 |- !colspan=3|Вкупно во кариерата || 118 || 26 || || 7 || 1 || || 7 || 4 || || - || - || 132 || 31 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Гамбија |image3=Flag of Gambia.svg }} * [https://int.soccerway.com/players/musa-barrow/529431/ Муса Бароу на transfermarkt] * [https://www.transfermarkt.com/musa-barrow/profil/spieler/486624 Муса Бароу на soccerway] * [https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/269072/Musa-Barrow Муса Бароу на espn] * [https://www.whoscored.com/Players/350076/Show/Musa-Barrow Муса Бароу на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бароу, Муса}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Гамбијски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] lvtnjyf2cnp3scirwlqep588q45gd16 1 1295057 5561414 4745324 2026-05-19T06:02:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] на [[Разговор:Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] 4745324 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{Вики Клуб}} fmfd2stxmmu6bqaumz8yml8bh5zjn49 0 1295320 5561218 5192195 2026-05-18T19:06:36Z Dandarmkd 31127 5561218 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mia_Čorak.jpg|десно|мини|261x261пкс| Миа Чорак [[1966|1966 година]]]] '''Миа Чорак Славенска''' ([[Славонски Брод]], [[20 февруари]] [[1916|1916 г.]] - [[Лос Анџелес]] [[5 октомври|, 5 октомври]] [[2002|2002 година]]) е првата хрватска примабалерина. == Кратка биографија == Миа Чорак Славенска е родена на 20 февруари 1916 година во Славонски Брод , од мајка Хедвига Палма - Чорак и татко Милан Чорак, истакнат фармацевт. Миа е родена во време кога [[Русија|рускиот]] балет давал се од себе и ја губел популарноста, создавајќи можност за откривање нови патишта. Од рана возраст се посветила на танцот и балетот. На дванаесет години настапувала на танцови соло вечери, додека на тринаесет години била солист <ref>Matica.hr - [http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/miacorakslavenska ''Ljepota, Gracija i Harmonija''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120427151552/http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/miacorakslavenska |date=2012-04-27 }} - Mia Čorak Slavenska, biblioteka 'Gesta', ISBN 953-217-083-9</ref> Таа била првата хрватска танчерка која ја носи титулата примабалерина, кога потпишала договор со [[Хрватски народен театар (Загреб)|Хрватскиот народен театар]] за сезоната 1934/35 <ref name="KT">[http://www.kazaliste-tresnja.hr/hrv/page.asp?cID=repertoar&sID=p_plesaci ''4. hrvatsko natjecanje "Mia Čorak Slavenski" suvremeni ples''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081218092655/http://www.kazaliste-tresnja.hr/hrv/page.asp?cID=repertoar&sID=p_plesaci|date=2008-12-18}} - Kazalište Trešnja</ref>. За време на [[Олимписки игри|Олимпијадата]] во [[Берлин]] во [[1936]] година, таа учествувала на Танцовата Олимпијада и го постигнала својот најголем успех, освојувајќи ја првата награда. Кон крајот на [[1930-ти]]те, таа ја напуштила Хрватска и постигнала голема светска популарност и завидна кариера. Миа Чорак Славенска е исто така една од најзначајните ликовни личности на [[20 век]]. == Најдобрата хрватска балерина == Најголемата хрватска балерина на сите времиња и една од највлијателните уметници на своето време. Таа настапувала на сцените низ светот, вклучително и [[Јужна Америка]], [[Африка]] и [[Азија]], станувајќи примабалерина на Метрополитен операта во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во 1954-55 година. Таа студирала словенски балет со Јозефина Вајс и Маргарита Фроман, а за прв пат настапила на сцената на [[Хрватски народен театар (Загреб)|Хрватскиот народен театар]] во далечната [[1924|1924 година]], кога премиерно бил изведен балетот на Барановиќ „ Думно срце “. Своето усовршување го продолжила во [[Виена]], а од [[1929]] година била ангажирана како солист во загрепската ХНК, но набргу како прва домашна примабалерина, бидејќи дотогаш во тој театар ангажирале странски танчери. На [[Олимписки игри|Олимпијадата]] во [[Берлин]] во [[1936]] година. Во 2006 година бил организиран турнир во танц, на кој настапила и Миа со танцова точка која ја нарекла „Од мојата татковина“. Тоа било хрватско оро, кое таа го извела во оригиналната носија на [[Посавина]]. Германската публика остана маѓепсана од орото и убавината на народната носија, па многу весници пишувале за таа претстава, а критичарите пишувале за „искуство над искуства“. Накратко, ѕвездата се родила! Набрзо следеле бројни странски понуди. Не требало долго да се чека нејзиниот прв голем меѓународен ангажман. Тоа се случило за време на отворањето на театарот Рокфелер во [[Париз]], каде Миа Чорак настапувала заедно со ѕвездата Сергеј Лифар како партнер во балетот „Триумф Давидив“. Следеле нејзини настапи во повеќе градови во [[Европа]] и [[Африка]]. Во [[1938|1938 г.]] Славенска заминала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што го намалува успехот по успехот во светски познатиот Митрополит. Нејзини танцови партнери се едни од најпознатите танчери на сите времиња, покрај веќе споменатите Лифар, Јушкевиќ и Мјасин. Голем интерес предизвикала и во Америка, каде повторно добила одлични критики. Танцувачката величественост на Миа била дополнително нагласена со нејзината впечатлива црвена коса и изгледот со кој зрачела. Миа се испробала и во ''Смртта на лебедот'', со кој ја освоила првата награда на натпревар за уметнички филмови во [[Париз]]. По [[Втора светска војна|Втората светска војна,]] таа се омажила за Курт Нојман, австриски глумец, со кого имала едно дете, ќерката Марија. Во [[1960|1960 година]] отворила балетско студио во Њујорк, па сè повеќе се посветувала на педагошката работа, а во [[1963]] година конечно ја напуштила сцената. Таа предавала на Универзитетот во Калифорнија до раните 1980-ти, по што се пензионирала. Во спомен на овој голем хрватски уметник, во [[2004]] година е подигната во нејзиниот роден град [[Славонски Брод]] спомен плоча на куќата во која е родена. == Посвети == * 2002 година ''Slavic Dance Preservation'' - собирање бројни сведоштва, изјави и текстови кои зборуваат за нејзиниот голем придонес на сцената за време на нејзината долга кариера во Хрватска, Европа и САД . * 2004 година ''Убавина, грациозност, хармонија'' - Организатори: Театар и концертна сала Славонски Брод, Огранокот Матица хрватска Славонски Брод и Хрватското друштво на професионални балетски уметници . == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чорак Славенска, Миа}} [[Категорија:Луѓе од Њујорк]] [[Категорија:Луѓе од Лос Анџелес]] [[Категорија:Луѓе од Славонски Брод]] [[Категорија:Примабалерини]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Родени во 1916 година]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] n0qryzfkpacsq420spzn8tg8r6mw4tc 5561219 5561218 2026-05-18T19:07:29Z Dandarmkd 31127 5561219 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mia_Čorak.jpg|десно|мини|261x261пкс| Миа Чорак [[1966|1966 година]]]] '''Миа Чорак Славенска''' ([[Славонски Брод]], [[20 февруари]] [[1916|1916 г.]] - [[Лос Анџелес]] [[5 октомври|, 5 октомври]] [[2002|2002 година]]) е првата хрватска примабалерина. == Кратка биографија == Миа Чорак Славенска е родена на 20 февруари 1916 година во Славонски Брод , од мајка Хедвига Палма - Чорак и татко Милан Чорак, истакнат фармацевт. Миа е родена во време кога [[Русија|рускиот]] балет давал се од себе и ја губел популарноста, создавајќи можност за откривање нови патишта. Од рана возраст се посветила на танцот и балетот. На дванаесет години настапувала на танцови соло вечери, додека на тринаесет години била солист <ref>Matica.hr - [http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/miacorakslavenska ''Ljepota, Gracija i Harmonija''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120427151552/http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/miacorakslavenska |date=2012-04-27 }} - Mia Čorak Slavenska, biblioteka 'Gesta', ISBN 953-217-083-9</ref> Таа била првата хрватска танчерка која ја носи титулата примабалерина, кога потпишала договор со [[Хрватски народен театар (Загреб)|Хрватскиот народен театар]] за сезоната 1934/35 <ref name="KT">[http://www.kazaliste-tresnja.hr/hrv/page.asp?cID=repertoar&sID=p_plesaci ''4. hrvatsko natjecanje "Mia Čorak Slavenski" suvremeni ples''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081218092655/http://www.kazaliste-tresnja.hr/hrv/page.asp?cID=repertoar&sID=p_plesaci|date=2008-12-18}} - Kazalište Trešnja</ref>. За време на [[Олимписки игри|Олимпијадата]] во [[Берлин]] во [[1936]] година, таа учествувала на Танцовата Олимпијада и го постигнала својот најголем успех, освојувајќи ја првата награда. Кон крајот на [[1930-ти]]те, таа ја напуштила Хрватска и постигнала голема светска популарност и завидна кариера. Миа Чорак Славенска е исто така една од најзначајните ликовни личности на [[20 век]]. == Најдобрата хрватска балерина == Најголемата хрватска балерина на сите времиња и една од највлијателните уметници на своето време. Таа настапувала на сцените низ светот, вклучително и [[Јужна Америка]], [[Африка]] и [[Азија]], станувајќи примабалерина на Метрополитен операта во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во 1954-55 година. Таа студирала словенски балет со Јозефина Вајс и Маргарита Фроман, а за прв пат настапила на сцената на [[Хрватски народен театар (Загреб)|Хрватскиот народен театар]] во далечната [[1924|1924 година]], кога премиерно бил изведен балетот на Барановиќ „ Думно срце “. Своето усовршување го продолжила во [[Виена]], а од [[1929]] година била ангажирана како солист во загрепската ХНК, но набргу како прва домашна примабалерина, бидејќи дотогаш во тој театар ангажирале странски танчери. На [[Олимписки игри|Олимпијадата]] во [[Берлин]] во [[1936]] година. Во 2006 година бил организиран турнир во танц, на кој настапила и Миа со танцова точка која ја нарекла „Од мојата татковина“. Тоа било хрватско оро, кое таа го извела во оригиналната носија на [[Посавина]]. Германската публика остана маѓепсана од орото и убавината на народната носија, па многу весници пишувале за таа претстава, а критичарите пишувале за „искуство над искуства“. Накратко, ѕвездата се родила! Набрзо следеле бројни странски понуди. Не требало долго да се чека нејзиниот прв голем меѓународен ангажман. Тоа се случило за време на отворањето на театарот Рокфелер во [[Париз]], каде Миа Чорак настапувала заедно со ѕвездата Сергеј Лифар како партнер во балетот „Триумф Давидив“. Следеле нејзини настапи во повеќе градови во [[Европа]] и [[Африка]]. Во [[1938|1938 г.]] Славенска заминала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што го намалува успехот по успехот во светски познатиот Митрополит. Нејзини танцови партнери се едни од најпознатите танчери на сите времиња, покрај веќе споменатите Лифар, Јушкевиќ и Мјасин. Голем интерес предизвикала и во Америка, каде повторно добила одлични критики. Танцувачката величественост на Миа била дополнително нагласена со нејзината впечатлива црвена коса и изгледот со кој зрачела. Миа се испробала и во ''Смртта на лебедот'', со кој ја освоила првата награда на натпревар за уметнички филмови во [[Париз]]. По [[Втора светска војна|Втората светска војна,]] таа се омажила за Курт Нојман, австриски глумец, со кого имала едно дете, ќерката Марија. Во [[1960|1960 година]] отворила балетско студио во Њујорк, па сè повеќе се посветувала на педагошката работа, а во [[1963]] година конечно ја напуштила сцената. Таа предавала на Универзитетот во Калифорнија до раните 1980-ти, по што се пензионирала. Во спомен на овој голем хрватски уметник, во [[2004]] година е подигната во нејзиниот роден град [[Славонски Брод]] спомен плоча на куќата во која е родена. == Посвети == * 2002 година ''Slavic Dance Preservation'' - собирање бројни сведоштва, изјави и текстови кои зборуваат за нејзиниот голем придонес на сцената за време на нејзината долга кариера во Хрватска, Европа и САД . * 2004 година ''Убавина, грациозност, хармонија'' - Организатори: Театар и концертна сала Славонски Брод, Огранокот Матица хрватска Славонски Брод и Хрватското друштво на професионални балетски уметници . == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чорак Славенска, Миа}} [[Категорија:Починати во Лос Анџелес]] [[Категорија:Луѓе од Славонски Брод]] [[Категорија:Примабалерини]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Родени во 1916 година]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] dgavqqycftnmphhnqxbqmjq12feugt4 0 1305412 5561256 4804655 2026-05-18T20:41:47Z Dandarmkd 31127 /* Поврзано */ 5561256 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Средно училиште |слика = СОМУ „Гостивар“ (1).jpg |опис = Училиштето во 2022 година |име = СОМУ „Гостивар“ |место = [[Гостивар]] |општина = Гостивар |основање = <!--Датум или година кога е основано училиштето--> |настава на = <!--Јазик на кој се изведува наставата, без средни загради [[, ]]--> |настава на2 = <!--Втор јазик на кој се изведува наставата, без средни загради [[, ]]--> |настава на3 = <!--Трет јазик на кој се изведува наставата, без средни загради [[, ]]--> |настава на4 = <!--Четврт јазик на кој се изведува наставата, без средни загради [[, ]]--> |адреса = ул. „Ристо Оџаклиески“ б.б. |актуелен директор = <!--Име на директорот на училиштето --> |број на ученици = <!--Бројот на ученици што учат во училиштето. Илјадарките се одделуваат со точки, не со запирки--> |веб = <!--Официјална веб-страна на училиштето, без внесување на http:// --> |телефон = <!--Телефонски број за контакт--> |е-пошта = shmkmgostivar@gmail.com |факс = <!--Факс број--> }} '''Средно општинско медицинско училиште „Гостивар“''' — [[Медицина|медицинско]] [[средно училиште]] во [[Гостивар]], [[Општина Гостивар]]. ==Галерија== <gallery mode="packed" heights="140px"> СОМУ „Гостивар“ (2).jpg|Влезот на училиштето СОМУ „Гостивар“ (3).jpg|Училиштето гледано од улица </gallery> == Поврзано == * [[СЕОУ „Гостивар“]] == Надворешни врски == *[https://www.facebook.com/medicinskoucilishte/ Службена страница на СОМУ „Гостивар“ на Facebook] [[Категорија:Средни училишта во Гостивар]] dsg593xxrl1y8ac6mveypk9ra0d3hoe 0 1311868 5561226 5503127 2026-05-18T19:15:55Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5561226 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ruth Handler in 1961.jpg|мини|Фотографија од Рут Хендлер]] '''Рут Маријана Хендлер''' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/8/resources/5122|title=Collection: Papers of Ruth Handler, 1931-2002|work=HOLLIS Archives|publisher=Harvard University Press|accessdate=23 July 2015|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826213646/https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/8/resources/5122|url-status=dead}}</ref><ref name="FWI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.women-inventors.com/Ruth-Handler.asp|title=Ruth Handler, Barbie Doll Invention|work=Famous Women Inventors|accessdate=23 January 2017}}</ref><ref name="JWA">{{Наведена мрежна страница|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/handler-ruth-mosko|title=Ruth Mosko Handler|last=Altman|first=Julie|date=20 March 2009|work=[[Jewish Women's Archive]]|accessdate=7 January 2015}}</ref> ( '''моминско Моско''' ; 4 ноември 1916 - 27 април 2002 година) била американска деловна бизнижена и пронаоѓач. Најпозната по измислувањето [[Барби (кукла)|на куклата Барби]] во 1959 година, таа служела како прв претседател на производителот на играчки Mattel, Inc., кој го основала со нејзиниот сопруг во јануари 1945 година до 1974 година кога Handlers биле принудени да дадат оставка од Mattel, а во 1978 г. Рут Хендлер била осудена за лажно известување до Комисијата за хартии од вредност.<ref name="FWI" /><ref name="JWA" /> == Ран живот == Хендлер е родена како Рут Маријана Моско во [[Денвер|Денвер, Колорадо]], од полско-еврејски имигранти Ида Моско (момин. Рубенштајн) и Јакоб Моско.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/ruth-mosko-handler|title=Ruth Mosko Handler - (1916-2002)|work=Jewish Virtual Library|accessdate=10 August 2013}}</ref> Таа се омажила за нејзиното момче од средно училиште, Елиот Хендлер, и се преселила во Лос Анџелес во 1938 година <ref name="PBS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/wgbh/theymadeamerica/whomade/handler_hi.html|title=Who Made America?: Ruth Handler|work=[[PBS]]|accessdate=20 January 2014}}</ref> Нејзиниот сопруг одлучил нивниот мебел да го направи од два новооткриени видови пластика, Лусит и плексиглас . Рут Хендлер му предложила да почне да го прави тоа комерцијално и тие започнале бизнис со мебел. Рут Хендлер работела како продажна сила за новиот бизнис, склучувајќи договори со компанијата Douglas Aircraft и други.<ref name="PBS" /> == Формирање на Мател == === Потекло === Додека Рут продолжила со својата работа во Парамаунт, Елиот се испробал во хоби изработка на мебел. Со успешната употреба на нејзиниот сопруг на две нови пластики (Лусит и плексиглас) во изработката на различни парчиња мебел, Рут го видла потенцијалот за претприемачки потфат. Со него како мозок зад дизајнот и неа како продажна сила, двајцата го создадле Mattel, комбинирајќи го првото име на Елиот со она на нивниот новооткриен партнер, Харолд „Мет“ Матсон . По сувата магија во индустријата за производство на мебел, Хендлерс започнале работа како производителот на пластични играчки за време на Втората светска војна. Со нивниот новооткриен успех, Рут и Елиот верувале дека Мател има потенцијал да се движи во друга насока. === Барби === Две приказни често се наведуваат како инспирација на Хендлер за куклата Барби. Првиот детал е за патувањето во Европа со нејзиниот сопруг и децата, за време на кое таа видела кукла што личела на жена (што било многу различно од типичните кукли за бебиња што многу девојчиња ги поседувале во тоа време). Другата зборува за единствен момент, во кој Рут била сведок на нејзината ќерка [[Барби (кукла)|Барбара]] како си игра со хартиени кукли во нивниот дом. Потоа, Хендлер сакала да создаде пореална, 3Д играчка која го претставувала она што овие девојки „сакаа да бидат“. Иако временската рамка на/вистината зад овие приказни никогаш не била целосно потврдена, Рут го поттикнала Мател да го објави она што требало да биде познато како куклата Барби (наречена по нејзината ќерка Барбара). Премиерно на Американскиот саем за играчки во Њујорк на 9 март 1959 година, Барби била моментален успех. Девојките барале куклата, а Мател продаде 351.000 кукли во првата година. Рут дури преговарала за договор куклите да се рекламираат како единствени спонзори на клубот Мики Маус, а Барби била првата играчка која успешно се рекламира директно на децата. Набргу потоа, тие додале момче за Барби по име Кен, по синот на Handlers, и многу други ликови кои ќе го комплетираат светот на Барби. Додека Барби се соочувала со својот дел од контроверзии во текот на годините, што имало врска со сè, од „сомнителната интелигенција“ на куклата и фигурата на песочен часовник до воведувањето на куклата Кен во 1960-тите како нејзин дечко, привлечноста на Барби ретко избледувала, а денес, Mattel има продадено над 1 [[Билион|милијарда]] кукли, сите со низа личности од астронаут до бизнисменка до волонтер на [[УНИЦЕФ]] и пошироко. Покрај успехот на своите кукли, Барби станала корпорација, опфаќајќи серија филмови, ТВ емисии, видео игри, соработки со познати личности и во суштина наоѓа успех во речиси секој облик на медиуми. == Подоцнежни години == На Хендлер и бил дијагностициран [[рак на дојка]] во 1970 година. За да се бори против ова, таа имала модифицирана радикална [[мастектомија]], која често се користела во тоа време за борба против болеста. Поради тешкотиите да најде добра протеза за гради, Хендлер решила да си направи своја. Со помош на новиот деловен партнер Пејтон Меси, и под нејзината нова компанија Рутон Корп., Хендлер произвела пореална верзија на женски гради, наречена „Nearly Me“. Овој изум станал доста популарен, а тогашната прва дама [[Бети Форд]] била лично опремена со таков. По успехот на Рутон Корп. и неколку истраги за производство на лажни финансиски извештаи, Хендлер поднела оставка од Мател во 1974 година. Истрагите продолжиле по нејзината оставка, а во 1978 година, Хендлер била обвинета за измама и лажно известување до Комисијата за хартии од вредност на САД . Таа се изјаснила дека не се противи, и била казнета со 57.000 американски долари и осудена на 2.500 часа општествено корисна работа. Таа ја обвинила нејзината болест што ја направила „нефокусирана“ на нејзиниот бизнис. Хендлер починала во [[Калифорнија]] од компликации на операција за рак на [[Рак на дебелото црево|дебелото црево]] на 27 април 2002 година, на возраст од 85 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/2002/2002-04-28-barbie.htm|title=Creator of Barbie dies at 85|date=April 28, 2002|work=USA Today|access-date=January 12, 2013|agency=associated Press}}</ref> Нејзиниот сопруг Елиот починал девет години подоцна на 95-годишна возраст. == Наводи == <references group="" responsive="1"></references> == Дополнителна литература == * Форман-Брунел, Миријам. „Барби во“ ЖИВОТОТ“: Животот на Барби“. ''Весник на историјата на детството и младоста'' 2.3 (2009): 303-311. [https://muse.jhu.edu/article/316618/pdf онлајн] * Гербер, Робин. ''Барби и Рут: Приказната за најпознатата кукла на светот и жената што ја создаде'' . Харпер/Колинс, 2008 година. * Вајсман, Кристин Ноел. ''Барби: иконата, сликата, идеалот: аналитичка интерпретација на куклата Барби во популарната култура'' (1999). * Вепман, Денис. „Хендлер, Рут“ ''Американска национална биографија'' (2000) [[doi:10.1093/anb/9780198606697.article.1002288|онлајн]] == Надворешни врски == * {{Imdb име|1043325}} * {{DOI|10.1093/anb/9780198606697.article.1002288}} {{Barbie}}{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хендлер, Рут}} [[Категорија:Американски пронаоѓачи]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1916 година]] iiwcvgkzcjb69qrckw23ow2jca4403w 0 1343299 5561494 5213938 2026-05-19T11:16:58Z BosaFi 115936 5561494 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Џон Тод|birth_name=Џон Ендру Тод|image=|caption=|birth_date=23 јуни 1958|birth_place=|death_date=|death_place=|citizenship=Обединето Кралство|nationality=|field=Човечка генетика|work_institutions=Универзитетот во Кембриџ<br />[[Универзитет Стенфорд]]<br />[[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Велкам Траст]]|alma_mater=[[Универзитетот во Единбург]] (диплома)<br/>[[Универзитет во Кембриџ]] (докторат)|doctoral_advisor=Професорот Дејвид Елар|doctoral_students=|known_for=|author_abbrev_bot=|author_abbrev_zoo=|prizes=Награда Дејвид Рамбо за научна извонредност|footnotes=|signature=|website=https://www.well.ox.ac.uk/people/john-todd}} '''Џон Ендру Тод''' FMedSci FRS (роден на 23 јуни 1958 година) е професор по прецизна медицина на Универзитетот во Оксфорд,<ref name="brasenose">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/academic-staff/530-professor-john-todd|title=Professor John Todd|publisher=Brasenose College, University of Oxford|accessdate=19 April 2018}}</ref> директор на Центарот за хумана генетика Добредојдовте<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.well.ox.ac.uk/news/new-wchg-director|title=NEW WCHG Director — Wellcome Centre for Human Genetics|work=www.well.ox.ac.uk|accessdate=2019-07-15}}</ref> и Лабораторијата за дијабетес и воспаление,<ref name="nuffield">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/john-todd|title=Professor John A Todd FRS FMedSci|work=Nuffield Department of Medicine: Medical Sciences Division|publisher=University of Oxford|accessdate=19 April 2018}}</ref> покрај Џефри Чеа соработник по медицина на колеџот Брасеносе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/academic-staff/530-professor-john-todd|title=Professor John Todd - Brasenose College, Oxford|work=www.bnc.ox.ac.uk|language=en-gb|accessdate=2019-07-15}}</ref> Тој работи и во соработува и со Дејвид Клејтон и Линда Викер за да ја испита молекуларната основа на [[Шеќерна болест|дијабетес]] [[Дијабетес мелитус тип 1|тип 1]].<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6279521.stm|title=Defence cell genetics unscrambled|date=22 January 2007|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://royalsociety.org/New-Fellows-09-Steel-Wood/#e|title=Royal Society|work=royalsociety.org|language=en-gb|accessdate=2018-01-02}}</ref> == Ран живот и образование == Тод бил роден на 23 јуни 1958 година.<ref name="WW 2020">{{Наведена мрежна страница|title=Todd, Prof. John Andrew, (born 23 June 1958), Professor of Medical Genetics, and Fellow of Gonville and Caius College, University of Cambridge, since 1998|date=1 December 2019|work=[[Who's Who 2020]]|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U37800}}</ref> Тој добил диплома за наука (BSc) во биолошките науки од Универзитетот во [[Единбург]] во 1980 година. Продолжил да студирал биохимија на [[Кембрички универзитет|Универзитетот во Кембриџ]], каде што бил надгледуван од Дејвид Еллар, завршувајќи го докторскиот степен во 1983 година со теза под насловот „Пеницилин-врзувачки протеини за време на растењето и диференцирањето на бацили“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://idiscover.lib.cam.ac.uk/permalink/f/t9gok8/44CAM_ALMA21432750430003606|title=Penicillin-binding proteins during growth and differentiation of bacilli.|last=Todd|first=John|date=8 November 1983|work=iDiscover Cambridge University|accessdate=2019-07-11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110728114700/http://www-gene.cimr.cam.ac.uk/todd/ JDRF/WT Лабораторија за дијабетес и воспаление] * [http://www.cambridgebioresource.org.uk/ Биоресурс на Кембриџ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240228182035/http://www.cambridgebioresource.org.uk/ |date=2024-02-28 }} * [https://web.archive.org/web/20100808034134/http://www.cimr.cam.ac.uk/investigators/todd/index.html Профил на Институтот за медицински истражувања во Кембриџ] [[Категорија:Родени во 1958 година]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Генетика]] 4hhhw4xjfksnhaanrlo5hikl5lomdpd 0 1347078 5561222 5240787 2026-05-18T19:11:18Z Dandarmkd 31127 5561222 wikitext text/x-wiki '''Олег Мурајенко''' (1973 – 2002) бил [[сериски убиец]] [[Казахстан|од Казахстан]] одговорен за убиствата на шест жени во Петропавл помеѓу март и ноемвриво 2000 година, откако бил погрешно ослободен од затвор откако убил затвореник во 1998 година. По долги истраги и по неговото фаќање со употреба на отпечаток од прст, тој бил осуден на смрт и погубен во 2002 година.<ref name="sl">{{Наведена мрежна страница|url=https://kazpravda.kz/articles/view/hlyastik-s-mesta-prestupleniya|title=A slap from the crime scene|last=Valery Mertsalov|date=January 19, 2018|publisher=[[Kazakhstanskaya Pravda]]|language=ru}}</ref> == Биографија == Малку се знае за потеклото на Мурајенко. Бил роден во 1973 година во Петропавл, и бил популарен меѓу девојките и жените од градот, кои го опишале како висок и убав маж, сличен на казахстански [[Ален Делон]].<ref name="se">{{Наведена мрежна страница|url=https://izdatelstvo-sk.kz/news/oleg-muraenko-edinstvennyj-iz-zaderzhannyh-v-konce-90-h-godov-serijnyh-ubijc-byl-prigovoren-k-smertn/|title=Oleg Murayenko - the only serial killer arrested in the late 90s was sentenced to death|last=Zaure Zhumalieva|date=September 17, 2020|publisher=SK Week|language=ru}}</ref> И покрај тоа, Мурајенко првпат бил обвинет на 17-годишна возраст, а до навршувањето на 25-годишна возраст, веќе имал три пресуди за грабеж и кражба. Додека ја отслужувал својата последна казна во затворската колонија во Новокраинка, [[Аиртау (округ)|округот Ајртау]], се приклучил на затворската банда наречена „Совет на редот и законот“. Ноќта меѓу 19 и 20 ноември 1998 година, Мурајенко, заедно со уште неколку членови, нападнале група затвореници кои одбиле да се приклучат на нивната банда, претепале еден од нив до смрт, а другите тројца ги оставиле со скршеници на ребра, [[Голема писка|тибија]] и оштетени внатрешни органи.<ref name="se" /> За инцидентот била покрената кривична истрага, но поради лошо менаџирање и едвај каква било соработка со обвинителството, случајот траел две години без да се подигне никакво обвинение. Во меѓувреме, на 20 мај 1999 година, Мурајенко веќе бил ослободен од затвор и се вратил во Петропавл, каде што не многу долго потоа започнал со убиства. На 13 март 2000, околу 2 часот по полноќ, Мурајенко наишол на жена која се враќала дома од кафулето „Мајстор и Маргарита“, каде била со неколку пријатели. Мурајенко почнал да ја дави жената со нејзината марама, а кога престанал, таа паднала на земја, а потоа ја ставил ногата на нејзиниот врат за да се увери дека е мртва. Откако ја убил, и го украл капутот од овча кожа, и скинал мало ременче од него.<ref name="sl"/> Сепак, полицајците кои го истражувале местото на злосторството не можеле да најдат ниту еден употреблив доказ кој би покажал кој е криминалецот, освен мал делумен отпечаток од прст оставен на чантата на жената. Еден месец подоцна, во друг дел од градот, се случило уште едно убиство: откако не стапила во контакт со нејзините роднини по враќањето дома пијана од забава, било пронајдено телото на втората жртва во нејзиниот кревет, очигледно задавено со кожено ремче.<ref name="sl" /> Како и со другата жртва, палтото и било украдено, и повторно, бидејќи немало сведоци или физички докази, инспекторите не знаеле што точно се случило ноќта на убиството. Во својата последна исповед, Мурајенко кажал дека ја сретнал жената во близина на амбуланта и и понудил да ја придружува дома. Во пијана состојба, таа се согласила и го викнала на чај.<ref name="se"/> Во летните месеци, Мурајенко повторно нападнал, задавувајќи проститутка во близина на нејзиниот дом. За ова дело, таксистот кој ја оставил, накратко бил осомничен, но подоцна обезбедил веродостојно алиби. Повторно во лето, во [[дача]] надвор од Петропавл, била убиена уште една проститутка, овој пат или со нож или со секира. Според извештаите на очевидците, жената била видена како пие на различни киосци ноќта пред нејзината смрт, но никој не видел дека е придружувана или следена од никого. Во тоа време, гласините за манијак што напаѓа жени почнале да се шират низ градот, предизвикувајќи загриженост кај локалните власти, кои дотогаш сè уште не биле сигурни дали ова е дело на сериски престапник или не.<ref name="sl"/> Во ноември, во микро-областа Черјомушки на Петропавл, Мурајенко влегол во локална самопослуга и ја заклучил вратата. Откако го направил тоа, го прескокнал шалтерот и ја задавил касиерката. Откако го извршил грозоморното дело, извесно време седел внатре, пиел коњак и јадел бонбони. Следниот ден, во центарот на градот, провалил во друга продавница спроти полициската станица и ја убил касиерката, која требало да оди да работи некои домашни работи. Двата инциденти се случиле брзо еден по друг, но доволно за да може да избега незабележано.<ref name="sl"/> == Апсење, судење и егзекуција == Недолго по убиствата во продавницата, пензионираниот полицаец, Талгат Тугунбајев, шетајќи по улиците забележал две пијани жени и еден маж како влегуваат во локалниот хостел. Постапувајќи по инстинкт, го известил досегашниот началник на полициската управа, Нургали Уразалинов, барајќи од него да испрати ескадрила за да ги провери за секој случај. Детективите на крајот ги нашле нив тројца како имаат секс во една од собите. Еден од оперативците забележал дека една од девојките го носи целосно истиот овчи мантил како една од жртвите. Тројката била одведена во полициска управа, каде една од девојките кажала дека палтото и било подарено од пријател - Олег Мурајенко.<ref name="sl"/> По ова сознание, Мурајенко веднаш бил уапсен и испратен на сослушување. Во текот на процесот, тој дал спротивставени изјави за тоа како дошол во сопственост на бундата, прво тврдејќи дека е од неговиот внук, а потоа од неговиот вујко, кој наводно го добил, заедно со некои сребрени садови, од роднина на почината жена.<ref name="sl"/> Во меѓувреме, Игор Семјонов и Олга Потороча, раководители на форензичкиот оддел, го споредиле делумниот отпечаток од прстот пронајден на чантата на првата жртва и откриле дека се совпаѓа со оној на Мурајенко.<ref name="last">{{Наведена мрежна страница|url=https://liter.kz/petropavlovczy-boyatsya-chto-na-svobodu-vyhodit-manyak-dushitel/|title=Petropavlovtsy are afraid that after 20 years, a maniac strangler will be released|last=Zaure Zhumalieva|date=September 10, 2020|publisher=Liter.kz|language=ru}}</ref> Тие ја препратиле информацијата до оперативците, кои пак му кажале на Олег. Откако ја слушнал информацијата, конечно ги признал злосторствата, објаснувајќи детално како и каде ги убил.<ref name="sl" /> И покрај тоа, кога бил изведен на судење, тој не дал целосно признание, признавајќи единствено за второто убиство. Обвинителите сепак можеле точно да ги претстават своите докази и по долго судење, Мурајенко бил прогласен за виновен и бил осуден на смрт.<ref name="se"/> Во 2002, бил погубен, само една година пред да биде воведен мораториумот на смртната казна во земјата, со што станал последниот познат затвореник погубен во регионот на Северен Казахстан.<ref name="last" /> == Поврзано == * [[Список на сериски убијци по земја]] == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мурајенко, Олег}} [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1973 година]] [[Категорија:Казахстански злосторници]] ro7xzd109g7y98w92ab88lbb0shzc9f 0 1353173 5561242 5246141 2026-05-18T19:57:12Z Dandarmkd 31127 5561242 wikitext text/x-wiki {{викификација}} '''Слаѓана Брезовска''' ([[22 октомври (родени)|22 октомври]] 1980, [[Суботица]], [[СР Србија]]), позната и под псевдонимот '''Sky''' —  Поет , [[писател]], рецензент, организатор, уредник. === Животопис === Слаѓана Брезовска е родена на 22 октомври 1980 во Суботица. Основно образование завршила во [[ОУ „Братство-Единство“ - Гостивар|ООУ „Братство Единство“, Гостивар]] а средно образование во СОУ „Методи Митевски - Брицо“ во Скопје. Живее и работи во Гостивар 20 години во приватен сектор , Стоков- материјален и финансов книговодител. Потпретседател е на  Здружението на граѓани „ МИЛЕНИУМ “ од неговото основање (2002 година до денес).  Нејзиното творештво е преведувано на англиски јазик. Застапена е со своето творештвото во многу интернет портали<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://100tpc.wordpress.com/2015/09/18/slagana-brezovska/|title=Слаѓана Брезовска – Пресегања|date=2015-09-18|work=#100TPC - Macedonia|language=en|accessdate=2024-08-08}}</ref> и списанија. Надворешен соработник на НУЦК „ АСНОМ “, „Воведување на младите талентирани автори во дигиталната издавачка индустрија”. ,,Фондација Македоника”- ( автор на проекти, организатор, координатор и надворешен соработник  за културни настани.) === Творештво === Брезовска е автор е на следниве книгиː '''Поезија''' 1.  „Своина”, издавач и печат Здружението за наука и култура „НОВА“од Битола ( 2010 ), <nowiki>ISBN 978-608-4765-01-1</nowiki> 2.  „ Бесмртно”<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/tag/slagana-brezovska/|title=слаѓана брезовска {{!}} Meta.mk|date=2016-10-19|language=mk-MK|accessdate=2024-08-08}}</ref>  манифестација „Велешки Книжевни средби” ( 2016 ), <nowiki>ISBN 978-9989-899-08-9</nowiki> '''Меѓународни заеднички изданија''' 1.  „OPA - Our Poetry archive “ ( 2023 ) , '''<nowiki>https://ourpoetryarchive.blogspot.com</nowiki>''' '''Застапена во заеднички изданија со група автори''' 1.    Проектен кординатор на Меѓународен поетски фестивал „Литературни искри“ , Гостивар. # „Книжевно житие“ (бр. 51, октомври 2022 ) , Скопје # „Поетска Харфа 2“, Група автори, <nowiki>ISBN 978-608-65533-2-6</nowiki>, # „Стихувалки“, Фестивал на поезија за деца (2018 – 2023) # „Хаику Миг“, Институт за наука, култура, алтернатива и уметност- Инаку“,  (2024), Скопје # „Маџирмаалски поетски бранувања “ Скопје (2020) , <nowiki>ISBN 978-608-65928-3-7</nowiki> # „Поетско Маркукуле“ , Здружение клуб на литературни творци Прилеп, ( 2022) # „9 Поетски поздрав на Четресе “, Здружение на граѓани литературен клуб  „Искра“, Штип ( 2023 ) ISBN-13 978-608-66847-30 # „1000 Поети за промена“ (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://100tpc.wordpress.com/2015/09/18/slagana-brezovska/|title=Слаѓана Брезовска – Пресегања|date=2015-09-18|work=#100TPC - Macedonia|language=en|accessdate=2024-08-08}}</ref> === Признанија === * Трета награда за необјавена збирка поезија „ Бесмртно”  манифестација „Велешки Книжевни средби” ( 2016 ), Клуб на писатели „Коста Солев Рацин“ Велес. * Втора награда на конкурс „Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар“ , ( 2023 ) Локална библиотека „ Гоце Делчев “, Велес<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=750985086815006&id=100057105654607&locale=mk_MK|title=Facebook|work=www.facebook.com|accessdate=2024-08-08}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} === Надворешни врски === https://kanal5.com.mk/articles/272598/promocija-na-poetskata-zbirka-besmrtno-na-slagjana-brezovska https://www.youtube.com/watch?v=pVyvRRtGi8w https://www.youtube.com/watch?v=oSZqOvssz90 {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брезовска, Слаѓана}} [[Категорија:Родени во 1980 година]] [[Категорија:Луѓе од Суботица]] [[Категорија:Луѓе од Гостивар]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Македонци во Србија]] 96fhp6xqnxbpe0lotpioy23oz4wqw15 0 1361973 5561373 5521682 2026-05-18T22:57:20Z ГП 23995 /* Поврзано */ дополнување 5561373 wikitext text/x-wiki [[Податотека:AGMA_Clepsydre.jpg|мини|Приказ на два водени часовници од античкиот музеј Агора во Атина. Горниот е оригинал од доцниот 5 век пр. н. е. Долниот е реконструкција на глинениот оригинал.]] '''Воден часовник''' или '''клепсидра'''<ref>{{ДРМЈ|клепсидра}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|клепсидра}}</ref> — инструмент за мерење на времето врз основа на правилно истекување на вода од еден сад во друг и од каде потоа може да се измери количината на течност. Водните часовници се еден од најстарите инструменти за мерење на времето.<ref>{{Harvnb|Turner|1984}}</ref> Наједноставниот облик на воден часовник во облик на чинија, постоел во [[Вавилон]], [[Стар Египет|Египет]] и [[Историја на Иран|Персија]] околу 16 век пр. н. е. Други региони во светот, вклучувајќи ги [[Историја на Индија|Индија]] и Кина, исто така даваат рани докази за водни часовници. Водните часовници се користеле во [[Стара Грција]] и во [[Стар Рим|Стариот Рим]]. {{TOC limit|3}} == Дизајни == [[Податотека:1648_Eschinardi.jpg|мини|233x233пкс| Воден часовник на Ескинарди]] Водениот часовник го користи протокот на вода за да го мери времето. Постојат два вида водени часовници: прилив и одлив. Во часовникот кој работи со одлив на вода, садот се полни со вода, а водата полека и рамномерно се истекува од садот. Овој сад има ознаки кои се користат за прикажување на текот на времето. Како што водата истекува од садот, набљудувачот може да види каде водата е на ниво со линиите и да каже колку време поминало. Часовникот кој работи со прилив на вода работи на ист начин, освен што наместо да истекува од садот, водата го полни садот и го потонува во одредено време. Некои модерни часовници се нарекуваат „водени часовници“, но работат поинаку од старите. Нивното мерење на времето се управува со нишало, но тие ја користат водата за обезбедување на моќта потребна за движење на часовникот со користење на [[Водно тркало|водено тркало]]. [[Грци]]те и Римјаните го унапредиле дизајнот на водниот часовник со систем на запчаник и механизам за подобрена точност. Дополнителен напредок е постигнат во [[Византион|Византија]], [[Сирија]] и [[Месопотамија]], каде што сè попрецизните водени часовници во својот состав вклучија сложена сегментална, [[Планетарен запченик|епициклична опрема]] и [[Водно тркало|водени тркала]] па со својот напредок го достигнале својот пат до [[Европа]] . Кинезите развија свои напредни водни часовници, инкорпорирани запчаници, одбранбени механизми и водени тркала, пренесувајќи ги своите идеи на [[Кореја]] и [[Јапонија]] .{{Се бара извор|date=November 2011}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2011)">потребен е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> Некои дизајни на водени часовници биле развиени без влијание на другите, а некои знаења биле пренесени преку ширењето на трговијата. Овие рани водни часовници биле штелувани со [[сончев часовник]] . Иако никогаш не достигнал ниво на прецизност во споредба со денешните стандарди за мерење на времето, водниот часовник бил вообичаено користен уред за мерење на времето со милениуми, сè додека не бил заменет со попрецизни механички часовници во Европа, во околу 1300 година.<ref>{{Наведено списание|last=Mills|first=A. A.|date=August 1982|title=Newton's Water Clocks and the Fluid Mechanics of Clepsydrae|url=https://www.jstor.org/stable/531476|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=37|issue=1|pages=35–61|doi=10.1098/rsnr.1982.0004|jstor=531476|access-date=18 June 2024}}</ref> == Регионален развој == === Египет === Најстариот воден часовник за кој постојат физички докази датира од в. 1417–1379 [[пр. н. е.]] во [[Ново Кралство|Новото кралство Египет]], за време на владеењето на фараонот Аменхотеп III. Најстарата документација на водниот часовник е пронајдена на натписот на гробот на египетскиот дворски службеник Аменемхет од 16 век пр. н. е., кој го идентификува како негов пронаоѓач. {{Sfn|Cotterell|Kamminga|1990}} <ref>{{Наведена книга|title=The Egyptians|last=Berlev|first=Oleg|publisher=The University of Chicago Press|others=Trans. Bianchi, Robert ''et al.''|year=1997|isbn=0-226-15555-2|editor-last=Donadoni, Sergio|location=Chicago|page=118|chapter=Bureaucrats}}</ref> Овие едноставни водени часовници, биле од типот на одлив, тоа биле камени садови со наведнати страни што дозволувале водата да капе со речиси константна брзина од мала дупка близу до дното. На нив имало дванаесет одделни колони со распоредени ознаки од внатрешноста за да се измери минувањето на „часовите“ додека нивото на водата достигнувал до нив. Колоните биле за секој од дванаесетте [[месец]]и. Свештениците ги користеле овие часовници за да го одредат времето во текот на ноќта, така што храмските обреди и жртви може да се извршат во точното време.<ref>{{Harvnb|Cotterell|Kamminga|1990}}</ref> === Вавилон === {{Инфокутија Артефакт|name=Глинена плоча|image=Water clock tablet.jpg|image_caption=Пресметки на воден часовник|size=|writing=|created=|location=|id=}} Во Вавилон, водените часовници биле од типот на одлив и имале цилиндричен облик. Употребата на водниот часовник како помош за астрономски пресметки датира од Старото Вавилонско Царство ( ''околу'' 2000 – ''околу'' 1600 пр. н. е.).<ref>{{Наведена книга|title=The Legacy of Mesopotamia|last=Pingree|first=David|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-814946-8|editor-last=Stephanie Dalley|editor-link=Stephanie Dalley|location=Oxford|pages=125–126|chapter=Legacies in Astronomy and Celestial Omens|author-link=David Pingree}}</ref> Повеќето докази за нивното постоење доаѓаат од записите на [[Глинена таблица|глинените плочи]] . Овие часовници биле единствени, бидејќи немале индикатори како што се стрелките ( што обично се користат денес) или жлебови (како што се користеле во Египет). Наместо тоа, овие часовници го мереле времето „со тежината на водата што тече од него“.<ref name="neugebauer">{{Harvnb|Neugebauer|1947}}</ref> Тежината, мана или мина ја претставувала тежината на водата во воден часовник. Во вавилонско време, времето се мерело со временски часови. Како што се менувале годишните времиња, така се менувала и должината на денот. „За да се дефинира должината на „ноќната стража“ на [[Долгодневица|летната краткоденица]], требало да се истури две мана вода во цилиндрична клепсидра; нејзиното празнење го означувало крајот на часовникот. На секоја следна половина требало да се додаде една шестина од мана. Во месецот на [[рамноденица]], требало да се испразнат три мана за да одговараат на еден часовник, а четири мана се испразнувале за секој часовник во зимска [[краткодневица]]." <ref name="neugebauer"/> === Индија === Садовите ископани од локација на долината на Инд во [[Мохенџо-даро|Мохенџо-Даро]] се користеле како водни часовници. Тие биле заострени на дното, имале дупка на страна и биле слични на приборот што се користи за изведување абхишека (ритуално истурање вода).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=N. Kameswara|date=December 2005|title=Aspects of prehistoric astronomy in India|url=http://www.ncra.tifr.res.in/~basi/05December/3305499-511.pdf|journal=Bulletin of the Astronomical Society of India|volume=33|issue=4|pages=499–511|bibcode=2005BASI...33..499R|access-date=2007-05-11|quote=It appears that two artifacts from Mohenjo-daro and Harappa might correspond to these two instruments. Joshi and Parpola (1987) lists a few pots tapered at the bottom and having a hole on the side from the excavations at Mohenjadaro (Figure 3). A pot with a small hole to drain the water is very similar to clepsydras described by Ohashi to measure the time (similar to the utensil used over the lingum in Shiva temple for abhishekam).}}</ref> [[Индиска астрологија|Јотиша]], една од шесте дисциплини на [[Веданга]], опишува водни часовници наречени ''[[гати]]'' или ''[[капала]]''. Во Сурија Сидданта (5 век н.е.) се споменува клепсидрата во форма на бакарен сад што лебди и тоне.<ref>"A copper vessel (in the shape of the lower half of the water jar) which has a small hole in its bottom and being placed upon clean water in a basin sinks exactly 60 times in a day and at night." – Chapter 13, verse 23 of the ''Sürya Siddhānta''.</ref> На древниот будистички универзитет во Наланда махавихара, четиричасовните интервали биле мерени со воден часовник, кој се состоел од бакарен сад кој пловел во поголем сад исполнет со вода. Садот се полнел со вода која истекувала од мала дупка на дното; кога садот ќе се наполнел со вода се обележувало со удирање на тапан во текот на денот. Количината на додадена вода варирала во зависност од годишните времиња, а студентите на универзитетот управувале со часовникот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/educationancient00scha|title=Education in Ancient India|last=Scharfe|first=Hartmut|publisher=Brill Academic Publishers|year=2002|isbn=90-04-12556-6|location=Leiden|page=[https://archive.org/details/educationancient00scha/page/n177 171]|url-access=limited}}</ref> === Кина === [[Податотека:Clock_Tower_from_Su_Song's_Book_desmear.JPG|мини|Механизмот на воден погон на астрономската саат-кула на кинескиот инженер Су Сонг]] Во античка Кина, водните часовници биле многу важни во проучувањето на [[астрономија]]та и [[астрологија]]та . Најстарата пишана референца ја датира употребата на воден часовник во Кина во 6 век пр. н. е.<ref name="needham479">{{Harvnb|Needham|2000}}</ref> Филозофот и политичар од династијата Хан, Хуан Тан (40 пр. н. е. – 30 н.е.), задолжен за клепсидрите, напишал дека морал да ги споредува клепсидрите со сончевите часовници поради влијанието на температурата и влажноста врз нивната точност, покажувајќи дека испарувањето влијае на брзината со која тече водата.<ref>{{Harvnb|Needham|1995}}</ref> Течноста во водните часовници замрзнувала и морало да се чува топла со факели. Проблемот го решил кинескиот астроном и инженер Џанг Сиксун кој кристел [[жива]] наместо вода. Џанг Хенг бил првиот во Кина кој додал дополнителен резервоар за компензација помеѓу резервоарот и садот за довод, што го решило проблемот со паѓачката глава на притисок во резервоарот на резервоарот.<ref name="needham479">{{Harvnb|Needham|2000}}</ref> Во 2000-тите, во [[пекинг]]ската [[Пекиншки тапанарија и камбанарија|кула „Тапани“]] функционира клипсидра од истекување и е прикажувана за туристите. === Персија === [[Податотека:Ancient_water_clock_used_in_qanat_of_gonabad_2500_years_ago.JPG|мини|Антички персиски часовник]] Употребата на водни часовници во Голем Иран, води потекло од 500 пр. н. е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://jihs.ut.ac.ir/article_69801_e14a6b2d0d61cd4df20e24ffd5b216a4.pdf|title=Water Sharing Management in Ancient Iran, with Special Reference to Pangān (cup) in Iran|last=Rahimi|first=G.H.|work=Tehran university science magazine|accessdate=2025-01-16|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919150435/https://jihs.ut.ac.ir/article_69801_e14a6b2d0d61cd4df20e24ffd5b216a4.pdf|url-status=dead}}</ref> Подоцна, тие биле користени и за одредување на точните свети денови на предисламските религии како што се: најкратките, најдолгитеденови и ноќи во годините,како и деновите и ноќите кои биле со еднаква должина. Водениот часовник бил најточниот и најчесто користен уред за мерење на времето за пресметување на количеството или времето во кое земјоделецот требало да земе вода од бунар за наводнување, се додека не го замениле попрецизните часовници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://parssea.org/?p=2734|title=Water clock or Pengan in Iran, National conference 2004 Gonabad|work=parssea.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610061516/http://parssea.org/?p=2734|archive-date=2017-06-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vista.ir/article/265134|title=Qanat iscultural and social and scientific heritage in Iran|last=vista.ir}}</ref> Персиските водени часовници се користеле како алатка за акционерите на канатот да го пресметаат времето кога требало да ја пренасочат водата кон нивните фарми или градини. Канатот беше единствениот извор на вода за земјоделство и наводнување во сушните области, така што праведната и правична дистрибуција на водата била многу важна. Персискиот воден часовник се состоел од големо тенџере полно со вода и сад со мала дупка во центарот. Кога садот ќе се наполнел со вода, потонувал во тенџерето, а потоса го испразнувале садот и повторно го ставале над водата во тенџерето. Водениот часовник Зибад се употребувал до 1965 година,<ref name="japan.mfa.gov.ir">{{Наведена мрежна страница|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536035|title=Qanat is cultural and social and scientific heritage in Iran}}</ref> кога се заменил со модерни часовници.<ref name="Qanat">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aftabir.com/articles/view/science_education/technical/c3c1183387267p1.php|title=Conference of Qanat in Iran – water clock in Persia 1383|work=www.aftabir.com|language=fa}}</ref> === Грчко-Римски свет === [[Податотека:Clepsydra-Diagram-Fancy.jpeg|лево|мини|Илустрација од почетокот на 19 век на клепсидрата на Ктезибиј (285–222 пр. н. е.) од 3 век пр. н. е. Индикаторот за час се искачува додека тече вода.]] Зборот „ [[wiktionary:κλεψύδρα#Ancient_Greek|клепсидра]] “ доаѓа од грчкиот јазик што значи „крадец на вода“.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/keepingtimethrou0000levy/page/11|title=Keeping Time Through the Ages: The History of Tools Used to Measure Time|last=Levy|first=Janey|publisher=Rosen Classroom|year=2004|isbn=9780823989171|page=[https://archive.org/details/keepingtimethrou0000levy/page/11 11]|quote=The Greeks named the water clock 'clepsydra' (KLEP-suh-druh), which means 'water thief'.}}</ref> Грците значително го унапредиле водениот часовник и го решиле проблемот со намалениот проток.<ref>{{Harvp|Goodenow|Orr|Ross|2007}}</ref> Ктезибиус измислил показален систем типичен за подоцнежните часовници како што се бројчаникот и стрелката.<ref name="John G. Landels 35"/> [[Стар Рим|Римскиот]] инженер [[Витрувиј]] ги опишал раните будилници, кои работат со гонг или труба.<ref name="John G. Landels 35">John G. Landels: "Water-Clocks and Time Measurement in Classical Antiquity", "Endeavour", Vol. 3, No. 1 (1979), pp. 32–37 (35)</ref> Најчесто користен воден часовник бил едноставната одливна клепсидра. Овој мал земјен сад имал дупка на страната во близина на неговата основа. И во грчко и во римско време, овој тип на клепсидра се користел во судовите за доделување време на говорниците. Во важни случаи, како на пример, кога животот на една личност бил во прашање, тој бил целосно исполнет, но за поситни случаи, само делумно. Ако постапката била прекината поради која било причина, како на пример за испитување на документи, дупката во клепсидрата била запрена со восок додека говорникот не можел да продолжи со своето изјаснување.<ref>{{Harvnb|Hill|1981}}</ref> ==== Клепсидра за задржување на време ==== Некои научници се сомневаат дека клепсидрата можеби била користена како [[штоперица]] за наметнување временско ограничување на посетите на клиентите во [[Атина|атинските]] бордели.<ref name="John G. Landels 32">{{Наведено списание|last=Landels|first=John G.|year=1979|title=Water-Clocks and Time Measurement in Classical Antiquity|journal=Endeavour|volume=3|issue=1|page=33|doi=10.1016/0160-9327(79)90007-3}}</ref> Малку подоцна, на почетокот на 3 век пр. н. е., [[Хеленистички период|хеленистичкиот]] лекар Херофил употребил пренослива клепсидра при посетата на неговата куќа во [[Александрија]] за мерење на пулсот на неговите пациенти. Помеѓу 270 пр. н. е. и 500 година од нашата ера, [[Хеленистички период|хеленистичките]] и [[Стар Рим|римските]] [[Хронометрија|хоролози]] и [[астроном]]и развивале покомплексни механизирани водни часовници. Додадената сложеност била насочена кон регулирање на протокот и обезбедување подобри прикази на текот на времето. На пример, некои водени часовници ѕвонеле [[Ѕвоно|со ѕвона]] и [[гонг]]и, додека други ги отворале вратите и прозорците за да покажат фигури на луѓе, или поместувале покажувачи и бројчаници. Најголемо достигнување во пронајдокот на клепсидрите од ова време било од страна на Ктезибиј кој во нивниот состав вклучил запчаници и индикатор за бирање за автоматско прикажување на времето со менување на должината на деновите во текот на годината. Грчкиот астроном, Андроник од Кир, ја надгледувал изградбата на неговиот Хоролог, денес познато како Кула на ветровите, во првата половина на 1 век пр. н. е. Оваа [[Осумаголник|октогонална]] [[саат-кула]] на научниците и на купувачите им покажувала и [[Сончев часовник|сончеви часовници]] и [[Ветроказ|ветробранско летало]] . Во внатрешноста имало механизирана клепсидра,која имала повеќе опции: прачка што се движела нагоре и надолу за да го прикаже времето, автомат на воден погон кој удирал во ѕвонче за да ги означи часовите или диск со ѕвезда во движење на таванот.<ref>{{Наведено списание|last=Noble|first=Joseph V.|last2=de Solla Price|first2=Derek|date=October 1968|title=The Water Clock in the Tower of the Winds|url=https://www.jstor.org/stable/503828|journal=American Journal of Archaeology|volume=72|issue=4|pages=345–355|doi=10.2307/503828|jstor=503828|access-date=19 June 2024}}</ref> === Средновековен исламски свет === [[Податотека:Al-jazari_elephant_clock.png|лево|мини| Воден часовник со слон на Ал-Џазари (1206).<ref>{{Наведена книга|title=The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices|last=ibn al-Razzaz al-Jazari|publisher=D. Reidel|others=Translated and annotated by [[Donald Routledge Hill]]|year=1974|isbn=969-8016-25-2|location=Dordrecht|author-link=al-Jazari}}</ref>]] Во средновековниот исламски свет (632-1280), употребата на водни часовници своите корени ги носи од Архимед за време на подемот на [[Александрија]] во [[Египет]] и продолжува низ [[Византион|Византија]] . Водните часовници на арапскиот инженер Ал-Џазари, сепак, се заслужни бидејќи отидоа „многу подалеку од сè претходно“. Во трактатот на Ал-Џазари од 1206 година, тој опишува еден од неговите водни часовници, часовникот на слон . Часовникот го снимал минувањето на временските часови, што значело дека брзината на протокот морало да се менува секојдневно за да одговара на нерамномерната должина на деновите во текот на годината. За да се постигне ова, часовникот имал два резервоари. Горниот резервоар бил поврзан со механизмите за покажување на времето, а дното било поврзано со регулаторот за контрола на протокот . Во основа, кога се разденувало, чешмата била отворена и водата течела од горниот резервоар до долниот резервоар преку пливачки регулатор кој одржувал постојан притисок во резервоарот за примање.<ref>{{Harvnb|al-Hassan|Hill|1986}}</ref> [[Податотека:Clock_of_al_Jazari_before_1206.jpg|мини| Автоматски [[Саат-кула|часовник на замокот]] на Ал Џазари на вода, 12 век.]] Најсофистицираниот астрономски часовник на вода е [[Саат-кула|замокот]] на Ал-Џазари, кој некои го сметаат за ран пример на програмабилен аналоген компјутер, во 1206 година.<ref name="Ancient Discoveries">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=rxjbaQl0ad8|title=Ancient Discoveries, Episode 11: Ancient Robots|publisher=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301151115/https://www.youtube.com/watch?v=rxjbaQl0ad8|archive-date=March 1, 2014|accessdate=2008-09-06}}</ref> Тој бил сложен уред кој бил висок околу {{Convert|11|ft|m}} и имал повеќе функции заедно со мерењето на времето. Имал можност повторно да се програмира должината на денот и ноќта со цел да се пресметаат променливите должини на денот и ноќта во текот на годината, а исто така имало пет музички автомати кои автоматски пуштаат музика кога се движат со лостови управувани од скриена брегаста осовина прикачена до водено тркало.<ref name="Ancient Discoveries" /> Другите компоненти на часовникот на замокот вклучувале: главен резервоар со пливачка, пливачка комора и регулатор на проток, плоча и корито за вентил, две макари, диск со полумесечина што го прикажува зодијакот и две автомати со сокол што фрлаат топчиња во вазни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.google.com.my/search?hl=en&q=two+falcon+automata+dropping+balls+into+vases&um=1&ie=UTF-8&tbo=u&tbs=bks:1&source=og&sa=N&tab=wp|title=two falcon automata dropping balls into vases – Google Search|work=www.google.com.my}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag relies on an unreliable source. This is just a link to a google search for the preceding phrase&amp;quot; (March 2017)">несигурен извор</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Првите водни часовници кои користат сложена сегментална и епициклична опрема биле измислени порано од [[Арапи|арапскиот]] инженер Ибн Калаф ал-Муради во [[Ел-Андалус|Исламска Иберија]] в. 1000. Неговите водени часовници биле управувани со водени тркала, како што било случај и со неколку кинески часовници за вода во 11 век.<ref name="Hassan" /> Споредливи водни часовници биле изградени во [[Дамаск]] и [[Фес (град)|Фез]] . Последниот ( Дар ал-Магана ) останува до денес и неговиот механизам е реконструиран. Првиот европски часовник кој ги употребил овие сложени запчаници бил астрономскиот часовник создаден од Џовани де Донди во в. 1365 година. Како и Кинезите, арапските инженери во тоа време развиле механизам што го користеле во некои од нивните водни часовници. Механизмот беше во форма на систем со постојана глава, додека тешките плови се користеа како тегови. === Кореја === [[Податотека:BoRuGak_Jagyeongnu.JPG|мини|Воден часовник на Јанг Јеонг-сил, Боругак Јагјеонгну]] Во 718 година, Унифициран Сила го воспоставил системот на клепсидра за прв пат во корејската историја, имитирајќи ја династијата Танг.<ref>{{Наведена книга|title=The High Tide of Science and Technology Development in China: History of Science and Technology in China|last=Xu|first=Z.|year=2021|isbn=978-981-15-7846-5|volume=3|pages=413–426|chapter=The Spread of Traditional Chinese Mathematics in the Sinosphere and Its Influence|doi=10.1007/978-981-15-7847-2_11|chapter-url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-981-15-7847-2_11.pdf}}</ref> Во 1434 година, за време на владеењето [[Чосон|на Чосеон]], Јанг Јеонг-сил ( Korean ), чувар на палатата, а подоцна и главен дворски инженер, го конструирал Боругак Јагјеонгну или самоударувачки воден часовник на павилјонот Боругак за Сејонг Велики . Она што го овозможувало неговиот воден часовник да се самоудира (или автоматски) беше користењето механизми за работа со: три дрвени фигури или „дигалки“ кои удирале во предмети за да го сигнализираат времето. Со оваа иновација повеќе немаше потреба од човечки работници, за постојано да ја надополнуваат. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2020)">Потребен е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> Часовникот бил уникатен поради неговата способност автоматски да објавува двојни времиња со визуелни и звучни сигнали.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-x9NHOLSnNUC&pg=PA90|title=Explorations in the History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM2012|last=Koetsier|first=Teun|last2=ceccarelli|first2=marco|date=5 April 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400741324|page=90|language=en|access-date=27 March 2017}}</ref> Џанг развил техника на конверзија на сигналот што овозможувало да се измери аналогното време и да се објави дигиталното време. Уредот за конверзија бил поставен над вливниот сад што го мери времето, првиот уред од ваков вид во светот.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.kscpp.net/LinkClick.aspx?fileticket=lILBCCXDCSk%3d&tabid=144&mid=528|title=Fifty Wonders of Korea - Vol. 2|publisher=KSCPP|access-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327171319/http://www.kscpp.net/LinkClick.aspx?fileticket=lILBCCXDCSk%3d&tabid=144&mid=528|archive-date=2017-03-27}}</ref> Така, воден часовник Боругак е првиот хидро-механички инженерски часовник со двојни времиња во историјата на хорологијата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yavIAwAAQBAJ&pg=PA111|title=Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies|last=Ceccarelli|first=Marco|date=21 May 2014|publisher=Springer|isbn=9789401789479|page=111|language=en|access-date=27 March 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eUUPCgAAQBAJ&pg=PA364|title=A Bridge between Conceptual Frameworks: Sciences, Society and Technology Studies|last=Pisano|first=Raffaele|date=30 June 2015|publisher=Springer|isbn=9789401796453|page=364|language=en|access-date=27 March 2017}}</ref> ==Водениот часовник како мотив во уметноста== * „Клепсидра“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 126.</ref> == Поврзано == * [[Бернард Гитон]] * [[Мерни инструменти]] * [[Песочник (направа)|Песочник]] == Наводи == {{Наводи|2}} === Користени извори === * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/islamictechnolog0000hasa|title=Islamic Technology: An Illustrated History|last=al-Hassan|first=Ahmad Y.|last2=Hill|first2=Donald R.|publisher=Cambridge University Press|year=1986|isbn=0-521-26333-6|oclc=13332728|author-link=Ahmad Y Hassan|author-link2=Donald Routledge Hill|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Mechanics of pre-industrial technology: An introduction to the mechanics of ancient and traditional material culture|last=Cotterell|first=Brian|last2=Kamminga|first2=Johan|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=0-521-42871-8|oclc=18520966}} * {{Наведена книга|title=Time and Its Measurement: From the stone age to the nuclear age|last=Cowan|first=Harrison J.|publisher=The World Publishing Company|year=1958|location=Ohio|bibcode=1958tmfs.book.....C}} * {{Наведување|title=Mathematical Models of Water Clocks|url=http://www.nawcc-index.net/Articles/Goodenow-WaterClocks.pdf|last=Goodenow|first=Jennifer|last2=Orr|first2=Richard|last3=Ross|first3=David|publisher=Rochester Institute of Technology|year=2007}} * {{Наведена книга|title=Arabic Water–Clocks|last=Hill|first=D.R.|publisher=University of Aleppo|year=1981|location=Syria|author-link=Donald Routledge Hill}} * {{Наведена книга|title=Handbook of Ancient Water Technology|last=Lewis|first=Michael|year=2000|isbn=90-04-11123-9|editor-last=Wikander|editor-first=Örjan|editor-link=Örjan Wikander|series=Technology and Change in History|volume=2|location=Leiden|pages=343–369 (356f.)|chapter=Theoretical Hydraulics, Automata, and Water Clocks}} * {{Наведена книга|title=Science & Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering|last=Needham|first=Joseph|date=1986|publisher=Caves Books|location=Taipei|author-link=Joseph Needham}} * {{Наведена книга|title=Science & Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth|last=Needham|first=Joseph|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=0-521-05801-5|oclc=153247126|author-link=Joseph Needham}} * {{Наведена книга|title=Science & Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering|last=Needham|first=Joseph|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-05803-1|oclc=153247141|author-link=Joseph Needham}} * {{Наведено списание|last=Neugebauer|first=Otto|author-link=Otto E. Neugebauer|year=1947|title=Studies in Ancient Astronomy. VIII. The Water Clock in Babylonian Astronomy|journal=Isis|volume=37|issue=1/2|pages=37–43|doi=10.1086/347965|pmid=20247883}} (Reprinted in {{Наведена книга|title=Astronomy and History: Selected Essays|last=Neugebauer|first=Otto|year=1983|pages=239–245}}) * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geniusofchina3000temp/page/55|title=The Genius of China: 3000 years of science, discovery and invention|last=Temple|first=Robert|publisher=Simon and Schuster|year=1986|isbn=9780671620288|location=New York|page=55|url-access=limited}} * {{Наведена книга|title=The Time Museum|last=Turner|first=Anthony J.|publisher=The Museum|year=1984|isbn=0-912947-01-2|volume=I: ''Time Measuring Instruments''; Part 3: ''Water-clocks'', ''Sand-glasses'', ''Fire-clocks''|location=Rockford, IL|oclc=159866762}} == Надворешни врски == {{Wiktionarypar|clepsydra}} * [http://www.europa-center-berlin.de/en/the-sights/the-clock-of-flowing-time.html Часовникот на времето што тече во Берлин,] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190118081232/http://www.europa-center-berlin.de/en/the-sights/the-clock-of-flowing-time.html|date=2019-01-18}} * [https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/popular-links/walk-through-time/walk-through-time-early-clocks NIST: Прошетка низ времето - рани часовници] * [http://www.marcdatabase.com/~lemur/dm-gitton.html#iw-time-flow-clocks Часовниците со временски тек на Бернард Гитон,] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110809073852/http://www.marcdatabase.com/~lemur/dm-gitton.html#iw-time-flow-clocks|date=2011-08-09}} * [https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536035 Канат е културно, општествено и научно наследство во Иран] * [http://www.eternalegypt.org/EternalEgyptWebsiteWeb/HomeServlet?ee_website_action_key=action.display.element&story_id=19&module_id=5&language_id=1&element_id=60513 Воден часовник во Египет] * * [https://www.perseus.tufts.edu/GreekScience/Students/Jesse/CLOCK1A.html Кратка историја на часовниците: од Талес до Птоломеј] * [http://www.childrensmuseum.org/waterclock Воден часовник во детскиот музеј на Индијанаполис] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120422125502/http://www.childrensmuseum.org/waterclock |date=2012-04-22 }} * [http://www.landmarkclocks.com/page14.html Воден часовник Нанаимо, пр. н. е.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070811001650/http://www.landmarkclocks.com/page14.html|date=2007-08-11}} * [https://www.history-of-physics.com/2017/08/ancient-greece-water-clock-clepsydra-of_14.html Анимација: Воден часовник Ctesibius] * [http://www.antique-horology.org/_editorial/clepsydra/ Рисовиот Универзален речник напис за Клепсидра, 1819 година] * [http://www.royalgorgebridge.com/WaterClock.aspx Воден часовник на мостот на Кралската клисура] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070501165809/http://www.royalgorgebridge.com/WaterClock.aspx|date=2007-05-01}} * * [http://www.muslimheritage.com/article/mechanical-water-clock-ibn-al-haytham Механички воден часовник на Ибн Ал-Хајтам] * [https://maghzrayaneh.ir/services-computer компјутерски сервиси на лице место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220629005030/https://maghzrayaneh.ir/services-computer |date=2022-06-29 }} на часовници [[Категорија:Времемерење]] [[Категорија:Статии со текст на јапонски]] ifdt1j8aqvywa1v59m6l6f17042w2gr 0 1374990 5561175 5477479 2026-05-18T15:04:02Z Carshalton 30527 /* Клупска кариера */ 5561175 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Роберто Бетега | image = [[Податотека:Juventus FC 1971-1972 Roberto Bettega.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1950|12|27}} | cityofbirth = {{роден во|Торино|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/FW}} | retired = 1985 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = 1961-1969 | youthclubs1 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 1970-1983 | caps1 = 326 | goals1 = 129 | clubs1 = {{Fb team Juventus}} | years2 = 1969-1970 | caps2 = 30 | goals2 = 13 | clubs2 = →{{Fb team Varese}} | years3 = 1983-1984 | caps3 = 48 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Toronto Blizzard}} | nationalyears1 = 1971-1974 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|Италија 23]] | nationalyears2 = 1971-1972 | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1975-1983 | nationalcaps3 = 42 | nationalgoals3 = 19 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Роберто Бетега''' (роден на [[27 декември]] [[1950]] година во [[Торино]]) — [[италија]]нски поранешен [[фудбал]]ер, кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Речиси целата своја кариера ја поминал во {{Fb team (N) Juventus}}, клубот на чиј младински сектор се приклучил во раните 60-ти,<ref name="biobett">{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/12/27/vizi-virtu-di-bobby-gol.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|date=27 декември 2009|author=Emanuele Gamba|publisher=la Repubblica}}</ref> играјќи тринаесет сезони како професионалец, освојувајќи седум [[Првенство во фудбал на Италија|национални првенства]], еден [[УЕФА Лига Европа|Куп на УЕФА]] и еден [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]. Тој, исто така, одиграл 42 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] во перидот помеѓу 1975 и 1983 година, постигнувајќи 19 гола, и ја претставувал земјата на [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] и [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]], како дел од екипите кои го освојувале четвртото место. По пензионирањето, тој станал телевизиски коментатор и спортски директор: од 1994 до 2006 година бил потпретседател, а помеѓу 2009 и 2010 година, заменик-генерален директор во Јувентус. За време на неговата натпреварувачка кариера го имал прекарот „Боби гол“ поради неговата убиственост пред голот, и прерано [[Бела коса|побелената коса]] што била карактеристична за него.<ref name="biobett"/> По тестамент на Франсиско Окампо, претседател на [[Парагвај|парагвајскиот]] клуб [[ФК Такуари|Такуари]], стадионот на овој клуб во [[Асунсион]], Парагвај, во 2002 година бил именуван по Бетега,<ref>{{cite web|url=http://chepalle.gazzetta.it/2011/12/28/uno-stadio-chiamato-roberto-bettega/|title=Uno stadio chiamato Roberto Bettega|author=Mario Salvini|date= 27 декември 2011}}</ref> носејќи го името „Естадио Роберто Бетега“ се до затворањето на истиот во 2015 година.<ref>{{cite web|url=http://www.archistadia.it/2017/03/stadi-del-passato-paraguay-storia-estadio-roberto-bettega-asuncion.html|title=Stadi del passato: Paraguay, Estadio Roberto Bettega|date=23 март 2017}}</ref> ==Технички карактеристики== [[File:1971–72 Serie A - AC Milan v Juventus - Bettega's back-heel goal.jpg|thumb|left|Еден од најпознатите голови на Бетега, ударот со пета против {{Fb team (N) Milan}} на [[Сан Сиро]] во сезоната 1971-1972: „редок подвиг во тоа време“.<ref name="Perrone"/>]] Тој се смета за многу модерен напаѓач за својата генерација, како и за лидер на тимот, способен и да завршува и да создава шанси. [[Амбидекстрија|Амбидекстер]]<ref name=enciclopedia>{{cita|Beccantini}}.</ref> надарен со атлетска фигура, интуиција, индивидуална техника и визија за играта, тој бил специјалист за удари со глава:<ref name=corriere>{{cite web|author=Giorgio Dell'Arti|url=http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|title=Biografia di Roberto Bettega|publisher=Corriere della Sera|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126130956/http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|archivedate=26 јануари 2016}}</ref> во контекст на ова, неговиот гол фрлајќи се по топката за да нанесе удар со глава против {{NazNB|FUrep|ENG}} во натпреварот одигран во Рим на 17 ноември 1976 година, останал незаборавен, погодок со кој резултатот гласел 2-0 за {{NazNB|FUrep|ITA}} и со кој им помогнал на ''„аѕурите“'' да се квалификуваат за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] за сметка на Англичаните. Тој бил еден од најкомплетните италијански напаѓачи на сите времиња, благодарение и на решителноста и професионализмот што го издвојуваат.<ref name=enciclopedia/> Откако се етаблирал како чист напаѓач, неговиот подем бил забавен од појавата на [[туберкулоза]] која го погодила во сезоната 1971-1972;<ref name=corriere/> [[Џампјеро Мугини]] напишал за него дека токму оваа болест го спречила да стане најголемиот фудбалер на модерната ера.<ref name=mughini>{{cita|Mughini|pp. 204-205}}.</ref> Подоцна, тој се вратил на теренот, првично дејствувајќи како маневрирачки централен напаѓач<ref name=corriere/>, а на крајот од својата кариера и како офанзивен играч од средниот ред.<ref>{{cita|Sasso|p. 40}}.</ref> Вреди да се напомене дека тој има импресивна статистика на постигнати голови дури и без помош на [[Пенал (фудбал)|пенали]]: тој има изведено само 6 пенали во својата кариера, и сите ги реализирал.<ref name="Olivari">{{cite web|author=Stefano Olivari|url=https://www.guerinsportivo.it/news/calcio/2020/05/10-2977761/roberto_bettega_senza_rigori/|title=Roberto Bettega senza rigori|date=10 мај 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Јувентус и Варезе=== [[Податотека:Varese 1969-70.jpg|thumb|right|Младиот Бетега (горе, втор десно) за време на својата дебитантска сезона како професионалец со [[ФК Варезе|Варезе]] во [[Серија Б]]]] Роден во Торино од [[Венето|венецијанско]] семејство кое емигрирало од [[Виљабруна]];<ref>{{cite news|url=https://ricerca.gelocal.it/corrierealpi/archivio/corrierealpi/2014/12/18/NZ_44_A.html|title=Roberto Bettega ieri a Luxottica|publisher=Corriere delle Alpi|date=18 декември 2014}}</ref> неговиот татко бил работник во [[ФИАТ]]. Роберто му се приклучил на {{Fb team (N) Juventus}} како дете, минувајќи низ младинските категории.<ref name=Boffano >{{cite web|author=Ettore Boffano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/cda-21-dicembre/cda-21-dicembre.html|title=Lo chiamavano Bobby Gol|date=21 декември 2009}}</ref><ref name=dirigente-a >{{cite web|author=Timothy Ormezzano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Riecco Bettega-Juve: "Saremo subito grandi"|date=23 декември 2009}}</ref> Тука тој пораснал под водство на историскиот тренер на младинскиот тим на Јувентус од тоа време, Марио Педрале,<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|publisher=la Repubblica|date=27 декември 2009}}</ref> кој го споредил во почетокот со [[Џон Чарлс]].<ref name="ju29ro" >{{cite web|url=http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|title=Ritratti: Roberto Bettega|date=26 април 2008|accessdate=2025-07-26|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907053946/http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|url-status=dead}}</ref> Во пресрет на неговата прва сезона како професионалец, во летото 1969 година, клубот од [[Торино]] одлучил да го испрати перспективниот напаѓач, исто така за да избегне „прегорување“ со раниот скок во првиот тим на Јувентус, на позајмица во [[Серија Б]], во екипата на [[ФК Варезе|Варезе]]:<ref name="ju29ro" /> всушност, тој бил побаран директно од тренерот на клубот од Ломбардија, [[Нилс Лидхолм]], откако бил забележан од него за време на натпреварот помеѓу младинските екипи на двата клуба.<ref name="ju29ro" /> Во својата единствена година во црвено-белиот дрес, осумнаесетгодишниот Бетега бил најголемото откритие во [[Серија Б]] во [[Серија Б 1969-1970|сезоната 1969-1970]], придонесувајќи за првото место поврзано со промоција во [[Серија А]], успех за кој придонел со постигнување на 13 гола, кои воедно го направиле, заедно со соиграчот [[Ариедо Браида]] и [[Аквилино Бонфанти]] од Катанија, најдобар стрелец во првенството.<ref name="ju29ro" /> ===Враќање во Јувентус=== ====1970-1976==== [[File:Juventus FC at Villar Perosa, Summer 1971.jpg|thumb|left|Десно: [[Пјетро Анастази|Анастази]] и Бетега, напаѓачкото дуо на {{Fb team (N) Juventus}} во поголемиот дел од 1970-тите, заедно со нивните соиграчи.]] Тој се вратил во Јувентус во сезоната 1970-1971, останувајќи таму тринаесет последователни сезони до 1983 година. Тој одиграл вкупно 481 натпревар за Јувентус (326 во Серија А, 73 во Купот на Италија, 31 во Купот на шампионите, 8 во Купот на победниците на куповите и 42 во Купот на УЕФА), постигнувајќи 178 гола (129 во Серија А, 22 во Купот на Италија, 7 во Купот на шампионите, еден во Купот на победниците на куповите и 19 во Купот на УЕФА), со што претставува трет најдобар стрелец на клубот на сите времиња зад [[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Џампјеро Бониперти]]. Интересно е што Бетега се вратил во Јувентус како единствен играч од Торино кој пораснал во младинскиот систем, токму кога тимот веќе имал или бил на пат да потпише група млади играчи од [[Јужна Италија]];<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,0895_02_1990_0039_0017_18512268/|title=La Juve delle passioni e le anime di Torino|publisher=Stampa Sera|p=17|date=12 февруари 1990}}</ref> меѓу нив бил и оној кој станал негов референтен напаѓачки партнер, [[Катанија|катанијецот]] [[Пјетро Анастази]], со кого во следните шест сезони ќе формира - Анастази како централен напаѓач и Бетега како лево крило - еден од најдобрите напаѓачки тандеми во историјата на Јувентус.<ref>{{cita|Romano, Saoncella|07 min 50 s|title=Film}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|title=Lazio-Juve, il match mai banale|date=16 gennaio 2009|archiveurl=https://archive.today/20151104171344/http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|archivedate=4 ноември 2015|dead-link=yes}}</ref> [[File:Roberto Bettega - Juventus FC 1970-71.jpg|thumb|170px|Бетега за време на неговата прва сезона со Јувентус.]] Своето деби во Серија А го имал на 27 септември 1970 година, во натпреварот на гости против {{Fb team (N) Catania}}, постигнувајќи го решавачкиот гол; во текот на остатокот од сезоната, „единаесетката“ на Јувентус одиграла 42 натпревари (28 во [[Серија А 1970-1971]], 11 во [[Куп на саемските градови 1970-1971|Купот на саемските градови 1970-1971]] и 3 во [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|Купот на Италија 1970-1971]]) и постигнал 21 гол (13, 6 и 2 соодветно). По втор пат во својата историја, Јувентус стигнал до финалето на континентално натпреварување, губејќи од англискиот тим {{Fb team (N) Leeds United}} во последното издание на [[Куп на саемските градови|Купот на саемските градови]]: по нерешениот резултат 2-2 на домашен терен, во кој Бетега го постигнал голот за 1-0, реваншот завршил 1-1, а трофејот го освоиле Англичаните според [[Правило за гол во гости|правилото за голови во гости]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0127_0016_4586487/|title=La Coppa delle Fiere al Leeds|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=4 јуни 1971|p=16}}</ref> Тој имаше одличен почеток на првенството 1971-1972, во кое постигнал два гола против {{Fb team (N) Milan}} во четвртото коло, постигнувајќи прво гол со глава, а потоа, вториот на асистенција на Анастази, со убав удар со пета - технички подвиг што сè уште бил редок за гледање во тоа време<ref name="Perrone">{{cite news|author=Massimo Perrone|title=E poi c'è Milan-Juve... Lo spettacolo è servito|number=nº 45 (910)|city=Milano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=10 ноември 2018|p=56}}</ref> – останал во аналите.<ref name=corriere/><ref>{{cite news|author=Salvatore Lo Presti|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1999/gennaio/06/Quel_tacco_Bettega_che_tutti_ga_0_9901063648.shtml|title=Quel "tacco" di Bettega che tutti ancora ricordano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=6 јануари 1999}}</ref> Сепак, по 10 гола во 14 натпревари, последниот на 16 јануари 1972 година против {{Fb team (N) Fiorentina}}, тој бил принуден на долга пауза поради појава на [[туберкулоза]]:<ref name=corriere/> ова нарушување го мачело уште од почетокот на неговата кариера, предизвикувајќи му тешкотии со дишењето и ограничување на неговите перформанси.<ref name=mughini/> Тој се вратил во акција дури на почетокот на следната сезона, помагајќи му на Јувентус да го освои второто последователно [[скудето]] и придонесувајќи за патувањето што ги одвело ''„бјанконерите“'' до нивното прво финале во [[Куп на шампиони 1972/73|Купот на шампионите 1972-1973]], кое го загубиле на 30 мај 1973 година од {{Fb team (N) Ajax}}.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0149_01_1973_0127_0016_5644278/|title=Ajax terzo titolo europeo. Sconfitta (1-0) la Juventus|pubblisher=La Stampa|date=31 мај 1973|page=16}}</ref> [[File:1975–76 Serie A - Juventus v Verona - Sergio Maddè, Roberto Bettega.jpg|thumb|left|Бетега во дуел со [[Серџо Маде]] од {{Fb team (N) Verona}}, за време на [[Серија А 1975-1976]].]] И покрај тоа што постигнувал поретко голови во текот на следните две години, во истиот период дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Италија|репрезентацијата]] под водство на селекторот [[Фулвио Бернардини]] во јуни 1975 година, играјќи го целиот натпревар, добиен на гостински терен против {{NazNB|FUrep|FIN}}. Тој повторно ја надминал границата од десет гола во сезоната 1975-1976, годината во која Јувентус го загубил скудетото од своите градски ривали {{Fb team (N) Torino}}, откако испуштиле предност од пет бода во 21-вото коло. Во исто време, во репрезентацијата тој морал да се задоволи со помала улога во натпреварите под водството на новиот технички менаџмент доверен на тандемот Бернардини-[[Енцо Беарцот|Беарцот]]. ====1976-1981==== Во летото 1976 година, со доаѓањето на [[Џовани Трапатони]] на клупата на Јувентус, започнал победнички циклус кој бил предодреден да трае една деценија. Јувентус го освоил скудетото со еден бод повеќе пред бранителот на титулата Торино, освојувајќи рекордни 51 бод од можни 60.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1093_02_1977_0109_0012_24070617/|title=Mai nessuno a quota 51 punti|publisher=Stampa Sera|author=Giorgio Gandolfi|date=23 мај 1977|p=10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,11/articleid,1093_02_1977_0109_0013_24173802/|title=Una stagione da non dimenticare|publisher=Stampa Sera|author=Ferruccio Cavallero|date=23 мај 1977|page=11}}</ref> (Фјорентина, како трета, завршила со 16 бода зад шампионот); Бетега – кој во меѓувреме, со оглед на продажбата на Анастази, си нашол во [[Роберто Бонинсења]] нов партнер во нападот<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1489_02_1976_0163_0014_20864133/|title=Signora, perché?|publisher=Stampa Sera|author=Angelo Caroli|date=4 agosto 1976|page=10}}</ref> – не пропуштил ниту еден натпревар и постигнал 17 гола, додавајќи уште 5 во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] освоен во истата сезона. Тоа бил првиот меѓународен трофеј освоен од тимот, кој бил подобар од баскискиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}} во финалето од два натпревари: во реваншот загубен со 2-1 во Шпанија, во огнената арена на [[Стадион Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], решавачкиот бил токму голот со глава на Бетега, по центаршутот на [[Марко Тардели]], што му го донел трофејот на Јувентус благодарение на поголемиот број постигнати голови во гости.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,18/articleid,1093_01_1977_0108_0018_15594940/|title=Juventus, la Coppa Uefa finalmente!|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=19 мај 1977|page=18}}</ref> [[Податотека:Coppa UEFA 1976-77 - Juventus vs Manchester City - Roberto Bettega e Joe Corrigan.jpg|thumb|right|300px|Бетега (лево) за време на натпреварот од [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА 1976-1977]] против {{Fb team (N) Manchester City}} добиен со 2-0 во [[Торино]], со кој ''„бјанконерите“'' го започнале походот кон својата прва титула во [[Европски фудбалски натпреварувања|Европските натпреварувања]].]] Јувентус ја одбранил титулата во италијанското првенство во сезоната 1977-1978, овојпат пред Торино и изненадувањето {{Fb team (N) Vicenza}}. Тоа било прелудиум на големото Светско првенство што Бетега и Италија го играле во Аргентина во летото 1978 година. Откако се докажал и на меѓународната сцена, Бетега се нашол на четвртото место на ранг-листата на ''„[[France Football]]“'' во изборот за ''[[Златна топка|„Златната топка“]]'' и во 1977 и во 1978 година.<ref name=corriere/> Во следните две сезони, Јувентус ја загубил титулата во Италија, прво од Милан, а потоа и од {{Fb team (N) Inter}}, но го освоил [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија 1978-1979]], победувајќи го {{Fb team (N) Palermo}} со 2-1 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] во финалето во [[Неапол]], за време на кое Бетега бил принуден да го заврши натпреварот предвреме поради повреда на ребрата.<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=/archivio/uni_1979_06/19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|title=Benetti ha salutato la Juventus spingendola sull'ultima salita|publisher=l'Unità|date=22 јуни 1979|p=12|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102452/http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=%2Farchivio%2Funi_1979_06%2F19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|archivedate=4 март 2016}}</ref> Во пресрет на сезоната 1979-1980, нападот на Јувентус претрпел одредени промени со оглед на збогувањето со Бонинсења и со [[Пјетро Паоло Вирдис]], откако вториот не успеал да ја убеди околината, Трапатони одлучил да му го довери дресот со „бројот девет“ на Бетега, односно да го премести во центарот на шеснаесетникот, поддржан од крилните играчи [[Франко Каузио]] и [[Пјерино Фана]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,13/articleid,1076_02_1979_0212_0015_24036968/|title=Rivoluzione alla Juventus: come e perché|publisher=Stampa Sera|date=13 август 1979|page=13}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1077_01_1979_0221_0024_15520451/|title=Ruolo di Bettega|publisher=La Stampa|date=29 септември 1979|page=19}}</ref> Во новата улога, Бетега постигнал 16 гола во првенството што му ја донело титулата [[Капоканониере|најдобар стрелец во Серија А]] за првпат во неговата кариера; ова било потпомогнато и од фактот дека тој отстапи од својата вообичаена практика, согласувајќи се да стане, во завшницата од сезоната, изведувач на пеналите во тимот.<ref name="Olivari"/> Сепак, и покрај головите на Бетега, Јувентус не успеал да ја освои титулата, завршувајќи на второто место со три бода помалку од шампионот Интер. Истата година, Јувентус се соочил со англискиот клуб {{Fb team (N) Arsenal}} во полуфиналето на [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|Купот на победниците на куповите]]: во првиот натпревар на [[Хајбери]], Бетега си постигнал [[автогол]], со што натпреварот завршил со резултат 1-1 откако ''„бјанконерите“'' повеле,<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1061_01_1980_0079_0021_18754549/|title=La Juve, in dieci, pareggia a Londra: 1-1|publisher=La Stampa|author=Bruno Perucca|date=10 април 1980|page=19}}</ref> но потоа биле елиминирани по реваншот во Торино. Во сезоната 1980-1981, скудетото се вратило кај Јувентус; сепак, за Бетега, кој го освоил своето шестто лично скудето во кариерата, оваа сезона го означила почетокот на неговата опаѓачка ефективност, откако напаѓачот придонел за успехот постигнувајќи само пет првенствени гола. Во Купот на УЕФА таа сезона, неговите три гола не биле доволони за Јувентус да ја мине втората рунда, каде што биле елиминирани од [[ФК Виѓев Лоѓ|Виѓев Лоѓ]]: полјаците го добиле првиот натпревар дома со 3-1 (Бетега бил стрелец на голот за Јувентус), додека во реваншот ''„бјанконерите“'' победиле со 3-1, по што натпреварот отишол во продолженија а од таму и до [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] по кој италијанската екипа загубила со 5-4. ==== 1981-1983 ==== На почетокот на сезоната 1981-1982, се чинело дека Бетега се враќа во форма, постигнувајќи пет гола во своите први седум натпревари. Но, на 4 ноември 1981 година, по поразот во првиот натпревар од осминафиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против {{Fb team (N) Anderlecht}} во [[Брисел]], судирот кој го имал со белгискиот голман [[Џеки Мунарон]] во реваншот во Торино му нанел сериозна повреда на лигаментите на коленото. Јувентус бил елиминиран, а напаѓачот ја пропуштил практички целата сезона поради проблематично закрепнување;<ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/Itemid,3/action,viewer/page,20/articleid,1039_01_1982_0095_0020_14862561/|title=Bettega della Juventus «operato» al ginocchio|publisher=La Stampa|date=8 мај 1982|page=20}}</ref> Поради повредата, тој бил само спореден актер во освојувањето на своето седмо и последно скудето, а во летото 1982, неговата сè уште несигурна физичка и здравствена состојба го принудила да го одбие повикот да го носи италијанскиот дрес на [[Светско првенство во фудбал 1982|„Мундијалот“]] во [[Шпанија]].<ref name="Coscia">{{cite news|author=Carlo Coscia|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,28/articleid,1039_01_1982_0107_0028_17370718/|title=Bettega costretto alla rinuncia, niente Mundial|publisher=La Stampa|date=25 мај 1982|page=28}}</ref> Во сезоната 1982-1983, тој повеќе не бил централна фигура во нападот: стартер на позицијата централен напаѓач станал [[Паоло Роси]], па Бетега почнал да носи необичен „број седум“ на грбот, наизменично делејќи ја минутажата со младиот [[Доменико Марокино]].<ref>{{cite news|author=Piercarlo Alfonsetti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1043_01_1982_0213_0024_14927066/|title=Senza Bettega ma con una staffetta|publisher=La Stampa|date=3 октомври 1982|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1422_02_1982_0265_0049_20341183/|title=Staffetta con Marocchino o Bettega a tempo pieno?|publisher=Stampa Sera|date=20 октомври 1982|page=17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,24/articleid,1023_01_1983_0016_0026_14286724/|title=Trapattoni mette fuori Bettega|publisher=La Stampa|date=21 јануари 1983|page=24}}</ref> Тој немал посебна среќа пред голот во текот на сезоната, погодувајќи ја пречката единаесет пати; сепак, на 10 април, во победата од 5-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Ascoli}}, тој го имал задоволството да го постигне голот 3000-тиот гол на Јувентус во историјата на Серија А, од кога се играло првенството во „единечна група“. Во првиот натпревар од полуфиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против Виѓев Лоѓ, Бетега постигнал гол за 2-0; клубот од Торино потоа се пласирал во финалето, загубено во [[Атина]] од {{Fb team (N) HSV}}, последниот натпревар на Бетега во црно-белиот дрес и покрај тоа што сезоната сè уште била во тек. Тој го напуштил Јувентус на крајот на мај 1983 година, после 490 одиграни натпревари за и 179 постигнати гола. === Торонто Близард === Откако се збогувал со Јувентус, тој се преселил во [[Северноамериканската фудбалска лига]] (НАСЛ) во јуни 1983 година, за да игра за [[Канада|канадскиот]] тим [[Торонто Близард]].<ref>{{cite news|author=Marco Tarozzi|title=Gli avventurieri|publisher=Calcio 2000|number=nº 4 (18)|град=Milano|editor=Action Group|date=април 1999|pp=56-57}}</ref> Своето деби за клубот го имал на 6-ти истиот месец, во поразот по ''[[Шут-аут|шут-аут]]от''<!--НЕ ГО МЕНУВАЈТЕ ОВОЈ ТЕРМИН ВО ПЕНАЛ! Во Северноамериканската лига и во раните години на МЛС лигата, пеналите се изведувале како во хокејот, со тоа што играчот кој го изведува пеналот тргнува во соло акција еден на еден против голманот и биле познати под името ''shootout''.--> од {{Fb team (N) Vancouver Whitecaps}} во регуларната сезона.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1028_01_1983_0133_0020_22428939/|title=Bettega grande ma sconfitto|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1983|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,23/articleid,1028_01_1983_0134_0023_14363779/|title=«È calcio vero anche sulla moquette»|pubblicazione=La Stampa|date=8 јуни 1983|page=23}}</ref> Тој останал во Торонто две сезони, стигнувајќи до финалето на плејофот на првенството, таканаречениот [[Сокер Боул]], во двете години, натпревари кои Близард ги загубиле од [[Талса Рафнекс]] во 1983 година и од [[Чикаго Стинг]] во 1984 година. Бетега се вратил привремено во Италија во есента 1984 година,<ref name="soccer">{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,25/articleid,1020_01_1984_0251_0025_22822162/|title=Bettega: «Se il soccer fallisce giocherò a calcetto a Toronto»|publisher=La Stampa|date=23 октомври 1984|page=25}}</ref> од една страна, поради сè погласните гласини за претстоен финансиски колапс на НАСЛ,<ref name="soccer"/> а од друга страна да ја тестира можноста за привремено враќање во Серија А;<ref name="Bernardi">{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,22/articleid,1020_01_1984_0255_0022_14554183/|title=Bettega, giocatore e manager a Udine?|publisher=La Stampa|date=27 октомври 1984|page=22}}</ref><ref name="Guerin">{{cite news|title=La grande paura|publisher=Guerin Sportivo|number=nº 45 (514)|град=Bologna|editor=Conti Editore|date=7-13 ноември 1984|page=26}}</ref> Всушност, сезоната во Северноамериканската лига во 1985 година, дури и да била завршена, немало да започне повторно до доцна пролет, а во меѓувреме, напаѓачот добил неколку понуди од италијански клубови, но „најважната“ од {{Fb team (N) Udinese}}.<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> Сепак, кога се чинело дека е само на еден чекор од постигнување договор со фриулијанците,<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> на почетокот на ноември тој бил жртва на сериозна сообраќајна несреќа на [[Автопат А4 (Италија)|автопатот Торино-Милано]] и бил хоспитализиран неколку дена на интензивна нега:<ref name="Guerin"/><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0008/articleid,1381_02_1984_0301_0009_19815707/|title=Bettega quasi fuori pericolo|publisher=Stampa Sera|date=3 ноември 1984|page=8}}</ref> и покрај првичните намери да се врати на фудбалот,<ref>{{cite news|author=Franco Badolato|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,26/articleid,1022_01_1984_0288_0026_14574791/|title=Bettega: «Tornerò a giocare»|publisher=La Stampa|date=6 декември 1984|page=26}}</ref> конечната одлука, исто така со оглед и на банкротот на НАСЛ, била да стави крај на неговата играчка кариера. ==Репрезентативна кариера== ===Младински репрезентации=== Бетега го имал своето деби во [[синиот дрес]] во 1970 година, со [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|италијанската репрезентација под 23 години]],<ref name="Beltrami">{{cita|Beltrami|p. 552|title=Bilancio generale}}.</ref> во натпреварот одигран на 1 ноември во [[Варезе]] против врсниците од [[Фудбалска репрезентација на Австрија под 23 години|Австрија]] (3-1),<ref>{{cita|Beltrami|p. 533|title=Italia B}}.</ref> во кој исто така постигнал гол со кој резултатот станал 2-1.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,0134_02_1970_0228_0010_6565080/|title=Sala costruisce per Anastasi e Bettega|publisher=Stampa Sera|date=1970-11-02|p=10}}</ref> Неколку месеци подоцна, тој го имал своето деби и за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|репрезентацијата под 21 година]],<ref name="Beltrami"/> на 5 мај 1971 година во [[Трст]] против {{NazU21NB|FUrep|NED}} (5-2).<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0102_0016_4579161/|title=Cinque reti dei giovani azzurri|publisher=La Stampa|date=1971-05-06|page=16}}</ref><ref>{{cita|Beltrami|p. 546|title=Italia giovanile «Under 21»}}.</ref> ===Сениорска репрезентација=== [[Податотека:Italia, 1976, Bearzot, Tardelli e Bettega.jpg|thumb|left|Бетега (десно) со репрезентацијата во 1976 година, славејќи ја со [[Марко Тардели]] (средина) и селекторот [[Енцо Беарцот]] (лево) победата во [[Рим]] против {{NazNB|FUrep|ENG}}.]] Повикан од селекторот [[Фулвио Бернардини]], Бетега го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација на Италија]] на 5 јуни 1975 година,<ref name="Beltrami"/> на возраст од 24 години, за натпреварот {{NazNB|FUrep|FIN}}-Италија (0-1), важечки за [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 1976|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 1978|Европското првенството 1978]].<ref>{{cite|Beltrami|p. 498|title=Italia A}}.</ref> Своите први голови за „''аѕурите''“ ги постигнал точно една година по неговото деби, на 5 јуни 1976 година, постигнувајќи два гола во пријателската победа од 4-2 против {{NazNB|FUrep|ROU}}, откако влегол во игра заменувајќи го [[Паоло Пуличи]] на полувремето.<ref>{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-gara/?garaId=2719|title=Dettaglio gara Italia-Romania 4-2}}</ref> Играјќи постојано од 1976 година, првично во пар со [[Франческо Грацијани]], а потоа и со младиот [[Паоло Роси]], тој го наследил [[Џиџи Рива]] во центарот на нападот на националниот тим. Тој бил клучна фигура во [[Квалификациите за Светското првенство во фудбал 1978 (УЕФА)|квалификациите]] за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]], во кои постигнал 9 гола во шест натпревари, вклучувајќи ја и „''четворката''“ – сè уште последниот играч во дресот на сениорската репрезентација на Италија кој го сторил тоа – во мрежата на Финска за време на победата од 6-1,<ref name=quaterna>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1097_01_1977_0236_0017_23739964/anews,true/|title=È record come Pernigo, Sivori, Orlando e Riva|publisher=La Stampa|date=16 октомври 1977|page=17}}</ref> нешто што се покажало како одлучувачко во обезбедувањето пласман на завршниот турнир благодарение на подобрата [[гол-разлика]] во споредба со {{NazNB|FUrep|ENG}}. Помеѓу јуни 1976 и јуни 1977 година, тој постигнал голови, меѓу другото, во шест последователни натпревари. [[Податотека:Mondiali 1978 - Italia vs Argentina - Passarella, Bettega, Scirea, Cuccureddu.jpg|thumb|Бетега (втор од лево) со [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во воздушен дуел со [[Даниел Пасарела]] (лево) од [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во натпревар помеѓу двете репрезентации за време на [[Светско првенство во фудбал 1978|СП 1978]].]] Врвот на својата репрезентативна кариера, Бетага го достигнал на Светското првенство 1978 во Аргентина, каде што бил избран за стартер од селекторот [[Енцо Беарцот]].<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,12/articleid,1085_01_1978_0129_0013_19959132/|title=Valanga azzurra con Rossi-Bettega-Benetti|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1978|page=12}}</ref> Таму, во натпреварот во кој идните светски шампиони го претрпеле единствениот пораз на турнирот, тој бил стрелец на голот со кој италијанците го победиле [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|домаќинот]] предводен од [[Сесар Луис Меноти]]. Италијанскиот тим завршил четврти, откако го загубиле натпреварот за третото место од {{NazNB|FUrep|BRA}}: ''„Аѕурите“'' дури три пати ја погодиле стативата во тој натпревар, последниот пат било по ударот со глава на Бетега во последните минути.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,14/articleid,1085_01_1978_0145_0015_15677315/|title=Il Brasile conquista il terzo posto mondiale. Italia in vantaggio di nuovo scavalcata (1-2)|publisher=La Stampa|date=25 јуни 1978|p=14}}</ref> Две години подоцна, тој учествувал на [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]] одржано во Италија, на кое италијанската репрезентација повторно завршила на четвртото место. Бетега повторно бил дел од почетните единаесет, откако завршил како најдобар стрелец на италијанското првенство, но не успеал да постигне ниту еден гол во своите четири натпревари на турнирот. Во следните [[Квалификации за Светското првенство во фудбал 1982 (УЕФА)|квалификации]] за [[Светско првенство во фудбал 1982|Светското првенство 1982]], на 17 октомври 1981 година, тој го постигнал израмнувачкиот гол на гостувањето во [[Белград]] против {{NazNB|FUrep|YUG (1943-1992)}} (1-1). Сепак, Бетега морал да го пропушти „Мундијалот“ во Шпанија, на кој ''„аѕурите“'' триумфирале, поради последиците од сериозната повреда на левото колено здобиена во ноември 1981 година.<ref name="Coscia"/> Откако две години не добивал повик, на 16 април 1983 година, тој играл во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 1984|Европското првенство 1984]], загубен со 1-0 од {{NazNB|FUrep|ROU}} во [[Букурешт]]: тоа бил последниот натпревар на Бетега во дресот на ''„аѕурите“'', а истиот го завршил во 69-тата минута кога бил заменет од [[Алесандро Алтобели]]. За репрезентацијата, тој забележал вкупно 42 настапи и 19 голови. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|5-6-1975|Хелсинки|FIN|0|1|ITA||Квал. за ЕП|1976}} {{Cronopar|26-10-1975|Варшава|POL|0|0|ITA||Квал. за ЕП|1976|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|Squadra1=Лига XI|23-5-1976|Вашингтон|USA|0|4|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|31-5-1976|Њу Хејвен|BRA (1968-1992)|4|1|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|46}} {{sent off|0|66}}}} {{Cronopar|5-6-1976|Милано|ITA|4|2|ROU (1965-1989)|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|25-9-1976|Рим|ITA|3|0|YUG (1943-1992)|2|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-1976|Луксембург|LUX|1|4|ITA|2|Квал. за СП|1978|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|17-11-1976|Рим|ITA|2|0|ENG|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|22-12-1976|Лисабон|PRT|2|1|ITA|1|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-1977|Хелсинки|FIN|0|3|ITA|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-10-1977|Западен Берлин|FRG|2|1|ITA||Пријателска}} {{Cronopar|15-10-1977|Торино|ITA|6|1|FIN|4|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|16-11-1977|Лондон|ENG|2|0|ITA||Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|3-12-1977|Рим|ITA|3|0|LUX|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-2-1978|Неапол|ITA|2|2|FRA||Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-5-1978|Рим|ITA|0|0|YUG (1943-1992)||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1978|Мар дел Плата|ITA|2|1|FRA||Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|6-6-1978|Мар дел Плата|ITA|3|1|HUN (1957-1989)|1|Светско првенство|1978|Прва фаза|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|10-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|ARG|1|Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|14-6-1978|Буенос Аирес|FRG|0|0|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|18-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|AUT||Светско првенство|1978|Втора фаза|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|21-6-1978|Буенос Аирес|NLD|2|1|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|24-6-1978|Буенос Аирес|BRA (1968-1992)|2|1|ITA||Светско првенство|1978|натп. за 3. место|13=<ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|20-9-1978|Торино|ITA|1|0|BUL (1971-1990)||Пријателска}} {{Cronopar|8-11-1978|Братислава|CSK|3|0|ITA||Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|24-2-1979|Милано|ITA|3|0|NLD|1|Пријателска}} {{Cronopar|26-5-1979|Рим|ITA|2|2|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|26-9-1979|Фиренца|ITA|1|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|16-2-1980|Неапол|ITA|2|1|ROU (1965-1989)||Пријателска}} {{Cronopar|19-4-1980|Торино|ITA|2|2|POL||Пријателска}} {{Cronopar|12-6-1980|Милано|ITA|0|0|ESP (1977-1981)||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1980|Торино|ITA|1|0|ENG||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1980|Рим|ITA|0|0|BEL||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1980|Неапол|CSK|1|1|ITA||Евро|1980|натп. за 3. место|dts|9 – 8|13={{suboff|85}} <ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|24-9-1980|Џенова|ITA|3|1|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1980|Луксембург|LUX|0|2|ITA|1|Квал. за СП|1982|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|1-11-1980|Рим|ITA|2|0|DNK||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|15-11-1980|Торино|ITA|2|0|YUG (1943-1992)||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|25-2-1981|Рим|ITA|0|3|EUR||Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|3-6-1981|Копенхаген|DNK|3|1|ITA||Квал. за СП|1982|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-10-1981|Белград|YUG (1943-1992)|1|1|ITA|1|Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|16-4-1983|Букурешт|ROU (1965-1989)|1|0|ITA||Квал. за ЕП|1984|13={{suboff|69}}}} {{Cronofin|42|19|63|13|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на играчи по бројот на настапи за италијанската репрезентација|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на стрелци за италијанската репрезентација}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Варезе сезона 1969-1970|1969-1970]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Varese}} || [[Серија Б 1969-1970|Б]] || 30 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1969-1970|КИ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 13 |- | [[ФК Јувентус сезона 1970-1971|1970-1971]] || rowspan="13" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1970-1971|А]] || 28 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на саемските градови 1970-1971|КСГ]] || 11 || 6 || [[Трофеј Армандо Пики|ТП]] || 4 || 1 || 46 || 22 |- | [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] || [[Серија А 1971-1972|А]] || 14 || 10 || [[Фудбалски куп на Италија 1971-1972|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1971-1972|КУ]] || 5 || 4 || - || - || - || 23 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] || [[Серија А 1972-1973|А]] || 27 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1972-1973|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на шампиони 1972-1973|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 43 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1973-1974|1973-1974]] || [[Серија А 1973-1974|А]] || 24 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1973-1974|КИ]] || 5 || 2 || [[Куп на шампиони 1973-1974|КШ]] || 2 || 0 || [[Интерконтинентален куп 1973|ИнтК]] || 1 || 0 || 32 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] || [[Серија А 1974-1975|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1974-1975|КИ]] || 10 || 3 || [[Куп на УЕФА 1974-1975|КУ]] || 10 || 1 || - || - || - || 47 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1975-1976|1975-1976]] || [[Серија А 1975-1976|А]] || 29 || 15 || [[Фудбалски куп на Италија 1975-1976|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на шампиони 1975-1976|КШ]] || 4 || 1 || - || - || - || 36 || 18 |- | [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] || [[Серија А 1976-1977|А]] || 30 || 17 || [[Фудбалски куп на Италија 1976-1977|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1976-1977|КУ]] || 12 || 5 || - || - || - || 46 || 23 |- | [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] || [[Серија А 1977-1978|А]] || 30 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија 1977-1978|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1977-1978|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 41 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] || [[Серија А 1978-1979|А]] || 30 || 9 || [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|КИ]] || 9 || 2 || [[Куп на шампиони 1978-1979|КШ]] || 2 || 0 || - || - || - || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1979-1980|1979-1980]] || [[Серија А 1979-1980|А]] || 28 || 16 || [[Фудбалски куп на Италија 1979-1980|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|КПК]] || 8 || 1 || - || - || - || 40 || 17 |- | [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] || [[Серија А 1980-1981|А]] || 25 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1980-1981|КИ]] || 8 || 3 || [[Куп на УЕФА 1980-1981|КУ]] || 4 || 3 || [[Торнео ди Каподано|ТК]] || 4 || 0 || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] || [[Серија А 1981-1982|А]] || 7 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1981-1982|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1981-1982|КШ]] || 3 || 1 || - || - || - || 14 || 8 |- | [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] || [[Серија А 1982-1983|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1982-1983|КШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 40 || 8 |- ! colspan="3" | Вкупно Јувентус || 326 || 129 |||| 74 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 490 || 179 |- | [[Toronto Blizzard 1983|1983]] || rowspan="2" | {{flagsport|CAN}} {{Fb team (N) Toronto Blizzard}} || [[Северноамериканска фудбалска лига 1983|НАСЛ]] || 21 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 21 || 2 |- | [[Toronto Blizzard 1984|1984]] || [[Северноамериканска фудбалска лига 1984|НАСЛ]] || 27 || 9 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 9 |- ! colspan="3" | Вкупно Торонто Близард || 48 || 11 |||| - || - |||| - || - |||| - || - || 48 || 11 |- ! colspan="3" | Вкупно во кариерата || 404 || 153 |||| 77 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 571 || 203 |} ===Репрезентативна статистика=== <ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/bettega-intlg.html | title = Roberto Bettega - Goals in International Matches | date = 9 November 2002 | access-date = 19 April 2013 | first = Roberto | website = [[RSSSF]] | last = Di Maggio }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |1975||2||0 |- |1976||7||8 |- |1977||5||6 |- |1978||12||3 |- |1979||2||0 |- |1980||10||1 |- |1981||3||1 |- |1982||0||0 |- |1983||1||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!42!!19 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 31/01/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Catania}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 0 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1970-1971]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_calcio-catania/index/spielbericht/2378269 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 08/12/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Rapid Vienna}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA cup logo.png}} [[Куп на УЕФА 1971-1972]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_rapid-vienna/index/spielbericht/2197400 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 15/10/1977 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Naz|FUrep|ITA}} || align=left|{{Naz|FUrep|FIN}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA Euro 2016 qualifying.png}} [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1978|Квал. за СП 1978]] || [https://www.transfermarkt.com/italy_finland/index/spielbericht/2371737 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 13/09/1981 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Cesena}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1981-1982]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_ac-cesena/index/spielbericht/2375040 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ====Варезе==== *'''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 1969-1970 ====Јувентус==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 7 : 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 1978–1979 *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Куп на УЕФА]]''' : 2 : 1976-1977 [[Податотека:Bettega awarded as 1969–70 Serie B top scorer.jpg|thumb|270px|Бетега (во средината) ја прима наградата за најдобар стрелец во Серија Б 1969-1970]] ===Индивидуални=== * Најдобар стрелец во [[Серија Б]]: 1 : [[Серија Б 1969-1970|1969-1970]] <small>(13 гола)</small> * [[Светско првенство во фудбал 1978#ФИФА Идеален тим на првенството|Идеален тим]] на [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]: 1 : [[Светско првенство во фудбал 1978|1978]] * [[Капоканониере|Најдобар стрелец]] во [[Серија А]]: 1 : [[Серија А 1979-1980|1979-1980]] <small>(16 гола)</small> * [[World Soccer|World Soccer Најдобри XI]]: 1978 ==Наводи== {{наводи}} == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography)|author=Enzo Sasso|url=http://books.google.co.jp/books?id=zoRixqR8Sc0C&pg=PA40|title=Il centravanti|publisher=Edizioni Mediterranee|date=1987|isbn=88-272-0373-7|cid=Sasso}} * {{Cite book (bibliography)|author=Roberto Beccantini|title=Dizionario del calcio: campioni, squadre, nazionali, tecnici, albi d'oro, record|publisher=Biblioteca universale Rizzoli: Dizionari|isbn=88-17-14521-1|date=1990|cid=Beccantini}} * {{Cite book (bibliography)|coauthors=Arrigo Beltrami|title=Almanacco illustrato del calcio 1991|city=Modena|publisher=Panini|date=1990|cid=Beltrami}} * {{Cite book (bibliography)|author=Giampiero Mughini|url=http://books.google.co.jp/books?ei=iP7IU66rK8ng8AWfj4D4C|title=Il grande disordine: i nostri indimenticabili anni Settanta|publisher=Mondadori|date=1998|isbn=88-04-43254-3|cid=Mughini}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.transfermarkt.com/roberto-bettega/profil/spieler/135784 Роберто Бетега на transfermarkt] * [https://www.tuttocalciatori.net/index.php?mod=chp&par=135 Роберто Бетега на tuttocalciatori] * [https://www.worldfootball.net/player_summary/roberto-bettega/ Роберто Бетега на worldfootball] * [https://www.whoscored.com/players/563978/show/roberto-bettega Роберто Бетега на whoscored] {{Состав на Италија на ЕП фудбал 1980}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бетега, Роберто}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Варезе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] 0s1t0r1mjpwljhzp2nc0xnm0japseiw 5561176 5561175 2026-05-18T15:08:39Z Carshalton 30527 /* Сениорска репрезентација */ 5561176 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Роберто Бетега | image = [[Податотека:Juventus FC 1971-1972 Roberto Bettega.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1950|12|27}} | cityofbirth = {{роден во|Торино|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/FW}} | retired = 1985 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = 1961-1969 | youthclubs1 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 1970-1983 | caps1 = 326 | goals1 = 129 | clubs1 = {{Fb team Juventus}} | years2 = 1969-1970 | caps2 = 30 | goals2 = 13 | clubs2 = →{{Fb team Varese}} | years3 = 1983-1984 | caps3 = 48 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Toronto Blizzard}} | nationalyears1 = 1971-1974 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|Италија 23]] | nationalyears2 = 1971-1972 | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1975-1983 | nationalcaps3 = 42 | nationalgoals3 = 19 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Роберто Бетега''' (роден на [[27 декември]] [[1950]] година во [[Торино]]) — [[италија]]нски поранешен [[фудбал]]ер, кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Речиси целата своја кариера ја поминал во {{Fb team (N) Juventus}}, клубот на чиј младински сектор се приклучил во раните 60-ти,<ref name="biobett">{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/12/27/vizi-virtu-di-bobby-gol.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|date=27 декември 2009|author=Emanuele Gamba|publisher=la Repubblica}}</ref> играјќи тринаесет сезони како професионалец, освојувајќи седум [[Првенство во фудбал на Италија|национални првенства]], еден [[УЕФА Лига Европа|Куп на УЕФА]] и еден [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]. Тој, исто така, одиграл 42 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] во перидот помеѓу 1975 и 1983 година, постигнувајќи 19 гола, и ја претставувал земјата на [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] и [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]], како дел од екипите кои го освојувале четвртото место. По пензионирањето, тој станал телевизиски коментатор и спортски директор: од 1994 до 2006 година бил потпретседател, а помеѓу 2009 и 2010 година, заменик-генерален директор во Јувентус. За време на неговата натпреварувачка кариера го имал прекарот „Боби гол“ поради неговата убиственост пред голот, и прерано [[Бела коса|побелената коса]] што била карактеристична за него.<ref name="biobett"/> По тестамент на Франсиско Окампо, претседател на [[Парагвај|парагвајскиот]] клуб [[ФК Такуари|Такуари]], стадионот на овој клуб во [[Асунсион]], Парагвај, во 2002 година бил именуван по Бетега,<ref>{{cite web|url=http://chepalle.gazzetta.it/2011/12/28/uno-stadio-chiamato-roberto-bettega/|title=Uno stadio chiamato Roberto Bettega|author=Mario Salvini|date= 27 декември 2011}}</ref> носејќи го името „Естадио Роберто Бетега“ се до затворањето на истиот во 2015 година.<ref>{{cite web|url=http://www.archistadia.it/2017/03/stadi-del-passato-paraguay-storia-estadio-roberto-bettega-asuncion.html|title=Stadi del passato: Paraguay, Estadio Roberto Bettega|date=23 март 2017}}</ref> ==Технички карактеристики== [[File:1971–72 Serie A - AC Milan v Juventus - Bettega's back-heel goal.jpg|thumb|left|Еден од најпознатите голови на Бетега, ударот со пета против {{Fb team (N) Milan}} на [[Сан Сиро]] во сезоната 1971-1972: „редок подвиг во тоа време“.<ref name="Perrone"/>]] Тој се смета за многу модерен напаѓач за својата генерација, како и за лидер на тимот, способен и да завршува и да создава шанси. [[Амбидекстрија|Амбидекстер]]<ref name=enciclopedia>{{cita|Beccantini}}.</ref> надарен со атлетска фигура, интуиција, индивидуална техника и визија за играта, тој бил специјалист за удари со глава:<ref name=corriere>{{cite web|author=Giorgio Dell'Arti|url=http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|title=Biografia di Roberto Bettega|publisher=Corriere della Sera|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126130956/http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|archivedate=26 јануари 2016}}</ref> во контекст на ова, неговиот гол фрлајќи се по топката за да нанесе удар со глава против {{NazNB|FUrep|ENG}} во натпреварот одигран во Рим на 17 ноември 1976 година, останал незаборавен, погодок со кој резултатот гласел 2-0 за {{NazNB|FUrep|ITA}} и со кој им помогнал на ''„аѕурите“'' да се квалификуваат за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] за сметка на Англичаните. Тој бил еден од најкомплетните италијански напаѓачи на сите времиња, благодарение и на решителноста и професионализмот што го издвојуваат.<ref name=enciclopedia/> Откако се етаблирал како чист напаѓач, неговиот подем бил забавен од појавата на [[туберкулоза]] која го погодила во сезоната 1971-1972;<ref name=corriere/> [[Џампјеро Мугини]] напишал за него дека токму оваа болест го спречила да стане најголемиот фудбалер на модерната ера.<ref name=mughini>{{cita|Mughini|pp. 204-205}}.</ref> Подоцна, тој се вратил на теренот, првично дејствувајќи како маневрирачки централен напаѓач<ref name=corriere/>, а на крајот од својата кариера и како офанзивен играч од средниот ред.<ref>{{cita|Sasso|p. 40}}.</ref> Вреди да се напомене дека тој има импресивна статистика на постигнати голови дури и без помош на [[Пенал (фудбал)|пенали]]: тој има изведено само 6 пенали во својата кариера, и сите ги реализирал.<ref name="Olivari">{{cite web|author=Stefano Olivari|url=https://www.guerinsportivo.it/news/calcio/2020/05/10-2977761/roberto_bettega_senza_rigori/|title=Roberto Bettega senza rigori|date=10 мај 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Јувентус и Варезе=== [[Податотека:Varese 1969-70.jpg|thumb|right|Младиот Бетега (горе, втор десно) за време на својата дебитантска сезона како професионалец со [[ФК Варезе|Варезе]] во [[Серија Б]]]] Роден во Торино од [[Венето|венецијанско]] семејство кое емигрирало од [[Виљабруна]];<ref>{{cite news|url=https://ricerca.gelocal.it/corrierealpi/archivio/corrierealpi/2014/12/18/NZ_44_A.html|title=Roberto Bettega ieri a Luxottica|publisher=Corriere delle Alpi|date=18 декември 2014}}</ref> неговиот татко бил работник во [[ФИАТ]]. Роберто му се приклучил на {{Fb team (N) Juventus}} како дете, минувајќи низ младинските категории.<ref name=Boffano >{{cite web|author=Ettore Boffano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/cda-21-dicembre/cda-21-dicembre.html|title=Lo chiamavano Bobby Gol|date=21 декември 2009}}</ref><ref name=dirigente-a >{{cite web|author=Timothy Ormezzano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Riecco Bettega-Juve: "Saremo subito grandi"|date=23 декември 2009}}</ref> Тука тој пораснал под водство на историскиот тренер на младинскиот тим на Јувентус од тоа време, Марио Педрале,<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|publisher=la Repubblica|date=27 декември 2009}}</ref> кој го споредил во почетокот со [[Џон Чарлс]].<ref name="ju29ro" >{{cite web|url=http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|title=Ritratti: Roberto Bettega|date=26 април 2008|accessdate=2025-07-26|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907053946/http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|url-status=dead}}</ref> Во пресрет на неговата прва сезона како професионалец, во летото 1969 година, клубот од [[Торино]] одлучил да го испрати перспективниот напаѓач, исто така за да избегне „прегорување“ со раниот скок во првиот тим на Јувентус, на позајмица во [[Серија Б]], во екипата на [[ФК Варезе|Варезе]]:<ref name="ju29ro" /> всушност, тој бил побаран директно од тренерот на клубот од Ломбардија, [[Нилс Лидхолм]], откако бил забележан од него за време на натпреварот помеѓу младинските екипи на двата клуба.<ref name="ju29ro" /> Во својата единствена година во црвено-белиот дрес, осумнаесетгодишниот Бетега бил најголемото откритие во [[Серија Б]] во [[Серија Б 1969-1970|сезоната 1969-1970]], придонесувајќи за првото место поврзано со промоција во [[Серија А]], успех за кој придонел со постигнување на 13 гола, кои воедно го направиле, заедно со соиграчот [[Ариедо Браида]] и [[Аквилино Бонфанти]] од Катанија, најдобар стрелец во првенството.<ref name="ju29ro" /> ===Враќање во Јувентус=== ====1970-1976==== [[File:Juventus FC at Villar Perosa, Summer 1971.jpg|thumb|left|Десно: [[Пјетро Анастази|Анастази]] и Бетега, напаѓачкото дуо на {{Fb team (N) Juventus}} во поголемиот дел од 1970-тите, заедно со нивните соиграчи.]] Тој се вратил во Јувентус во сезоната 1970-1971, останувајќи таму тринаесет последователни сезони до 1983 година. Тој одиграл вкупно 481 натпревар за Јувентус (326 во Серија А, 73 во Купот на Италија, 31 во Купот на шампионите, 8 во Купот на победниците на куповите и 42 во Купот на УЕФА), постигнувајќи 178 гола (129 во Серија А, 22 во Купот на Италија, 7 во Купот на шампионите, еден во Купот на победниците на куповите и 19 во Купот на УЕФА), со што претставува трет најдобар стрелец на клубот на сите времиња зад [[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Џампјеро Бониперти]]. Интересно е што Бетега се вратил во Јувентус како единствен играч од Торино кој пораснал во младинскиот систем, токму кога тимот веќе имал или бил на пат да потпише група млади играчи од [[Јужна Италија]];<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,0895_02_1990_0039_0017_18512268/|title=La Juve delle passioni e le anime di Torino|publisher=Stampa Sera|p=17|date=12 февруари 1990}}</ref> меѓу нив бил и оној кој станал негов референтен напаѓачки партнер, [[Катанија|катанијецот]] [[Пјетро Анастази]], со кого во следните шест сезони ќе формира - Анастази како централен напаѓач и Бетега како лево крило - еден од најдобрите напаѓачки тандеми во историјата на Јувентус.<ref>{{cita|Romano, Saoncella|07 min 50 s|title=Film}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|title=Lazio-Juve, il match mai banale|date=16 gennaio 2009|archiveurl=https://archive.today/20151104171344/http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|archivedate=4 ноември 2015|dead-link=yes}}</ref> [[File:Roberto Bettega - Juventus FC 1970-71.jpg|thumb|170px|Бетега за време на неговата прва сезона со Јувентус.]] Своето деби во Серија А го имал на 27 септември 1970 година, во натпреварот на гости против {{Fb team (N) Catania}}, постигнувајќи го решавачкиот гол; во текот на остатокот од сезоната, „единаесетката“ на Јувентус одиграла 42 натпревари (28 во [[Серија А 1970-1971]], 11 во [[Куп на саемските градови 1970-1971|Купот на саемските градови 1970-1971]] и 3 во [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|Купот на Италија 1970-1971]]) и постигнал 21 гол (13, 6 и 2 соодветно). По втор пат во својата историја, Јувентус стигнал до финалето на континентално натпреварување, губејќи од англискиот тим {{Fb team (N) Leeds United}} во последното издание на [[Куп на саемските градови|Купот на саемските градови]]: по нерешениот резултат 2-2 на домашен терен, во кој Бетега го постигнал голот за 1-0, реваншот завршил 1-1, а трофејот го освоиле Англичаните според [[Правило за гол во гости|правилото за голови во гости]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0127_0016_4586487/|title=La Coppa delle Fiere al Leeds|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=4 јуни 1971|p=16}}</ref> Тој имаше одличен почеток на првенството 1971-1972, во кое постигнал два гола против {{Fb team (N) Milan}} во четвртото коло, постигнувајќи прво гол со глава, а потоа, вториот на асистенција на Анастази, со убав удар со пета - технички подвиг што сè уште бил редок за гледање во тоа време<ref name="Perrone">{{cite news|author=Massimo Perrone|title=E poi c'è Milan-Juve... Lo spettacolo è servito|number=nº 45 (910)|city=Milano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=10 ноември 2018|p=56}}</ref> – останал во аналите.<ref name=corriere/><ref>{{cite news|author=Salvatore Lo Presti|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1999/gennaio/06/Quel_tacco_Bettega_che_tutti_ga_0_9901063648.shtml|title=Quel "tacco" di Bettega che tutti ancora ricordano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=6 јануари 1999}}</ref> Сепак, по 10 гола во 14 натпревари, последниот на 16 јануари 1972 година против {{Fb team (N) Fiorentina}}, тој бил принуден на долга пауза поради појава на [[туберкулоза]]:<ref name=corriere/> ова нарушување го мачело уште од почетокот на неговата кариера, предизвикувајќи му тешкотии со дишењето и ограничување на неговите перформанси.<ref name=mughini/> Тој се вратил во акција дури на почетокот на следната сезона, помагајќи му на Јувентус да го освои второто последователно [[скудето]] и придонесувајќи за патувањето што ги одвело ''„бјанконерите“'' до нивното прво финале во [[Куп на шампиони 1972/73|Купот на шампионите 1972-1973]], кое го загубиле на 30 мај 1973 година од {{Fb team (N) Ajax}}.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0149_01_1973_0127_0016_5644278/|title=Ajax terzo titolo europeo. Sconfitta (1-0) la Juventus|pubblisher=La Stampa|date=31 мај 1973|page=16}}</ref> [[File:1975–76 Serie A - Juventus v Verona - Sergio Maddè, Roberto Bettega.jpg|thumb|left|Бетега во дуел со [[Серџо Маде]] од {{Fb team (N) Verona}}, за време на [[Серија А 1975-1976]].]] И покрај тоа што постигнувал поретко голови во текот на следните две години, во истиот период дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Италија|репрезентацијата]] под водство на селекторот [[Фулвио Бернардини]] во јуни 1975 година, играјќи го целиот натпревар, добиен на гостински терен против {{NazNB|FUrep|FIN}}. Тој повторно ја надминал границата од десет гола во сезоната 1975-1976, годината во која Јувентус го загубил скудетото од своите градски ривали {{Fb team (N) Torino}}, откако испуштиле предност од пет бода во 21-вото коло. Во исто време, во репрезентацијата тој морал да се задоволи со помала улога во натпреварите под водството на новиот технички менаџмент доверен на тандемот Бернардини-[[Енцо Беарцот|Беарцот]]. ====1976-1981==== Во летото 1976 година, со доаѓањето на [[Џовани Трапатони]] на клупата на Јувентус, започнал победнички циклус кој бил предодреден да трае една деценија. Јувентус го освоил скудетото со еден бод повеќе пред бранителот на титулата Торино, освојувајќи рекордни 51 бод од можни 60.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1093_02_1977_0109_0012_24070617/|title=Mai nessuno a quota 51 punti|publisher=Stampa Sera|author=Giorgio Gandolfi|date=23 мај 1977|p=10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,11/articleid,1093_02_1977_0109_0013_24173802/|title=Una stagione da non dimenticare|publisher=Stampa Sera|author=Ferruccio Cavallero|date=23 мај 1977|page=11}}</ref> (Фјорентина, како трета, завршила со 16 бода зад шампионот); Бетега – кој во меѓувреме, со оглед на продажбата на Анастази, си нашол во [[Роберто Бонинсења]] нов партнер во нападот<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1489_02_1976_0163_0014_20864133/|title=Signora, perché?|publisher=Stampa Sera|author=Angelo Caroli|date=4 agosto 1976|page=10}}</ref> – не пропуштил ниту еден натпревар и постигнал 17 гола, додавајќи уште 5 во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] освоен во истата сезона. Тоа бил првиот меѓународен трофеј освоен од тимот, кој бил подобар од баскискиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}} во финалето од два натпревари: во реваншот загубен со 2-1 во Шпанија, во огнената арена на [[Стадион Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], решавачкиот бил токму голот со глава на Бетега, по центаршутот на [[Марко Тардели]], што му го донел трофејот на Јувентус благодарение на поголемиот број постигнати голови во гости.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,18/articleid,1093_01_1977_0108_0018_15594940/|title=Juventus, la Coppa Uefa finalmente!|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=19 мај 1977|page=18}}</ref> [[Податотека:Coppa UEFA 1976-77 - Juventus vs Manchester City - Roberto Bettega e Joe Corrigan.jpg|thumb|right|300px|Бетега (лево) за време на натпреварот од [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА 1976-1977]] против {{Fb team (N) Manchester City}} добиен со 2-0 во [[Торино]], со кој ''„бјанконерите“'' го започнале походот кон својата прва титула во [[Европски фудбалски натпреварувања|Европските натпреварувања]].]] Јувентус ја одбранил титулата во италијанското првенство во сезоната 1977-1978, овојпат пред Торино и изненадувањето {{Fb team (N) Vicenza}}. Тоа било прелудиум на големото Светско првенство што Бетега и Италија го играле во Аргентина во летото 1978 година. Откако се докажал и на меѓународната сцена, Бетега се нашол на четвртото место на ранг-листата на ''„[[France Football]]“'' во изборот за ''[[Златна топка|„Златната топка“]]'' и во 1977 и во 1978 година.<ref name=corriere/> Во следните две сезони, Јувентус ја загубил титулата во Италија, прво од Милан, а потоа и од {{Fb team (N) Inter}}, но го освоил [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија 1978-1979]], победувајќи го {{Fb team (N) Palermo}} со 2-1 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] во финалето во [[Неапол]], за време на кое Бетега бил принуден да го заврши натпреварот предвреме поради повреда на ребрата.<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=/archivio/uni_1979_06/19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|title=Benetti ha salutato la Juventus spingendola sull'ultima salita|publisher=l'Unità|date=22 јуни 1979|p=12|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102452/http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=%2Farchivio%2Funi_1979_06%2F19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|archivedate=4 март 2016}}</ref> Во пресрет на сезоната 1979-1980, нападот на Јувентус претрпел одредени промени со оглед на збогувањето со Бонинсења и со [[Пјетро Паоло Вирдис]], откако вториот не успеал да ја убеди околината, Трапатони одлучил да му го довери дресот со „бројот девет“ на Бетега, односно да го премести во центарот на шеснаесетникот, поддржан од крилните играчи [[Франко Каузио]] и [[Пјерино Фана]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,13/articleid,1076_02_1979_0212_0015_24036968/|title=Rivoluzione alla Juventus: come e perché|publisher=Stampa Sera|date=13 август 1979|page=13}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1077_01_1979_0221_0024_15520451/|title=Ruolo di Bettega|publisher=La Stampa|date=29 септември 1979|page=19}}</ref> Во новата улога, Бетега постигнал 16 гола во првенството што му ја донело титулата [[Капоканониере|најдобар стрелец во Серија А]] за првпат во неговата кариера; ова било потпомогнато и од фактот дека тој отстапи од својата вообичаена практика, согласувајќи се да стане, во завшницата од сезоната, изведувач на пеналите во тимот.<ref name="Olivari"/> Сепак, и покрај головите на Бетега, Јувентус не успеал да ја освои титулата, завршувајќи на второто место со три бода помалку од шампионот Интер. Истата година, Јувентус се соочил со англискиот клуб {{Fb team (N) Arsenal}} во полуфиналето на [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|Купот на победниците на куповите]]: во првиот натпревар на [[Хајбери]], Бетега си постигнал [[автогол]], со што натпреварот завршил со резултат 1-1 откако ''„бјанконерите“'' повеле,<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1061_01_1980_0079_0021_18754549/|title=La Juve, in dieci, pareggia a Londra: 1-1|publisher=La Stampa|author=Bruno Perucca|date=10 април 1980|page=19}}</ref> но потоа биле елиминирани по реваншот во Торино. Во сезоната 1980-1981, скудетото се вратило кај Јувентус; сепак, за Бетега, кој го освоил своето шестто лично скудето во кариерата, оваа сезона го означила почетокот на неговата опаѓачка ефективност, откако напаѓачот придонел за успехот постигнувајќи само пет првенствени гола. Во Купот на УЕФА таа сезона, неговите три гола не биле доволони за Јувентус да ја мине втората рунда, каде што биле елиминирани од [[ФК Виѓев Лоѓ|Виѓев Лоѓ]]: полјаците го добиле првиот натпревар дома со 3-1 (Бетега бил стрелец на голот за Јувентус), додека во реваншот ''„бјанконерите“'' победиле со 3-1, по што натпреварот отишол во продолженија а од таму и до [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] по кој италијанската екипа загубила со 5-4. ==== 1981-1983 ==== На почетокот на сезоната 1981-1982, се чинело дека Бетега се враќа во форма, постигнувајќи пет гола во своите први седум натпревари. Но, на 4 ноември 1981 година, по поразот во првиот натпревар од осминафиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против {{Fb team (N) Anderlecht}} во [[Брисел]], судирот кој го имал со белгискиот голман [[Џеки Мунарон]] во реваншот во Торино му нанел сериозна повреда на лигаментите на коленото. Јувентус бил елиминиран, а напаѓачот ја пропуштил практички целата сезона поради проблематично закрепнување;<ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/Itemid,3/action,viewer/page,20/articleid,1039_01_1982_0095_0020_14862561/|title=Bettega della Juventus «operato» al ginocchio|publisher=La Stampa|date=8 мај 1982|page=20}}</ref> Поради повредата, тој бил само спореден актер во освојувањето на своето седмо и последно скудето, а во летото 1982, неговата сè уште несигурна физичка и здравствена состојба го принудила да го одбие повикот да го носи италијанскиот дрес на [[Светско првенство во фудбал 1982|„Мундијалот“]] во [[Шпанија]].<ref name="Coscia">{{cite news|author=Carlo Coscia|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,28/articleid,1039_01_1982_0107_0028_17370718/|title=Bettega costretto alla rinuncia, niente Mundial|publisher=La Stampa|date=25 мај 1982|page=28}}</ref> Во сезоната 1982-1983, тој повеќе не бил централна фигура во нападот: стартер на позицијата централен напаѓач станал [[Паоло Роси]], па Бетега почнал да носи необичен „број седум“ на грбот, наизменично делејќи ја минутажата со младиот [[Доменико Марокино]].<ref>{{cite news|author=Piercarlo Alfonsetti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1043_01_1982_0213_0024_14927066/|title=Senza Bettega ma con una staffetta|publisher=La Stampa|date=3 октомври 1982|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1422_02_1982_0265_0049_20341183/|title=Staffetta con Marocchino o Bettega a tempo pieno?|publisher=Stampa Sera|date=20 октомври 1982|page=17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,24/articleid,1023_01_1983_0016_0026_14286724/|title=Trapattoni mette fuori Bettega|publisher=La Stampa|date=21 јануари 1983|page=24}}</ref> Тој немал посебна среќа пред голот во текот на сезоната, погодувајќи ја пречката единаесет пати; сепак, на 10 април, во победата од 5-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Ascoli}}, тој го имал задоволството да го постигне голот 3000-тиот гол на Јувентус во историјата на Серија А, од кога се играло првенството во „единечна група“. Во првиот натпревар од полуфиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против Виѓев Лоѓ, Бетега постигнал гол за 2-0; клубот од Торино потоа се пласирал во финалето, загубено во [[Атина]] од {{Fb team (N) HSV}}, последниот натпревар на Бетега во црно-белиот дрес и покрај тоа што сезоната сè уште била во тек. Тој го напуштил Јувентус на крајот на мај 1983 година, после 490 одиграни натпревари за и 179 постигнати гола. === Торонто Близард === Откако се збогувал со Јувентус, тој се преселил во [[Северноамериканската фудбалска лига]] (НАСЛ) во јуни 1983 година, за да игра за [[Канада|канадскиот]] тим [[Торонто Близард]].<ref>{{cite news|author=Marco Tarozzi|title=Gli avventurieri|publisher=Calcio 2000|number=nº 4 (18)|град=Milano|editor=Action Group|date=април 1999|pp=56-57}}</ref> Своето деби за клубот го имал на 6-ти истиот месец, во поразот по ''[[Шут-аут|шут-аут]]от''<!--НЕ ГО МЕНУВАЈТЕ ОВОЈ ТЕРМИН ВО ПЕНАЛ! Во Северноамериканската лига и во раните години на МЛС лигата, пеналите се изведувале како во хокејот, со тоа што играчот кој го изведува пеналот тргнува во соло акција еден на еден против голманот и биле познати под името ''shootout''.--> од {{Fb team (N) Vancouver Whitecaps}} во регуларната сезона.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1028_01_1983_0133_0020_22428939/|title=Bettega grande ma sconfitto|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1983|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,23/articleid,1028_01_1983_0134_0023_14363779/|title=«È calcio vero anche sulla moquette»|pubblicazione=La Stampa|date=8 јуни 1983|page=23}}</ref> Тој останал во Торонто две сезони, стигнувајќи до финалето на плејофот на првенството, таканаречениот [[Сокер Боул]], во двете години, натпревари кои Близард ги загубиле од [[Талса Рафнекс]] во 1983 година и од [[Чикаго Стинг]] во 1984 година. Бетега се вратил привремено во Италија во есента 1984 година,<ref name="soccer">{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,25/articleid,1020_01_1984_0251_0025_22822162/|title=Bettega: «Se il soccer fallisce giocherò a calcetto a Toronto»|publisher=La Stampa|date=23 октомври 1984|page=25}}</ref> од една страна, поради сè погласните гласини за претстоен финансиски колапс на НАСЛ,<ref name="soccer"/> а од друга страна да ја тестира можноста за привремено враќање во Серија А;<ref name="Bernardi">{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,22/articleid,1020_01_1984_0255_0022_14554183/|title=Bettega, giocatore e manager a Udine?|publisher=La Stampa|date=27 октомври 1984|page=22}}</ref><ref name="Guerin">{{cite news|title=La grande paura|publisher=Guerin Sportivo|number=nº 45 (514)|град=Bologna|editor=Conti Editore|date=7-13 ноември 1984|page=26}}</ref> Всушност, сезоната во Северноамериканската лига во 1985 година, дури и да била завршена, немало да започне повторно до доцна пролет, а во меѓувреме, напаѓачот добил неколку понуди од италијански клубови, но „најважната“ од {{Fb team (N) Udinese}}.<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> Сепак, кога се чинело дека е само на еден чекор од постигнување договор со фриулијанците,<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> на почетокот на ноември тој бил жртва на сериозна сообраќајна несреќа на [[Автопат А4 (Италија)|автопатот Торино-Милано]] и бил хоспитализиран неколку дена на интензивна нега:<ref name="Guerin"/><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0008/articleid,1381_02_1984_0301_0009_19815707/|title=Bettega quasi fuori pericolo|publisher=Stampa Sera|date=3 ноември 1984|page=8}}</ref> и покрај првичните намери да се врати на фудбалот,<ref>{{cite news|author=Franco Badolato|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,26/articleid,1022_01_1984_0288_0026_14574791/|title=Bettega: «Tornerò a giocare»|publisher=La Stampa|date=6 декември 1984|page=26}}</ref> конечната одлука, исто така со оглед и на банкротот на НАСЛ, била да стави крај на неговата играчка кариера. ==Репрезентативна кариера== ===Младински репрезентации=== Бетега го имал своето деби во [[синиот дрес]] во 1970 година, со [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|италијанската репрезентација под 23 години]],<ref name="Beltrami">{{cita|Beltrami|p. 552|title=Bilancio generale}}.</ref> во натпреварот одигран на 1 ноември во [[Варезе]] против врсниците од [[Фудбалска репрезентација на Австрија под 23 години|Австрија]] (3-1),<ref>{{cita|Beltrami|p. 533|title=Italia B}}.</ref> во кој исто така постигнал гол со кој резултатот станал 2-1.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,0134_02_1970_0228_0010_6565080/|title=Sala costruisce per Anastasi e Bettega|publisher=Stampa Sera|date=1970-11-02|p=10}}</ref> Неколку месеци подоцна, тој го имал своето деби и за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|репрезентацијата под 21 година]],<ref name="Beltrami"/> на 5 мај 1971 година во [[Трст]] против {{NazU21NB|FUrep|NED}} (5-2).<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0102_0016_4579161/|title=Cinque reti dei giovani azzurri|publisher=La Stampa|date=1971-05-06|page=16}}</ref><ref>{{cita|Beltrami|p. 546|title=Italia giovanile «Under 21»}}.</ref> ===Сениорска репрезентација=== [[Податотека:Italia, 1976, Bearzot, Tardelli e Bettega.jpg|thumb|left|Бетега (десно) со репрезентацијата во 1976 година, славејќи ја со [[Марко Тардели]] (средина) и селекторот [[Енцо Беарцот]] (лево) победата во [[Рим]] против {{NazNB|FUrep|ENG}}.]] Повикан од селекторот [[Фулвио Бернардини]], Бетега го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација на Италија]] на 5 јуни 1975 година,<ref name="Beltrami"/> на возраст од 24 години, за натпреварот {{NazNB|FUrep|FIN}}-Италија (0-1), важечки за [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 1976|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 1978|Европското првенството 1978]].<ref>{{cite|Beltrami|p. 498|title=Italia A}}.</ref> Своите први голови за „''аѕурите''“ ги постигнал точно една година по неговото деби, на 5 јуни 1976 година, постигнувајќи два гола во пријателската победа од 4-2 против {{NazNB|FUrep|ROU}}, откако влегол во игра заменувајќи го [[Паоло Пуличи]] на полувремето.<ref>{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-gara/?garaId=2719|title=Dettaglio gara Italia-Romania 4-2}}</ref> Играјќи постојано од 1976 година, првично во пар со [[Франческо Грацијани]], а потоа и со младиот [[Паоло Роси]], тој го наследил [[Џиџи Рива]] во центарот на нападот на националниот тим. Тој бил клучна фигура во [[Квалификациите за Светското првенство во фудбал 1978 (УЕФА)|квалификациите]] за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]], во кои постигнал 9 гола во шест натпревари, вклучувајќи ја и „''четворката''“ – сè уште последниот играч во дресот на сениорската репрезентација на Италија кој го сторил тоа – во мрежата на Финска за време на победата од 6-1,<ref name=quaterna>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1097_01_1977_0236_0017_23739964/anews,true/|title=È record come Pernigo, Sivori, Orlando e Riva|publisher=La Stampa|date=16 октомври 1977|page=17}}</ref> нешто што се покажало како одлучувачко во обезбедувањето пласман на завршниот турнир благодарение на подобрата [[гол-разлика]] во споредба со {{NazNB|FUrep|ENG}}. Помеѓу јуни 1976 и јуни 1977 година, тој постигнал голови, меѓу другото, во шест последователни натпревари. [[Податотека:Mondiali 1978 - Italia vs Argentina - Passarella, Bettega, Scirea, Cuccureddu.jpg|thumb|Бетега (втор лево) со [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во воздушен дуел со [[Даниел Пасарела]] (лево) од [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во натпревар помеѓу двете репрезентации за време на [[Светско првенство во фудбал 1978|СП 1978]].]] Врвот на својата репрезентативна кариера, Бетага го достигнал на Светското првенство 1978 во Аргентина, каде што бил избран за стартер од селекторот [[Енцо Беарцот]].<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,12/articleid,1085_01_1978_0129_0013_19959132/|title=Valanga azzurra con Rossi-Bettega-Benetti|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1978|page=12}}</ref> Таму, во натпреварот во кој идните светски шампиони го претрпеле единствениот пораз на турнирот, тој бил стрелец на голот со кој италијанците го победиле [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|домаќинот]] предводен од [[Сесар Луис Меноти]]. Италијанскиот тим завршил четврти, откако го загубиле натпреварот за третото место од {{NazNB|FUrep|BRA}}: ''„Аѕурите“'' дури три пати ја погодиле стативата во тој натпревар, последниот пат било по ударот со глава на Бетега во последните минути.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,14/articleid,1085_01_1978_0145_0015_15677315/|title=Il Brasile conquista il terzo posto mondiale. Italia in vantaggio di nuovo scavalcata (1-2)|publisher=La Stampa|date=25 јуни 1978|p=14}}</ref> Две години подоцна, тој учествувал на [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]] одржано во Италија, на кое италијанската репрезентација повторно завршила на четвртото место. Бетега повторно бил дел од почетните единаесет, откако завршил како најдобар стрелец на италијанското првенство, но не успеал да постигне ниту еден гол во своите четири натпревари на турнирот. Во следните [[Квалификации за Светското првенство во фудбал 1982 (УЕФА)|квалификации]] за [[Светско првенство во фудбал 1982|Светското првенство 1982]], на 17 октомври 1981 година, тој го постигнал израмнувачкиот гол на гостувањето во [[Белград]] против {{NazNB|FUrep|YUG (1943-1992)}} (1-1). Сепак, Бетега морал да го пропушти „Мундијалот“ во Шпанија, на кој ''„аѕурите“'' триумфирале, поради последиците од сериозната повреда на левото колено здобиена во ноември 1981 година.<ref name="Coscia"/> Откако две години не добивал повик, на 16 април 1983 година, тој играл во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 1984|Европското првенство 1984]], загубен со 1-0 од {{NazNB|FUrep|ROU}} во [[Букурешт]]: тоа бил последниот натпревар на Бетега во дресот на ''„аѕурите“'', а истиот го завршил во 69-тата минута кога бил заменет од [[Алесандро Алтобели]]. За репрезентацијата, тој забележал вкупно 42 настапи и 19 голови. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|5-6-1975|Хелсинки|FIN|0|1|ITA||Квал. за ЕП|1976}} {{Cronopar|26-10-1975|Варшава|POL|0|0|ITA||Квал. за ЕП|1976|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|Squadra1=Лига XI|23-5-1976|Вашингтон|USA|0|4|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|31-5-1976|Њу Хејвен|BRA (1968-1992)|4|1|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|46}} {{sent off|0|66}}}} {{Cronopar|5-6-1976|Милано|ITA|4|2|ROU (1965-1989)|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|25-9-1976|Рим|ITA|3|0|YUG (1943-1992)|2|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-1976|Луксембург|LUX|1|4|ITA|2|Квал. за СП|1978|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|17-11-1976|Рим|ITA|2|0|ENG|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|22-12-1976|Лисабон|PRT|2|1|ITA|1|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-1977|Хелсинки|FIN|0|3|ITA|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-10-1977|Западен Берлин|FRG|2|1|ITA||Пријателска}} {{Cronopar|15-10-1977|Торино|ITA|6|1|FIN|4|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|16-11-1977|Лондон|ENG|2|0|ITA||Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|3-12-1977|Рим|ITA|3|0|LUX|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-2-1978|Неапол|ITA|2|2|FRA||Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-5-1978|Рим|ITA|0|0|YUG (1943-1992)||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1978|Мар дел Плата|ITA|2|1|FRA||Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|6-6-1978|Мар дел Плата|ITA|3|1|HUN (1957-1989)|1|Светско првенство|1978|Прва фаза|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|10-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|ARG|1|Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|14-6-1978|Буенос Аирес|FRG|0|0|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|18-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|AUT||Светско првенство|1978|Втора фаза|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|21-6-1978|Буенос Аирес|NLD|2|1|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|24-6-1978|Буенос Аирес|BRA (1968-1992)|2|1|ITA||Светско првенство|1978|натп. за 3. место|13=<ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|20-9-1978|Торино|ITA|1|0|BUL (1971-1990)||Пријателска}} {{Cronopar|8-11-1978|Братислава|CSK|3|0|ITA||Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|24-2-1979|Милано|ITA|3|0|NLD|1|Пријателска}} {{Cronopar|26-5-1979|Рим|ITA|2|2|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|26-9-1979|Фиренца|ITA|1|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|16-2-1980|Неапол|ITA|2|1|ROU (1965-1989)||Пријателска}} {{Cronopar|19-4-1980|Торино|ITA|2|2|POL||Пријателска}} {{Cronopar|12-6-1980|Милано|ITA|0|0|ESP (1977-1981)||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1980|Торино|ITA|1|0|ENG||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1980|Рим|ITA|0|0|BEL||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1980|Неапол|CSK|1|1|ITA||Евро|1980|натп. за 3. место|dts|9 – 8|13={{suboff|85}} <ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|24-9-1980|Џенова|ITA|3|1|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1980|Луксембург|LUX|0|2|ITA|1|Квал. за СП|1982|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|1-11-1980|Рим|ITA|2|0|DNK||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|15-11-1980|Торино|ITA|2|0|YUG (1943-1992)||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|25-2-1981|Рим|ITA|0|3|EUR||Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|3-6-1981|Копенхаген|DNK|3|1|ITA||Квал. за СП|1982|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-10-1981|Белград|YUG (1943-1992)|1|1|ITA|1|Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|16-4-1983|Букурешт|ROU (1965-1989)|1|0|ITA||Квал. за ЕП|1984|13={{suboff|69}}}} {{Cronofin|42|19|63|13|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на играчи по бројот на настапи за италијанската репрезентација|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на стрелци за италијанската репрезентација}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Варезе сезона 1969-1970|1969-1970]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Varese}} || [[Серија Б 1969-1970|Б]] || 30 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1969-1970|КИ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 13 |- | [[ФК Јувентус сезона 1970-1971|1970-1971]] || rowspan="13" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1970-1971|А]] || 28 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на саемските градови 1970-1971|КСГ]] || 11 || 6 || [[Трофеј Армандо Пики|ТП]] || 4 || 1 || 46 || 22 |- | [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] || [[Серија А 1971-1972|А]] || 14 || 10 || [[Фудбалски куп на Италија 1971-1972|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1971-1972|КУ]] || 5 || 4 || - || - || - || 23 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] || [[Серија А 1972-1973|А]] || 27 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1972-1973|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на шампиони 1972-1973|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 43 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1973-1974|1973-1974]] || [[Серија А 1973-1974|А]] || 24 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1973-1974|КИ]] || 5 || 2 || [[Куп на шампиони 1973-1974|КШ]] || 2 || 0 || [[Интерконтинентален куп 1973|ИнтК]] || 1 || 0 || 32 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] || [[Серија А 1974-1975|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1974-1975|КИ]] || 10 || 3 || [[Куп на УЕФА 1974-1975|КУ]] || 10 || 1 || - || - || - || 47 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1975-1976|1975-1976]] || [[Серија А 1975-1976|А]] || 29 || 15 || [[Фудбалски куп на Италија 1975-1976|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на шампиони 1975-1976|КШ]] || 4 || 1 || - || - || - || 36 || 18 |- | [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] || [[Серија А 1976-1977|А]] || 30 || 17 || [[Фудбалски куп на Италија 1976-1977|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1976-1977|КУ]] || 12 || 5 || - || - || - || 46 || 23 |- | [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] || [[Серија А 1977-1978|А]] || 30 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија 1977-1978|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1977-1978|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 41 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] || [[Серија А 1978-1979|А]] || 30 || 9 || [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|КИ]] || 9 || 2 || [[Куп на шампиони 1978-1979|КШ]] || 2 || 0 || - || - || - || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1979-1980|1979-1980]] || [[Серија А 1979-1980|А]] || 28 || 16 || [[Фудбалски куп на Италија 1979-1980|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|КПК]] || 8 || 1 || - || - || - || 40 || 17 |- | [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] || [[Серија А 1980-1981|А]] || 25 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1980-1981|КИ]] || 8 || 3 || [[Куп на УЕФА 1980-1981|КУ]] || 4 || 3 || [[Торнео ди Каподано|ТК]] || 4 || 0 || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] || [[Серија А 1981-1982|А]] || 7 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1981-1982|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1981-1982|КШ]] || 3 || 1 || - || - || - || 14 || 8 |- | [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] || [[Серија А 1982-1983|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1982-1983|КШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 40 || 8 |- ! colspan="3" | Вкупно Јувентус || 326 || 129 |||| 74 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 490 || 179 |- | [[Toronto Blizzard 1983|1983]] || rowspan="2" | {{flagsport|CAN}} {{Fb team (N) Toronto Blizzard}} || [[Северноамериканска фудбалска лига 1983|НАСЛ]] || 21 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 21 || 2 |- | [[Toronto Blizzard 1984|1984]] || [[Северноамериканска фудбалска лига 1984|НАСЛ]] || 27 || 9 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 9 |- ! colspan="3" | Вкупно Торонто Близард || 48 || 11 |||| - || - |||| - || - |||| - || - || 48 || 11 |- ! colspan="3" | Вкупно во кариерата || 404 || 153 |||| 77 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 571 || 203 |} ===Репрезентативна статистика=== <ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/bettega-intlg.html | title = Roberto Bettega - Goals in International Matches | date = 9 November 2002 | access-date = 19 April 2013 | first = Roberto | website = [[RSSSF]] | last = Di Maggio }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |1975||2||0 |- |1976||7||8 |- |1977||5||6 |- |1978||12||3 |- |1979||2||0 |- |1980||10||1 |- |1981||3||1 |- |1982||0||0 |- |1983||1||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!42!!19 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 31/01/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Catania}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 0 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1970-1971]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_calcio-catania/index/spielbericht/2378269 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 08/12/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Rapid Vienna}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA cup logo.png}} [[Куп на УЕФА 1971-1972]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_rapid-vienna/index/spielbericht/2197400 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 15/10/1977 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Naz|FUrep|ITA}} || align=left|{{Naz|FUrep|FIN}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA Euro 2016 qualifying.png}} [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1978|Квал. за СП 1978]] || [https://www.transfermarkt.com/italy_finland/index/spielbericht/2371737 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 13/09/1981 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Cesena}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1981-1982]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_ac-cesena/index/spielbericht/2375040 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ====Варезе==== *'''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 1969-1970 ====Јувентус==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 7 : 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 1978–1979 *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Куп на УЕФА]]''' : 2 : 1976-1977 [[Податотека:Bettega awarded as 1969–70 Serie B top scorer.jpg|thumb|270px|Бетега (во средината) ја прима наградата за најдобар стрелец во Серија Б 1969-1970]] ===Индивидуални=== * Најдобар стрелец во [[Серија Б]]: 1 : [[Серија Б 1969-1970|1969-1970]] <small>(13 гола)</small> * [[Светско првенство во фудбал 1978#ФИФА Идеален тим на првенството|Идеален тим]] на [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]: 1 : [[Светско првенство во фудбал 1978|1978]] * [[Капоканониере|Најдобар стрелец]] во [[Серија А]]: 1 : [[Серија А 1979-1980|1979-1980]] <small>(16 гола)</small> * [[World Soccer|World Soccer Најдобри XI]]: 1978 ==Наводи== {{наводи}} == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography)|author=Enzo Sasso|url=http://books.google.co.jp/books?id=zoRixqR8Sc0C&pg=PA40|title=Il centravanti|publisher=Edizioni Mediterranee|date=1987|isbn=88-272-0373-7|cid=Sasso}} * {{Cite book (bibliography)|author=Roberto Beccantini|title=Dizionario del calcio: campioni, squadre, nazionali, tecnici, albi d'oro, record|publisher=Biblioteca universale Rizzoli: Dizionari|isbn=88-17-14521-1|date=1990|cid=Beccantini}} * {{Cite book (bibliography)|coauthors=Arrigo Beltrami|title=Almanacco illustrato del calcio 1991|city=Modena|publisher=Panini|date=1990|cid=Beltrami}} * {{Cite book (bibliography)|author=Giampiero Mughini|url=http://books.google.co.jp/books?ei=iP7IU66rK8ng8AWfj4D4C|title=Il grande disordine: i nostri indimenticabili anni Settanta|publisher=Mondadori|date=1998|isbn=88-04-43254-3|cid=Mughini}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.transfermarkt.com/roberto-bettega/profil/spieler/135784 Роберто Бетега на transfermarkt] * [https://www.tuttocalciatori.net/index.php?mod=chp&par=135 Роберто Бетега на tuttocalciatori] * [https://www.worldfootball.net/player_summary/roberto-bettega/ Роберто Бетега на worldfootball] * [https://www.whoscored.com/players/563978/show/roberto-bettega Роберто Бетега на whoscored] {{Состав на Италија на ЕП фудбал 1980}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бетега, Роберто}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Варезе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] p1q4bchdnxnaj6dcy0vxzxbtgnhlvhk 5561177 5561176 2026-05-18T15:10:17Z Carshalton 30527 /* Сениорска репрезентација */ 5561177 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Роберто Бетега | image = [[Податотека:Juventus FC 1971-1972 Roberto Bettega.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1950|12|27}} | cityofbirth = {{роден во|Торино|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/FW}} | retired = 1985 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = 1961-1969 | youthclubs1 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 1970-1983 | caps1 = 326 | goals1 = 129 | clubs1 = {{Fb team Juventus}} | years2 = 1969-1970 | caps2 = 30 | goals2 = 13 | clubs2 = →{{Fb team Varese}} | years3 = 1983-1984 | caps3 = 48 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Toronto Blizzard}} | nationalyears1 = 1971-1974 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|Италија 23]] | nationalyears2 = 1971-1972 | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1975-1983 | nationalcaps3 = 42 | nationalgoals3 = 19 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Роберто Бетега''' (роден на [[27 декември]] [[1950]] година во [[Торино]]) — [[италија]]нски поранешен [[фудбал]]ер, кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Речиси целата своја кариера ја поминал во {{Fb team (N) Juventus}}, клубот на чиј младински сектор се приклучил во раните 60-ти,<ref name="biobett">{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/12/27/vizi-virtu-di-bobby-gol.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|date=27 декември 2009|author=Emanuele Gamba|publisher=la Repubblica}}</ref> играјќи тринаесет сезони како професионалец, освојувајќи седум [[Првенство во фудбал на Италија|национални првенства]], еден [[УЕФА Лига Европа|Куп на УЕФА]] и еден [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]. Тој, исто така, одиграл 42 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] во перидот помеѓу 1975 и 1983 година, постигнувајќи 19 гола, и ја претставувал земјата на [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] и [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]], како дел од екипите кои го освојувале четвртото место. По пензионирањето, тој станал телевизиски коментатор и спортски директор: од 1994 до 2006 година бил потпретседател, а помеѓу 2009 и 2010 година, заменик-генерален директор во Јувентус. За време на неговата натпреварувачка кариера го имал прекарот „Боби гол“ поради неговата убиственост пред голот, и прерано [[Бела коса|побелената коса]] што била карактеристична за него.<ref name="biobett"/> По тестамент на Франсиско Окампо, претседател на [[Парагвај|парагвајскиот]] клуб [[ФК Такуари|Такуари]], стадионот на овој клуб во [[Асунсион]], Парагвај, во 2002 година бил именуван по Бетега,<ref>{{cite web|url=http://chepalle.gazzetta.it/2011/12/28/uno-stadio-chiamato-roberto-bettega/|title=Uno stadio chiamato Roberto Bettega|author=Mario Salvini|date= 27 декември 2011}}</ref> носејќи го името „Естадио Роберто Бетега“ се до затворањето на истиот во 2015 година.<ref>{{cite web|url=http://www.archistadia.it/2017/03/stadi-del-passato-paraguay-storia-estadio-roberto-bettega-asuncion.html|title=Stadi del passato: Paraguay, Estadio Roberto Bettega|date=23 март 2017}}</ref> ==Технички карактеристики== [[File:1971–72 Serie A - AC Milan v Juventus - Bettega's back-heel goal.jpg|thumb|left|Еден од најпознатите голови на Бетега, ударот со пета против {{Fb team (N) Milan}} на [[Сан Сиро]] во сезоната 1971-1972: „редок подвиг во тоа време“.<ref name="Perrone"/>]] Тој се смета за многу модерен напаѓач за својата генерација, како и за лидер на тимот, способен и да завршува и да создава шанси. [[Амбидекстрија|Амбидекстер]]<ref name=enciclopedia>{{cita|Beccantini}}.</ref> надарен со атлетска фигура, интуиција, индивидуална техника и визија за играта, тој бил специјалист за удари со глава:<ref name=corriere>{{cite web|author=Giorgio Dell'Arti|url=http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|title=Biografia di Roberto Bettega|publisher=Corriere della Sera|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126130956/http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|archivedate=26 јануари 2016}}</ref> во контекст на ова, неговиот гол фрлајќи се по топката за да нанесе удар со глава против {{NazNB|FUrep|ENG}} во натпреварот одигран во Рим на 17 ноември 1976 година, останал незаборавен, погодок со кој резултатот гласел 2-0 за {{NazNB|FUrep|ITA}} и со кој им помогнал на ''„аѕурите“'' да се квалификуваат за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] за сметка на Англичаните. Тој бил еден од најкомплетните италијански напаѓачи на сите времиња, благодарение и на решителноста и професионализмот што го издвојуваат.<ref name=enciclopedia/> Откако се етаблирал како чист напаѓач, неговиот подем бил забавен од појавата на [[туберкулоза]] која го погодила во сезоната 1971-1972;<ref name=corriere/> [[Џампјеро Мугини]] напишал за него дека токму оваа болест го спречила да стане најголемиот фудбалер на модерната ера.<ref name=mughini>{{cita|Mughini|pp. 204-205}}.</ref> Подоцна, тој се вратил на теренот, првично дејствувајќи како маневрирачки централен напаѓач<ref name=corriere/>, а на крајот од својата кариера и како офанзивен играч од средниот ред.<ref>{{cita|Sasso|p. 40}}.</ref> Вреди да се напомене дека тој има импресивна статистика на постигнати голови дури и без помош на [[Пенал (фудбал)|пенали]]: тој има изведено само 6 пенали во својата кариера, и сите ги реализирал.<ref name="Olivari">{{cite web|author=Stefano Olivari|url=https://www.guerinsportivo.it/news/calcio/2020/05/10-2977761/roberto_bettega_senza_rigori/|title=Roberto Bettega senza rigori|date=10 мај 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Јувентус и Варезе=== [[Податотека:Varese 1969-70.jpg|thumb|right|Младиот Бетега (горе, втор десно) за време на својата дебитантска сезона како професионалец со [[ФК Варезе|Варезе]] во [[Серија Б]]]] Роден во Торино од [[Венето|венецијанско]] семејство кое емигрирало од [[Виљабруна]];<ref>{{cite news|url=https://ricerca.gelocal.it/corrierealpi/archivio/corrierealpi/2014/12/18/NZ_44_A.html|title=Roberto Bettega ieri a Luxottica|publisher=Corriere delle Alpi|date=18 декември 2014}}</ref> неговиот татко бил работник во [[ФИАТ]]. Роберто му се приклучил на {{Fb team (N) Juventus}} како дете, минувајќи низ младинските категории.<ref name=Boffano >{{cite web|author=Ettore Boffano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/cda-21-dicembre/cda-21-dicembre.html|title=Lo chiamavano Bobby Gol|date=21 декември 2009}}</ref><ref name=dirigente-a >{{cite web|author=Timothy Ormezzano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Riecco Bettega-Juve: "Saremo subito grandi"|date=23 декември 2009}}</ref> Тука тој пораснал под водство на историскиот тренер на младинскиот тим на Јувентус од тоа време, Марио Педрале,<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|publisher=la Repubblica|date=27 декември 2009}}</ref> кој го споредил во почетокот со [[Џон Чарлс]].<ref name="ju29ro" >{{cite web|url=http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|title=Ritratti: Roberto Bettega|date=26 април 2008|accessdate=2025-07-26|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907053946/http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|url-status=dead}}</ref> Во пресрет на неговата прва сезона како професионалец, во летото 1969 година, клубот од [[Торино]] одлучил да го испрати перспективниот напаѓач, исто така за да избегне „прегорување“ со раниот скок во првиот тим на Јувентус, на позајмица во [[Серија Б]], во екипата на [[ФК Варезе|Варезе]]:<ref name="ju29ro" /> всушност, тој бил побаран директно од тренерот на клубот од Ломбардија, [[Нилс Лидхолм]], откако бил забележан од него за време на натпреварот помеѓу младинските екипи на двата клуба.<ref name="ju29ro" /> Во својата единствена година во црвено-белиот дрес, осумнаесетгодишниот Бетега бил најголемото откритие во [[Серија Б]] во [[Серија Б 1969-1970|сезоната 1969-1970]], придонесувајќи за првото место поврзано со промоција во [[Серија А]], успех за кој придонел со постигнување на 13 гола, кои воедно го направиле, заедно со соиграчот [[Ариедо Браида]] и [[Аквилино Бонфанти]] од Катанија, најдобар стрелец во првенството.<ref name="ju29ro" /> ===Враќање во Јувентус=== ====1970-1976==== [[File:Juventus FC at Villar Perosa, Summer 1971.jpg|thumb|left|Десно: [[Пјетро Анастази|Анастази]] и Бетега, напаѓачкото дуо на {{Fb team (N) Juventus}} во поголемиот дел од 1970-тите, заедно со нивните соиграчи.]] Тој се вратил во Јувентус во сезоната 1970-1971, останувајќи таму тринаесет последователни сезони до 1983 година. Тој одиграл вкупно 481 натпревар за Јувентус (326 во Серија А, 73 во Купот на Италија, 31 во Купот на шампионите, 8 во Купот на победниците на куповите и 42 во Купот на УЕФА), постигнувајќи 178 гола (129 во Серија А, 22 во Купот на Италија, 7 во Купот на шампионите, еден во Купот на победниците на куповите и 19 во Купот на УЕФА), со што претставува трет најдобар стрелец на клубот на сите времиња зад [[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Џампјеро Бониперти]]. Интересно е што Бетега се вратил во Јувентус како единствен играч од Торино кој пораснал во младинскиот систем, токму кога тимот веќе имал или бил на пат да потпише група млади играчи од [[Јужна Италија]];<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,0895_02_1990_0039_0017_18512268/|title=La Juve delle passioni e le anime di Torino|publisher=Stampa Sera|p=17|date=12 февруари 1990}}</ref> меѓу нив бил и оној кој станал негов референтен напаѓачки партнер, [[Катанија|катанијецот]] [[Пјетро Анастази]], со кого во следните шест сезони ќе формира - Анастази како централен напаѓач и Бетега како лево крило - еден од најдобрите напаѓачки тандеми во историјата на Јувентус.<ref>{{cita|Romano, Saoncella|07 min 50 s|title=Film}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|title=Lazio-Juve, il match mai banale|date=16 gennaio 2009|archiveurl=https://archive.today/20151104171344/http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|archivedate=4 ноември 2015|dead-link=yes}}</ref> [[File:Roberto Bettega - Juventus FC 1970-71.jpg|thumb|170px|Бетега за време на неговата прва сезона со Јувентус.]] Своето деби во Серија А го имал на 27 септември 1970 година, во натпреварот на гости против {{Fb team (N) Catania}}, постигнувајќи го решавачкиот гол; во текот на остатокот од сезоната, „единаесетката“ на Јувентус одиграла 42 натпревари (28 во [[Серија А 1970-1971]], 11 во [[Куп на саемските градови 1970-1971|Купот на саемските градови 1970-1971]] и 3 во [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|Купот на Италија 1970-1971]]) и постигнал 21 гол (13, 6 и 2 соодветно). По втор пат во својата историја, Јувентус стигнал до финалето на континентално натпреварување, губејќи од англискиот тим {{Fb team (N) Leeds United}} во последното издание на [[Куп на саемските градови|Купот на саемските градови]]: по нерешениот резултат 2-2 на домашен терен, во кој Бетега го постигнал голот за 1-0, реваншот завршил 1-1, а трофејот го освоиле Англичаните според [[Правило за гол во гости|правилото за голови во гости]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0127_0016_4586487/|title=La Coppa delle Fiere al Leeds|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=4 јуни 1971|p=16}}</ref> Тој имаше одличен почеток на првенството 1971-1972, во кое постигнал два гола против {{Fb team (N) Milan}} во четвртото коло, постигнувајќи прво гол со глава, а потоа, вториот на асистенција на Анастази, со убав удар со пета - технички подвиг што сè уште бил редок за гледање во тоа време<ref name="Perrone">{{cite news|author=Massimo Perrone|title=E poi c'è Milan-Juve... Lo spettacolo è servito|number=nº 45 (910)|city=Milano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=10 ноември 2018|p=56}}</ref> – останал во аналите.<ref name=corriere/><ref>{{cite news|author=Salvatore Lo Presti|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1999/gennaio/06/Quel_tacco_Bettega_che_tutti_ga_0_9901063648.shtml|title=Quel "tacco" di Bettega che tutti ancora ricordano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=6 јануари 1999}}</ref> Сепак, по 10 гола во 14 натпревари, последниот на 16 јануари 1972 година против {{Fb team (N) Fiorentina}}, тој бил принуден на долга пауза поради појава на [[туберкулоза]]:<ref name=corriere/> ова нарушување го мачело уште од почетокот на неговата кариера, предизвикувајќи му тешкотии со дишењето и ограничување на неговите перформанси.<ref name=mughini/> Тој се вратил во акција дури на почетокот на следната сезона, помагајќи му на Јувентус да го освои второто последователно [[скудето]] и придонесувајќи за патувањето што ги одвело ''„бјанконерите“'' до нивното прво финале во [[Куп на шампиони 1972/73|Купот на шампионите 1972-1973]], кое го загубиле на 30 мај 1973 година од {{Fb team (N) Ajax}}.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0149_01_1973_0127_0016_5644278/|title=Ajax terzo titolo europeo. Sconfitta (1-0) la Juventus|pubblisher=La Stampa|date=31 мај 1973|page=16}}</ref> [[File:1975–76 Serie A - Juventus v Verona - Sergio Maddè, Roberto Bettega.jpg|thumb|left|Бетега во дуел со [[Серџо Маде]] од {{Fb team (N) Verona}}, за време на [[Серија А 1975-1976]].]] И покрај тоа што постигнувал поретко голови во текот на следните две години, во истиот период дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Италија|репрезентацијата]] под водство на селекторот [[Фулвио Бернардини]] во јуни 1975 година, играјќи го целиот натпревар, добиен на гостински терен против {{NazNB|FUrep|FIN}}. Тој повторно ја надминал границата од десет гола во сезоната 1975-1976, годината во која Јувентус го загубил скудетото од своите градски ривали {{Fb team (N) Torino}}, откако испуштиле предност од пет бода во 21-вото коло. Во исто време, во репрезентацијата тој морал да се задоволи со помала улога во натпреварите под водството на новиот технички менаџмент доверен на тандемот Бернардини-[[Енцо Беарцот|Беарцот]]. ====1976-1981==== Во летото 1976 година, со доаѓањето на [[Џовани Трапатони]] на клупата на Јувентус, започнал победнички циклус кој бил предодреден да трае една деценија. Јувентус го освоил скудетото со еден бод повеќе пред бранителот на титулата Торино, освојувајќи рекордни 51 бод од можни 60.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1093_02_1977_0109_0012_24070617/|title=Mai nessuno a quota 51 punti|publisher=Stampa Sera|author=Giorgio Gandolfi|date=23 мај 1977|p=10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,11/articleid,1093_02_1977_0109_0013_24173802/|title=Una stagione da non dimenticare|publisher=Stampa Sera|author=Ferruccio Cavallero|date=23 мај 1977|page=11}}</ref> (Фјорентина, како трета, завршила со 16 бода зад шампионот); Бетега – кој во меѓувреме, со оглед на продажбата на Анастази, си нашол во [[Роберто Бонинсења]] нов партнер во нападот<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1489_02_1976_0163_0014_20864133/|title=Signora, perché?|publisher=Stampa Sera|author=Angelo Caroli|date=4 agosto 1976|page=10}}</ref> – не пропуштил ниту еден натпревар и постигнал 17 гола, додавајќи уште 5 во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] освоен во истата сезона. Тоа бил првиот меѓународен трофеј освоен од тимот, кој бил подобар од баскискиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}} во финалето од два натпревари: во реваншот загубен со 2-1 во Шпанија, во огнената арена на [[Стадион Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], решавачкиот бил токму голот со глава на Бетега, по центаршутот на [[Марко Тардели]], што му го донел трофејот на Јувентус благодарение на поголемиот број постигнати голови во гости.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,18/articleid,1093_01_1977_0108_0018_15594940/|title=Juventus, la Coppa Uefa finalmente!|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=19 мај 1977|page=18}}</ref> [[Податотека:Coppa UEFA 1976-77 - Juventus vs Manchester City - Roberto Bettega e Joe Corrigan.jpg|thumb|right|300px|Бетега (лево) за време на натпреварот од [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА 1976-1977]] против {{Fb team (N) Manchester City}} добиен со 2-0 во [[Торино]], со кој ''„бјанконерите“'' го започнале походот кон својата прва титула во [[Европски фудбалски натпреварувања|Европските натпреварувања]].]] Јувентус ја одбранил титулата во италијанското првенство во сезоната 1977-1978, овојпат пред Торино и изненадувањето {{Fb team (N) Vicenza}}. Тоа било прелудиум на големото Светско првенство што Бетега и Италија го играле во Аргентина во летото 1978 година. Откако се докажал и на меѓународната сцена, Бетега се нашол на четвртото место на ранг-листата на ''„[[France Football]]“'' во изборот за ''[[Златна топка|„Златната топка“]]'' и во 1977 и во 1978 година.<ref name=corriere/> Во следните две сезони, Јувентус ја загубил титулата во Италија, прво од Милан, а потоа и од {{Fb team (N) Inter}}, но го освоил [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија 1978-1979]], победувајќи го {{Fb team (N) Palermo}} со 2-1 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] во финалето во [[Неапол]], за време на кое Бетега бил принуден да го заврши натпреварот предвреме поради повреда на ребрата.<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=/archivio/uni_1979_06/19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|title=Benetti ha salutato la Juventus spingendola sull'ultima salita|publisher=l'Unità|date=22 јуни 1979|p=12|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102452/http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=%2Farchivio%2Funi_1979_06%2F19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|archivedate=4 март 2016}}</ref> Во пресрет на сезоната 1979-1980, нападот на Јувентус претрпел одредени промени со оглед на збогувањето со Бонинсења и со [[Пјетро Паоло Вирдис]], откако вториот не успеал да ја убеди околината, Трапатони одлучил да му го довери дресот со „бројот девет“ на Бетега, односно да го премести во центарот на шеснаесетникот, поддржан од крилните играчи [[Франко Каузио]] и [[Пјерино Фана]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,13/articleid,1076_02_1979_0212_0015_24036968/|title=Rivoluzione alla Juventus: come e perché|publisher=Stampa Sera|date=13 август 1979|page=13}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1077_01_1979_0221_0024_15520451/|title=Ruolo di Bettega|publisher=La Stampa|date=29 септември 1979|page=19}}</ref> Во новата улога, Бетега постигнал 16 гола во првенството што му ја донело титулата [[Капоканониере|најдобар стрелец во Серија А]] за првпат во неговата кариера; ова било потпомогнато и од фактот дека тој отстапи од својата вообичаена практика, согласувајќи се да стане, во завшницата од сезоната, изведувач на пеналите во тимот.<ref name="Olivari"/> Сепак, и покрај головите на Бетега, Јувентус не успеал да ја освои титулата, завршувајќи на второто место со три бода помалку од шампионот Интер. Истата година, Јувентус се соочил со англискиот клуб {{Fb team (N) Arsenal}} во полуфиналето на [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|Купот на победниците на куповите]]: во првиот натпревар на [[Хајбери]], Бетега си постигнал [[автогол]], со што натпреварот завршил со резултат 1-1 откако ''„бјанконерите“'' повеле,<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1061_01_1980_0079_0021_18754549/|title=La Juve, in dieci, pareggia a Londra: 1-1|publisher=La Stampa|author=Bruno Perucca|date=10 април 1980|page=19}}</ref> но потоа биле елиминирани по реваншот во Торино. Во сезоната 1980-1981, скудетото се вратило кај Јувентус; сепак, за Бетега, кој го освоил своето шестто лично скудето во кариерата, оваа сезона го означила почетокот на неговата опаѓачка ефективност, откако напаѓачот придонел за успехот постигнувајќи само пет првенствени гола. Во Купот на УЕФА таа сезона, неговите три гола не биле доволони за Јувентус да ја мине втората рунда, каде што биле елиминирани од [[ФК Виѓев Лоѓ|Виѓев Лоѓ]]: полјаците го добиле првиот натпревар дома со 3-1 (Бетега бил стрелец на голот за Јувентус), додека во реваншот ''„бјанконерите“'' победиле со 3-1, по што натпреварот отишол во продолженија а од таму и до [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] по кој италијанската екипа загубила со 5-4. ==== 1981-1983 ==== На почетокот на сезоната 1981-1982, се чинело дека Бетега се враќа во форма, постигнувајќи пет гола во своите први седум натпревари. Но, на 4 ноември 1981 година, по поразот во првиот натпревар од осминафиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против {{Fb team (N) Anderlecht}} во [[Брисел]], судирот кој го имал со белгискиот голман [[Џеки Мунарон]] во реваншот во Торино му нанел сериозна повреда на лигаментите на коленото. Јувентус бил елиминиран, а напаѓачот ја пропуштил практички целата сезона поради проблематично закрепнување;<ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/Itemid,3/action,viewer/page,20/articleid,1039_01_1982_0095_0020_14862561/|title=Bettega della Juventus «operato» al ginocchio|publisher=La Stampa|date=8 мај 1982|page=20}}</ref> Поради повредата, тој бил само спореден актер во освојувањето на своето седмо и последно скудето, а во летото 1982, неговата сè уште несигурна физичка и здравствена состојба го принудила да го одбие повикот да го носи италијанскиот дрес на [[Светско првенство во фудбал 1982|„Мундијалот“]] во [[Шпанија]].<ref name="Coscia">{{cite news|author=Carlo Coscia|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,28/articleid,1039_01_1982_0107_0028_17370718/|title=Bettega costretto alla rinuncia, niente Mundial|publisher=La Stampa|date=25 мај 1982|page=28}}</ref> Во сезоната 1982-1983, тој повеќе не бил централна фигура во нападот: стартер на позицијата централен напаѓач станал [[Паоло Роси]], па Бетега почнал да носи необичен „број седум“ на грбот, наизменично делејќи ја минутажата со младиот [[Доменико Марокино]].<ref>{{cite news|author=Piercarlo Alfonsetti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1043_01_1982_0213_0024_14927066/|title=Senza Bettega ma con una staffetta|publisher=La Stampa|date=3 октомври 1982|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1422_02_1982_0265_0049_20341183/|title=Staffetta con Marocchino o Bettega a tempo pieno?|publisher=Stampa Sera|date=20 октомври 1982|page=17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,24/articleid,1023_01_1983_0016_0026_14286724/|title=Trapattoni mette fuori Bettega|publisher=La Stampa|date=21 јануари 1983|page=24}}</ref> Тој немал посебна среќа пред голот во текот на сезоната, погодувајќи ја пречката единаесет пати; сепак, на 10 април, во победата од 5-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Ascoli}}, тој го имал задоволството да го постигне голот 3000-тиот гол на Јувентус во историјата на Серија А, од кога се играло првенството во „единечна група“. Во првиот натпревар од полуфиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против Виѓев Лоѓ, Бетега постигнал гол за 2-0; клубот од Торино потоа се пласирал во финалето, загубено во [[Атина]] од {{Fb team (N) HSV}}, последниот натпревар на Бетега во црно-белиот дрес и покрај тоа што сезоната сè уште била во тек. Тој го напуштил Јувентус на крајот на мај 1983 година, после 490 одиграни натпревари за и 179 постигнати гола. === Торонто Близард === Откако се збогувал со Јувентус, тој се преселил во [[Северноамериканската фудбалска лига]] (НАСЛ) во јуни 1983 година, за да игра за [[Канада|канадскиот]] тим [[Торонто Близард]].<ref>{{cite news|author=Marco Tarozzi|title=Gli avventurieri|publisher=Calcio 2000|number=nº 4 (18)|град=Milano|editor=Action Group|date=април 1999|pp=56-57}}</ref> Своето деби за клубот го имал на 6-ти истиот месец, во поразот по ''[[Шут-аут|шут-аут]]от''<!--НЕ ГО МЕНУВАЈТЕ ОВОЈ ТЕРМИН ВО ПЕНАЛ! Во Северноамериканската лига и во раните години на МЛС лигата, пеналите се изведувале како во хокејот, со тоа што играчот кој го изведува пеналот тргнува во соло акција еден на еден против голманот и биле познати под името ''shootout''.--> од {{Fb team (N) Vancouver Whitecaps}} во регуларната сезона.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1028_01_1983_0133_0020_22428939/|title=Bettega grande ma sconfitto|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1983|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,23/articleid,1028_01_1983_0134_0023_14363779/|title=«È calcio vero anche sulla moquette»|pubblicazione=La Stampa|date=8 јуни 1983|page=23}}</ref> Тој останал во Торонто две сезони, стигнувајќи до финалето на плејофот на првенството, таканаречениот [[Сокер Боул]], во двете години, натпревари кои Близард ги загубиле од [[Талса Рафнекс]] во 1983 година и од [[Чикаго Стинг]] во 1984 година. Бетега се вратил привремено во Италија во есента 1984 година,<ref name="soccer">{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,25/articleid,1020_01_1984_0251_0025_22822162/|title=Bettega: «Se il soccer fallisce giocherò a calcetto a Toronto»|publisher=La Stampa|date=23 октомври 1984|page=25}}</ref> од една страна, поради сè погласните гласини за претстоен финансиски колапс на НАСЛ,<ref name="soccer"/> а од друга страна да ја тестира можноста за привремено враќање во Серија А;<ref name="Bernardi">{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,22/articleid,1020_01_1984_0255_0022_14554183/|title=Bettega, giocatore e manager a Udine?|publisher=La Stampa|date=27 октомври 1984|page=22}}</ref><ref name="Guerin">{{cite news|title=La grande paura|publisher=Guerin Sportivo|number=nº 45 (514)|град=Bologna|editor=Conti Editore|date=7-13 ноември 1984|page=26}}</ref> Всушност, сезоната во Северноамериканската лига во 1985 година, дури и да била завршена, немало да започне повторно до доцна пролет, а во меѓувреме, напаѓачот добил неколку понуди од италијански клубови, но „најважната“ од {{Fb team (N) Udinese}}.<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> Сепак, кога се чинело дека е само на еден чекор од постигнување договор со фриулијанците,<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> на почетокот на ноември тој бил жртва на сериозна сообраќајна несреќа на [[Автопат А4 (Италија)|автопатот Торино-Милано]] и бил хоспитализиран неколку дена на интензивна нега:<ref name="Guerin"/><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0008/articleid,1381_02_1984_0301_0009_19815707/|title=Bettega quasi fuori pericolo|publisher=Stampa Sera|date=3 ноември 1984|page=8}}</ref> и покрај првичните намери да се врати на фудбалот,<ref>{{cite news|author=Franco Badolato|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,26/articleid,1022_01_1984_0288_0026_14574791/|title=Bettega: «Tornerò a giocare»|publisher=La Stampa|date=6 декември 1984|page=26}}</ref> конечната одлука, исто така со оглед и на банкротот на НАСЛ, била да стави крај на неговата играчка кариера. ==Репрезентативна кариера== ===Младински репрезентации=== Бетега го имал своето деби во [[синиот дрес]] во 1970 година, со [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|италијанската репрезентација под 23 години]],<ref name="Beltrami">{{cita|Beltrami|p. 552|title=Bilancio generale}}.</ref> во натпреварот одигран на 1 ноември во [[Варезе]] против врсниците од [[Фудбалска репрезентација на Австрија под 23 години|Австрија]] (3-1),<ref>{{cita|Beltrami|p. 533|title=Italia B}}.</ref> во кој исто така постигнал гол со кој резултатот станал 2-1.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,0134_02_1970_0228_0010_6565080/|title=Sala costruisce per Anastasi e Bettega|publisher=Stampa Sera|date=1970-11-02|p=10}}</ref> Неколку месеци подоцна, тој го имал своето деби и за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|репрезентацијата под 21 година]],<ref name="Beltrami"/> на 5 мај 1971 година во [[Трст]] против {{NazU21NB|FUrep|NED}} (5-2).<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0102_0016_4579161/|title=Cinque reti dei giovani azzurri|publisher=La Stampa|date=1971-05-06|page=16}}</ref><ref>{{cita|Beltrami|p. 546|title=Italia giovanile «Under 21»}}.</ref> ===Сениорска репрезентација=== [[Податотека:Italia, 1976, Bearzot, Tardelli e Bettega.jpg|thumb|left|Бетега (десно) со репрезентацијата во 1976 година, славејќи ја со [[Марко Тардели]] (средина) и селекторот [[Енцо Беарцот]] (лево) победата во [[Рим]] против {{NazNB|FUrep|ENG}}.]] Повикан од селекторот [[Фулвио Бернардини]], Бетега го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација на Италија]] на 5 јуни 1975 година,<ref name="Beltrami"/> на возраст од 24 години, за натпреварот {{NazNB|FUrep|FIN}}-Италија (0-1), важечки за [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 1976|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 1978|Европското првенството 1978]].<ref>{{cite|Beltrami|p. 498|title=Italia A}}.</ref> Своите први голови за „''аѕурите''“ ги постигнал точно една година по неговото деби, на 5 јуни 1976 година, постигнувајќи два гола во пријателската победа од 4-2 против {{NazNB|FUrep|ROU}}, откако влегол во игра заменувајќи го [[Паоло Пуличи]] на полувремето.<ref>{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-gara/?garaId=2719|title=Dettaglio gara Italia-Romania 4-2}}</ref> Играјќи постојано од 1976 година, првично во пар со [[Франческо Грацијани]], а потоа и со младиот [[Паоло Роси]], тој го наследил [[Џиџи Рива]] во центарот на нападот на националниот тим. Тој бил клучна фигура во [[Квалификациите за Светското првенство во фудбал 1978 (УЕФА)|квалификациите]] за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]], во кои постигнал 9 гола во шест натпревари, вклучувајќи ја и „''четворката''“ – сè уште последниот играч во дресот на сениорската репрезентација на Италија кој го сторил тоа – во мрежата на Финска за време на победата од 6-1,<ref name=quaterna>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1097_01_1977_0236_0017_23739964/anews,true/|title=È record come Pernigo, Sivori, Orlando e Riva|publisher=La Stampa|date=16 октомври 1977|page=17}}</ref> нешто што се покажало како одлучувачко во обезбедувањето пласман на завршниот турнир благодарение на подобрата [[гол-разлика]] во споредба со {{NazNB|FUrep|ENG}}. Помеѓу јуни 1976 и јуни 1977 година, тој постигнал голови, меѓу другото, во шест последователни натпревари. [[Податотека:Mondiali 1978 - Italia vs Argentina - Passarella, Bettega, Scirea, Cuccureddu.jpg|thumb|Бетега (втор од лево) со [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во воздушен дуел со [[Даниел Пасарела]] (прв од лево) од [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во натпревар помеѓу двете репрезентации за време на [[Светско првенство во фудбал 1978|Свестското првенство 1978]].]] Врвот на својата репрезентативна кариера, Бетага го достигнал на Светското првенство 1978 во Аргентина, каде што бил избран за стартер од селекторот [[Енцо Беарцот]].<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,12/articleid,1085_01_1978_0129_0013_19959132/|title=Valanga azzurra con Rossi-Bettega-Benetti|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1978|page=12}}</ref> Таму, во натпреварот во кој идните светски шампиони го претрпеле единствениот пораз на турнирот, тој бил стрелец на голот со кој италијанците го победиле [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|домаќинот]] предводен од [[Сесар Луис Меноти]]. Италијанскиот тим завршил четврти, откако го загубиле натпреварот за третото место од {{NazNB|FUrep|BRA}}: ''„Аѕурите“'' дури три пати ја погодиле стативата во тој натпревар, последниот пат било по ударот со глава на Бетега во последните минути.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,14/articleid,1085_01_1978_0145_0015_15677315/|title=Il Brasile conquista il terzo posto mondiale. Italia in vantaggio di nuovo scavalcata (1-2)|publisher=La Stampa|date=25 јуни 1978|p=14}}</ref> Две години подоцна, тој учествувал на [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]] одржано во Италија, на кое италијанската репрезентација повторно завршила на четвртото место. Бетега повторно бил дел од почетните единаесет, откако завршил како најдобар стрелец на италијанското првенство, но не успеал да постигне ниту еден гол во своите четири натпревари на турнирот. Во следните [[Квалификации за Светското првенство во фудбал 1982 (УЕФА)|квалификации]] за [[Светско првенство во фудбал 1982|Светското првенство 1982]], на 17 октомври 1981 година, тој го постигнал израмнувачкиот гол на гостувањето во [[Белград]] против {{NazNB|FUrep|YUG (1943-1992)}} (1-1). Сепак, Бетега морал да го пропушти „Мундијалот“ во Шпанија, на кој ''„аѕурите“'' триумфирале, поради последиците од сериозната повреда на левото колено здобиена во ноември 1981 година.<ref name="Coscia"/> Откако две години не добивал повик, на 16 април 1983 година, тој играл во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 1984|Европското првенство 1984]], загубен со 1-0 од {{NazNB|FUrep|ROU}} во [[Букурешт]]: тоа бил последниот натпревар на Бетега во дресот на ''„аѕурите“'', а истиот го завршил во 69-тата минута кога бил заменет од [[Алесандро Алтобели]]. За репрезентацијата, тој забележал вкупно 42 настапи и 19 голови. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|5-6-1975|Хелсинки|FIN|0|1|ITA||Квал. за ЕП|1976}} {{Cronopar|26-10-1975|Варшава|POL|0|0|ITA||Квал. за ЕП|1976|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|Squadra1=Лига XI|23-5-1976|Вашингтон|USA|0|4|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|31-5-1976|Њу Хејвен|BRA (1968-1992)|4|1|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|46}} {{sent off|0|66}}}} {{Cronopar|5-6-1976|Милано|ITA|4|2|ROU (1965-1989)|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|25-9-1976|Рим|ITA|3|0|YUG (1943-1992)|2|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-1976|Луксембург|LUX|1|4|ITA|2|Квал. за СП|1978|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|17-11-1976|Рим|ITA|2|0|ENG|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|22-12-1976|Лисабон|PRT|2|1|ITA|1|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-1977|Хелсинки|FIN|0|3|ITA|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-10-1977|Западен Берлин|FRG|2|1|ITA||Пријателска}} {{Cronopar|15-10-1977|Торино|ITA|6|1|FIN|4|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|16-11-1977|Лондон|ENG|2|0|ITA||Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|3-12-1977|Рим|ITA|3|0|LUX|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-2-1978|Неапол|ITA|2|2|FRA||Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-5-1978|Рим|ITA|0|0|YUG (1943-1992)||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1978|Мар дел Плата|ITA|2|1|FRA||Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|6-6-1978|Мар дел Плата|ITA|3|1|HUN (1957-1989)|1|Светско првенство|1978|Прва фаза|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|10-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|ARG|1|Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|14-6-1978|Буенос Аирес|FRG|0|0|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|18-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|AUT||Светско првенство|1978|Втора фаза|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|21-6-1978|Буенос Аирес|NLD|2|1|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|24-6-1978|Буенос Аирес|BRA (1968-1992)|2|1|ITA||Светско првенство|1978|натп. за 3. место|13=<ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|20-9-1978|Торино|ITA|1|0|BUL (1971-1990)||Пријателска}} {{Cronopar|8-11-1978|Братислава|CSK|3|0|ITA||Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|24-2-1979|Милано|ITA|3|0|NLD|1|Пријателска}} {{Cronopar|26-5-1979|Рим|ITA|2|2|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|26-9-1979|Фиренца|ITA|1|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|16-2-1980|Неапол|ITA|2|1|ROU (1965-1989)||Пријателска}} {{Cronopar|19-4-1980|Торино|ITA|2|2|POL||Пријателска}} {{Cronopar|12-6-1980|Милано|ITA|0|0|ESP (1977-1981)||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1980|Торино|ITA|1|0|ENG||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1980|Рим|ITA|0|0|BEL||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1980|Неапол|CSK|1|1|ITA||Евро|1980|натп. за 3. место|dts|9 – 8|13={{suboff|85}} <ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|24-9-1980|Џенова|ITA|3|1|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1980|Луксембург|LUX|0|2|ITA|1|Квал. за СП|1982|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|1-11-1980|Рим|ITA|2|0|DNK||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|15-11-1980|Торино|ITA|2|0|YUG (1943-1992)||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|25-2-1981|Рим|ITA|0|3|EUR||Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|3-6-1981|Копенхаген|DNK|3|1|ITA||Квал. за СП|1982|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-10-1981|Белград|YUG (1943-1992)|1|1|ITA|1|Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|16-4-1983|Букурешт|ROU (1965-1989)|1|0|ITA||Квал. за ЕП|1984|13={{suboff|69}}}} {{Cronofin|42|19|63|13|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на играчи по бројот на настапи за италијанската репрезентација|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на стрелци за италијанската репрезентација}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Варезе сезона 1969-1970|1969-1970]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Varese}} || [[Серија Б 1969-1970|Б]] || 30 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1969-1970|КИ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 13 |- | [[ФК Јувентус сезона 1970-1971|1970-1971]] || rowspan="13" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1970-1971|А]] || 28 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на саемските градови 1970-1971|КСГ]] || 11 || 6 || [[Трофеј Армандо Пики|ТП]] || 4 || 1 || 46 || 22 |- | [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] || [[Серија А 1971-1972|А]] || 14 || 10 || [[Фудбалски куп на Италија 1971-1972|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1971-1972|КУ]] || 5 || 4 || - || - || - || 23 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] || [[Серија А 1972-1973|А]] || 27 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1972-1973|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на шампиони 1972-1973|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 43 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1973-1974|1973-1974]] || [[Серија А 1973-1974|А]] || 24 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1973-1974|КИ]] || 5 || 2 || [[Куп на шампиони 1973-1974|КШ]] || 2 || 0 || [[Интерконтинентален куп 1973|ИнтК]] || 1 || 0 || 32 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] || [[Серија А 1974-1975|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1974-1975|КИ]] || 10 || 3 || [[Куп на УЕФА 1974-1975|КУ]] || 10 || 1 || - || - || - || 47 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1975-1976|1975-1976]] || [[Серија А 1975-1976|А]] || 29 || 15 || [[Фудбалски куп на Италија 1975-1976|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на шампиони 1975-1976|КШ]] || 4 || 1 || - || - || - || 36 || 18 |- | [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] || [[Серија А 1976-1977|А]] || 30 || 17 || [[Фудбалски куп на Италија 1976-1977|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1976-1977|КУ]] || 12 || 5 || - || - || - || 46 || 23 |- | [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] || [[Серија А 1977-1978|А]] || 30 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија 1977-1978|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1977-1978|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 41 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] || [[Серија А 1978-1979|А]] || 30 || 9 || [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|КИ]] || 9 || 2 || [[Куп на шампиони 1978-1979|КШ]] || 2 || 0 || - || - || - || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1979-1980|1979-1980]] || [[Серија А 1979-1980|А]] || 28 || 16 || [[Фудбалски куп на Италија 1979-1980|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|КПК]] || 8 || 1 || - || - || - || 40 || 17 |- | [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] || [[Серија А 1980-1981|А]] || 25 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1980-1981|КИ]] || 8 || 3 || [[Куп на УЕФА 1980-1981|КУ]] || 4 || 3 || [[Торнео ди Каподано|ТК]] || 4 || 0 || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] || [[Серија А 1981-1982|А]] || 7 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1981-1982|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1981-1982|КШ]] || 3 || 1 || - || - || - || 14 || 8 |- | [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] || [[Серија А 1982-1983|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1982-1983|КШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 40 || 8 |- ! colspan="3" | Вкупно Јувентус || 326 || 129 |||| 74 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 490 || 179 |- | [[Toronto Blizzard 1983|1983]] || rowspan="2" | {{flagsport|CAN}} {{Fb team (N) Toronto Blizzard}} || [[Северноамериканска фудбалска лига 1983|НАСЛ]] || 21 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 21 || 2 |- | [[Toronto Blizzard 1984|1984]] || [[Северноамериканска фудбалска лига 1984|НАСЛ]] || 27 || 9 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 9 |- ! colspan="3" | Вкупно Торонто Близард || 48 || 11 |||| - || - |||| - || - |||| - || - || 48 || 11 |- ! colspan="3" | Вкупно во кариерата || 404 || 153 |||| 77 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 571 || 203 |} ===Репрезентативна статистика=== <ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/bettega-intlg.html | title = Roberto Bettega - Goals in International Matches | date = 9 November 2002 | access-date = 19 April 2013 | first = Roberto | website = [[RSSSF]] | last = Di Maggio }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |1975||2||0 |- |1976||7||8 |- |1977||5||6 |- |1978||12||3 |- |1979||2||0 |- |1980||10||1 |- |1981||3||1 |- |1982||0||0 |- |1983||1||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!42!!19 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 31/01/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Catania}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 0 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1970-1971]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_calcio-catania/index/spielbericht/2378269 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 08/12/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Rapid Vienna}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA cup logo.png}} [[Куп на УЕФА 1971-1972]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_rapid-vienna/index/spielbericht/2197400 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 15/10/1977 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Naz|FUrep|ITA}} || align=left|{{Naz|FUrep|FIN}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA Euro 2016 qualifying.png}} [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1978|Квал. за СП 1978]] || [https://www.transfermarkt.com/italy_finland/index/spielbericht/2371737 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 13/09/1981 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Cesena}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1981-1982]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_ac-cesena/index/spielbericht/2375040 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ====Варезе==== *'''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 1969-1970 ====Јувентус==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 7 : 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 1978–1979 *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Куп на УЕФА]]''' : 2 : 1976-1977 [[Податотека:Bettega awarded as 1969–70 Serie B top scorer.jpg|thumb|270px|Бетега (во средината) ја прима наградата за најдобар стрелец во Серија Б 1969-1970]] ===Индивидуални=== * Најдобар стрелец во [[Серија Б]]: 1 : [[Серија Б 1969-1970|1969-1970]] <small>(13 гола)</small> * [[Светско првенство во фудбал 1978#ФИФА Идеален тим на првенството|Идеален тим]] на [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]: 1 : [[Светско првенство во фудбал 1978|1978]] * [[Капоканониере|Најдобар стрелец]] во [[Серија А]]: 1 : [[Серија А 1979-1980|1979-1980]] <small>(16 гола)</small> * [[World Soccer|World Soccer Најдобри XI]]: 1978 ==Наводи== {{наводи}} == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography)|author=Enzo Sasso|url=http://books.google.co.jp/books?id=zoRixqR8Sc0C&pg=PA40|title=Il centravanti|publisher=Edizioni Mediterranee|date=1987|isbn=88-272-0373-7|cid=Sasso}} * {{Cite book (bibliography)|author=Roberto Beccantini|title=Dizionario del calcio: campioni, squadre, nazionali, tecnici, albi d'oro, record|publisher=Biblioteca universale Rizzoli: Dizionari|isbn=88-17-14521-1|date=1990|cid=Beccantini}} * {{Cite book (bibliography)|coauthors=Arrigo Beltrami|title=Almanacco illustrato del calcio 1991|city=Modena|publisher=Panini|date=1990|cid=Beltrami}} * {{Cite book (bibliography)|author=Giampiero Mughini|url=http://books.google.co.jp/books?ei=iP7IU66rK8ng8AWfj4D4C|title=Il grande disordine: i nostri indimenticabili anni Settanta|publisher=Mondadori|date=1998|isbn=88-04-43254-3|cid=Mughini}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.transfermarkt.com/roberto-bettega/profil/spieler/135784 Роберто Бетега на transfermarkt] * [https://www.tuttocalciatori.net/index.php?mod=chp&par=135 Роберто Бетега на tuttocalciatori] * [https://www.worldfootball.net/player_summary/roberto-bettega/ Роберто Бетега на worldfootball] * [https://www.whoscored.com/players/563978/show/roberto-bettega Роберто Бетега на whoscored] {{Состав на Италија на ЕП фудбал 1980}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бетега, Роберто}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Варезе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] gmxgv17n78w8g3t762r6l7od8m2nc3c 5561178 5561177 2026-05-18T15:11:32Z Carshalton 30527 /* Сениорска репрезентација */ 5561178 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Роберто Бетега | image = [[Податотека:Juventus FC 1971-1972 Roberto Bettega.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1950|12|27}} | cityofbirth = {{роден во|Торино|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/FW}} | retired = 1985 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = 1961-1969 | youthclubs1 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 1970-1983 | caps1 = 326 | goals1 = 129 | clubs1 = {{Fb team Juventus}} | years2 = 1969-1970 | caps2 = 30 | goals2 = 13 | clubs2 = →{{Fb team Varese}} | years3 = 1983-1984 | caps3 = 48 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Toronto Blizzard}} | nationalyears1 = 1971-1974 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|Италија 23]] | nationalyears2 = 1971-1972 | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1975-1983 | nationalcaps3 = 42 | nationalgoals3 = 19 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Роберто Бетега''' (роден на [[27 декември]] [[1950]] година во [[Торино]]) — [[италија]]нски поранешен [[фудбал]]ер, кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Речиси целата своја кариера ја поминал во {{Fb team (N) Juventus}}, клубот на чиј младински сектор се приклучил во раните 60-ти,<ref name="biobett">{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/12/27/vizi-virtu-di-bobby-gol.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|date=27 декември 2009|author=Emanuele Gamba|publisher=la Repubblica}}</ref> играјќи тринаесет сезони како професионалец, освојувајќи седум [[Првенство во фудбал на Италија|национални првенства]], еден [[УЕФА Лига Европа|Куп на УЕФА]] и еден [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]. Тој, исто така, одиграл 42 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] во перидот помеѓу 1975 и 1983 година, постигнувајќи 19 гола, и ја претставувал земјата на [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] и [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]], како дел од екипите кои го освојувале четвртото место. По пензионирањето, тој станал телевизиски коментатор и спортски директор: од 1994 до 2006 година бил потпретседател, а помеѓу 2009 и 2010 година, заменик-генерален директор во Јувентус. За време на неговата натпреварувачка кариера го имал прекарот „Боби гол“ поради неговата убиственост пред голот, и прерано [[Бела коса|побелената коса]] што била карактеристична за него.<ref name="biobett"/> По тестамент на Франсиско Окампо, претседател на [[Парагвај|парагвајскиот]] клуб [[ФК Такуари|Такуари]], стадионот на овој клуб во [[Асунсион]], Парагвај, во 2002 година бил именуван по Бетега,<ref>{{cite web|url=http://chepalle.gazzetta.it/2011/12/28/uno-stadio-chiamato-roberto-bettega/|title=Uno stadio chiamato Roberto Bettega|author=Mario Salvini|date= 27 декември 2011}}</ref> носејќи го името „Естадио Роберто Бетега“ се до затворањето на истиот во 2015 година.<ref>{{cite web|url=http://www.archistadia.it/2017/03/stadi-del-passato-paraguay-storia-estadio-roberto-bettega-asuncion.html|title=Stadi del passato: Paraguay, Estadio Roberto Bettega|date=23 март 2017}}</ref> ==Технички карактеристики== [[File:1971–72 Serie A - AC Milan v Juventus - Bettega's back-heel goal.jpg|thumb|left|Еден од најпознатите голови на Бетега, ударот со пета против {{Fb team (N) Milan}} на [[Сан Сиро]] во сезоната 1971-1972: „редок подвиг во тоа време“.<ref name="Perrone"/>]] Тој се смета за многу модерен напаѓач за својата генерација, како и за лидер на тимот, способен и да завршува и да создава шанси. [[Амбидекстрија|Амбидекстер]]<ref name=enciclopedia>{{cita|Beccantini}}.</ref> надарен со атлетска фигура, интуиција, индивидуална техника и визија за играта, тој бил специјалист за удари со глава:<ref name=corriere>{{cite web|author=Giorgio Dell'Arti|url=http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|title=Biografia di Roberto Bettega|publisher=Corriere della Sera|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126130956/http://www.cinquantamila.it/storyTellerThread.php?threadId=BettegaRoberto|archivedate=26 јануари 2016}}</ref> во контекст на ова, неговиот гол фрлајќи се по топката за да нанесе удар со глава против {{NazNB|FUrep|ENG}} во натпреварот одигран во Рим на 17 ноември 1976 година, останал незаборавен, погодок со кој резултатот гласел 2-0 за {{NazNB|FUrep|ITA}} и со кој им помогнал на ''„аѕурите“'' да се квалификуваат за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]] за сметка на Англичаните. Тој бил еден од најкомплетните италијански напаѓачи на сите времиња, благодарение и на решителноста и професионализмот што го издвојуваат.<ref name=enciclopedia/> Откако се етаблирал како чист напаѓач, неговиот подем бил забавен од појавата на [[туберкулоза]] која го погодила во сезоната 1971-1972;<ref name=corriere/> [[Џампјеро Мугини]] напишал за него дека токму оваа болест го спречила да стане најголемиот фудбалер на модерната ера.<ref name=mughini>{{cita|Mughini|pp. 204-205}}.</ref> Подоцна, тој се вратил на теренот, првично дејствувајќи како маневрирачки централен напаѓач<ref name=corriere/>, а на крајот од својата кариера и како офанзивен играч од средниот ред.<ref>{{cita|Sasso|p. 40}}.</ref> Вреди да се напомене дека тој има импресивна статистика на постигнати голови дури и без помош на [[Пенал (фудбал)|пенали]]: тој има изведено само 6 пенали во својата кариера, и сите ги реализирал.<ref name="Olivari">{{cite web|author=Stefano Olivari|url=https://www.guerinsportivo.it/news/calcio/2020/05/10-2977761/roberto_bettega_senza_rigori/|title=Roberto Bettega senza rigori|date=10 мај 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Јувентус и Варезе=== [[Податотека:Varese 1969-70.jpg|thumb|right|Младиот Бетега (горе, втор десно) за време на својата дебитантска сезона како професионалец со [[ФК Варезе|Варезе]] во [[Серија Б]]]] Роден во Торино од [[Венето|венецијанско]] семејство кое емигрирало од [[Виљабруна]];<ref>{{cite news|url=https://ricerca.gelocal.it/corrierealpi/archivio/corrierealpi/2014/12/18/NZ_44_A.html|title=Roberto Bettega ieri a Luxottica|publisher=Corriere delle Alpi|date=18 декември 2014}}</ref> неговиот татко бил работник во [[ФИАТ]]. Роберто му се приклучил на {{Fb team (N) Juventus}} како дете, минувајќи низ младинските категории.<ref name=Boffano >{{cite web|author=Ettore Boffano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/cda-21-dicembre/cda-21-dicembre.html|title=Lo chiamavano Bobby Gol|date=21 декември 2009}}</ref><ref name=dirigente-a >{{cite web|author=Timothy Ormezzano|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Riecco Bettega-Juve: "Saremo subito grandi"|date=23 декември 2009}}</ref> Тука тој пораснал под водство на историскиот тренер на младинскиот тим на Јувентус од тоа време, Марио Педрале,<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/12/sport/calcio/serie-a/juventus/ufficiale-ritorno-bettega/ufficiale-ritorno-bettega.html|title=Vizi e virtù di Bobby gol|publisher=la Repubblica|date=27 декември 2009}}</ref> кој го споредил во почетокот со [[Џон Чарлс]].<ref name="ju29ro" >{{cite web|url=http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|title=Ritratti: Roberto Bettega|date=26 април 2008|accessdate=2025-07-26|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907053946/http://www.ju29ro.com/tutto-juve/25-tutto-juve/403-ritratti-roberto-bettega.html|url-status=dead}}</ref> Во пресрет на неговата прва сезона како професионалец, во летото 1969 година, клубот од [[Торино]] одлучил да го испрати перспективниот напаѓач, исто така за да избегне „прегорување“ со раниот скок во првиот тим на Јувентус, на позајмица во [[Серија Б]], во екипата на [[ФК Варезе|Варезе]]:<ref name="ju29ro" /> всушност, тој бил побаран директно од тренерот на клубот од Ломбардија, [[Нилс Лидхолм]], откако бил забележан од него за време на натпреварот помеѓу младинските екипи на двата клуба.<ref name="ju29ro" /> Во својата единствена година во црвено-белиот дрес, осумнаесетгодишниот Бетега бил најголемото откритие во [[Серија Б]] во [[Серија Б 1969-1970|сезоната 1969-1970]], придонесувајќи за првото место поврзано со промоција во [[Серија А]], успех за кој придонел со постигнување на 13 гола, кои воедно го направиле, заедно со соиграчот [[Ариедо Браида]] и [[Аквилино Бонфанти]] од Катанија, најдобар стрелец во првенството.<ref name="ju29ro" /> ===Враќање во Јувентус=== ====1970-1976==== [[File:Juventus FC at Villar Perosa, Summer 1971.jpg|thumb|left|Десно: [[Пјетро Анастази|Анастази]] и Бетега, напаѓачкото дуо на {{Fb team (N) Juventus}} во поголемиот дел од 1970-тите, заедно со нивните соиграчи.]] Тој се вратил во Јувентус во сезоната 1970-1971, останувајќи таму тринаесет последователни сезони до 1983 година. Тој одиграл вкупно 481 натпревар за Јувентус (326 во Серија А, 73 во Купот на Италија, 31 во Купот на шампионите, 8 во Купот на победниците на куповите и 42 во Купот на УЕФА), постигнувајќи 178 гола (129 во Серија А, 22 во Купот на Италија, 7 во Купот на шампионите, еден во Купот на победниците на куповите и 19 во Купот на УЕФА), со што претставува трет најдобар стрелец на клубот на сите времиња зад [[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Џампјеро Бониперти]]. Интересно е што Бетега се вратил во Јувентус како единствен играч од Торино кој пораснал во младинскиот систем, токму кога тимот веќе имал или бил на пат да потпише група млади играчи од [[Јужна Италија]];<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,0895_02_1990_0039_0017_18512268/|title=La Juve delle passioni e le anime di Torino|publisher=Stampa Sera|p=17|date=12 февруари 1990}}</ref> меѓу нив бил и оној кој станал негов референтен напаѓачки партнер, [[Катанија|катанијецот]] [[Пјетро Анастази]], со кого во следните шест сезони ќе формира - Анастази како централен напаѓач и Бетега како лево крило - еден од најдобрите напаѓачки тандеми во историјата на Јувентус.<ref>{{cita|Romano, Saoncella|07 min 50 s|title=Film}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|title=Lazio-Juve, il match mai banale|date=16 gennaio 2009|archiveurl=https://archive.today/20151104171344/http://www.tuttosport.com/calcio/amarcordjuve/2009/01/16-15218/Lazio-Juve,+il+match+mai+banale|archivedate=4 ноември 2015|dead-link=yes}}</ref> [[File:Roberto Bettega - Juventus FC 1970-71.jpg|thumb|170px|Бетега за време на неговата прва сезона со Јувентус.]] Своето деби во Серија А го имал на 27 септември 1970 година, во натпреварот на гости против {{Fb team (N) Catania}}, постигнувајќи го решавачкиот гол; во текот на остатокот од сезоната, „единаесетката“ на Јувентус одиграла 42 натпревари (28 во [[Серија А 1970-1971]], 11 во [[Куп на саемските градови 1970-1971|Купот на саемските градови 1970-1971]] и 3 во [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|Купот на Италија 1970-1971]]) и постигнал 21 гол (13, 6 и 2 соодветно). По втор пат во својата историја, Јувентус стигнал до финалето на континентално натпреварување, губејќи од англискиот тим {{Fb team (N) Leeds United}} во последното издание на [[Куп на саемските градови|Купот на саемските градови]]: по нерешениот резултат 2-2 на домашен терен, во кој Бетега го постигнал голот за 1-0, реваншот завршил 1-1, а трофејот го освоиле Англичаните според [[Правило за гол во гости|правилото за голови во гости]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0127_0016_4586487/|title=La Coppa delle Fiere al Leeds|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=4 јуни 1971|p=16}}</ref> Тој имаше одличен почеток на првенството 1971-1972, во кое постигнал два гола против {{Fb team (N) Milan}} во четвртото коло, постигнувајќи прво гол со глава, а потоа, вториот на асистенција на Анастази, со убав удар со пета - технички подвиг што сè уште бил редок за гледање во тоа време<ref name="Perrone">{{cite news|author=Massimo Perrone|title=E poi c'è Milan-Juve... Lo spettacolo è servito|number=nº 45 (910)|city=Milano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=10 ноември 2018|p=56}}</ref> – останал во аналите.<ref name=corriere/><ref>{{cite news|author=Salvatore Lo Presti|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1999/gennaio/06/Quel_tacco_Bettega_che_tutti_ga_0_9901063648.shtml|title=Quel "tacco" di Bettega che tutti ancora ricordano|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=6 јануари 1999}}</ref> Сепак, по 10 гола во 14 натпревари, последниот на 16 јануари 1972 година против {{Fb team (N) Fiorentina}}, тој бил принуден на долга пауза поради појава на [[туберкулоза]]:<ref name=corriere/> ова нарушување го мачело уште од почетокот на неговата кариера, предизвикувајќи му тешкотии со дишењето и ограничување на неговите перформанси.<ref name=mughini/> Тој се вратил во акција дури на почетокот на следната сезона, помагајќи му на Јувентус да го освои второто последователно [[скудето]] и придонесувајќи за патувањето што ги одвело ''„бјанконерите“'' до нивното прво финале во [[Куп на шампиони 1972/73|Купот на шампионите 1972-1973]], кое го загубиле на 30 мај 1973 година од {{Fb team (N) Ajax}}.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0149_01_1973_0127_0016_5644278/|title=Ajax terzo titolo europeo. Sconfitta (1-0) la Juventus|pubblisher=La Stampa|date=31 мај 1973|page=16}}</ref> [[File:1975–76 Serie A - Juventus v Verona - Sergio Maddè, Roberto Bettega.jpg|thumb|left|Бетега во дуел со [[Серџо Маде]] од {{Fb team (N) Verona}}, за време на [[Серија А 1975-1976]].]] И покрај тоа што постигнувал поретко голови во текот на следните две години, во истиот период дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Италија|репрезентацијата]] под водство на селекторот [[Фулвио Бернардини]] во јуни 1975 година, играјќи го целиот натпревар, добиен на гостински терен против {{NazNB|FUrep|FIN}}. Тој повторно ја надминал границата од десет гола во сезоната 1975-1976, годината во која Јувентус го загубил скудетото од своите градски ривали {{Fb team (N) Torino}}, откако испуштиле предност од пет бода во 21-вото коло. Во исто време, во репрезентацијата тој морал да се задоволи со помала улога во натпреварите под водството на новиот технички менаџмент доверен на тандемот Бернардини-[[Енцо Беарцот|Беарцот]]. ====1976-1981==== Во летото 1976 година, со доаѓањето на [[Џовани Трапатони]] на клупата на Јувентус, започнал победнички циклус кој бил предодреден да трае една деценија. Јувентус го освоил скудетото со еден бод повеќе пред бранителот на титулата Торино, освојувајќи рекордни 51 бод од можни 60.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1093_02_1977_0109_0012_24070617/|title=Mai nessuno a quota 51 punti|publisher=Stampa Sera|author=Giorgio Gandolfi|date=23 мај 1977|p=10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,11/articleid,1093_02_1977_0109_0013_24173802/|title=Una stagione da non dimenticare|publisher=Stampa Sera|author=Ferruccio Cavallero|date=23 мај 1977|page=11}}</ref> (Фјорентина, како трета, завршила со 16 бода зад шампионот); Бетега – кој во меѓувреме, со оглед на продажбата на Анастази, си нашол во [[Роберто Бонинсења]] нов партнер во нападот<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,1489_02_1976_0163_0014_20864133/|title=Signora, perché?|publisher=Stampa Sera|author=Angelo Caroli|date=4 agosto 1976|page=10}}</ref> – не пропуштил ниту еден натпревар и постигнал 17 гола, додавајќи уште 5 во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] освоен во истата сезона. Тоа бил првиот меѓународен трофеј освоен од тимот, кој бил подобар од баскискиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}} во финалето од два натпревари: во реваншот загубен со 2-1 во Шпанија, во огнената арена на [[Стадион Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], решавачкиот бил токму голот со глава на Бетега, по центаршутот на [[Марко Тардели]], што му го донел трофејот на Јувентус благодарение на поголемиот број постигнати голови во гости.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,18/articleid,1093_01_1977_0108_0018_15594940/|title=Juventus, la Coppa Uefa finalmente!|publisher=La Stampa|author=Bruno Bernardi|date=19 мај 1977|page=18}}</ref> [[Податотека:Coppa UEFA 1976-77 - Juventus vs Manchester City - Roberto Bettega e Joe Corrigan.jpg|thumb|right|300px|Бетега (лево) за време на натпреварот од [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА 1976-1977]] против {{Fb team (N) Manchester City}} добиен со 2-0 во [[Торино]], со кој ''„бјанконерите“'' го започнале походот кон својата прва титула во [[Европски фудбалски натпреварувања|Европските натпреварувања]].]] Јувентус ја одбранил титулата во италијанското првенство во сезоната 1977-1978, овојпат пред Торино и изненадувањето {{Fb team (N) Vicenza}}. Тоа било прелудиум на големото Светско првенство што Бетега и Италија го играле во Аргентина во летото 1978 година. Откако се докажал и на меѓународната сцена, Бетега се нашол на четвртото место на ранг-листата на ''„[[France Football]]“'' во изборот за ''[[Златна топка|„Златната топка“]]'' и во 1977 и во 1978 година.<ref name=corriere/> Во следните две сезони, Јувентус ја загубил титулата во Италија, прво од Милан, а потоа и од {{Fb team (N) Inter}}, но го освоил [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија 1978-1979]], победувајќи го {{Fb team (N) Palermo}} со 2-1 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] во финалето во [[Неапол]], за време на кое Бетега бил принуден да го заврши натпреварот предвреме поради повреда на ребрата.<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=/archivio/uni_1979_06/19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|title=Benetti ha salutato la Juventus spingendola sull'ultima salita|publisher=l'Unità|date=22 јуни 1979|p=12|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102452/http://archiviostorico.unita.it/cgi-bin/highlightPdf.cgi?t=ebook&file=%2Farchivio%2Funi_1979_06%2F19790622_0012.pdf&query=claudia%20fusani|archivedate=4 март 2016}}</ref> Во пресрет на сезоната 1979-1980, нападот на Јувентус претрпел одредени промени со оглед на збогувањето со Бонинсења и со [[Пјетро Паоло Вирдис]], откако вториот не успеал да ја убеди околината, Трапатони одлучил да му го довери дресот со „бројот девет“ на Бетега, односно да го премести во центарот на шеснаесетникот, поддржан од крилните играчи [[Франко Каузио]] и [[Пјерино Фана]].<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,13/articleid,1076_02_1979_0212_0015_24036968/|title=Rivoluzione alla Juventus: come e perché|publisher=Stampa Sera|date=13 август 1979|page=13}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1077_01_1979_0221_0024_15520451/|title=Ruolo di Bettega|publisher=La Stampa|date=29 септември 1979|page=19}}</ref> Во новата улога, Бетега постигнал 16 гола во првенството што му ја донело титулата [[Капоканониере|најдобар стрелец во Серија А]] за првпат во неговата кариера; ова било потпомогнато и од фактот дека тој отстапи од својата вообичаена практика, согласувајќи се да стане, во завшницата од сезоната, изведувач на пеналите во тимот.<ref name="Olivari"/> Сепак, и покрај головите на Бетега, Јувентус не успеал да ја освои титулата, завршувајќи на второто место со три бода помалку од шампионот Интер. Истата година, Јувентус се соочил со англискиот клуб {{Fb team (N) Arsenal}} во полуфиналето на [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|Купот на победниците на куповите]]: во првиот натпревар на [[Хајбери]], Бетега си постигнал [[автогол]], со што натпреварот завршил со резултат 1-1 откако ''„бјанконерите“'' повеле,<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,1061_01_1980_0079_0021_18754549/|title=La Juve, in dieci, pareggia a Londra: 1-1|publisher=La Stampa|author=Bruno Perucca|date=10 април 1980|page=19}}</ref> но потоа биле елиминирани по реваншот во Торино. Во сезоната 1980-1981, скудетото се вратило кај Јувентус; сепак, за Бетега, кој го освоил своето шестто лично скудето во кариерата, оваа сезона го означила почетокот на неговата опаѓачка ефективност, откако напаѓачот придонел за успехот постигнувајќи само пет првенствени гола. Во Купот на УЕФА таа сезона, неговите три гола не биле доволони за Јувентус да ја мине втората рунда, каде што биле елиминирани од [[ФК Виѓев Лоѓ|Виѓев Лоѓ]]: полјаците го добиле првиот натпревар дома со 3-1 (Бетега бил стрелец на голот за Јувентус), додека во реваншот ''„бјанконерите“'' победиле со 3-1, по што натпреварот отишол во продолженија а од таму и до [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] по кој италијанската екипа загубила со 5-4. ==== 1981-1983 ==== На почетокот на сезоната 1981-1982, се чинело дека Бетега се враќа во форма, постигнувајќи пет гола во своите први седум натпревари. Но, на 4 ноември 1981 година, по поразот во првиот натпревар од осминафиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против {{Fb team (N) Anderlecht}} во [[Брисел]], судирот кој го имал со белгискиот голман [[Џеки Мунарон]] во реваншот во Торино му нанел сериозна повреда на лигаментите на коленото. Јувентус бил елиминиран, а напаѓачот ја пропуштил практички целата сезона поради проблематично закрепнување;<ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/Itemid,3/action,viewer/page,20/articleid,1039_01_1982_0095_0020_14862561/|title=Bettega della Juventus «operato» al ginocchio|publisher=La Stampa|date=8 мај 1982|page=20}}</ref> Поради повредата, тој бил само спореден актер во освојувањето на своето седмо и последно скудето, а во летото 1982, неговата сè уште несигурна физичка и здравствена состојба го принудила да го одбие повикот да го носи италијанскиот дрес на [[Светско првенство во фудбал 1982|„Мундијалот“]] во [[Шпанија]].<ref name="Coscia">{{cite news|author=Carlo Coscia|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,28/articleid,1039_01_1982_0107_0028_17370718/|title=Bettega costretto alla rinuncia, niente Mundial|publisher=La Stampa|date=25 мај 1982|page=28}}</ref> Во сезоната 1982-1983, тој повеќе не бил централна фигура во нападот: стартер на позицијата централен напаѓач станал [[Паоло Роси]], па Бетега почнал да носи необичен „број седум“ на грбот, наизменично делејќи ја минутажата со младиот [[Доменико Марокино]].<ref>{{cite news|author=Piercarlo Alfonsetti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1043_01_1982_0213_0024_14927066/|title=Senza Bettega ma con una staffetta|publisher=La Stampa|date=3 октомври 1982|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1422_02_1982_0265_0049_20341183/|title=Staffetta con Marocchino o Bettega a tempo pieno?|publisher=Stampa Sera|date=20 октомври 1982|page=17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,24/articleid,1023_01_1983_0016_0026_14286724/|title=Trapattoni mette fuori Bettega|publisher=La Stampa|date=21 јануари 1983|page=24}}</ref> Тој немал посебна среќа пред голот во текот на сезоната, погодувајќи ја пречката единаесет пати; сепак, на 10 април, во победата од 5-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Ascoli}}, тој го имал задоволството да го постигне голот 3000-тиот гол на Јувентус во историјата на Серија А, од кога се играло првенството во „единечна група“. Во првиот натпревар од полуфиналето на [[Куп на шампиони 1981/82|Европскиот куп на шампиони]] против Виѓев Лоѓ, Бетега постигнал гол за 2-0; клубот од Торино потоа се пласирал во финалето, загубено во [[Атина]] од {{Fb team (N) HSV}}, последниот натпревар на Бетега во црно-белиот дрес и покрај тоа што сезоната сè уште била во тек. Тој го напуштил Јувентус на крајот на мај 1983 година, после 490 одиграни натпревари за и 179 постигнати гола. === Торонто Близард === Откако се збогувал со Јувентус, тој се преселил во [[Северноамериканската фудбалска лига]] (НАСЛ) во јуни 1983 година, за да игра за [[Канада|канадскиот]] тим [[Торонто Близард]].<ref>{{cite news|author=Marco Tarozzi|title=Gli avventurieri|publisher=Calcio 2000|number=nº 4 (18)|град=Milano|editor=Action Group|date=април 1999|pp=56-57}}</ref> Своето деби за клубот го имал на 6-ти истиот месец, во поразот по ''[[Шут-аут|шут-аут]]от''<!--НЕ ГО МЕНУВАЈТЕ ОВОЈ ТЕРМИН ВО ПЕНАЛ! Во Северноамериканската лига и во раните години на МЛС лигата, пеналите се изведувале како во хокејот, со тоа што играчот кој го изведува пеналот тргнува во соло акција еден на еден против голманот и биле познати под името ''shootout''.--> од {{Fb team (N) Vancouver Whitecaps}} во регуларната сезона.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,1028_01_1983_0133_0020_22428939/|title=Bettega grande ma sconfitto|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1983|page=20}}</ref><ref>{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,23/articleid,1028_01_1983_0134_0023_14363779/|title=«È calcio vero anche sulla moquette»|pubblicazione=La Stampa|date=8 јуни 1983|page=23}}</ref> Тој останал во Торонто две сезони, стигнувајќи до финалето на плејофот на првенството, таканаречениот [[Сокер Боул]], во двете години, натпревари кои Близард ги загубиле од [[Талса Рафнекс]] во 1983 година и од [[Чикаго Стинг]] во 1984 година. Бетега се вратил привремено во Италија во есента 1984 година,<ref name="soccer">{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,25/articleid,1020_01_1984_0251_0025_22822162/|title=Bettega: «Se il soccer fallisce giocherò a calcetto a Toronto»|publisher=La Stampa|date=23 октомври 1984|page=25}}</ref> од една страна, поради сè погласните гласини за претстоен финансиски колапс на НАСЛ,<ref name="soccer"/> а од друга страна да ја тестира можноста за привремено враќање во Серија А;<ref name="Bernardi">{{cite news|author=Bruno Bernardi|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,22/articleid,1020_01_1984_0255_0022_14554183/|title=Bettega, giocatore e manager a Udine?|publisher=La Stampa|date=27 октомври 1984|page=22}}</ref><ref name="Guerin">{{cite news|title=La grande paura|publisher=Guerin Sportivo|number=nº 45 (514)|град=Bologna|editor=Conti Editore|date=7-13 ноември 1984|page=26}}</ref> Всушност, сезоната во Северноамериканската лига во 1985 година, дури и да била завршена, немало да започне повторно до доцна пролет, а во меѓувреме, напаѓачот добил неколку понуди од италијански клубови, но „најважната“ од {{Fb team (N) Udinese}}.<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> Сепак, кога се чинело дека е само на еден чекор од постигнување договор со фриулијанците,<ref name="Bernardi"/><ref name="Guerin"/> на почетокот на ноември тој бил жртва на сериозна сообраќајна несреќа на [[Автопат А4 (Италија)|автопатот Торино-Милано]] и бил хоспитализиран неколку дена на интензивна нега:<ref name="Guerin"/><ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0008/articleid,1381_02_1984_0301_0009_19815707/|title=Bettega quasi fuori pericolo|publisher=Stampa Sera|date=3 ноември 1984|page=8}}</ref> и покрај првичните намери да се врати на фудбалот,<ref>{{cite news|author=Franco Badolato|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,26/articleid,1022_01_1984_0288_0026_14574791/|title=Bettega: «Tornerò a giocare»|publisher=La Stampa|date=6 декември 1984|page=26}}</ref> конечната одлука, исто така со оглед и на банкротот на НАСЛ, била да стави крај на неговата играчка кариера. ==Репрезентативна кариера== ===Младински репрезентации=== Бетега го имал своето деби во [[синиот дрес]] во 1970 година, со [[Фудбалска репрезентација на Италија под 23 години|италијанската репрезентација под 23 години]],<ref name="Beltrami">{{cita|Beltrami|p. 552|title=Bilancio generale}}.</ref> во натпреварот одигран на 1 ноември во [[Варезе]] против врсниците од [[Фудбалска репрезентација на Австрија под 23 години|Австрија]] (3-1),<ref>{{cita|Beltrami|p. 533|title=Italia B}}.</ref> во кој исто така постигнал гол со кој резултатот станал 2-1.<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,0134_02_1970_0228_0010_6565080/|title=Sala costruisce per Anastasi e Bettega|publisher=Stampa Sera|date=1970-11-02|p=10}}</ref> Неколку месеци подоцна, тој го имал своето деби и за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|репрезентацијата под 21 година]],<ref name="Beltrami"/> на 5 мај 1971 година во [[Трст]] против {{NazU21NB|FUrep|NED}} (5-2).<ref>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,0137_01_1971_0102_0016_4579161/|title=Cinque reti dei giovani azzurri|publisher=La Stampa|date=1971-05-06|page=16}}</ref><ref>{{cita|Beltrami|p. 546|title=Italia giovanile «Under 21»}}.</ref> ===Сениорска репрезентација=== [[Податотека:Italia, 1976, Bearzot, Tardelli e Bettega.jpg|thumb|left|Бетега (десно) со репрезентацијата во 1976, славејќи ја со [[Марко Тардели]] (средина) и селекторот [[Енцо Беарцот]] (лево) победата во [[Рим]] над {{NazNB|FUrep|ENG}}.]] Повикан од селекторот [[Фулвио Бернардини]], Бетега го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација на Италија]] на 5 јуни 1975 година,<ref name="Beltrami"/> на возраст од 24 години, за натпреварот {{NazNB|FUrep|FIN}}-Италија (0-1), важечки за [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 1976|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 1978|Европското првенството 1978]].<ref>{{cite|Beltrami|p. 498|title=Italia A}}.</ref> Своите први голови за „''аѕурите''“ ги постигнал точно една година по неговото деби, на 5 јуни 1976 година, постигнувајќи два гола во пријателската победа од 4-2 против {{NazNB|FUrep|ROU}}, откако влегол во игра заменувајќи го [[Паоло Пуличи]] на полувремето.<ref>{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-gara/?garaId=2719|title=Dettaglio gara Italia-Romania 4-2}}</ref> Играјќи постојано од 1976 година, првично во пар со [[Франческо Грацијани]], а потоа и со младиот [[Паоло Роси]], тој го наследил [[Џиџи Рива]] во центарот на нападот на националниот тим. Тој бил клучна фигура во [[Квалификациите за Светското првенство во фудбал 1978 (УЕФА)|квалификациите]] за [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство 1978]], во кои постигнал 9 гола во шест натпревари, вклучувајќи ја и „''четворката''“ – сè уште последниот играч во дресот на сениорската репрезентација на Италија кој го сторил тоа – во мрежата на Финска за време на победата од 6-1,<ref name=quaterna>{{cite news|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,17/articleid,1097_01_1977_0236_0017_23739964/anews,true/|title=È record come Pernigo, Sivori, Orlando e Riva|publisher=La Stampa|date=16 октомври 1977|page=17}}</ref> нешто што се покажало како одлучувачко во обезбедувањето пласман на завршниот турнир благодарение на подобрата [[гол-разлика]] во споредба со {{NazNB|FUrep|ENG}}. Помеѓу јуни 1976 и јуни 1977 година, тој постигнал голови, меѓу другото, во шест последователни натпревари. [[Податотека:Mondiali 1978 - Italia vs Argentina - Passarella, Bettega, Scirea, Cuccureddu.jpg|thumb|Бетега (втор од лево) со [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во воздушен дуел со [[Даниел Пасарела]] (прв од лево) од [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во натпревар помеѓу двете репрезентации за време на [[Светско првенство во фудбал 1978|Свестското првенство 1978]].]] Врвот на својата репрезентативна кариера, Бетага го достигнал на Светското првенство 1978 во Аргентина, каде што бил избран за стартер од селекторот [[Енцо Беарцот]].<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,12/articleid,1085_01_1978_0129_0013_19959132/|title=Valanga azzurra con Rossi-Bettega-Benetti|publisher=La Stampa|date=7 јуни 1978|page=12}}</ref> Таму, во натпреварот во кој идните светски шампиони го претрпеле единствениот пораз на турнирот, тој бил стрелец на голот со кој италијанците го победиле [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|домаќинот]] предводен од [[Сесар Луис Меноти]]. Италијанскиот тим завршил четврти, откако го загубиле натпреварот за третото место од {{NazNB|FUrep|BRA}}: ''„Аѕурите“'' дури три пати ја погодиле стативата во тој натпревар, последниот пат било по ударот со глава на Бетега во последните минути.<ref>{{cite news|author=Bruno Perucca|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,14/articleid,1085_01_1978_0145_0015_15677315/|title=Il Brasile conquista il terzo posto mondiale. Italia in vantaggio di nuovo scavalcata (1-2)|publisher=La Stampa|date=25 јуни 1978|p=14}}</ref> Две години подоцна, тој учествувал на [[Европско првенство во фудбал 1980|Европското првенство 1980]] одржано во Италија, на кое италијанската репрезентација повторно завршила на четвртото место. Бетега повторно бил дел од почетните единаесет, откако завршил како најдобар стрелец на италијанското првенство, но не успеал да постигне ниту еден гол во своите четири натпревари на турнирот. Во следните [[Квалификации за Светското првенство во фудбал 1982 (УЕФА)|квалификации]] за [[Светско првенство во фудбал 1982|Светското првенство 1982]], на 17 октомври 1981 година, тој го постигнал израмнувачкиот гол на гостувањето во [[Белград]] против {{NazNB|FUrep|YUG (1943-1992)}} (1-1). Сепак, Бетега морал да го пропушти „Мундијалот“ во Шпанија, на кој ''„аѕурите“'' триумфирале, поради последиците од сериозната повреда на левото колено здобиена во ноември 1981 година.<ref name="Coscia"/> Откако две години не добивал повик, на 16 април 1983 година, тој играл во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 1984|Европското првенство 1984]], загубен со 1-0 од {{NazNB|FUrep|ROU}} во [[Букурешт]]: тоа бил последниот натпревар на Бетега во дресот на ''„аѕурите“'', а истиот го завршил во 69-тата минута кога бил заменет од [[Алесандро Алтобели]]. За репрезентацијата, тој забележал вкупно 42 настапи и 19 голови. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|5-6-1975|Хелсинки|FIN|0|1|ITA||Квал. за ЕП|1976}} {{Cronopar|26-10-1975|Варшава|POL|0|0|ITA||Квал. за ЕП|1976|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|Squadra1=Лига XI|23-5-1976|Вашингтон|USA|0|4|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|31-5-1976|Њу Хејвен|BRA (1968-1992)|4|1|ITA||[[Торнео дел Бисентенарио]]|13={{subon|46}} {{sent off|0|66}}}} {{Cronopar|5-6-1976|Милано|ITA|4|2|ROU (1965-1989)|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|25-9-1976|Рим|ITA|3|0|YUG (1943-1992)|2|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-1976|Луксембург|LUX|1|4|ITA|2|Квал. за СП|1978|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|17-11-1976|Рим|ITA|2|0|ENG|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|22-12-1976|Лисабон|PRT|2|1|ITA|1|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-1977|Хелсинки|FIN|0|3|ITA|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-10-1977|Западен Берлин|FRG|2|1|ITA||Пријателска}} {{Cronopar|15-10-1977|Торино|ITA|6|1|FIN|4|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|16-11-1977|Лондон|ENG|2|0|ITA||Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|3-12-1977|Рим|ITA|3|0|LUX|1|Квал. за СП|1978}} {{Cronopar|8-2-1978|Неапол|ITA|2|2|FRA||Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-5-1978|Рим|ITA|0|0|YUG (1943-1992)||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1978|Мар дел Плата|ITA|2|1|FRA||Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|6-6-1978|Мар дел Плата|ITA|3|1|HUN (1957-1989)|1|Светско првенство|1978|Прва фаза|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|10-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|ARG|1|Светско првенство|1978|Прва фаза}} {{Cronopar|14-6-1978|Буенос Аирес|FRG|0|0|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|18-6-1978|Буенос Аирес|ITA|1|0|AUT||Светско првенство|1978|Втора фаза|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|21-6-1978|Буенос Аирес|NLD|2|1|ITA||Светско првенство|1978|Втора фаза}} {{Cronopar|24-6-1978|Буенос Аирес|BRA (1968-1992)|2|1|ITA||Светско првенство|1978|натп. за 3. место|13=<ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|20-9-1978|Торино|ITA|1|0|BUL (1971-1990)||Пријателска}} {{Cronopar|8-11-1978|Братислава|CSK|3|0|ITA||Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|24-2-1979|Милано|ITA|3|0|NLD|1|Пријателска}} {{Cronopar|26-5-1979|Рим|ITA|2|2|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|26-9-1979|Фиренца|ITA|1|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|16-2-1980|Неапол|ITA|2|1|ROU (1965-1989)||Пријателска}} {{Cronopar|19-4-1980|Торино|ITA|2|2|POL||Пријателска}} {{Cronopar|12-6-1980|Милано|ITA|0|0|ESP (1977-1981)||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1980|Торино|ITA|1|0|ENG||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1980|Рим|ITA|0|0|BEL||Евро|1980|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1980|Неапол|CSK|1|1|ITA||Евро|1980|натп. за 3. место|dts|9 – 8|13={{suboff|85}} <ref name="4º posto">4. место</ref>}} {{Cronopar|24-9-1980|Џенова|ITA|3|1|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1980|Луксембург|LUX|0|2|ITA|1|Квал. за СП|1982|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|1-11-1980|Рим|ITA|2|0|DNK||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|15-11-1980|Торино|ITA|2|0|YUG (1943-1992)||Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|25-2-1981|Рим|ITA|0|3|EUR||Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|3-6-1981|Копенхаген|DNK|3|1|ITA||Квал. за СП|1982|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-10-1981|Белград|YUG (1943-1992)|1|1|ITA|1|Квал. за СП|1982}} {{Cronopar|16-4-1983|Букурешт|ROU (1965-1989)|1|0|ITA||Квал. за ЕП|1984|13={{suboff|69}}}} {{Cronofin|42|19|63|13|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на играчи по бројот на настапи за италијанската репрезентација|Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на стрелци за италијанската репрезентација}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Варезе сезона 1969-1970|1969-1970]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Varese}} || [[Серија Б 1969-1970|Б]] || 30 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1969-1970|КИ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 13 |- | [[ФК Јувентус сезона 1970-1971|1970-1971]] || rowspan="13" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1970-1971|А]] || 28 || 13 || [[Фудбалски куп на Италија 1970-1971|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на саемските градови 1970-1971|КСГ]] || 11 || 6 || [[Трофеј Армандо Пики|ТП]] || 4 || 1 || 46 || 22 |- | [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] || [[Серија А 1971-1972|А]] || 14 || 10 || [[Фудбалски куп на Италија 1971-1972|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1971-1972|КУ]] || 5 || 4 || - || - || - || 23 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] || [[Серија А 1972-1973|А]] || 27 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1972-1973|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на шампиони 1972-1973|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 43 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1973-1974|1973-1974]] || [[Серија А 1973-1974|А]] || 24 || 8 || [[Фудбалски куп на Италија 1973-1974|КИ]] || 5 || 2 || [[Куп на шампиони 1973-1974|КШ]] || 2 || 0 || [[Интерконтинентален куп 1973|ИнтК]] || 1 || 0 || 32 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] || [[Серија А 1974-1975|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1974-1975|КИ]] || 10 || 3 || [[Куп на УЕФА 1974-1975|КУ]] || 10 || 1 || - || - || - || 47 || 10 |- | [[ФК Јувентус сезона 1975-1976|1975-1976]] || [[Серија А 1975-1976|А]] || 29 || 15 || [[Фудбалски куп на Италија 1975-1976|КИ]] || 3 || 2 || [[Куп на шампиони 1975-1976|КШ]] || 4 || 1 || - || - || - || 36 || 18 |- | [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] || [[Серија А 1976-1977|А]] || 30 || 17 || [[Фудбалски куп на Италија 1976-1977|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на УЕФА 1976-1977|КУ]] || 12 || 5 || - || - || - || 46 || 23 |- | [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] || [[Серија А 1977-1978|А]] || 30 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија 1977-1978|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1977-1978|КШ]] || 7 || 2 || - || - || - || 41 || 15 |- | [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] || [[Серија А 1978-1979|А]] || 30 || 9 || [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|КИ]] || 9 || 2 || [[Куп на шампиони 1978-1979|КШ]] || 2 || 0 || - || - || - || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1979-1980|1979-1980]] || [[Серија А 1979-1980|А]] || 28 || 16 || [[Фудбалски куп на Италија 1979-1980|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на победниците на куповите 1979-1980|КПК]] || 8 || 1 || - || - || - || 40 || 17 |- | [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] || [[Серија А 1980-1981|А]] || 25 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1980-1981|КИ]] || 8 || 3 || [[Куп на УЕФА 1980-1981|КУ]] || 4 || 3 || [[Торнео ди Каподано|ТК]] || 4 || 0 || 41 || 11 |- | [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] || [[Серија А 1981-1982|А]] || 7 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1981-1982|КИ]] || 4 || 2 || [[Куп на шампиони 1981-1982|КШ]] || 3 || 1 || - || - || - || 14 || 8 |- | [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] || [[Серија А 1982-1983|А]] || 27 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1982-1983|КШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 40 || 8 |- ! colspan="3" | Вкупно Јувентус || 326 || 129 |||| 74 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 490 || 179 |- | [[Toronto Blizzard 1983|1983]] || rowspan="2" | {{flagsport|CAN}} {{Fb team (N) Toronto Blizzard}} || [[Северноамериканска фудбалска лига 1983|НАСЛ]] || 21 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 21 || 2 |- | [[Toronto Blizzard 1984|1984]] || [[Северноамериканска фудбалска лига 1984|НАСЛ]] || 27 || 9 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 9 |- ! colspan="3" | Вкупно Торонто Близард || 48 || 11 |||| - || - |||| - || - |||| - || - || 48 || 11 |- ! colspan="3" | Вкупно во кариерата || 404 || 153 |||| 77 || 22 |||| 81 || 27 |||| 9 || 1 || 571 || 203 |} ===Репрезентативна статистика=== <ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/bettega-intlg.html | title = Roberto Bettega - Goals in International Matches | date = 9 November 2002 | access-date = 19 April 2013 | first = Roberto | website = [[RSSSF]] | last = Di Maggio }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |1975||2||0 |- |1976||7||8 |- |1977||5||6 |- |1978||12||3 |- |1979||2||0 |- |1980||10||1 |- |1981||3||1 |- |1982||0||0 |- |1983||1||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!42!!19 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 31/01/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Catania}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 0 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1970-1971]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_calcio-catania/index/spielbericht/2378269 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 08/12/1971 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Rapid Vienna}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA cup logo.png}} [[Куп на УЕФА 1971-1972]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_rapid-vienna/index/spielbericht/2197400 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 15/10/1977 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Naz|FUrep|ITA}} || align=left|{{Naz|FUrep|FIN}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA Euro 2016 qualifying.png}} [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1978|Квал. за СП 1978]] || [https://www.transfermarkt.com/italy_finland/index/spielbericht/2371737 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 13/09/1981 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Комунале]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Juventus}} || align=left|{{Fb team Cesena}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 1981-1982]] || [https://www.transfermarkt.com/juventus-fc_ac-cesena/index/spielbericht/2375040 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ====Варезе==== *'''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 1969-1970 ====Јувентус==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 7 : 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 1978–1979 *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Куп на УЕФА]]''' : 2 : 1976-1977 [[Податотека:Bettega awarded as 1969–70 Serie B top scorer.jpg|thumb|270px|Бетега (во средината) ја прима наградата за најдобар стрелец во Серија Б 1969-1970]] ===Индивидуални=== * Најдобар стрелец во [[Серија Б]]: 1 : [[Серија Б 1969-1970|1969-1970]] <small>(13 гола)</small> * [[Светско првенство во фудбал 1978#ФИФА Идеален тим на првенството|Идеален тим]] на [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]: 1 : [[Светско првенство во фудбал 1978|1978]] * [[Капоканониере|Најдобар стрелец]] во [[Серија А]]: 1 : [[Серија А 1979-1980|1979-1980]] <small>(16 гола)</small> * [[World Soccer|World Soccer Најдобри XI]]: 1978 ==Наводи== {{наводи}} == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography)|author=Enzo Sasso|url=http://books.google.co.jp/books?id=zoRixqR8Sc0C&pg=PA40|title=Il centravanti|publisher=Edizioni Mediterranee|date=1987|isbn=88-272-0373-7|cid=Sasso}} * {{Cite book (bibliography)|author=Roberto Beccantini|title=Dizionario del calcio: campioni, squadre, nazionali, tecnici, albi d'oro, record|publisher=Biblioteca universale Rizzoli: Dizionari|isbn=88-17-14521-1|date=1990|cid=Beccantini}} * {{Cite book (bibliography)|coauthors=Arrigo Beltrami|title=Almanacco illustrato del calcio 1991|city=Modena|publisher=Panini|date=1990|cid=Beltrami}} * {{Cite book (bibliography)|author=Giampiero Mughini|url=http://books.google.co.jp/books?ei=iP7IU66rK8ng8AWfj4D4C|title=Il grande disordine: i nostri indimenticabili anni Settanta|publisher=Mondadori|date=1998|isbn=88-04-43254-3|cid=Mughini}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.transfermarkt.com/roberto-bettega/profil/spieler/135784 Роберто Бетега на transfermarkt] * [https://www.tuttocalciatori.net/index.php?mod=chp&par=135 Роберто Бетега на tuttocalciatori] * [https://www.worldfootball.net/player_summary/roberto-bettega/ Роберто Бетега на worldfootball] * [https://www.whoscored.com/players/563978/show/roberto-bettega Роберто Бетега на whoscored] {{Состав на Италија на ЕП фудбал 1980}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бетега, Роберто}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Варезе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] 908244vr7t5206qw69rw7f3sbed100n 0 1378092 5561502 5541242 2026-05-19T11:35:52Z Andrew012p 85224 5561502 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Peacemaker.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Мими Ледер]] | producer = {{Plainlist| * [[Волтер Ф. Паркс]] * [[Бранко Лустиг]] }} | screenplay = | based_on = ''One Point Safe'' од Ендру и Лесли Кокберн | starring = {{Plainlist| * [[Џорџ Клуни]] * [[Никол Кидман]] * [[Армин Милер-Штал]] }} | music = [[Ханс Цимер]] | cinematography = [[Дитрих Ломан]] | editing = [[Дејвид Розенблум]] | distributor = [[DreamWorks Pictures]] | released = 26 септември 1997 г. | runtime = 124 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * [[руски]] * [[српскохрватски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 50 милиони долари<ref name="BOM">{{cite web|title=The Peacemaker|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=peacemaker.htm|website=Box Office Mojo|access-date=29 март 2007|archive-date=18 ноември 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118152010/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=peacemaker.htm|url-status=live}}</ref> | gross = 110,4 милиони долари |writer=[[Мајкл Шифер]]|name=Миротворец}}'''''Миротворец''''' ({{Langx|en|The Peacemaker}}) — американски политички акционен трилер од 1997 г., во главните улоги со [[Џорџ Клуни]], [[Никол Кидман]], Армин Милер-Штал, Марчел Јуреш и Александар Балуев. Филмот е режиран од Мими Ледер (нејзино дебитантско долгометражно режисерско остварување) и е прв филм распределен од DreamWorks Pictures. Иако приказната се одвива низ целиот свет, тој е снимен првенствено во [[Словачка]], со некои сцени снимени во [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], [[Филаделфија]] и [[Македонија]]. Филмот е заснован на книгата „One Point Safe“ од 1997 г., напишана од Ендру и Лесли Кокберн, која се однесува на состојбата на рускиот јадрен арсенал.<ref name="nytimes">{{cite news|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/97/10/19/reviews/971019.19schmidt.html|title=Clearance Sale|last=Schmitt|first=Eric|date=19 октомври 1997|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=4 септември 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026223202/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/97/10/19/reviews/971019.19schmidt.html|archive-date=26 октомври 2021|author-link=Eric P. Schmitt|url-status=live}}</ref> На почетокот на филмот кратко се појавува [[Тоше Проески]] како момче што пее во хорот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reporter.mk/nashi-faci/toshe-vo-film-nikol-kidman-dhordh-kluni/|title=Тоше во филм со Никол Кидман и Џорџ Клуни|last=Георгиев|first=Александра|date=2018-02-23|work=Reporter.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-09-28}}</ref> == Содржина == Рускиот генерал Александар Кодоров е задолжен за превоз на јадрени [[Боева глава|боеви глави]] за уништување, како што е договорено со Западот, но всушност тој предводи заговор со цел возот да се судри со друг воз во [[Босна и Херцеговина|Босна]], откако ќе ги убие сопствените чувари, за да го украде товарот. Потполковник Томас Дево (разузнавачки офицер за специјални операции) сфаќа што се случило и од молчењето на неговиот московски извор заклучува дека зад грбот на [[Кремљ]] се одвива заговор. Тој итно сака да ги пронајде и поврати бомбите, но е принуден тесно да соработува со стручњакот аналитичар д-р Џулија Кели, која има политички мандат од [[Белата куќа]]. Тие ја минуваат [[Европа]], трагајќи со сите средства по трагата на тајната операција, борејќи се против непријателските агенти, особено во [[Виена]]. Конвојот веќе се приближува до Кавкаската граница кога единствена преостаната шанса е итна командоска операција на руска територија. Поради ограничениот успех на таа операција, еден одмаздољубив одметнат дипломат сепак ја носи последната боева глава до Генералното собрание на ОН. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Џорџ Клуни]] |потполковник Том Дeво |- |[[Никол Кидман]] |д-р Џулија Кели |- |[[Марчел Јуреш]] |Душан Гавриќ |- |[[Армин Милер Штал]] |Дмитриј Вертиков |- |[[Александар Бaлуeв]] |генерал Александар Кодоров |- |[[Рене Медвешек]] |Владо Мириќ |- |[[Гари Вернц]] |Тери Хамилтон |- |[[Тоше Проески]] |[[Хор|хорист]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|0119874|The Peacemaker}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови со Џорџ Клуни]] [[Категорија:Филмови со Никол Кидман]] [[Категорија:Филмови од 1997 година]] [[Категорија:Филмска музика од Ханс Цимер]] [[Категорија:Филмови на DreamWorks]] [[Категорија:Американски психолошки трилери]] [[Категорија:Американски детективски филмови]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ mwwvx5rbhaz1w3at3g0i8egaajvvd2w 10 1379695 5561154 5561127 2026-05-18T12:47:49Z Events Makedonija 133261 /* */ 5561154 wikitext text/x-wiki Основање и развој на ориенталниот танц во Македонија. Ориенталниот танц (Belly Dance) започнал поорганизирано да се развива и јавно да биде застапен во Македонија во текот на 2000-тите години, поточно од 2009 година, преку појава на специјализирани студија, јавни настапи и едукативни програми посветени на оваа уметност. Меѓу имињата поврзани со развојот и популаризацијата на ориенталниот танц во Македонија се споменува Елена Вукановска, инструктор, сценски изведувач и едукатор со повеќе од 15 години активно искуство во областа на ориенталниот танц. Нејзината работа опфаќа: изучување на ориентален танц; сценски настапи; меѓународни фестивали; професионални обуки; организација на работилници; јавна промоција на ориенталниот танц во Македонија и странство. Студио Ориентал Во 2009 година, Вукановска го основала Студио Ориентал. Студиото е насочено кон изучување и промоција на ориенталниот танц преку часови, настапи, фестивали и подготовка на танчери. Во рамки на Студио Ориентал се изучуваат повеќе категории: Oriental Classic Pop Oriental Tarab Mejance Lyrical Folklore Saidi Dabke Iraqi Baladi Shaabi Khaleegi Други категории Fusion стилови Импровизација со жива музика Сценски ориентален танц Во текот на својата кариера, Елена Вукановска посетувала професионални семинари и работилници во повеќе земји. Меѓу нив се: професионални обуки во Египет; едукации и семинари во Дубаи; работилници во Копаоник; Fairytales Festival (2016) – Белград; Cairo Dance Festival (2019) – Будимпешта; дополнителни обуки кај интернационални инструктори. Според достапни информации, дел од едукацијата била насочена кон традиционални египетски стилови. Меѓу сценските техники со кои се поврзува нејзината работа е Shamadan dance, египетски стил кој се изведува со свеќник поставен на глава. Активностите на студиото вклучуваат домашни и меѓународни настапи, фестивали и обуки поврзани со ориенталниот танц. Професионална едукација и меѓународни обуки. Фестивали и меѓународни настапи Во текот на кариерата, Вукановска настапувала на домашни и интернационални фестивали. Во 2025 година настапувала на: Magic Belly Dance Festival Oriental Maraton Festival Raqs Athens Noć sa Šeherezadom Во 2026 година, најавено е повторно учество на 12-тото издание на Oriental Maraton Festival во Франција. Преку овие фестивали Вукановска посетувала работилници и следела настапи на интернационални имиња како: Ранда Камел Тито Сеиф Ваел Мансур Шерон Месгвич Јаел Зарка Дарија Миќевич Медиумски настапи Покрај фестивалските активности, Вукановска гостувала во телевизиски емисии и интервјуа. Меѓу медиумските појавувања се: hypetv.mk⁠� zenskimagazin.faktor.mk⁠� slobodenpecat.mk⁠� youtu.be⁠� Соработка со Даниел Стоилков и Events Makedonija Дел од организациската, логистичката и промотивната поддршка на активностите поврзани со Студио Ориентал се поврзува со Даниел Стоилков и Events Makedonija. Организацијата е активна од 2009 година и работи во областа на: организација на концерти; логистика на јавни настани; менаџмент на артисти; координација на фестивали; промоција на културни и естрадни настани. Според достапни информации, организацијата се поврзува со организација или логистичка поддршка на настани со: Оливер Драгојевиќ Северина Жељко Јоксимовиќ Цеца Здравко Чолиќ Парни Ваљак Дорис Драговиќ Владо Георгиев како и со повеќе изданија на: Штипска Пастрмалијада Од 2022 година, организацијата наведува учество во реализација на дополнителни културни и музички настани организирани од Event Group. 2ti039s1478jtlznhsaqngh98ed22uj 5561174 5561154 2026-05-18T14:53:34Z Gurther 105215 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/~2026-29873-36|~2026-29873-36]] и [[Специјална:Придонеси/Events Makedonija|Events Makedonija]]) и ја поврати преработката 5498298 на Gurther 5561174 wikitext text/x-wiki <center>[[File:Mexico hat.svg|50px]]<br>ВИ БЛАГОДАРИМЕ! </center> </br> <inputbox> type=create width=24 preload=Википедија:Вовед placeholder=Внесете го името на статијата!buttonlabel=Почни! break=no summary=Напиши статија! useve=true </inputbox> :'''Напомена''' ::Доколку сметате дека ви е потребно повеќе вежбање за начинот на уредување, можете да '''[[Википедија:Песок|<span class="mw-ui-button">повежбате </span>]]''' или едноставно да '''[[Special:ContentTranslation|<span class="mw-ui-button">преведете од друг јазик </span>]]'''. ::Повеќе информации може да најдете на [[Помош:Нагледен уредник/Кориснички прирачник|корисничкиот прирачник]], [[Википедија:Прирачник за стилот|препораките за стилот на пишување]], како и на [[Википедија:Почетен курс|почетниот курс]]. За сè што ви треба, обратете се на [[Википедија:Селска чешма|селската чешма]], каде ќе добиете секаква помош поврзана со Википедија! ::Успешна работа! 6k61ygfqdzfyhiktty01exmy72uolp5 4 1383645 5561433 5547014 2026-05-19T08:40:50Z Orce Wiki 121850 5561433 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Координатор за соработка со културни институции 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Orce Wiki|'''Orce Wiki''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> Ова е дневник на активности за 2026 година, спроведени од лицето што е Координатор за соработка со културни институции, поделени по месеци. Подигнатите фотографии и други документи може да ги најдете на оваа категорија: [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026]] == Мај 2026 == *Учество со предавање на десеттата Викилајв конференција во Белград (од 16 до 17 мај 2026 година), организирана од Викимедија Србија, на тема: „Активностите на ГЛАМ Македонија во 2025 година“. *Фотографирање на ендемични и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * Скенирање стручна литература – „Македонска терминологија“ 83-84, „Билтен на одборот за изработување на македонска терминологија“ и додаток на „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 3 == Април 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - април (Global GLAM call) одржана на 28. 04. 2026 година. * Фотографирање на ендемични и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 217 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Преведување и дополнување статии за ендемични и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 13 статии за ендемични и ретки видови растенија.]] == Март 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - март (Global GLAM call) одржана на 24. 03. 2026 година. * Фотографирање на ендемични и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 74 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 1, 3, 4, 5 и 6 * Преведување и дополнување статии за ендемични и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 25 статии за ендемични и ретки видови растенија.]] == Февруари 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - февруари (Global GLAM call) одржана на 24. 02. 2026 година. * Состанок и координација со асистент м-р Сара Вурмеска-Цветаноска и професор д-р Рената Ќуштеревска од Институтот за биологија при ПМФ за претстојната соработка со Викимедија МКД (обезбедување стручна литература и организација на просторот за реализација на проектот Ботаника). * Фотографирање на ендемични и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 63 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ * Дополнување на категоријата на Викиизвор „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и волшебни приказни и отворена нова категорија [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|„Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|Подигнати 34 волшебни приказни во категоријата „Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] == Јануари 2026 == * Фотографирање на македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар. * [[:c:Category:The Tale of Silyan|Отворена категорија и подигнати 33 фотографии на Ризница од македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар]] * Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик (Global GLAM call) одржана на 27. 01. 2026 година. * Дополнување на статите од [[Википедија:Програма „ГЛАМ“/2025|матичните Википедијанци]] со фотографии од занаетите и дополнување на статиите со фотографии посветени на филмот. * Дополнување на категоријата на Викиизвор, „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и хумористични приказни. * [[:s:Категорија:Македонски народни приказни|Подигнати 58 народни приказни (вкупно 178).]] == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] rj58zlp5mgtj81e6ytpauwan2c6vfwn 4 1390245 5561496 5560177 2026-05-19T11:19:11Z Инокентиј 47954 5561496 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|||9|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|||10|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|||10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|||5|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|||4|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|||4|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|||4|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|||5|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|||7|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|||8|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|||5|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|||6|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|||5|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|||9|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|||8|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|||6|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|||8|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|||4|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|||5|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|||5|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|||9|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|||10|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|||10|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|||6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|||6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|||6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|||10|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|||5|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|||5|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|||4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|||9|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|||3|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|||4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|||4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауската Област (2011)|||9|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|||6|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|||6|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|||9|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Торнике Шенгелија|||3|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хвича Кварацхелија||||{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Убиство на Сандро Гиргвлијани||||{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сухумски нереди (1989)||||{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска инвазија на Грузија||||{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Германска окупација на Латвија во Втората светска војна||||{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на барикади||||{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јунско востание (Литванија)||||{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска економска блокада на Литванија||||{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за повторно воспоставување на Литванија||||{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Герилска војна во балтичките држави||||{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советски депортации од Литванија||||{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Владимир Кличко||||{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Виталиј Кличко||||{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Володимир Зеленски||||{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Војна во Донбас||||{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Малта (Втора светска војна)||||{{flag|Малта}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Гувернаторство Црна Гора||||{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Црна Гора и еврото||||{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Црна Гора||||{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола Пејаковиќ||||{{flag|Република Српска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хиперинфлација во Грција||||{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Старогрчки монети||||{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Персиски тепих||||{{flag|Иран}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Корупција во Узбекистан||||{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Верска слобода во Узбекистан||||{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Шавкат Мирзијоев||||{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Турски доселеници во Северен Кипар||||{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Кипарска финансиска криза (2012–2013)||||{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ледра (улица)||||{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на џамии во Одрин||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Ариф-ага (Одрин)||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Атик Али-паша (Одрин)||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Ајшекaдин||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Дефтердар Мустафа-паша||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Гази Хоџа||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Гази Михал-бег||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Хидир-ага||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Кади Бедредин||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Кушчу Доган||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Лари||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Мезит-бег||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Бедевизаде Ахмед-бег||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Чакир-ага (Одрин)||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Дарулхадис||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стара џамија Карагач||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Медреса Али-бег||||{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] mrq8hv83h6a0m65157nk8he9hdxte15 14 1391188 5561297 5537356 2026-05-18T22:20:23Z Bjankuloski06 332 5561297 wikitext text/x-wiki {{Скриенакат}} {{info|Оваа категорија ги вклучува Македонците по народност кои биле државјани на Југославија (1918–1992).}} [[Категорија:Народи и народности во СФРЈ|Македонци]] [[Категорија:Македонци|Југославија]] bhpny5aunk99twsxj8akgnvwfxrv0ae 0 1392400 5561186 5556639 2026-05-18T18:04:52Z Jtasevski123 69538 5561186 wikitext text/x-wiki '''Питер Бас''' (роден на {{роден на|28|април|1944}} година - починал на {{починал на|29|април|2024}} година) — холандски [[Ботаника|ботаничар]] и заслужен професор по систематика на растенијата на [[Лајденски универзитет|Лајденскиот универзитет]], кој бил истакнат член на Меѓународната академија за наука за дрво. Бас служел како директор на Национален Хербариум на [[Холандија]] на Лајденскиот Универзитет во периодот од 1991 до 1999 година. Кога во 1993 година институтот се соочил со намалување на буџетот, тој успеал да ја зачува колекцијата со тоа што ја споил со универзитетските ботанички збирки од [[Ванегингенски универзитет|Ванегингенскиот универзитет]] и [[Утрехтски универзитет|Утрехтскиот универзитет]]. Оваа интеграција довела до основање на Национален Хербариум на Холандија во 1999 година. Потоа Бас станал директор на новиот институт и ја извршувал таа функција сè до 2005 година. Бас како ботаничар се специјализирал за дрвна анатомија и бил почесен член на Интернационалната Академија на Дрвна наука. Голем дел од неговата пионерска научна работа во областа на дрвната анатомија ја изведувал заедно со американската ботаничарка и научничка за дрво, Елизабет Вилер. == Ран живот и кариера == Бас бил роден на 28 април 1944 година во општина Вирингермер.<ref name="leiden">{{Наведена мрежна страница|url=http://hoogleraren.leidenuniv.nl/id/73|title=Pieter Baas|last=|date=|publisher=Leiden University|language=Dutch|accessdate=1 December 2015}}</ref> Бас пораснал со широк интерес за науката. На 17-годишна возраст, додека берел компири, видел крастава жаба Натерџек како преминува патека, ја ценел убавината на природата и решил да студира природна историја откако претходно размислувал да студира историја.<ref name="bionieuws">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bionieuws.nl/artikel.php?id=1993|title='Ik had enorm de pest aan systematiek'|last=Marian Tjaden|date=20 May 2005|publisher=Bionieuws|language=Dutch|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208051039/http://www.bionieuws.nl/artikel.php?id=1993|archive-date=8 December 2015|accessdate=30 November 2015}}</ref><ref name="mare">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mareonline.nl/0506/06/03.html|title=Pieter Baas neemt afscheid als directeur van het Herbarium|last=Christiaan Weijts|date=6 October 2005|publisher=Mareonline|language=Dutch|accessdate=30 November 2015}}</ref> Во 1962 година Бас започнал да студира биологија на Лајденскиот Универзитет. Во првата година од студиите, тој не ја сакал растителната систематика, бидејќи речиси немал познавање ниту на растенија ниту на животни. Наместо тоа, повеќе го привлекувале растителната анатомија и физиологија. Додека студирал, му била понудена работа во Холандскиот хербариум на Универзитетот Лајден од неговиот директор Корнелис Гијсберт Герит Јан ван Стенис. Бас ја одбил понудата, бидејќи немал интерес да работи во хербариум. За својата последна студиска година, тој сакал да престојува во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]]. Ван Стеенис се согласил, под услов Бас да посетува курс по систематика. Помеѓу 1968 и 1969 година, Бас студирал во Лабараторијата Џордел на [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]] под менторство на професорот Чарлс Расел Меткалф. По враќањето од Обединетото Кралство, Бас повторно се обратил до Ван Стеенис и побарал да биде вработен како експерт за дрвна анатомија. Во 1969 година тој станал вработен во Холандскиот хербариум. Во 1975 година Бас го стекнал својот докторат по дрвна анатомија со теза насловена: '''„Компаративна анатомија на Ilex, Nemopanthus, Sphenostemon, Phelline и Oncotheca“'''. Во 1987 година станал професор по растителна систематика на Лајденскиот Универзитет. Во 1989 година бил претседател на организацискиот комитет за првиот симпозиум Flora Malesiana. Во 1991 година станал редовен професор, наследувајќи го Корнелис Калкман. == Национален хербариум на Холандија == Во 1991 година, Бас стана научен директор на Холандскиот хербариум.<ref name="wagen">{{Наведена мрежна страница|url=http://resource.wageningenur.nl/nl/show-31/Baas-directeur-Nationaal-Herbarium.htm|title=Baas directeur Nationaal Herbarium|last=|date=7 January 1999|publisher=Wageningen University and Research Centre|language=Dutch|accessdate=25 November 2015}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Врз Бас бил извршен притисок да ја преземе позицијата од Корнелис Калкман. Иако задоволен како истражувач и не многу заинтересиран за насочување и управување, Бас ја презел позицијата директор од чувство на должност.<ref name="mare"/> Две години по неговото назначување како директор, Холандскиот хербариум се соочил со план на деканот на Факултетот за математика и природни науки на Лајденски Универзитет за намалување на буџетот за половина, што би го принудило Бас да го отпушти целиот научен кадар. Бас ја информирал кралицата Беатрис за овој план. Таа потоа разговарала за прашањето со министерот за образование, култура и науки, Џо Рицен. Рицен првично бил наклонет кон идејата збирката да се врати во земјите од кои потекнуваат нејзините делови. Следела шестгодишна борба, по која Министерството одвоило средства за одржување на широковредносни биолошки колекции. Бас ова го опишал како „неговиот најдобар момент“. Универзитетскиот одбор и ''Кралска холандска академија на уметностите и науките'' му помогнале на Бас во неговата намера да се зачува колекцијата, при што бил формиран и посебен фонд. Во 1999 година бил формиран Холандскиот хербариум, кој произлегол од спојувањето на хербариумските колекции на универзитетите во Лајденски Универзитет, Универзитетот Утрехт и Универзитетот Вагенинген. Бас станал директор на новоформираниот Национален Холандски хербариум.За време на неговиот мандат како директор, Бас успеал значително да ги унапреди процесите на дигитализација и проектите за заштита на природата во рамките на институтот Национален Холандски хербариум. Дополнително, започнато било и првичното ДНК секвенционирање на колекцијата, што претставувало важен чекор кон модернизација на ботаничките истражувања. Потоа, Националниот хербариум се здружил со ''Центар за биодиверзитет „Натуралис“, Зоолошки музеј во Амстердам и Централно биро за габични култури'', со што било создадено големо централно истражувачко средиште за биодиверзитет. Бас се пензионирал како професор во април, а како директор во септември 2005 година, и бил наследен од Ерик Сметс. До возраст од 65 години, тој продолжил да работи со договор за нула работни часови во институтот, а потоа повторно се вратил на своите истражувања во областа на дрвната анатомија. Од 2013 година тој сè уште бил активен како професор емеритус и почесен член на научниот кадар во ''Центар за биодиверзитет „Натуралис“'', кој претставува наследник на Национален Холандски хербариум. == Истражување == Главното истражување на Бас било во еволуцијата на анатомската разновидност во дрвото и во значењето на биологијата на дрвјата во однос на глобалните промени во животната средина. Тој бил заинтересиран и за анатомијата на растенијата, и систематска и филогенетска, културата на дрвото, биодиверзитетот, биоисторијата, конзервацијата, како и за микроскопската идентификација на дрвото. Тој ја проучувал улогата на ботаничките градини во образованието и истражувањето.<ref name="iaws">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws-web.org/en/m-336/academy+lectures-academylecturebaas.html|title=The Academy Lecture – The Evolution of Wood Anatomical Diversity and its Significance|last=|date=|publisher=International Academy of Wood Science|accessdate=1 December 2015}}</ref> Од 1976 година, Бас бил главен уредник на ''списанието на Меѓународното здружение на дрвени анатоми.''<ref name="iaws"/> Како експерт за анатомија на дрво, од Бас понекогаш се барало да биде научен експерт за полициски истраги во врска со дрвено оружје или алатки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.museumboerhaave.nl/onderwijs/museumjeugduniversiteit-geweest/museum-jeugduniversiteit-2010/wat-heb-je-aan-gedroogde-planten/|title=Wat heb je aan gedroogde planten?|last=|date=17 January 2010|publisher=Museum Boerhaave|language=Dutch|accessdate=30 November 2015}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Награди, почести и личен живот == Во 1987 година, Бас станал дописен член на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.org/about_bsa/corresponding_members.php|title=Corresponding members|last=|date=|publisher=Botanical Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510142108/http://www.botany.org/about_bsa/corresponding_members.php|archive-date=10 May 2008|accessdate=25 November 2015}}</ref> и член на Кралската холандска академија на уметностите и науките во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/3817?set_language=en|title=Pieter Baas|last=|date=|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|accessdate=25 November 2015|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208140218/https://www.knaw.nl/en/members/members/3817?set_language=en|url-status=dead}}</ref> Тој бил избран за член на Меѓународната академија за наука за дрво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iaws-web.org/fellows--dues/overview-of-fellows/|title=Fellows|date=|publisher=The International Academy of Wood Science|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225034224/https://www.iaws-web.org/fellows--dues/overview-of-fellows/|archive-date=25 December 2022}}</ref> Во 2003 година го освоил Линеовиот медал на Линеовското друштво во Лондон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linnean.org/The-Society/awards_and_grants/The+Linnean+Medal|title=The Linnean Medal|publisher=The Linnean Society of London|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527225857/http://www.linnean.org/The-Society/awards_and_grants/The+Linnean+Medal|archive-date=27 May 2015|accessdate=25 November 2015}}</ref> Бас станал витез во Редот на холандскиот лав во 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://science.leidenuniv.nl/index.php/hall_of_fame_2005|title=Hall of fame 2005; bijzondere prijzen en onderscheidingen|date=24 March 2010|publisher=Leiden University|language=Dutch|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919003441/http://science.leidenuniv.nl/index.php/hall_of_fame_2005|archive-date=19 September 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref> ''Ilex baasii'' и ''Baasoxylon'' се именувани по него.<ref name="Naturalis Biodiversity Center 2005 pp. 413–424">{{Наведено списание|last=Roos|first=Marco|date=14 December 2005|title=Pieter Baas Retires|journal=Blumea - Biodiversity, Evolution and Biogeography of Plants|publisher=Naturalis Biodiversity Center|volume=50|issue=3|pages=413–424|doi=10.3767/000651905x622662|issn=0006-5196}}</ref> Додека бил во Шри Ланка во 2004 година, Бас го преживеал [[Земјотрес во Индискиот Океан (2004)|цунамито во Индискиот Океан]].<ref name="bionieuws"/> Починал на 29 април 2024 година, на 80-годишна возраст.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://images.nrc.nl/c6206Qy961ajR7KG7AORV-c2B6M=/x/filters:no_upscale():format(jpeg):fill(f8f8f8,true)/s3/nrchub/clippings/NH/20240501/304-advertisement-271897_1324985_baas01ra-459775-949452.png|title=Professor Dr. Pieter Baas death notice|accessdate=1 May 2024}}</ref> {{Ботаничар|Baas}} == Наводи == {{Наводи|30em}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бас, Питер}} [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Родени во 1944 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] os8q1gppp73karbwnpm7vze7bhf42w7 0 1392980 5561449 5550643 2026-05-19T09:45:26Z Jtasevski123 69538 5561449 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=Bonpland Aimé 1773-1858.jpg|birth_date=22 August 1773|birth_place=[[Ла Рошел]], [[Франција]]|death_date={{death-date and age|11 May 1858|August 1773}}|death_place=[[Пасо де Лос Либрес]], [[Аргентина]]|fields=[[Физичар]], [[биолог]], [[ботанист]], [[природна историја]]|alma_mater=[[Универзитет на Париз]]|known_for=Патувал со [[Александар Вон Хумпдолт]]}} '''Еме Жак Александер Бонплан'''{{Sfnp|Chisholm|1911}} (роден на {{роден на|22|август|1773}} година - починал на {{починал на|11|мај|1858}} година) — француски [[истражувач]] и [[Ботаника|ботаничар]] кој што патувал со [[Александар фон Хумболт]] во [[Латинска Америка]] од 1799 до 1804 година. Тој бил коавтор на томови од научните резултати од нивната експедиција. {{Ботаничар|Bonpl.|Bonpland, Aimé}} [[Податотека:Humboldt-Bonpland_Chimborazo.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во базата [[Чимборасо|Чимборазо]]]] [[Податотека:Humboldt_and_Bonplant_in_the_Jungle.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во амазонската дождовна шума]] == Биографија == Бонплан бил роден какоЕме Жак Александер Бонплан {{Sfnp|''ACAB''|1900}} во градот [[Ла Рошел]], [[Кралство Франција|Франција]], на 22,{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|Chisholm|1911}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} 28,<ref name="cbs">{{Наведување|last=Smith|first=Charles|url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/homelist.htm|title=Some Biogeographers, Evolutionists, and Ecologists: Chrono-Biographical Sketches|chapter=Aimé Jacques Alexandre (Goujaud) Bonpland|contribution-url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/BONP1773.htm|date=2007}}.</ref> или 29 август 1773 година. Неговиот татко бил лекар{{Sfnp|''AJSA''|1858}} и, околу 1790 година, тој му се придружил на својот брат Михаел во [[Париз]], каде што двајцата студирале медицина.<ref name="shadow">{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=3}}</ref> Од 1791 година, тие оделе курсеви во парискиот [[Ботанички музеј за природна историја]]. Нивните учители биле [[Жан Батист Ламарк]], [[Антоан Лоран де Жисје]] и [[Рене Луиш Дефонтен]];<ref name="shadow" /> Еме понатаму студирал кај [[Жан-Николас Корвисар]]{{Sfnp|''EB''|1878}} и можеби посетувал часови кој што ги држел [[Пјер-Жозеф Десо]] во [[Отел-Дие]]. Во овој период, Еме станал другар со својот колега, [[Ксавиер Биша]]. Среде превирањата на [[Француска револуција|Француската револуција]] и [[Француски револуционерни војни|Револуционерните војни]], Бонплан служел како [[хирург]] во [[Француска армија|француската армија]]{{Sfnp|Chisholm|1911}}или [[морнарица]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}}{{Sfnp|''AC''|1879}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} Откако Жак се спријателил со [[Александар фон Хумболт]] во куќата на Корвисарт,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} тој му се придружил на петгодишно патување до Тенерифе и шпанската колонијална империја во Америка,<ref>{{Наведена книга|title=Alexander von Humboldt: A Concise Biography|last=Daum|first=Andreas W.|publisher=Princeton University Press|year=2024|isbn=978-0-691-24736-6|location=Trans. Robert Savage. Princeton, N.J.|pages=49, 51, 59, 61–72|author-link=Andreas Daum}}</ref> патувајќи до она што подоцна станало независни држави Венецуела, Куба, Колумбија, Еквадор, Перу и Мексико, како и до сливовите на [[Ориноко]] и [[Амазон]], со последна станица во [[Соединетите Американски Држави]].{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref name="Rooks2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|title=How Alexander von Humboldt put South America on the map {{!}} DW {{!}} 12.07.2019|last=Timothy Rooks|date=12 December 2019|work=dw.com|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303032534/https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|archive-date=3 March 2020|accessdate=3 March 2020}}</ref> Како дел од истражувањето, во 1802 година тој се искачил на највисоката планина во [[Еквадор]], изгаснатиот вулкан [[Чимборасо]], на висина од 5.878 метри, во тоа време ова бил светски рекорд за надморска височина за некој од западниот свет.<ref name="McC">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3|title=Brave Companions. Portraits of History|last=McCullough|first=David|date=1992|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-6717-9276-8|page=[https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3 3ff]|author-link=David McCullough}}</ref> За време на ова патување, собрал и класифицирал околу 6.000 [[растенија]] кои дотогаш биле претежно непознати во Европа.{{Sfnp|''EB''|1878}} Неговиот извештај за овие наоди бил објавен како серија томови од 1808 до 1816 година со наслов ''Екваторски растенија'' ({{Langx|fr|Plantes equinoxiales}}).{{Sfnp|''EB''|1878}} По враќањето во Париз, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] му доделил пензија од 3000 [[Француски франк|франци]] годишно во замена за многу примероци што ги донирал на Природонаучниот музеј.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Царицата [[Жозефина де Боарне|Жозефина]] многу го сакала и го поставила за надзорник на градините во [[Малмезон]],{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} каде што се одгледувале многу семиња што тој ги донел од Америка.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1813 година, Еме го објавил својот ''Опис на ретките растенија одгледувани во Малмезон и во Навара'' (''{{Јаз|fr|Description des plantes rares cultivées à Malmaison et à Navarre}}'').{{Sfnp|''EB''|1878}}Во овој период, исто така се запознал и со [[Жозеф Геј-Лисак|Геј-Лисак]], [[Араго]] и други истакнати научници и, по [[Договор од Фонтенбло (1814)|договорот од Фонтенбло]], залудно го молел [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] да се пензионира во [[Венецуела]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Исто така тој бил присутен на смртната постела на Жозефина.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1816 година, тој однел разни европски растенија во [[Буенос Аирес]], каде што бил избран за професор по [[природонаука]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Сепак, наскоро ја напуштил својата функција за да ја истражи внатрешноста на [[Јужна Америка]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Во 1821 година, основал колонија во [[Санта Ана]] во близина на [[Парана (река)|Парана]] со специфична цел - собирање и продажба на [[јерба мате]].<ref>{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=196}}</ref> Колонијата се наоѓала на територија што ја барале и [[Парагвај]] и [[Аргентина]]; понатаму, [[Хосе Гаспар Родригес де Франсија]], диктатор на Парагвај, „се плашел дека успехот на Бонплан во одгледувањето ''мате'' ќе се меша во неговиот сопствен обид да го монополизира тој бизнис“. Затоа Парагвајците ја уништиле колонијата на 8 декември 1821 година, а Бонплан бил уапсен како шпион и притворен во [[Санта Марија (Парагвај)|Санта Марија]] во [[Парагвај]] до 1829 година.{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref>{{Наведување|first=Julios Cesar|last=Chavez|date=1942|title=El Supremo Dictador}}. {{In lang|es}}</ref> За време на неговото заробеништво, тој се оженил и имал неколку деца. Потоа му била дадена слобода на движење и дејствувал како лекар за локалните сиромашни{{Sfnp|''EB''|1878}} и воениот гарнизон.{{Sfnp|''AC''|1879}} Во истата епоха, швајцарскиот природонаучник [[Јохан Рудолф Ренгер]], исто така, престојувал во Парагвај: не му било дозволено да ја премине строго чуваната граница, но бил слободен да се движи во исчекување на барање за посебна дозвола за секоја екскурзија.<ref name="Schumann1889_ADB">{{Наведен ADB|28|220|222|Rengger, Johann Rudolf|Albert Schumann|ADB:Rengger, Johann Rudolf}}</ref> Бонплан бил слободен во 1829 година{{Sfnp|''AJSA''|1858}}и во 1831 година{{Sfnp|''EB''|1878}}се вратил во Аргентина, каде што се преселил во Сан Борха во [[Кориентес]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Таму, на возраст од 58 години, се оженил со локална жена и заработувал за живот одгледувајќи и тргувајќи со јерба мате.{{Sfnp|''AC''|1879}}<ref>{{Наведување|last=Obregón|date=1999|chapter=Los soportes histórico y científico de la pieza Humboldt & Bonpland, taxidermistas de Ibsen Martínez|title=Latin American Theatre Review}}. {{In lang|es}}</ref> Во 1853 година, се вратил во Санта Ана, каде што ги одгледувал [[Портокал|портокалите]] што ги вовел.{{Sfnp|''EB''|1878}} Добил {{Безпрелом|10&thinsp;000-}} имот [[пијастра]] од владата на Кориентес во знак на благодарност за неговата работа во покраината.{{Sfnp|''EB''|1878}} Малиот град околу него сега бил познат како „[[Бонпланд|Бонплан]]“ во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corrientes.gob.ar/home/bonpland/municipio|title=Muncipio de Bonpland|work=Government of Corrientes|accessdate=2021-05-01}}</ref> Друг мал град во покраината Мисионес, веднаш јужно од [[Санта Ана (Мисионес),]] исто така се викал Бонплан. Починал на возраст од 84 години, во Сан Борха,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Санта Ана,{{Sfnp|''ACAB''|1900}} или Ресторасион, Аргентина<ref name="cbs"/> на 4 или 11 мај 1858 година, пред неговото планирано враќање во Париз.{{Sfnp|''EB''|1878}} Погребан бил на гробиштата на Светиот Крст во [[Пасо де лос Либрес]]<ref>{{Наведени вести|url=https://www.surcorrentino.com.ar/vernota.asp?id_noticia=48360|title=El Municipio de Libres homenajeó a Amado Bonpland|date=2022-05-10|work=SurCorrentino.com.ar|language=ES}}</ref> == Наследство == Неговата колекција од растителни примероци, која што била депонирана во Париз во [[Национален музеј за природна историја на Франција|Националниот музеј за природна историја]], ја курирала [[Алисија Луртејг]].<ref name="Sastre2003">{{Наведено списание|last=Sastre|first=C|date=2003|title=Alicia Lourteig (1913-2003)|journal=Adansonia|series=Series 3|volume=25|issue=2|pages=149–150}}</ref> Биографијата на Бонплан била напишана од Адолф Брунел.<ref>{{OCLC|5184922}}</ref> Фикционализиран опис на неговите патувања со Хумболт се појавувал во ''Мерење на светот'' од [[Даниел Келман]]. Улицата Бонплан во луксузната населба [[Палермо Холивуд]] во [[Буенос Аирес]] се наоѓала меѓу улиците именувани по [[Чарлс Дарвин]], [[Роберт Фицрој]] и [[Александар фон Хумболт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|title=Aimé Bonpland, un descubridor científico|date=2012-01-26|work=Espores: La veu del Botànic|language=es-ES|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502032847/https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|archive-date=2021-05-02|accessdate=2021-05-01|quote=Su nombre permanece en una calle de esta ciudad, en una de las cumbres más altas de Venezuela}}</ref> Улица Бонплан постоила и во градот [[Баија Бланка]], Аргентина, во Каракас, Венецуела и во Монтевидео, Уругвај. Многу животни и растенија биле именувани во негова чест, вклучувајќи го растителниот род ''[[Bonplandia]]'', врбата ''[[Salix bonplandiana]]'', лигњата ''[[Grimalditeuthis bonplandi]]'' и орхидејата ''[[Ornithocephalus bonplandi]]''. [[Месечевиот кратер]] [[Бонпланд|Бонплан]] бил именуван по него. Исто така, [[Пико Бонпланд|Пико Бонплан]] во [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]] бил именуван во негова чест, иако тој никогаш не ги посетил [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arcgis.com/apps/Cascade/index.html?appid=c303a9a3e8744c9f94e49d815ff754b7|title=La travesía de Humboldt|work=ArcGIS|language=es|accessdate=2021-05-01}}</ref> [[Планината Бонпланд|Планината Бонплан]] 2343 метри во [[Нов Зеланд]] го носи и неговото име. Планината е во близина на врвот на езерото Вакатипу на Јужниот Остров.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuff.co.nz/science/81627378/adventurers-proved-how-exciting-life-of-a-scientist-can-be|title=Adventurers proved how exciting life of a scientist can be|last=Brockie|first=Bob|date=2016-07-04|work=Stuff|language=en|accessdate=2021-05-01}}</ref> '''Наградата Бонплан,''' основана од [[Националното хортикултурно друштво на Франција]], за промоција на создавањето или реставрацијата на градини за уживање од страна на аматерски градинари, била именувана по Еме Бонплан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.parcsetjardinspaca.com/prix/prix-bonpland/|title=Société Nationale d'Horticulture de France - Prix Bonpland|last=BRY|first=Laurence|date=November 30, 2016|work=Parcs et Jardins PACA}}</ref> == Таксономски описи == Следните родови и видови се именувани или опишани од Еме Бонплан. === Родови === {{Столбови-список|# ''[[Abolboda]]'' # ''[[Aegopogon]]'' # ''[[Alchornea]]'' # ''[[Angelonia]]'' # ''[[Ceroxylon]]'' # ''[[Elionurus]]'' # ''[[Eriope]]'' # ''[[Espeletia]]'' # ''[[Eudema]]'' # ''[[Exostema]]'' # ''[[Fulcaldea]]'' # ''[[Guardiola (plant)|Guardiola]]'' # ''[[Hypocalyptus]]'' # ''[[Isertia]]'' # ''[[Leucophyllum]]'' # ''[[Limnocharis]]'' # ''[[Machaonia]]'' # ''[[Matisia]]'' # ''[[Menodora]]'' # ''[[Pleopeltis]]'' # ''[[Retiniphyllum]]'' # ''[[Triglochin]]'' # ''[[Vauquelinia]]''}} === Видови === {{Столбови-список|# ''[[Acacia subulata]]'' # ''[[Alchornea castaneifolia]]'' # ''[[Arceuthobium vaginatum]]'' # ''[[Aristida divaricata]]'' # ''[[Arrabidaea chica]]'' # ''[[Astragalus geminiflorus]]'' # ''[[Banksia marginata]]'' # ''[[Brachyotum confertum]]'' # ''[[Bertholletia excelsa]]'' # ''[[Brugmansia suaveolens]]'' # ''[[Brunellia ovalifolia]]'' # ''[[Cavanillesia platanifolia]]'' # ''[[Centronia mutisii]]'' # ''[[Cephalanthus salicifolius]]'' # ''[[Ceroxylon alpinum]]'' # ''[[Chuquiraga jussieui]]'' # ''[[Claytonia perfoliata]]'' # ''[[Coriaria thymifolia]]'' # ''[[Dorstenia tenuis]]'' # ''[[Draba violacea]]'' # ''[[Eucalyptus diversifolia]]'' # ''[[Eudema nubigena]]'' # ''[[Eugenia albida]]'' # ''[[Huperzia crassa]]'' # ''[[Hydrocleys nymphoides]]'' # ''[[Iochroma fuchsioides]]'' # ''[[Ipomoea arborescens]]'' # ''[[Iresine diffusa]]'' # ''[[Jacksonia furcellata]]'' # ''[[Juniperus phoenicea]]'' # ''Lilaea scilloides'' (synonym of ''[[Triglochin scilloides]]'') # ''[[Limnobium laevigatum]]'' # ''[[Limnocharis flava]]'' # ''[[Ludwigia helminthorrhiza]]'' # ''[[Ludwigia sedioides]]'' # ''[[Maurandya antirrhiniflora]]'' # ''[[Melaleuca pallida]]'' # ''[[Miconia caelata]]'' # ''[[Miconia guayaquilensis]]'' # ''[[Miconia lacera]]'' # ''[[Miconia minutiflora]]'' # ''[[Miconia theaezans]]'' # ''[[Mimosa somnians]]'' # ''[[Monochaetum multiflorum]]'' # ''[[Passiflora arborea]]'' # ''[[Pinguicula moranensis]]'' # ''[[Prosopis laevigata]]'' # ''[[Prosopis pallida]]'' # ''[[Prumnopitys montana]]'' # ''[[Quararibea cordata]]'' # ''[[Quercus crassifolia]]'' # ''[[Quercus crassipes]]'' # ''[[Quercus depressa]]'' # ''[[Quercus diversifolia]]'' # ''[[Quercus humboldtii]]'' # ''[[Quercus mexicana]]'' # ''[[Quercus obtusata]]'' # ''[[Quercus repanda]]'' # ''[[Quercus xalapensis]]'' # ''[[Smilax havanensis]]'' # ''[[Stanhopea grandiflora]]'' # ''[[Stanhopea jenischiana]]'' # ''[[Styrax tomentosus]]'' # ''[[Symphoricarpos microphyllus]]'' # ''[[Symplocos coccinea]]'' # ''[[Tagetes zypaquirensis]]'' # ''[[Theobroma bicolor]]'' # ''[[Trichilia acuminata]]'' # ''[[Viola cheiranthifolia]]'' # ''[[Vitis tiliifolia]]'' # ''[[Zieria laevigata]]''}} == Дела == * 1805: ''Essai sur la géographie des plantes.'' Напишано со Александар фон Хумболт. ** Англиски превод од 2009 година. * 1811: ''Збирка на набљудувања за зоологијата и компаративната анатомија'' напишана со Александар фон Хумболт, Печатење Џ.Х. Стоун, Париз. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61302z Дигитална верзија] на веб-страницата Галика. * 1813: ''Опис на ретки растенија одгледувани во Малмезон и Навара'' од Еме Бонплан. Печатење П. Постариот Дидо, Париз. Од Еме Бонплан посветено на царицата [[Жозефина де Боарне|Јозефина]] . [http://www.botanicus.org/title/b1198563x Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727041327/http://www.botanicus.org/title/b1198563x|date=2020-07-27}} на веб-страницата Botanicus и [http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/resultats/index.php?cote=00708&do=pages Дигитална верзија на илустрациите] на веб-страницата на ''Bibliothèque interuniversitaire de santé'' (Меѓууниверзитетска библиотека за здравство). * 1815: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, Том 1, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540382 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727012026/http://www.botanicus.org/item/31753000540382|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1816: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 1, Париз. * 1817: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 2, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540390 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727020341/http://www.botanicus.org/item/31753000540390|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1818: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 3, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540408 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1820: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 4, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540416 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1821: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 5, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540424 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 6, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540432 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 2, Париз. * 1825: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 7, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540440 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. == Поврзано == * [[Јохан Рудолф Ренгер]] (1795-1832) * [[Александар фон Хумболт|Александар фон Хумболт (1769-1859)]] == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === * {{Cite Appletons'|wstitle=Bonpland, Aimé|volume=I|location=New York|publisher=D. Appleton & Co.|year=1900|editor-last=Wilson|editor-first=James Grant|editor2-last=Fiske|editor2-first=John|ref={{harvid|''ACAB''|1900}}}} * {{Cite AmCyc|editor-last=Ripley|editor-first=George|editor2-last=Dana|editor2-first=Charles A.|volume=III|wstitle=Bonpland, Aimé|ref={{harvid|''AC''|1879}}}} * {{Наведување|chapter=Misc. Scientific Intelligence: Death of Bonpland|editor-last=Silliman|editor-first=B.|editor2-last=Silliman Jr.|editor2-first=B.|editor3-last=Dana|editor3-first=James D.|editor4-last=Gray|editor4-first=Asa|title=The American Journal of Science and Arts, ''2nd Series, Vol. XXVI, No. LXXVII''|date=November 1858|publisher=Hayes|pages=[https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ&pg=PA301 301 ff]|place=New Haven|url=https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ|ref={{harvid|''AJSA''|1858}}}}. * {{Cite EB9|wstitle=Aimé Bonpland|volume=4}} * {{Cite EB1911|wstitle=Bonpland, Aimé Jacques Alexandre|volume=4}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}}  * [http://www.anbg.gov.au/biography/bonpland-aime-jacques.html View biographical information in ''Australian National Botanic Gardens''] * [https://web.archive.org/web/20061002121648/http://www.botanicus.org/creator.asp?creatorid=475 View biographical information on and digitized titles by Aimė Bonpland in ''Botanicus.org''] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Бонплан, Еме}} [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1858 година]] [[Категорија:Родени во 1773 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] iqnjr9mboo44k9is8eh2827p71e1kwo 5561450 5561449 2026-05-19T09:46:21Z Jtasevski123 69538 5561450 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=Bonpland Aimé 1773-1858.jpg|birth_date=22 август 1773|birth_place=[[Ла Рошел]], [[Франција]]|death_date=11 мај 1858 (возр. 84)|death_place=[[Пасо де Лос Либрес]], [[Аргентина]]|fields=[[Физичар]], [[биолог]], [[ботанист]], [[природна историја]]|alma_mater=[[Универзитет на Париз]]|known_for=Патувал со [[Александар Вон Хумпдолт]]}} '''Еме Жак Александер Бонплан'''{{Sfnp|Chisholm|1911}} (роден на {{роден на|22|август|1773}} година - починал на {{починал на|11|мај|1858}} година) — француски [[истражувач]] и [[Ботаника|ботаничар]] кој што патувал со [[Александар фон Хумболт]] во [[Латинска Америка]] од 1799 до 1804 година. Тој бил коавтор на томови од научните резултати од нивната експедиција. {{Ботаничар|Bonpl.|Bonpland, Aimé}} [[Податотека:Humboldt-Bonpland_Chimborazo.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во базата [[Чимборасо|Чимборазо]]]] [[Податотека:Humboldt_and_Bonplant_in_the_Jungle.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во амазонската дождовна шума]] == Биографија == Бонплан бил роден какоЕме Жак Александер Бонплан {{Sfnp|''ACAB''|1900}} во градот [[Ла Рошел]], [[Кралство Франција|Франција]], на 22,{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|Chisholm|1911}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} 28,<ref name="cbs">{{Наведување|last=Smith|first=Charles|url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/homelist.htm|title=Some Biogeographers, Evolutionists, and Ecologists: Chrono-Biographical Sketches|chapter=Aimé Jacques Alexandre (Goujaud) Bonpland|contribution-url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/BONP1773.htm|date=2007}}.</ref> или 29 август 1773 година. Неговиот татко бил лекар{{Sfnp|''AJSA''|1858}} и, околу 1790 година, тој му се придружил на својот брат Михаел во [[Париз]], каде што двајцата студирале медицина.<ref name="shadow">{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=3}}</ref> Од 1791 година, тие оделе курсеви во парискиот [[Ботанички музеј за природна историја]]. Нивните учители биле [[Жан Батист Ламарк]], [[Антоан Лоран де Жисје]] и [[Рене Луиш Дефонтен]];<ref name="shadow" /> Еме понатаму студирал кај [[Жан-Николас Корвисар]]{{Sfnp|''EB''|1878}} и можеби посетувал часови кој што ги држел [[Пјер-Жозеф Десо]] во [[Отел-Дие]]. Во овој период, Еме станал другар со својот колега, [[Ксавиер Биша]]. Среде превирањата на [[Француска револуција|Француската револуција]] и [[Француски револуционерни војни|Револуционерните војни]], Бонплан служел како [[хирург]] во [[Француска армија|француската армија]]{{Sfnp|Chisholm|1911}}или [[морнарица]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}}{{Sfnp|''AC''|1879}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} Откако Жак се спријателил со [[Александар фон Хумболт]] во куќата на Корвисарт,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} тој му се придружил на петгодишно патување до Тенерифе и шпанската колонијална империја во Америка,<ref>{{Наведена книга|title=Alexander von Humboldt: A Concise Biography|last=Daum|first=Andreas W.|publisher=Princeton University Press|year=2024|isbn=978-0-691-24736-6|location=Trans. Robert Savage. Princeton, N.J.|pages=49, 51, 59, 61–72|author-link=Andreas Daum}}</ref> патувајќи до она што подоцна станало независни држави Венецуела, Куба, Колумбија, Еквадор, Перу и Мексико, како и до сливовите на [[Ориноко]] и [[Амазон]], со последна станица во [[Соединетите Американски Држави]].{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref name="Rooks2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|title=How Alexander von Humboldt put South America on the map {{!}} DW {{!}} 12.07.2019|last=Timothy Rooks|date=12 December 2019|work=dw.com|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303032534/https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|archive-date=3 March 2020|accessdate=3 March 2020}}</ref> Како дел од истражувањето, во 1802 година тој се искачил на највисоката планина во [[Еквадор]], изгаснатиот вулкан [[Чимборасо]], на висина од 5.878 метри, во тоа време ова бил светски рекорд за надморска височина за некој од западниот свет.<ref name="McC">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3|title=Brave Companions. Portraits of History|last=McCullough|first=David|date=1992|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-6717-9276-8|page=[https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3 3ff]|author-link=David McCullough}}</ref> За време на ова патување, собрал и класифицирал околу 6.000 [[растенија]] кои дотогаш биле претежно непознати во Европа.{{Sfnp|''EB''|1878}} Неговиот извештај за овие наоди бил објавен како серија томови од 1808 до 1816 година со наслов ''Екваторски растенија'' ({{Langx|fr|Plantes equinoxiales}}).{{Sfnp|''EB''|1878}} По враќањето во Париз, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] му доделил пензија од 3000 [[Француски франк|франци]] годишно во замена за многу примероци што ги донирал на Природонаучниот музеј.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Царицата [[Жозефина де Боарне|Жозефина]] многу го сакала и го поставила за надзорник на градините во [[Малмезон]],{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} каде што се одгледувале многу семиња што тој ги донел од Америка.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1813 година, Еме го објавил својот ''Опис на ретките растенија одгледувани во Малмезон и во Навара'' (''{{Јаз|fr|Description des plantes rares cultivées à Malmaison et à Navarre}}'').{{Sfnp|''EB''|1878}}Во овој период, исто така се запознал и со [[Жозеф Геј-Лисак|Геј-Лисак]], [[Араго]] и други истакнати научници и, по [[Договор од Фонтенбло (1814)|договорот од Фонтенбло]], залудно го молел [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] да се пензионира во [[Венецуела]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Исто така тој бил присутен на смртната постела на Жозефина.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1816 година, тој однел разни европски растенија во [[Буенос Аирес]], каде што бил избран за професор по [[природонаука]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Сепак, наскоро ја напуштил својата функција за да ја истражи внатрешноста на [[Јужна Америка]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Во 1821 година, основал колонија во [[Санта Ана]] во близина на [[Парана (река)|Парана]] со специфична цел - собирање и продажба на [[јерба мате]].<ref>{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=196}}</ref> Колонијата се наоѓала на територија што ја барале и [[Парагвај]] и [[Аргентина]]; понатаму, [[Хосе Гаспар Родригес де Франсија]], диктатор на Парагвај, „се плашел дека успехот на Бонплан во одгледувањето ''мате'' ќе се меша во неговиот сопствен обид да го монополизира тој бизнис“. Затоа Парагвајците ја уништиле колонијата на 8 декември 1821 година, а Бонплан бил уапсен како шпион и притворен во [[Санта Марија (Парагвај)|Санта Марија]] во [[Парагвај]] до 1829 година.{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref>{{Наведување|first=Julios Cesar|last=Chavez|date=1942|title=El Supremo Dictador}}. {{In lang|es}}</ref> За време на неговото заробеништво, тој се оженил и имал неколку деца. Потоа му била дадена слобода на движење и дејствувал како лекар за локалните сиромашни{{Sfnp|''EB''|1878}} и воениот гарнизон.{{Sfnp|''AC''|1879}} Во истата епоха, швајцарскиот природонаучник [[Јохан Рудолф Ренгер]], исто така, престојувал во Парагвај: не му било дозволено да ја премине строго чуваната граница, но бил слободен да се движи во исчекување на барање за посебна дозвола за секоја екскурзија.<ref name="Schumann1889_ADB">{{Наведен ADB|28|220|222|Rengger, Johann Rudolf|Albert Schumann|ADB:Rengger, Johann Rudolf}}</ref> Бонплан бил слободен во 1829 година{{Sfnp|''AJSA''|1858}}и во 1831 година{{Sfnp|''EB''|1878}}се вратил во Аргентина, каде што се преселил во Сан Борха во [[Кориентес]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Таму, на возраст од 58 години, се оженил со локална жена и заработувал за живот одгледувајќи и тргувајќи со јерба мате.{{Sfnp|''AC''|1879}}<ref>{{Наведување|last=Obregón|date=1999|chapter=Los soportes histórico y científico de la pieza Humboldt & Bonpland, taxidermistas de Ibsen Martínez|title=Latin American Theatre Review}}. {{In lang|es}}</ref> Во 1853 година, се вратил во Санта Ана, каде што ги одгледувал [[Портокал|портокалите]] што ги вовел.{{Sfnp|''EB''|1878}} Добил {{Безпрелом|10&thinsp;000-}} имот [[пијастра]] од владата на Кориентес во знак на благодарност за неговата работа во покраината.{{Sfnp|''EB''|1878}} Малиот град околу него сега бил познат како „[[Бонпланд|Бонплан]]“ во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corrientes.gob.ar/home/bonpland/municipio|title=Muncipio de Bonpland|work=Government of Corrientes|accessdate=2021-05-01}}</ref> Друг мал град во покраината Мисионес, веднаш јужно од [[Санта Ана (Мисионес),]] исто така се викал Бонплан. Починал на возраст од 84 години, во Сан Борха,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Санта Ана,{{Sfnp|''ACAB''|1900}} или Ресторасион, Аргентина<ref name="cbs"/> на 4 или 11 мај 1858 година, пред неговото планирано враќање во Париз.{{Sfnp|''EB''|1878}} Погребан бил на гробиштата на Светиот Крст во [[Пасо де лос Либрес]]<ref>{{Наведени вести|url=https://www.surcorrentino.com.ar/vernota.asp?id_noticia=48360|title=El Municipio de Libres homenajeó a Amado Bonpland|date=2022-05-10|work=SurCorrentino.com.ar|language=ES}}</ref> == Наследство == Неговата колекција од растителни примероци, која што била депонирана во Париз во [[Национален музеј за природна историја на Франција|Националниот музеј за природна историја]], ја курирала [[Алисија Луртејг]].<ref name="Sastre2003">{{Наведено списание|last=Sastre|first=C|date=2003|title=Alicia Lourteig (1913-2003)|journal=Adansonia|series=Series 3|volume=25|issue=2|pages=149–150}}</ref> Биографијата на Бонплан била напишана од Адолф Брунел.<ref>{{OCLC|5184922}}</ref> Фикционализиран опис на неговите патувања со Хумболт се појавувал во ''Мерење на светот'' од [[Даниел Келман]]. Улицата Бонплан во луксузната населба [[Палермо Холивуд]] во [[Буенос Аирес]] се наоѓала меѓу улиците именувани по [[Чарлс Дарвин]], [[Роберт Фицрој]] и [[Александар фон Хумболт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|title=Aimé Bonpland, un descubridor científico|date=2012-01-26|work=Espores: La veu del Botànic|language=es-ES|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502032847/https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|archive-date=2021-05-02|accessdate=2021-05-01|quote=Su nombre permanece en una calle de esta ciudad, en una de las cumbres más altas de Venezuela}}</ref> Улица Бонплан постоила и во градот [[Баија Бланка]], Аргентина, во Каракас, Венецуела и во Монтевидео, Уругвај. Многу животни и растенија биле именувани во негова чест, вклучувајќи го растителниот род ''[[Bonplandia]]'', врбата ''[[Salix bonplandiana]]'', лигњата ''[[Grimalditeuthis bonplandi]]'' и орхидејата ''[[Ornithocephalus bonplandi]]''. [[Месечевиот кратер]] [[Бонпланд|Бонплан]] бил именуван по него. Исто така, [[Пико Бонпланд|Пико Бонплан]] во [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]] бил именуван во негова чест, иако тој никогаш не ги посетил [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arcgis.com/apps/Cascade/index.html?appid=c303a9a3e8744c9f94e49d815ff754b7|title=La travesía de Humboldt|work=ArcGIS|language=es|accessdate=2021-05-01}}</ref> [[Планината Бонпланд|Планината Бонплан]] 2343 метри во [[Нов Зеланд]] го носи и неговото име. Планината е во близина на врвот на езерото Вакатипу на Јужниот Остров.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuff.co.nz/science/81627378/adventurers-proved-how-exciting-life-of-a-scientist-can-be|title=Adventurers proved how exciting life of a scientist can be|last=Brockie|first=Bob|date=2016-07-04|work=Stuff|language=en|accessdate=2021-05-01}}</ref> '''Наградата Бонплан,''' основана од [[Националното хортикултурно друштво на Франција]], за промоција на создавањето или реставрацијата на градини за уживање од страна на аматерски градинари, била именувана по Еме Бонплан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.parcsetjardinspaca.com/prix/prix-bonpland/|title=Société Nationale d'Horticulture de France - Prix Bonpland|last=BRY|first=Laurence|date=November 30, 2016|work=Parcs et Jardins PACA}}</ref> == Таксономски описи == Следните родови и видови се именувани или опишани од Еме Бонплан. === Родови === {{Столбови-список|# ''[[Abolboda]]'' # ''[[Aegopogon]]'' # ''[[Alchornea]]'' # ''[[Angelonia]]'' # ''[[Ceroxylon]]'' # ''[[Elionurus]]'' # ''[[Eriope]]'' # ''[[Espeletia]]'' # ''[[Eudema]]'' # ''[[Exostema]]'' # ''[[Fulcaldea]]'' # ''[[Guardiola (plant)|Guardiola]]'' # ''[[Hypocalyptus]]'' # ''[[Isertia]]'' # ''[[Leucophyllum]]'' # ''[[Limnocharis]]'' # ''[[Machaonia]]'' # ''[[Matisia]]'' # ''[[Menodora]]'' # ''[[Pleopeltis]]'' # ''[[Retiniphyllum]]'' # ''[[Triglochin]]'' # ''[[Vauquelinia]]''}} === Видови === {{Столбови-список|# ''[[Acacia subulata]]'' # ''[[Alchornea castaneifolia]]'' # ''[[Arceuthobium vaginatum]]'' # ''[[Aristida divaricata]]'' # ''[[Arrabidaea chica]]'' # ''[[Astragalus geminiflorus]]'' # ''[[Banksia marginata]]'' # ''[[Brachyotum confertum]]'' # ''[[Bertholletia excelsa]]'' # ''[[Brugmansia suaveolens]]'' # ''[[Brunellia ovalifolia]]'' # ''[[Cavanillesia platanifolia]]'' # ''[[Centronia mutisii]]'' # ''[[Cephalanthus salicifolius]]'' # ''[[Ceroxylon alpinum]]'' # ''[[Chuquiraga jussieui]]'' # ''[[Claytonia perfoliata]]'' # ''[[Coriaria thymifolia]]'' # ''[[Dorstenia tenuis]]'' # ''[[Draba violacea]]'' # ''[[Eucalyptus diversifolia]]'' # ''[[Eudema nubigena]]'' # ''[[Eugenia albida]]'' # ''[[Huperzia crassa]]'' # ''[[Hydrocleys nymphoides]]'' # ''[[Iochroma fuchsioides]]'' # ''[[Ipomoea arborescens]]'' # ''[[Iresine diffusa]]'' # ''[[Jacksonia furcellata]]'' # ''[[Juniperus phoenicea]]'' # ''Lilaea scilloides'' (synonym of ''[[Triglochin scilloides]]'') # ''[[Limnobium laevigatum]]'' # ''[[Limnocharis flava]]'' # ''[[Ludwigia helminthorrhiza]]'' # ''[[Ludwigia sedioides]]'' # ''[[Maurandya antirrhiniflora]]'' # ''[[Melaleuca pallida]]'' # ''[[Miconia caelata]]'' # ''[[Miconia guayaquilensis]]'' # ''[[Miconia lacera]]'' # ''[[Miconia minutiflora]]'' # ''[[Miconia theaezans]]'' # ''[[Mimosa somnians]]'' # ''[[Monochaetum multiflorum]]'' # ''[[Passiflora arborea]]'' # ''[[Pinguicula moranensis]]'' # ''[[Prosopis laevigata]]'' # ''[[Prosopis pallida]]'' # ''[[Prumnopitys montana]]'' # ''[[Quararibea cordata]]'' # ''[[Quercus crassifolia]]'' # ''[[Quercus crassipes]]'' # ''[[Quercus depressa]]'' # ''[[Quercus diversifolia]]'' # ''[[Quercus humboldtii]]'' # ''[[Quercus mexicana]]'' # ''[[Quercus obtusata]]'' # ''[[Quercus repanda]]'' # ''[[Quercus xalapensis]]'' # ''[[Smilax havanensis]]'' # ''[[Stanhopea grandiflora]]'' # ''[[Stanhopea jenischiana]]'' # ''[[Styrax tomentosus]]'' # ''[[Symphoricarpos microphyllus]]'' # ''[[Symplocos coccinea]]'' # ''[[Tagetes zypaquirensis]]'' # ''[[Theobroma bicolor]]'' # ''[[Trichilia acuminata]]'' # ''[[Viola cheiranthifolia]]'' # ''[[Vitis tiliifolia]]'' # ''[[Zieria laevigata]]''}} == Дела == * 1805: ''Essai sur la géographie des plantes.'' Напишано со Александар фон Хумболт. ** Англиски превод од 2009 година. * 1811: ''Збирка на набљудувања за зоологијата и компаративната анатомија'' напишана со Александар фон Хумболт, Печатење Џ.Х. Стоун, Париз. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61302z Дигитална верзија] на веб-страницата Галика. * 1813: ''Опис на ретки растенија одгледувани во Малмезон и Навара'' од Еме Бонплан. Печатење П. Постариот Дидо, Париз. Од Еме Бонплан посветено на царицата [[Жозефина де Боарне|Јозефина]] . [http://www.botanicus.org/title/b1198563x Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727041327/http://www.botanicus.org/title/b1198563x|date=2020-07-27}} на веб-страницата Botanicus и [http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/resultats/index.php?cote=00708&do=pages Дигитална верзија на илустрациите] на веб-страницата на ''Bibliothèque interuniversitaire de santé'' (Меѓууниверзитетска библиотека за здравство). * 1815: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, Том 1, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540382 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727012026/http://www.botanicus.org/item/31753000540382|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1816: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 1, Париз. * 1817: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 2, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540390 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727020341/http://www.botanicus.org/item/31753000540390|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1818: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 3, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540408 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1820: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 4, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540416 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1821: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 5, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540424 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 6, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540432 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 2, Париз. * 1825: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 7, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540440 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. == Поврзано == * [[Јохан Рудолф Ренгер]] (1795-1832) * [[Александар фон Хумболт|Александар фон Хумболт (1769-1859)]] == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === * {{Cite Appletons'|wstitle=Bonpland, Aimé|volume=I|location=New York|publisher=D. Appleton & Co.|year=1900|editor-last=Wilson|editor-first=James Grant|editor2-last=Fiske|editor2-first=John|ref={{harvid|''ACAB''|1900}}}} * {{Cite AmCyc|editor-last=Ripley|editor-first=George|editor2-last=Dana|editor2-first=Charles A.|volume=III|wstitle=Bonpland, Aimé|ref={{harvid|''AC''|1879}}}} * {{Наведување|chapter=Misc. Scientific Intelligence: Death of Bonpland|editor-last=Silliman|editor-first=B.|editor2-last=Silliman Jr.|editor2-first=B.|editor3-last=Dana|editor3-first=James D.|editor4-last=Gray|editor4-first=Asa|title=The American Journal of Science and Arts, ''2nd Series, Vol. XXVI, No. LXXVII''|date=November 1858|publisher=Hayes|pages=[https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ&pg=PA301 301 ff]|place=New Haven|url=https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ|ref={{harvid|''AJSA''|1858}}}}. * {{Cite EB9|wstitle=Aimé Bonpland|volume=4}} * {{Cite EB1911|wstitle=Bonpland, Aimé Jacques Alexandre|volume=4}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}}  * [http://www.anbg.gov.au/biography/bonpland-aime-jacques.html View biographical information in ''Australian National Botanic Gardens''] * [https://web.archive.org/web/20061002121648/http://www.botanicus.org/creator.asp?creatorid=475 View biographical information on and digitized titles by Aimė Bonpland in ''Botanicus.org''] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Бонплан, Еме}} [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1858 година]] [[Категорија:Родени во 1773 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] oojf205bgd6o58nyf5q41n3yfcu8eof 5561451 5561450 2026-05-19T09:47:04Z Jtasevski123 69538 /* Биографија */ 5561451 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=Bonpland Aimé 1773-1858.jpg|birth_date=22 август 1773|birth_place=[[Ла Рошел]], [[Франција]]|death_date=11 мај 1858 (возр. 84)|death_place=[[Пасо де Лос Либрес]], [[Аргентина]]|fields=[[Физичар]], [[биолог]], [[ботанист]], [[природна историја]]|alma_mater=[[Универзитет на Париз]]|known_for=Патувал со [[Александар Вон Хумпдолт]]}}'''Еме Жак Александер Бонплан'''{{Sfnp|Chisholm|1911}} (роден на {{роден на|22|август|1773}} година - починал на {{починал на|11|мај|1858}} година) — француски [[истражувач]] и [[Ботаника|ботаничар]] кој што патувал со [[Александар фон Хумболт]] во [[Латинска Америка]] од 1799 до 1804 година. Тој бил коавтор на томови од научните резултати од нивната експедиција. {{Ботаничар|Bonpl.|Bonpland, Aimé}} [[Податотека:Humboldt-Bonpland_Chimborazo.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во базата [[Чимборасо|Чимборазо]]]] [[Податотека:Humboldt_and_Bonplant_in_the_Jungle.jpg|мини|Хумболт и Бонплан во амазонската дождовна шума]] == Биографија == Бонплан бил роден како Еме Жак Александер Бонплан{{Sfnp|''ACAB''|1900}} во градот [[Ла Рошел]], [[Кралство Франција|Франција]], на 22,{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|Chisholm|1911}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} 28,<ref name="cbs">{{Наведување|last=Smith|first=Charles|url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/homelist.htm|title=Some Biogeographers, Evolutionists, and Ecologists: Chrono-Biographical Sketches|chapter=Aimé Jacques Alexandre (Goujaud) Bonpland|contribution-url=http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/BONP1773.htm|date=2007}}.</ref> или 29 август 1773 година. Неговиот татко бил лекар{{Sfnp|''AJSA''|1858}} и, околу 1790 година, тој му се придружил на својот брат Михаел во [[Париз]], каде што двајцата студирале медицина.<ref name="shadow">{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=3}}</ref> Од 1791 година, тие оделе курсеви во парискиот [[Ботанички музеј за природна историја]]. Нивните учители биле [[Жан Батист Ламарк]], [[Антоан Лоран де Жисје]] и [[Рене Луиш Дефонтен]];<ref name="shadow" /> Еме понатаму студирал кај [[Жан-Николас Корвисар]]{{Sfnp|''EB''|1878}} и можеби посетувал часови кој што ги држел [[Пјер-Жозеф Десо]] во [[Отел-Дие]]. Во овој период, Еме станал другар со својот колега, [[Ксавиер Биша]]. Среде превирањата на [[Француска револуција|Француската револуција]] и [[Француски револуционерни војни|Револуционерните војни]], Бонплан служел како [[хирург]] во [[Француска армија|француската армија]]{{Sfnp|Chisholm|1911}} или [[морнарица]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}}{{Sfnp|''AC''|1879}}{{Sfnp|''ACAB''|1900}} Откако Жак се спријателил со [[Александар фон Хумболт]] во куќата на Корвисарт,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} тој му се придружил на петгодишно патување до Тенерифе и шпанската колонијална империја во Америка,<ref>{{Наведена книга|title=Alexander von Humboldt: A Concise Biography|last=Daum|first=Andreas W.|publisher=Princeton University Press|year=2024|isbn=978-0-691-24736-6|location=Trans. Robert Savage. Princeton, N.J.|pages=49, 51, 59, 61–72|author-link=Andreas Daum}}</ref> патувајќи до она што подоцна станало независни држави Венецуела, Куба, Колумбија, Еквадор, Перу и Мексико, како и до сливовите на [[Ориноко]] и [[Амазон]], со последна станица во [[Соединетите Американски Држави]].{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref name="Rooks2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|title=How Alexander von Humboldt put South America on the map {{!}} DW {{!}} 12.07.2019|last=Timothy Rooks|date=12 December 2019|work=dw.com|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303032534/https://www.dw.com/en/how-scientist-alexander-von-humboldt-put-spanish-south-america-on-the-global-map/a-46693502|archive-date=3 March 2020|accessdate=3 March 2020}}</ref> Како дел од истражувањето, во 1802 година тој се искачил на највисоката планина во [[Еквадор]], изгаснатиот вулкан [[Чимборасо]], на висина од 5.878 метри, во тоа време ова бил светски рекорд за надморска височина за некој од западниот свет.<ref name="McC">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3|title=Brave Companions. Portraits of History|last=McCullough|first=David|date=1992|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-6717-9276-8|page=[https://archive.org/details/bravecompanions00davi/page/3 3ff]|author-link=David McCullough}}</ref> За време на ова патување, собрал и класифицирал околу 6.000 [[растенија]] кои дотогаш биле претежно непознати во Европа.{{Sfnp|''EB''|1878}} Неговиот извештај за овие наоди бил објавен како серија томови од 1808 до 1816 година со наслов ''Екваторски растенија'' ({{Langx|fr|Plantes equinoxiales}}).{{Sfnp|''EB''|1878}} По враќањето во Париз, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] му доделил пензија од 3000 [[Француски франк|франци]] годишно во замена за многу примероци што ги донирал на Природонаучниот музеј.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Царицата [[Жозефина де Боарне|Жозефина]] многу го сакала и го поставила за надзорник на градините во [[Малмезон]],{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} каде што се одгледувале многу семиња што тој ги донел од Америка.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1813 година, Еме го објавил својот ''Опис на ретките растенија одгледувани во Малмезон и во Навара'' (''{{Јаз|fr|Description des plantes rares cultivées à Malmaison et à Navarre}}'').{{Sfnp|''EB''|1878}}Во овој период, исто така се запознал и со [[Жозеф Геј-Лисак|Геј-Лисак]], [[Араго]] и други истакнати научници и, по [[Договор од Фонтенбло (1814)|договорот од Фонтенбло]], залудно го молел [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] да се пензионира во [[Венецуела]].{{Sfnp|''EB''|1878}}{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Исто така тој бил присутен на смртната постела на Жозефина.{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Во 1816 година, тој однел разни европски растенија во [[Буенос Аирес]], каде што бил избран за професор по [[природонаука]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Сепак, наскоро ја напуштил својата функција за да ја истражи внатрешноста на [[Јужна Америка]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Во 1821 година, основал колонија во [[Санта Ана]] во близина на [[Парана (река)|Парана]] со специфична цел - собирање и продажба на [[јерба мате]].<ref>{{Наведена книга|title=A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858|last=Stephen Bell|publisher=Stanford University Press|year=2010|isbn=9780804774277|edition=illustrated|page=196}}</ref> Колонијата се наоѓала на територија што ја барале и [[Парагвај]] и [[Аргентина]]; понатаму, [[Хосе Гаспар Родригес де Франсија]], диктатор на Парагвај, „се плашел дека успехот на Бонплан во одгледувањето ''мате'' ќе се меша во неговиот сопствен обид да го монополизира тој бизнис“. Затоа Парагвајците ја уништиле колонијата на 8 декември 1821 година, а Бонплан бил уапсен како шпион и притворен во [[Санта Марија (Парагвај)|Санта Марија]] во [[Парагвај]] до 1829 година.{{Sfnp|''EB''|1878}}<ref>{{Наведување|first=Julios Cesar|last=Chavez|date=1942|title=El Supremo Dictador}}. {{In lang|es}}</ref> За време на неговото заробеништво, тој се оженил и имал неколку деца. Потоа му била дадена слобода на движење и дејствувал како лекар за локалните сиромашни{{Sfnp|''EB''|1878}} и воениот гарнизон.{{Sfnp|''AC''|1879}} Во истата епоха, швајцарскиот природонаучник [[Јохан Рудолф Ренгер]], исто така, престојувал во Парагвај: не му било дозволено да ја премине строго чуваната граница, но бил слободен да се движи во исчекување на барање за посебна дозвола за секоја екскурзија.<ref name="Schumann1889_ADB">{{Наведен ADB|28|220|222|Rengger, Johann Rudolf|Albert Schumann|ADB:Rengger, Johann Rudolf}}</ref> Бонплан бил слободен во 1829 година{{Sfnp|''AJSA''|1858}}и во 1831 година{{Sfnp|''EB''|1878}}се вратил во Аргентина, каде што се преселил во Сан Борха во [[Кориентес]].{{Sfnp|''EB''|1878}} Таму, на возраст од 58 години, се оженил со локална жена и заработувал за живот одгледувајќи и тргувајќи со јерба мате.{{Sfnp|''AC''|1879}}<ref>{{Наведување|last=Obregón|date=1999|chapter=Los soportes histórico y científico de la pieza Humboldt & Bonpland, taxidermistas de Ibsen Martínez|title=Latin American Theatre Review}}. {{In lang|es}}</ref> Во 1853 година, се вратил во Санта Ана, каде што ги одгледувал [[Портокал|портокалите]] што ги вовел.{{Sfnp|''EB''|1878}} Добил {{Безпрелом|10&thinsp;000-}} имот [[пијастра]] од владата на Кориентес во знак на благодарност за неговата работа во покраината.{{Sfnp|''EB''|1878}} Малиот град околу него сега бил познат како „[[Бонпланд|Бонплан]]“ во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corrientes.gob.ar/home/bonpland/municipio|title=Muncipio de Bonpland|work=Government of Corrientes|accessdate=2021-05-01}}</ref> Друг мал град во покраината Мисионес, веднаш јужно од [[Санта Ана (Мисионес),]] исто така се викал Бонплан. Починал на возраст од 84 години, во Сан Борха,{{Sfnp|''AJSA''|1858}} Санта Ана,{{Sfnp|''ACAB''|1900}} или Ресторасион, Аргентина<ref name="cbs"/> на 4 или 11 мај 1858 година, пред неговото планирано враќање во Париз.{{Sfnp|''EB''|1878}} Погребан бил на гробиштата на Светиот Крст во [[Пасо де лос Либрес]]<ref>{{Наведени вести|url=https://www.surcorrentino.com.ar/vernota.asp?id_noticia=48360|title=El Municipio de Libres homenajeó a Amado Bonpland|date=2022-05-10|work=SurCorrentino.com.ar|language=ES}}</ref> == Наследство == Неговата колекција од растителни примероци, која што била депонирана во Париз во [[Национален музеј за природна историја на Франција|Националниот музеј за природна историја]], ја курирала [[Алисија Луртејг]].<ref name="Sastre2003">{{Наведено списание|last=Sastre|first=C|date=2003|title=Alicia Lourteig (1913-2003)|journal=Adansonia|series=Series 3|volume=25|issue=2|pages=149–150}}</ref> Биографијата на Бонплан била напишана од Адолф Брунел.<ref>{{OCLC|5184922}}</ref> Фикционализиран опис на неговите патувања со Хумболт се појавувал во ''Мерење на светот'' од [[Даниел Келман]]. Улицата Бонплан во луксузната населба [[Палермо Холивуд]] во [[Буенос Аирес]] се наоѓала меѓу улиците именувани по [[Чарлс Дарвин]], [[Роберт Фицрој]] и [[Александар фон Хумболт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|title=Aimé Bonpland, un descubridor científico|date=2012-01-26|work=Espores: La veu del Botànic|language=es-ES|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502032847/https://espores.org/es/es-jardines/aime-bonpland-un-descubridor-cientifico/|archive-date=2021-05-02|accessdate=2021-05-01|quote=Su nombre permanece en una calle de esta ciudad, en una de las cumbres más altas de Venezuela}}</ref> Улица Бонплан постоила и во градот [[Баија Бланка]], Аргентина, во Каракас, Венецуела и во Монтевидео, Уругвај. Многу животни и растенија биле именувани во негова чест, вклучувајќи го растителниот род ''[[Bonplandia]]'', врбата ''[[Salix bonplandiana]]'', лигњата ''[[Grimalditeuthis bonplandi]]'' и орхидејата ''[[Ornithocephalus bonplandi]]''. [[Месечевиот кратер]] [[Бонпланд|Бонплан]] бил именуван по него. Исто така, [[Пико Бонпланд|Пико Бонплан]] во [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]] бил именуван во негова чест, иако тој никогаш не ги посетил [[Сиера Невада де Мерида|венецуелските Анди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arcgis.com/apps/Cascade/index.html?appid=c303a9a3e8744c9f94e49d815ff754b7|title=La travesía de Humboldt|work=ArcGIS|language=es|accessdate=2021-05-01}}</ref> [[Планината Бонпланд|Планината Бонплан]] 2343 метри во [[Нов Зеланд]] го носи и неговото име. Планината е во близина на врвот на езерото Вакатипу на Јужниот Остров.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuff.co.nz/science/81627378/adventurers-proved-how-exciting-life-of-a-scientist-can-be|title=Adventurers proved how exciting life of a scientist can be|last=Brockie|first=Bob|date=2016-07-04|work=Stuff|language=en|accessdate=2021-05-01}}</ref> '''Наградата Бонплан,''' основана од [[Националното хортикултурно друштво на Франција]], за промоција на создавањето или реставрацијата на градини за уживање од страна на аматерски градинари, била именувана по Еме Бонплан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.parcsetjardinspaca.com/prix/prix-bonpland/|title=Société Nationale d'Horticulture de France - Prix Bonpland|last=BRY|first=Laurence|date=November 30, 2016|work=Parcs et Jardins PACA}}</ref> == Таксономски описи == Следните родови и видови се именувани или опишани од Еме Бонплан. === Родови === {{Столбови-список|# ''[[Abolboda]]'' # ''[[Aegopogon]]'' # ''[[Alchornea]]'' # ''[[Angelonia]]'' # ''[[Ceroxylon]]'' # ''[[Elionurus]]'' # ''[[Eriope]]'' # ''[[Espeletia]]'' # ''[[Eudema]]'' # ''[[Exostema]]'' # ''[[Fulcaldea]]'' # ''[[Guardiola (plant)|Guardiola]]'' # ''[[Hypocalyptus]]'' # ''[[Isertia]]'' # ''[[Leucophyllum]]'' # ''[[Limnocharis]]'' # ''[[Machaonia]]'' # ''[[Matisia]]'' # ''[[Menodora]]'' # ''[[Pleopeltis]]'' # ''[[Retiniphyllum]]'' # ''[[Triglochin]]'' # ''[[Vauquelinia]]''}} === Видови === {{Столбови-список|# ''[[Acacia subulata]]'' # ''[[Alchornea castaneifolia]]'' # ''[[Arceuthobium vaginatum]]'' # ''[[Aristida divaricata]]'' # ''[[Arrabidaea chica]]'' # ''[[Astragalus geminiflorus]]'' # ''[[Banksia marginata]]'' # ''[[Brachyotum confertum]]'' # ''[[Bertholletia excelsa]]'' # ''[[Brugmansia suaveolens]]'' # ''[[Brunellia ovalifolia]]'' # ''[[Cavanillesia platanifolia]]'' # ''[[Centronia mutisii]]'' # ''[[Cephalanthus salicifolius]]'' # ''[[Ceroxylon alpinum]]'' # ''[[Chuquiraga jussieui]]'' # ''[[Claytonia perfoliata]]'' # ''[[Coriaria thymifolia]]'' # ''[[Dorstenia tenuis]]'' # ''[[Draba violacea]]'' # ''[[Eucalyptus diversifolia]]'' # ''[[Eudema nubigena]]'' # ''[[Eugenia albida]]'' # ''[[Huperzia crassa]]'' # ''[[Hydrocleys nymphoides]]'' # ''[[Iochroma fuchsioides]]'' # ''[[Ipomoea arborescens]]'' # ''[[Iresine diffusa]]'' # ''[[Jacksonia furcellata]]'' # ''[[Juniperus phoenicea]]'' # ''Lilaea scilloides'' (synonym of ''[[Triglochin scilloides]]'') # ''[[Limnobium laevigatum]]'' # ''[[Limnocharis flava]]'' # ''[[Ludwigia helminthorrhiza]]'' # ''[[Ludwigia sedioides]]'' # ''[[Maurandya antirrhiniflora]]'' # ''[[Melaleuca pallida]]'' # ''[[Miconia caelata]]'' # ''[[Miconia guayaquilensis]]'' # ''[[Miconia lacera]]'' # ''[[Miconia minutiflora]]'' # ''[[Miconia theaezans]]'' # ''[[Mimosa somnians]]'' # ''[[Monochaetum multiflorum]]'' # ''[[Passiflora arborea]]'' # ''[[Pinguicula moranensis]]'' # ''[[Prosopis laevigata]]'' # ''[[Prosopis pallida]]'' # ''[[Prumnopitys montana]]'' # ''[[Quararibea cordata]]'' # ''[[Quercus crassifolia]]'' # ''[[Quercus crassipes]]'' # ''[[Quercus depressa]]'' # ''[[Quercus diversifolia]]'' # ''[[Quercus humboldtii]]'' # ''[[Quercus mexicana]]'' # ''[[Quercus obtusata]]'' # ''[[Quercus repanda]]'' # ''[[Quercus xalapensis]]'' # ''[[Smilax havanensis]]'' # ''[[Stanhopea grandiflora]]'' # ''[[Stanhopea jenischiana]]'' # ''[[Styrax tomentosus]]'' # ''[[Symphoricarpos microphyllus]]'' # ''[[Symplocos coccinea]]'' # ''[[Tagetes zypaquirensis]]'' # ''[[Theobroma bicolor]]'' # ''[[Trichilia acuminata]]'' # ''[[Viola cheiranthifolia]]'' # ''[[Vitis tiliifolia]]'' # ''[[Zieria laevigata]]''}} == Дела == * 1805: ''Essai sur la géographie des plantes.'' Напишано со Александар фон Хумболт. ** Англиски превод од 2009 година. * 1811: ''Збирка на набљудувања за зоологијата и компаративната анатомија'' напишана со Александар фон Хумболт, Печатење Џ.Х. Стоун, Париз. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61302z Дигитална верзија] на веб-страницата Галика. * 1813: ''Опис на ретки растенија одгледувани во Малмезон и Навара'' од Еме Бонплан. Печатење П. Постариот Дидо, Париз. Од Еме Бонплан посветено на царицата [[Жозефина де Боарне|Јозефина]] . [http://www.botanicus.org/title/b1198563x Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727041327/http://www.botanicus.org/title/b1198563x|date=2020-07-27}} на веб-страницата Botanicus и [http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/resultats/index.php?cote=00708&do=pages Дигитална верзија на илустрациите] на веб-страницата на ''Bibliothèque interuniversitaire de santé'' (Меѓууниверзитетска библиотека за здравство). * 1815: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, Том 1, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540382 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727012026/http://www.botanicus.org/item/31753000540382|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1816: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 1, Париз. * 1817: ''Родови и видови Nova plantarum'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 2, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540390 Дигитална верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727020341/http://www.botanicus.org/item/31753000540390|date=2020-07-27}} на веб-страницата Ботаникус. * 1818: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 3, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540408 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1820: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигисмунд Кунт, том 4, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540416 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1821: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 5, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540424 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 6, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540432 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. * 1823: ''Монографија Melastomacées што ги вклучува сите растенија од овој ред, вклучувајќи го и Rhexies'', том 2, Париз. * 1825: ''Nova plantarum родови и видови'' напишани со Александар фон Хумболт и Карл Сигизмунд Кунт, том 7, Lutetiae Parisiorum, Париз. [http://www.botanicus.org/item/31753000540440 Дигитална верзија] на веб-страницата Botanicus. == Поврзано == * [[Јохан Рудолф Ренгер]] (1795-1832) * [[Александар фон Хумболт|Александар фон Хумболт (1769-1859)]] == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === * {{Cite Appletons'|wstitle=Bonpland, Aimé|volume=I|location=New York|publisher=D. Appleton & Co.|year=1900|editor-last=Wilson|editor-first=James Grant|editor2-last=Fiske|editor2-first=John|ref={{harvid|''ACAB''|1900}}}} * {{Cite AmCyc|editor-last=Ripley|editor-first=George|editor2-last=Dana|editor2-first=Charles A.|volume=III|wstitle=Bonpland, Aimé|ref={{harvid|''AC''|1879}}}} * {{Наведување|chapter=Misc. Scientific Intelligence: Death of Bonpland|editor-last=Silliman|editor-first=B.|editor2-last=Silliman Jr.|editor2-first=B.|editor3-last=Dana|editor3-first=James D.|editor4-last=Gray|editor4-first=Asa|title=The American Journal of Science and Arts, ''2nd Series, Vol. XXVI, No. LXXVII''|date=November 1858|publisher=Hayes|pages=[https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ&pg=PA301 301 ff]|place=New Haven|url=https://books.google.com/books?id=aBNFAQAAMAAJ|ref={{harvid|''AJSA''|1858}}}}. * {{Cite EB9|wstitle=Aimé Bonpland|volume=4}} * {{Cite EB1911|wstitle=Bonpland, Aimé Jacques Alexandre|volume=4}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}}  * [http://www.anbg.gov.au/biography/bonpland-aime-jacques.html View biographical information in ''Australian National Botanic Gardens''] * [https://web.archive.org/web/20061002121648/http://www.botanicus.org/creator.asp?creatorid=475 View biographical information on and digitized titles by Aimė Bonpland in ''Botanicus.org''] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Бонплан, Еме}} [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1858 година]] [[Категорија:Родени во 1773 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] pv46i27lrpjka6gzy9sww1e9adukceo 4 1393050 5561166 5559868 2026-05-18T13:00:59Z Jtasevski123 69538 /* Претстојни денови */ 5561166 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец мај 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Притоки на Волга === [[Податотека:Volga_basin.png|десно|230п|Уредувачки ден „Притоки на Волга“]] На 5 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Притоки на Волга“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за притоките на Волга може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Волга|Притоки на Волга]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Селижаровка]] (Н)|[[Жукопа]] (Н)|[[Предлошка:РВолга]] (Н)|[[Цивил (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] | {{подреден список|[[Рутка (река)]] (Н)|[[Свијага]](Н)|[[Кашинка]] (Н)|[[Узола]] (H)|[[Медведица (притока на Волга) ]] (H)|[[Голем Иргиз]] (H)|[[Самара (Волга)]] (H)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Вазуза]] (Н)|[[Тверца]] (Н)|[[Шоша (река)]] (Н)|[[Дубна (Волга)]] (Н)|[[Нерљ (Волга)]] (Н)|[[Суда]] (Н)|[[Сит (река)]] (Н)|[[Шексна]] (Н)|[[Согожа]] (Н)|[[Которосл]] (Н)|[[Унжа]] (Н)|[[Њомда]] (Н)|[[Кострома (река)]] (Н)|[[Кудма]] (Н)|[[Керженец]] (Н)|[[Терешка]] (Н)|[[Сумка (река)]] (Н)|[[Илет]] (Н)|[[Аниш (река)]] (Н)|[[Голема Кокшага]] (Н)|[[Мала Кокшага]] (Н)|[[Мал Иргиз]] (Н)|[[Чапаевка (река)]] (Н)|[[Ахтуба]] (Н)|[[Еруслан]] (Н)|[[Актај]] (Н)|[[Голем Черемшан]] (Н)|[[Сок (река)]] (Н)|[[Ветлуга (река)]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела на Едгар Алан По === [[Податотека:Edgar_Allan_Poe,_circa_1849,_restored,_squared_off.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела на Едгар Алан По“]] На 7 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела на Едгар Алан По“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата на Едгар Алан По може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дела на Едгар Алан По|Дела на Едгар Алан По]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дневникот на Џулиус Родман]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Бледоплаво око]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Политичар (драма)]] (Н)|[[Шахистот на Маелцел]] (Н)|[[Утро на Висахикон]] (Н)|[[Еурека: Прозна поема]] (Н)|[[Филозофијата на мебелот]] (Н)|[[Поетскиот принцип]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Црна мачка (расказ)]] (Н)}} |- | 5 |[[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Лигеја]] (Н) |[[Тамерлан (поема)]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:9Natasha9|9Natasha9]] | {{подреден список|[[Едгар Алан По (филм)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“]] На 12 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1760-ти и 1770-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1760-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1770-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1779 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Планини во Хрватска === [[Податотека:BSicon MOUNTAIN.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Планини во Хрватска“]] На 14 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Планини во Хрватска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за планините во Хрватска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на планини во Хрватска|Список на планини во Хрватска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Камешница]] (Н)|[[Опор (брдо)]] (Н)|[[Крндија]] (Н)|[[Тухобиќ]] (Н)|[[Иваншчица]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Петрова Гора]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Eva Panovska|Eva Panovska]] | {{подреден список|[[Ќиќарија]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Сњежник]] (Н)|[[Учка]] (Н)|[[Велика Капела]] (Н)|[[Вишевица]] (Н)|[[Шибеник (планина)]] (Н)|[[Мала Капела]] (Н)|[[Мосор]] (Н)|[[Псуњ]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] | {{подреден список|[[Велики Козјак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“]] На 19 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1960-тите|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1970-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Општини во Босна и Херцеговина === [[Податотека:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Општини во Босна и Херцеговина“]] На 21 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Општини во Босна и Херцеговина“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за општините во Босна и Херцеговина може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Општини во Босна и Херцеговина|Општини во Босна и Херцеговина]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Водни површини во Индонезија === [[Податотека:658-water-wave.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Водни површини во Индонезија“]] На 26 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Водни површини во Индонезија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за водните површини во Индонезија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Водни површини во Индонезија|Водни површини во Индонезија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови лески === [[Податотека:Corylus avellana 0001.JPG|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лески“]] На 28 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лески“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите лески може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на видови на Википедија на македонски јазик: * [[Леска#Видови|Видови лески]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|5]] e97l9wpufgc5not36rukg0tbbwpz354 5561406 5561166 2026-05-19T04:56:11Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5561406 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец мај 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Притоки на Волга === [[Податотека:Volga_basin.png|десно|230п|Уредувачки ден „Притоки на Волга“]] На 5 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Притоки на Волга“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за притоките на Волга може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Волга|Притоки на Волга]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Селижаровка]] (Н)|[[Жукопа]] (Н)|[[Предлошка:РВолга]] (Н)|[[Цивил (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] | {{подреден список|[[Рутка (река)]] (Н)|[[Свијага]](Н)|[[Кашинка]] (Н)|[[Узола]] (H)|[[Медведица (притока на Волга) ]] (H)|[[Голем Иргиз]] (H)|[[Самара (Волга)]] (H)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Вазуза]] (Н)|[[Тверца]] (Н)|[[Шоша (река)]] (Н)|[[Дубна (Волга)]] (Н)|[[Нерљ (Волга)]] (Н)|[[Суда]] (Н)|[[Сит (река)]] (Н)|[[Шексна]] (Н)|[[Согожа]] (Н)|[[Которосл]] (Н)|[[Унжа]] (Н)|[[Њомда]] (Н)|[[Кострома (река)]] (Н)|[[Кудма]] (Н)|[[Керженец]] (Н)|[[Терешка]] (Н)|[[Сумка (река)]] (Н)|[[Илет]] (Н)|[[Аниш (река)]] (Н)|[[Голема Кокшага]] (Н)|[[Мала Кокшага]] (Н)|[[Мал Иргиз]] (Н)|[[Чапаевка (река)]] (Н)|[[Ахтуба]] (Н)|[[Еруслан]] (Н)|[[Актај]] (Н)|[[Голем Черемшан]] (Н)|[[Сок (река)]] (Н)|[[Ветлуга (река)]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела на Едгар Алан По === [[Податотека:Edgar_Allan_Poe,_circa_1849,_restored,_squared_off.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела на Едгар Алан По“]] На 7 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела на Едгар Алан По“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата на Едгар Алан По може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дела на Едгар Алан По|Дела на Едгар Алан По]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дневникот на Џулиус Родман]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Бледоплаво око]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Политичар (драма)]] (Н)|[[Шахистот на Маелцел]] (Н)|[[Утро на Висахикон]] (Н)|[[Еурека: Прозна поема]] (Н)|[[Филозофијата на мебелот]] (Н)|[[Поетскиот принцип]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Црна мачка (расказ)]] (Н)}} |- | 5 |[[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Лигеја]] (Н) |[[Тамерлан (поема)]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:9Natasha9|9Natasha9]] | {{подреден список|[[Едгар Алан По (филм)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“]] На 12 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1760-ти и 1770-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1760-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1770-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1779 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Планини во Хрватска === [[Податотека:BSicon MOUNTAIN.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Планини во Хрватска“]] На 14 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Планини во Хрватска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за планините во Хрватска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на планини во Хрватска|Список на планини во Хрватска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Камешница]] (Н)|[[Опор (брдо)]] (Н)|[[Крндија]] (Н)|[[Тухобиќ]] (Н)|[[Иваншчица]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Петрова Гора]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Eva Panovska|Eva Panovska]] | {{подреден список|[[Ќиќарија]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Сњежник]] (Н)|[[Учка]] (Н)|[[Велика Капела]] (Н)|[[Вишевица]] (Н)|[[Шибеник (планина)]] (Н)|[[Мала Капела]] (Н)|[[Мосор]] (Н)|[[Псуњ]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] | {{подреден список|[[Велики Козјак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“]] На 19 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1960-тите|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1970-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Книжевноста во 1969 година]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Општини во Босна и Херцеговина === [[Податотека:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Општини во Босна и Херцеговина“]] На 21 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Општини во Босна и Херцеговина“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за општините во Босна и Херцеговина може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Општини во Босна и Херцеговина|Општини во Босна и Херцеговина]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Водни површини во Индонезија === [[Податотека:658-water-wave.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Водни површини во Индонезија“]] На 26 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Водни површини во Индонезија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за водните површини во Индонезија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Водни површини во Индонезија|Водни површини во Индонезија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови лески === [[Податотека:Corylus avellana 0001.JPG|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лески“]] На 28 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лески“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите лески може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на видови на Википедија на македонски јазик: * [[Леска#Видови|Видови лески]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|5]] kyvjd75utd9f204yjdcfyhjcforfp4q 5561423 5561406 2026-05-19T07:39:11Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5561423 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец мај 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Притоки на Волга === [[Податотека:Volga_basin.png|десно|230п|Уредувачки ден „Притоки на Волга“]] На 5 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Притоки на Волга“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за притоките на Волга може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Волга|Притоки на Волга]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Селижаровка]] (Н)|[[Жукопа]] (Н)|[[Предлошка:РВолга]] (Н)|[[Цивил (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] | {{подреден список|[[Рутка (река)]] (Н)|[[Свијага]](Н)|[[Кашинка]] (Н)|[[Узола]] (H)|[[Медведица (притока на Волга) ]] (H)|[[Голем Иргиз]] (H)|[[Самара (Волга)]] (H)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Вазуза]] (Н)|[[Тверца]] (Н)|[[Шоша (река)]] (Н)|[[Дубна (Волга)]] (Н)|[[Нерљ (Волга)]] (Н)|[[Суда]] (Н)|[[Сит (река)]] (Н)|[[Шексна]] (Н)|[[Согожа]] (Н)|[[Которосл]] (Н)|[[Унжа]] (Н)|[[Њомда]] (Н)|[[Кострома (река)]] (Н)|[[Кудма]] (Н)|[[Керженец]] (Н)|[[Терешка]] (Н)|[[Сумка (река)]] (Н)|[[Илет]] (Н)|[[Аниш (река)]] (Н)|[[Голема Кокшага]] (Н)|[[Мала Кокшага]] (Н)|[[Мал Иргиз]] (Н)|[[Чапаевка (река)]] (Н)|[[Ахтуба]] (Н)|[[Еруслан]] (Н)|[[Актај]] (Н)|[[Голем Черемшан]] (Н)|[[Сок (река)]] (Н)|[[Ветлуга (река)]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела на Едгар Алан По === [[Податотека:Edgar_Allan_Poe,_circa_1849,_restored,_squared_off.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела на Едгар Алан По“]] На 7 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела на Едгар Алан По“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата на Едгар Алан По може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дела на Едгар Алан По|Дела на Едгар Алан По]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дневникот на Џулиус Родман]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Бледоплаво око]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Политичар (драма)]] (Н)|[[Шахистот на Маелцел]] (Н)|[[Утро на Висахикон]] (Н)|[[Еурека: Прозна поема]] (Н)|[[Филозофијата на мебелот]] (Н)|[[Поетскиот принцип]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Црна мачка (расказ)]] (Н)}} |- | 5 |[[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Лигеја]] (Н) |[[Тамерлан (поема)]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:9Natasha9|9Natasha9]] | {{подреден список|[[Едгар Алан По (филм)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“]] На 12 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1760-ти и 1770-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1760-ти и 1770-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1760-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1770-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1779 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Планини во Хрватска === [[Податотека:BSicon MOUNTAIN.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Планини во Хрватска“]] На 14 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Планини во Хрватска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за планините во Хрватска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на планини во Хрватска|Список на планини во Хрватска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Камешница]] (Н)|[[Опор (брдо)]] (Н)|[[Крндија]] (Н)|[[Тухобиќ]] (Н)|[[Иваншчица]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Петрова Гора]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Eva Panovska|Eva Panovska]] | {{подреден список|[[Ќиќарија]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Сњежник]] (Н)|[[Учка]] (Н)|[[Велика Капела]] (Н)|[[Вишевица]] (Н)|[[Шибеник (планина)]] (Н)|[[Мала Капела]] (Н)|[[Мосор]] (Н)|[[Псуњ]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] | {{подреден список|[[Велики Козјак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“]] На 19 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1960-тите|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1970-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Книжевноста во 1969 година]] (П)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Општини во Босна и Херцеговина === [[Податотека:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Општини во Босна и Херцеговина“]] На 21 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Општини во Босна и Херцеговина“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за општините во Босна и Херцеговина може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Општини во Босна и Херцеговина|Општини во Босна и Херцеговина]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Водни површини во Индонезија === [[Податотека:658-water-wave.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Водни површини во Индонезија“]] На 26 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Водни површини во Индонезија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за водните површини во Индонезија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Водни површини во Индонезија|Водни површини во Индонезија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови лески === [[Податотека:Corylus avellana 0001.JPG|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лески“]] На 28 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лески“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите лески може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниов список на видови на Википедија на македонски јазик: * [[Леска#Видови|Видови лески]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|5]] gbyv7zk12jpgu2m7n9yo5e42ppnc4ex 4 1393072 5561165 5546439 2026-05-18T13:00:46Z Jtasevski123 69538 5561165 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Book3.svg|лево|35п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1960 и 1970-тите“]] Се известуваат сите заинтересирани уредници дека на 19 мај 2026 година ќе се одржи [[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки ден]] на тема „'''[[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години|Книжевноста во 1960-ти и 1970-ти години]]'''“ 44lux5igsh5hgdky4rty9j869yag2hx 4 1393089 5561164 5561056 2026-05-18T12:58:40Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5561164 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во мај е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Црници === [[Податотека:Castilla elastica - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-174.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Црници“]] Во периодот 2-3 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Црници“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со црниците може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Moraceae]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Dorstenieae]] (Н)|[[Hullettia]] (Н)|[[Sloetia]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Poulsenia]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Utsetela]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Allaeanthus]] (Н)|[[Ampalis]] (Н)|[[Afromorus]] (Н)|[[Allaeanthus kurzii]] (Н)|[[Antiaris]] (Н)|[[Antiaropsis]] (Н)|[[Artocarpeae]] (Н)|[[Bagassa]] (Н)|[[Bleekrodea]] (Н)|[[Batocarpus]] (Н)|[[Bosqueiopsis]] (Н)|[[Broussonetia]] (Н)|[[Paper mulberry]] (Н)|[[Calaunia]] (Н)|[[Castilla]] (Н)|[[Castilla elastica]] (Н)|[[Castilla ulei]] (Н)|[[Castilleae]] (Н)|[[Clarisia]] (Н)|[[Contrayerva]] (Н)|[[Fatoua]] (Н)|[[Fatoua villosa]] (Н)|[[Ficus nymphaeifolia]] (Н)|[[Hijmania]] (Н)|[[Maclura]] (Н)|[[Maillardia]] (Н)|[[Maillardia montana]] (Н)|[[Malaisia]] (Н)|[[Malaisia scandens subsp. megacarpa]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Sparattosyce]] (Н)|[[Trophis]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевни друштва === [[Податотека:Adwaita-accessories-dictionary.svg|десно|240п|Уредувачки ден „Книжевни друштва“]] Во периодот 9-10 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Книжевни друштва“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со книжевните друштва може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Literary societies]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Детективски клуб]] (Н)|[[Здружение на книжевниците на Србија]] (Н)|[[Друштво на хрватските книжевници]] (Н)|[[Здружение на книжевниците на Црна Гора]] (Н)|[[Сојуз на бугарските писатели]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Мирман Бахир]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Книжевно друштво]] (Н)|[[Анголска академија на литературата]] (Н)|[[Еспиритосантска книжевна академија]] (Н)|[[Аклатанг Бајан]] (Н)|[[Национална федерација на државни поетски друштва]] (Н)|[[Државно поетско друштво на Аризона]] (Н)|[[Анструтерско мусоманичко друштво]] (Н)|[[Здружение Ентони Пауел]] (Н)|[[Здружение Артур Рансом]] (Н)|[[Уметничко украинско движење]] (Н)|[[Атене Луизијана]] (Н)|[[Здружение на писатели и програми за пишување]] (Н)|[[Нерегуларсите на Бејкер Стрит]] (Н)|[[Книги преку морето]] (Н)|[[Банкрофтско и Каролтонвајтово литературно здружение]] (Н)|[[Бајтаунов институт за механика]] (Н)|[[Браунингово друштво]] (Н)|[[Дикенсово друштво]] (Н)|[[Омикрон Капа Епсилон]] (Н)|[[Свртени со лажни ливчиња]] (Н)|[[Друштво Толкин]] (Н)|[[Список на комори за реторика]] (Н)|[[Кабинет за предавања]] (Н)|[[Калифорниско државно поетско друштво]] (Н)|[[Список на општествени активности на Универзитетот во Кембриџ]] (Н)|[[Какстон Клуб]] (Н)|[[Кинеско поетско друштво]] (Н)|[[Колумбински поети од Колорадо]] (Н)|[[Поетско друштво на Конектикат]] (Н)|[[Здружение полумесечина]] (Н)|[[Кротонија (литературно друштво)]] (Н)|[[Клубот на чудни томови]] (Н)|[[Поетско друштво на Кентаки]] (Н)|[[Меѓународно друштво за емпириско проучување на литературата]] (Н)|[[Меѓународно здружение за компаративна книжевност]] (Н)|[[Киплинговото друштво]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Северноамериканска митологија === [[Податотека:Quetzalcoatl feathered serpent.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Северноамериканска митологија“]] Во периодот 16-17 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Северноамериканска митологија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со северноамериканската митологија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:North American mythology]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мезоамериканско дрво на светот]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Мајка Гранди]] (Н)|[[Гаврани во митологијата на индијанските староседелци]] (Н)|[[Момчето и волците]] (Н)|[[Слеп човек и морски нуркач]] (Н)|[[Зимски приказни]] (Н)|[[Трансформер (духовно суштество)]] (Н)|[[Мускогиска митологија]] (Н)|[[Реторика на домородните Американци]] (Н)|[[Онг (фолклор на Вашо)]] (Н)|[[Митови и легенди за северноамериканските Индијанци]] (Н)|[[Митологија на Пауни]] (Н)|[[Салишански усни наративи]] (Н)|[[Громова птица и кит]] (Н)|[[Културни прикази на гаврани]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | {{подреден список|[[Ел Сомбрерон]] (Н)|[[Вејоб]] (Н)|[[Камаитс]] (Н)|[[Тланчана]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | {{подреден список|[[Тлахуелпучи]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Акича]] (Н)|[[Атаксак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Хрватски филмски режисери === [[Податотека:Croatia_film_clapperboard.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Хрватски филмски режисери“]] Во периодот 23-24 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Хрватски филмски режисериа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за хрватските филмски режисери може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Croatian film directors]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Ботанички градини во Обединетото Кралство === [[Податотека:Palmhouse.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Ботанички градини во Обединетото Кралство“]] Во периодот 30-31 мај 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Ботанички градини во Обединетото Кралство“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за ботаничките градини во Обединетото Кралство може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Botanical gardens in the United Kingdom]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|4]] d15h8zfkyclox46jm6x0608lqp4fbay 4 1394634 5561328 5560670 2026-05-18T22:38:54Z Bjankuloski06 332 5561328 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] chkz9qw5yrq1gc18pp7bhn55yy7qg7a 5561371 5561328 2026-05-18T22:57:07Z Bjankuloski06 332 5561371 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- | 6. || [[Целолист]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] m04o0j0q5u8yivsazcrspq60fwf1bki 5561397 5561371 2026-05-19T04:50:55Z Bjankuloski06 332 5561397 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- | 6. || [[Целолист]] |- | 7. || [[Русан]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] e3m9dzt1p8apzeafbj7y98pqxumtdyc 5561468 5561397 2026-05-19T10:04:31Z Bjankuloski06 332 5561468 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- | 6. || [[Целолист]] |- | 7. || [[Русан]] |- | 8. || [[Бел русан]] |- | 9. || [[Клокочки]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] jsuv22rxuwt7bsyomz0mr366s0qzuss 0 1395026 5561194 5558674 2026-05-18T18:10:31Z Jtasevski123 69538 5561194 wikitext text/x-wiki '''Пол Кристоф Хенингс''' ({{роден на|27|ноември|1841}}—{{починат на|14|октомври|1908}}) — германски [[Микологија|миколог]] и кустос на [[хербариум]]. Тој го открил проучувањето на [[Криптогам|криптогамите]] и печурките како волонтер во ботаничката градина. Иако околностите првично го спречиле да студира во таа област, подоцна се вратил на природните науки и на крајот се искачил на позиција во најголемиот хербариум во Германија. Првично заинтересиран за сите невиши растенија, тој специјализирал за печурки и станал особено вешт во тропските видови испратени од странство. == Биографија == Бил роден во [[Хајде]], рано бил привлечен од растителните науки и како млад го привлекол вниманието на директорот [[Ернст Фердинанд Нолте]] додека волонтирал во Ботаничката градина на Универзитетот Кристијан-Албрехт во Кил. По прекинот предизвикан од [[Втора шлезвишка војна|Втората шлезвишка војна]], во овој период тој работел во поштенските служби, оваа работа го принудила да се сели неколку пати додека не се преселил во 1867 година во [[Хоенвештет|Хоенвестштет]], каде што останал до 1874 година. Таму почнал да предава во Земјоделското училиште ({{Langx|de|Landwirtschaftsschule}}). Тој исто така почнал да издава ''[[exsiccatae]]'', на пр. серијата: ''Kryptogamen-Typen'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1442963839|title=Kryptogamen-Typen: IndExs ExsiccataID=1442963839|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=6 August 2024}}</ref> и колекции на семиња сè додека наследникот на Нолте, [[Август В. Ајхлер]], не го назначил за асистент. Кога Ајхлер почнал да работи во хербариумот на [[Хумболтов универзитет|Универзитетот во Берлин]], тој наскоро го поканил помладиот човек да му се придружи. Како целосен [[Автодидактицизам|автодидакт]], Хенингс се издигнал во еден од водечките миколози на своето време, а особено специјалист за тропски габи благодарение на безбројните колекции испратени во Берлин од германските колонии и Јужна Америка. Тој имал два сина од неговата сопруга Матилда, со која се оженил во 1876 година. Едниот син го изгубил поради болест во 1907 година, која, според зборовите на неговиот некролог, „му ја парализирала енергијата и му го украла перото од [неговата] зафатена рака“. Починал во рок од една година. Хенингс бил еден од највлијателните автори на нови габни видови, формално опишувајќи 3429 во својата кариера.<ref name="Lücking 2020">{{Наведено списание|last=Lücking|first=Robert|author-link=Robert Lücking|year=2020|title=Three challenges to contemporaneous taxonomy from a licheno-mycological perspective|journal=Megataxa|volume=1|issue=1|pages=78–103 [85]|doi=10.11646/megataxa.1.1.16|doi-access=free}}</ref>{{Ботаничар|Henn.}} == Поврзано == * [[:Категорија:Таксони именуван од Пол Кристоф Хенингс|Категорија:Таксон именувани од Пол Кристоф Хенингс]] == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Biographisch-bibliographisches Handbuch der Lichenologie|last=Grummann|first=Vituus|publisher=J. Cramer|others=edited and published by Oscar Klement after the author's death|year=1974|isbn=3-7682-0907-5|location=Lehre|page=18}} * {{Наведено списание|last=Ryvarden|first=Leif|year=2012|title=Type studies in Polyporaceae 27. Species described by P. Ch. Hennings|url=http://www.czechmycology.org/_cmo/CM64102.pdf|journal=Czech Mycology|volume=64|issue=1|pages=13–21|doi=10.33585/cmy.64103}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Хенингс, Пол}} [[Категорија:Германски миколози]] [[Категорија:Починати во 1908 година]] [[Категорија:Родени во 1841 година]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] s3fw4qc87pyet24zrk02gndw41ju6qz 0 1395201 5561133 5561132 2026-05-18T11:59:45Z Jtasevski123 69538 /* Надворешни врски */ 5561133 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The_Raven_Flood_Totem._-_NARA_-_298052.jpg|мини|Гавранот седи на жаба откако спасил деца од поплава.]]'''Приказните за гаврани''' — традиционални [[митови за создавањето]] на луѓе и животни од домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот океан. Тие се среќаваат и кај народите што зборувале [[Атабаскански јазици|атабаскански]] јазик и други, а приказните за гаврани постојат кај речиси сите [[први народи]] низ целиот регион, но едни од најистакнати се во приказните на народите [[Хаида]], [[Цимшија]], [[Тлингит]] и [[Талтан]]. Гавранот и орелот се познати под многу различни имиња од многу различни народи и претставуваат важни фигури меѓу пишаните и [[Усно предание|вербалните приказни]]. Тие се пренесуваат од генерација на генерација преку народни [[Раскажување|раскажувачи на приказни]] и се од културно и историско значење. Од перспектива на некои раскажувачи, [[Митологии на староседелските народи на Америка|домородните митови]] како што се приказните за гавранот, за разлика од бајките и малите приказни за деца, не се за забава и можат да бидат [[Културно добро|културна сопственост]] на кланот или поединецот од кој потекнува приказната, па така е вообичаено другите да не раскажуваат приказни што се во сопственост на друг клан без нивна дозвола, и треба да се вложат напори да се дознае дали одредена приказна е во сопственост или не пред да се сподели.<ref name="ownership">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eldrbarry.net/rabb/rvn/whoowns.htm|title=Who Owns the Stories&nbsp;— A Letter to Eldrbarry|last=Giese|first=Paula|year=1996|accessdate=1 September 2014}}</ref> Иако приказните за гавранот во секоја култура се различни, сепак има и такви што го делат истиот наслов, а одредени атрибути на гавранот остануваат исти. Гавранот е секогаш [[Митско суштество|магично суштество]] способно да земе форма на човек, животно, па дури и неживи предмети. Тој е чувар на тајни, а воедно и измамник кој честопати е фокусиран на задоволување на сопствената [[Ненаситност|лакомост]] за што и да посакува, а неговите приказни раскажуваат за тоа како настанале световните работи или им нудат предлози на децата како да се однесуваат.<ref name="boas1">{{Наведено списание|last=Boas|first=Franz|author-link=Franz Boas|date=October–December 1914|title=Mythology and Folk-Tales of the North American Indians|journal=[[The Journal of American Folklore]]|volume=27|issue=106|pages=374–410|doi=10.2307/534740|jstor=534740}}</ref> Креативната природа на гавранот се покажува преку околности, а не преку намера, преку желбата да ги задоволи сопствените потреби, а не преку какви било [[Алтруизам|алтруистички]] принципи. Тој е и протагонист во приказните на некои групи и антагонист на други, односно и херој и забава. Приказните што го прикажуваат гавранот како херој се специфични за областите на север од континентот, како што се народите во северна [[Британска Колумбија]]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iToLLxlIIiQC&pg=PA58|title=Native American Culture|last=Kuiper, Kathleen|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2011|isbn=978-1615301386|pages=58}}</ref> и [[Алјаска]]<ref name="boas1">{{Наведено списание|last=Boas|first=Franz|author-link=Franz Boas|date=October–December 1914|title=Mythology and Folk-Tales of the North American Indians|journal=[[The Journal of American Folklore]]|volume=27|issue=106|pages=374–410|doi=10.2307/534740|jstor=534740}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBoas1914">[[Franz Boas|Boas, Franz]] (October–December 1914). "Mythology and Folk-Tales of the North American Indians". ''[[The Journal of American Folklore]]''. '''27''' (106): <span class="nowrap">374–</span>410. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534740|10.2307/534740]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534740 534740].</cite></ref>, како што е [[Цимшјан]]<ref name="boas1" /> и [[Хаиди|Хаидите]], а слични приказни за [[Кутх]] се појавуваат и во културите [[Чучки|Чукчи]] во североисточна Азија, а најверојатно е дека се под влијание на приказните на Индијанците.<ref name="boas1" /> Народот Хаида му го припишуваат на гавранот пронаоѓањето на првите луѓе скриени во школка на кои им донел бобинки и лосос. [[Сијукси|Сијуксите]] раскажувале како [[Гавран|бел гавран]] ги предупредувал [[Американски бизон|бизоните]] за приближување на ловци, но на крајот, еден лут ловец ја фатил птицата и ја фрлил во оган, по што ја направил црна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pathwalkers.wordpress.com/2000/11/27/how-the-raven-became-black/|title=How The Raven Became Black|last=Nyxks|date=27 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910200251/http://pathwalkers.wordpress.com/2000/11/27/how-the-raven-became-black/|archive-date=10 September 2014|accessdate=8 September 2014}}</ref> == Заеднички карактеристики == Иако бајките за гавраните го раскажуваат потеклото на човечките суштества, сепак тие не се осврнуваат на потеклото на организираното општество, а во бајките што го отсликуваат развојот и организацијата на општествата на домородните Американци, херојот често е самото човештво. Приказните за гавраните не нудат детална слика за општествените односи и реалноста на животот.<ref name="boas1">{{Наведено списание|last=Boas|first=Franz|author-link=Franz Boas|date=October–December 1914|title=Mythology and Folk-Tales of the North American Indians|journal=[[The Journal of American Folklore]]|volume=27|issue=106|pages=374–410|doi=10.2307/534740|jstor=534740}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBoas1914">[[Franz Boas|Boas, Franz]] (October–December 1914). "Mythology and Folk-Tales of the North American Indians". ''[[The Journal of American Folklore]]''. '''27''' (106): <span class="nowrap">374–</span>410. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534740|10.2307/534740]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534740 534740].</cite></ref> == Традиционални митови == === Атабаскански === [[Атабаскански јазици|Атабасканскиот]] е јазично семејство од неколку соседни дијалекти што ги зборувале различни народи во [[Западна Канада]] и [[Запад (САД)|американскиот Запад]] и понатаму на [[Северни атабаскански јазици|северни]], [[Атабаскански јазици на брегот на Тихиот Океан|јужни]] и [[Јужноатабаскански јазици|јужни атабаскански јазични]] подрегиони, а овие групи живееле во еден од трите атабаскански региони. ==== Кахто ==== [[Като|Кахто]] се [[Домородните народи на Калифорнија|домородна калифорниска]] група [[Индијанците во САД|староседелци од Америка]], кои живееле најјужно од сите Атапасканци во Калифорнија, населувајќи се во долината Кахто и долината Лонг, и генерално во земјата јужно од [[Блу Рок Спрингс Крик|Блу Рок]] и помеѓу изворите на двете главни притоки на [[Река Јагула (Калифорнија)|реката Ил]]. Кахтонскиот јазик е еден од четирите [[атабаскански јазици]] што се зборувале во северозападна Калифорнија, а повеќето кахтонски говорници биле исто така двојазични во Северен Помо. ===== Приказна за создавањето ===== Една верзија на приказната за создавањето на гавранот е онаа на Кахто во Калифорнија.<ref name="goddard">{{Наведено списание|last=Goddard|first=Pliny Earle|author-link=Pliny Earle Goddard|year=1909|title=Kato texts|url=https://books.google.com/books?id=v8k6AQAAIAAJ|journal=University of California Publications in American Archaeology and Ethnology|publisher=University of California at Berkeley|volume=8|issue=3|page=184|access-date=24 August 2012}}</ref> Во една варијанта, Гавранот е учен од неговиот татко, ''Кит-ка'оситји-ка'', да биде создавач, но Гавранот е незадоволен од резултатот и така тој го создавал светот, но не е во можност да му даде светлина или вода, а кога слушнал дека светлината може да се најде скриена во далечна земја, Гавранот решил да патува таму и да ја украде. Во куќата на светлината, тој здогледува млада жена што живее со својот татко и го изведува првиот од многуте трикови. Тој најпрво се претвара во ронка земја, при што се вметнува внатре во нејзината вода за пиење која таа ја испила, па така од тоа ќерката забременува и раѓа необично и пребирливо дете кое постојано плаче и бара да допре еден од сноповите што се складирани во ѕидовите. На детето му се дава една од торбите за да го смири, но кога се заморува од играње со неа, тоа ја пушта, и таа почнува да лебди подалеку од него и исчезнува низ [[Баџа (димник)|баџата]]. Штом ќе стигало до небото, снопот се одврзув и расфрла ѕвезди по небото. Кога детето плаче за да го добие назад, му се дава второто снопче за да си игра, а тоа повторно го пушта да лебди низ дупката на таванот, со што се ослободува месечината, а сè се случи повторно со третото и последно снопче, кое одлетува и станува сончева светлина. Откако ќе донесе светлина на целиот свет, гавранот одлетал низ баџата.<ref name="thompson1">{{Наведена книга|title=Tales of the North American Indians|last=Thompson|first=Stith|date=1929|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0253200914|edition=3rd pr.|location=Cambridge, Mass.|chapter=1 Mythological Stories|access-date=3 September 2014|chapter-url=http://aren.org/prison/documents/american-indian/1/1.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528210930/http://aren.org/prison/documents/american-indian/1/1.pdf|archive-date=28 May 2015|df=dmy-all}}</ref> ==== Тахлтан ==== Локално, меѓу народот [[Тахлтан (народ)|Тахлтан]], нивните обичаи и начин на живот многу се разликувале, бидејќи честопати биле широко разделени и морале да издржат различни услови во зависност од нивната локација.<ref name="sturtevant">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WOCL_SwWH-sC&pg=PA465|title=Handbook of North American Indians|last=Sturtevant|first=William C.|date=1978|publisher=Smithsonian Institution|isbn=9780160045783|location=Washington|page=463|access-date=3 September 2014}}</ref> Во тахлтанската културат се верувало дека некои од нивните предци имале знаење што други не го знаеле, од времето пред големиот потоп,<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}</ref> а некои од овие предци го користеле тоа знаење за доброто на луѓето, додека други го користеле за зло и на штета на другите, па така гавранот се сметал за главен херој против овие зли предци.<ref name="sams">{{Наведено списание|title=The Raven cycle|url=http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|journal=SAMS Anthology|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|archive-date=3 September 2014|access-date=3 September 2014}}</ref> Во тахлтановите приказни, гавранот се нарекува Голема Врана.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> ===== Приказна за гаврановото раѓање ===== Тахлтанците тврделе дека Големата Врана бил чудесно роден како најмлад од многуте браќа во северната земја [[Тлингит]] и дека бил воспитан зборувајќи го локалниот јазик<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref>, а воедно и одвоен од својот татко при раѓање, па така неговиот татко никогаш не се споменувал во нивните приказни. Гавранот бил роден како трето дете на жена чии претходни два сина биле убиени од нејзиниот чичко и така секој пат кога жената ќе се породела, нејзиниот чичко нудел да ги научи да ловат откако ќе пораснат доволно и секој пат кога ќе ги извадел на кану и ќе ги измамел, им наредувал на момчињата да седнат на работ од кануто, по што го нишал кануто, принудувајќи ги да паднат во водата каде што ги оставал да се удават.<ref name="teit" /> Но, нејзиното трето дете бил гавран, кој добро се занимавал со резбање. Исто како што направил двапати претходно, нејзиниот чичко повторно прашал дали може да го научи гавранот да лови откако ќе наполни неколку години, а таа неколкупати го одбила нејзиниот чичко сè додека гавранот не инсистирал да му дозволи да оди. Така, тие излегле на море и се случило истото сценарио. Гавранот паднал во водата, но наместо да се удави, тој зел едно од играчките кануа што ги изрезбал и го направил да порасне во кану со целосна големина и така се вратил веднаш кај мајка си и раскажал што направил неговиот чичко.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> Уште двапати чичкото се обидел да го удави на ист начин, но Гавранот го надмудри секој пат сè додека чичкото не се откажал и повеќе не го водел гавранот на лов, туку одел сам.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> Како што Гавран растел и станувал маж, ја сретнал жената на чичкото каде што се обидел да си игра со неа. Ја скокоткал девојката и две птици излетале од под нејзините раце, [[сина сојка]] и [[Клукајдрвести|клукајдрвец]] при што девојката умрела. Кога чичкото се врати од лов, видел дека неговата жена умрела и имал намера повторно да го убие гавранот, но овој пат од бес, а не од измама, но, уште еднаш, гавран избегал со своите резби од кану, а овојпат од кога избегал тој не се врати дома и неговото патување започнало, никогаш да не се врати дома.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> Тој започнал да патува со кану по крајбрежјето, сосема сам, но застанувал секогаш кога ќе наидел на некое село. Кога ќе сретнел луѓе за кои видел дека ги искористуваат другите или ја користат нивната моќ за зло, тој убивал во обид да ги лиши од моќ.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> Патувал многу години по брегот на територијата Тлингит, прво патувајќи на југ, почнувајќи од север сè додека не стигнал толку далеку на југ, подалеку од територијата Тлингит сè додека не стигнал до народот Минк, по што се свртел и продолжил назад во друга насока. Тој го правел ова патување север југ, југ север неколку години и дури откако ја завршил својата работа по брегот, се упатил кон внатрешноста по реката Стикин сè до нејзиниот извор, а воедно патувал и по реките [[Нас (река)|Нас]], [[Скина]] и [[Таку]] и сите нивни бројни потоци, никогаш не останувајќи на едно место многу долго и никогаш не патувајќи далеку од водните патишта. Преку своите внатрешни патувања ги запознал [[Каска (народ)|Каска Дене]], [[Хаида (народ)|Хаида]] и други народи на исток.<ref name="sams">{{Наведено списание|title=The Raven cycle|url=http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|journal=SAMS Anthology|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|archive-date=3 September 2014|access-date=3 September 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01 "The Raven cycle"]. ''SAMS Anthology''. Archived from [http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01 the original] on 3 September 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2014</span>.</cite></ref> Подоцна во животот, кога ја завршил целата работа што можел да ја заврши, тој се вратил во крајбрежните региони воден од зајдисонцето сè додека мистериозно не исчезнал. Единствената претпоставка била дека можеби отишол да живее со Канугу и други древни богови на остров далеку во океанот, од каде што верувале дека се создава времето.<ref name="sams">{{Наведено списание|title=The Raven cycle|url=http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|journal=SAMS Anthology|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|archive-date=3 September 2014|access-date=3 September 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01 "The Raven cycle"]. ''SAMS Anthology''. Archived from [http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01 the original] on 3 September 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2014</span>.</cite></ref> [[Податотека:The_Story_of_Fog_Woman_and_Raven_4.JPG|мини|''„Приказната за жената од магла и гавранот“'' од [[Демпси Боб]], изложена на [[Ванкуверски меѓународен аеродром|Меѓународниот аеродром во Ванкувер]], раскажува како алчноста на гавранот резултирала со лососовата миграција.]]Гавранот се појавува и во други приказни кои не се директно поврзани со него, па така во приказната за „Луѓето на топлиот и студениот ветер“ се вели дека некој, можеби гавранот, наредил луѓето да ги испратат ветровите.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> Тој се појавува повторно во приказната за „Големиот потоп“, која објаснува за убивањето на злите предци кои ги користиле своите моќи за да ги одземат сонцето, месечината и Мечката кои биле изгубени за време на потопот.<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTeit1920">Teit, James A (1920). Boas, Franz (ed.). "Tahltan Tales". ''The Journal of American Folk-Lore''. '''32''' (124): <span class="nowrap">198–</span>250. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/534980|10.2307/534980]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/534980 534980].</cite></ref> === Инуити === [[Инуити|Инуитите]] (порано [[Ескими]]) се домородни на [[Алјаска]], [[Северна Канада]] и [[Гренланд]], а во нивната [[Инуитска култура|култура]], бувот, рибата и гавранот се од најголема важност. Гавраните исто така се чести во [[Инуитска уметност|уметничките дела на Инуитите]] и тие имаат неколку приказни што раскажуваат за гаврановото раѓање, кое често е споено со бувот со кого гавранот делел длабоко пријателство.<ref name="skinner">{{Наведено списание|last=Skinner|first=Kelly|last2=Brill|first2=Laura|title=Inuit Views of Nature|url=http://www.stlawu.edu/gallery/exhibitions/f/11nipirasait/skinner-brill.pdf|publisher=St. Lawrence University}}{{Мртва врска|date=August 2025}}</ref> Инуитите велат дека гавранот бил роден од темнината, слаб и изгубен, а кога почнал бесцелно да патува низ светот, сфатил дека е таткото гавран, создател на целиот живот и така откако сфатил кој е, ја собрал својата сила и одлетал од темнината на ново место кое го нарекол земја, но сепак бил сам, па затоа решил да создаде растенија. Додека летал наоколу истражувајќи го овој нов свет, наишол на човек за кој легендата тврди дека бил првиот од Инуитите. Гавранот го нахранил човекот и го научил да го почитува светот околу себе, а набргу потоа, се родила жена и гавранот ги научил двајцата како да се облекуваат, да градат засолниште и да прават кануа за да патуваат по водата. Додека двајцата одгледувале и раѓале деца, Гавранот се грижел за нивните деца и ги воспитувал како што правел и претходно.<ref name="eco">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ravenecoventures.com/aboutstory.php?lang=eng|title=The Story of the Raven|year=2004|work=Raven Eco Ventures|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222115738/http://www.ravenecoventures.com/aboutstory.php?lang=eng|archive-date=22 December 2014|accessdate=4 September 2014}}</ref> === Зуни === [[Податотека:Coyoteinacanoe.png|мини|Којотот плови со кану по реката Колумбија. Гавранот ја дели природата на измамник со којотот во митологиите на индијанските староседелци, но кај народот Зуни му недостасуваат негативните карактеристики.]] Гавранот не е традиционален [[Фетишизам|фетиш]] на [[Зенит|Зуните]], но тој, заедно со арата, играат улога во приказната за миграцијата на Зуните и често е врежан во нивните уметнички дела, обично изрезбан од црн [[мермер]], иако не исклучиво. Зуните го сметаат Гавранот за итрец, но без негативни карактеристики што ги поврзуваат со [[Којот (митологија)|којотот]], а најголемите особини на гавранот се неговата способност да им помогне на луѓето да ги надминат своите неуспеси, нудејќи нежни потсетници дека сè со што луѓето имаат храброст да се соочат, исто така имаат и моќ да се трансформираат.<ref name="zunifetish">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zunispirits.com/2006/zunitopics/zunifetishmeanings.html|title=Zuni Fetish Meanings|last=Riggs|first=Darlene Meader|year=2006|series=The Zuni Fetish Story}}</ref> == Модерни адаптации == Има многу детски книги и сликовници кои раскажуваат традиционални приказни за гаврани, а овие нови верзии се честопати критикувани за прикажување на многу „пољубезен“ гавран на кој му останува малку од оригиналниот алчен измамник. Во некои приказни, гавранот дејствува за доброто на луѓето, а не за себе, додека во други приказни, гавранот одбивал да употреби сила, а во некои случаи, измамата била заменета со магијата. Овие понови приказни биле напишани и во конвенции на западната, а не на индијанската литература, со што се пренесува пораката дека способноста или стилот на домородните раскажувачи биле инфериорни.<ref name="Singer">{{Наведена мрежна страница|url=http://vlib.iue.it/carrie/cec/fakelore.shtml|title=Fakelore, Multiculturalism, and the Ethics of Children's Literature|last=Singer|first=Eliot A.|work=Carrie Eurasia Collection|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609192604/http://vlib.iue.it/carrie/cec/fakelore.shtml|archive-date=9 June 2007|accessdate=3 April 2025}}</ref> Во 2004 година, [[Смитсонова установа|Институтот Смитсонијан]] го спонзорирал [[Крис Кинц]] да развие серија анимирани телевизиски програми од половина час наменети за ученици како забавен начин за едукација на децата за абориџинскиот фолклор. Серијата ''„Приказни за гаврани“'' била продуцирана од канадското студио „Њу машин“ во соработка со продуцентот Винаџи Џејмс и се емитувало две сезони со вкупно 26 епизоди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.raventales.com/|title=The Award-Winning Animated Series|year=2004|publisher=RavenTales (Alberta) Ltd|accessdate=1 September 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.smithsonianchannel.com/sc/web/series/731/raven-tales|title=Raven Tales Episode Guide|work=Smithsonian Channel|publisher=SNI/SI Networks L.L.C|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903144001/http://www.smithsonianchannel.com/sc/web/series/731/raven-tales|archive-date=3 September 2014|accessdate=1 September 2014}}</ref> Во 2010 година, Мет Дембики продуцирал антологиски графички роман за приказните за измамници, осигурувајќи се дека ќе го задржи културниот интегритет на приказните со помош на 21 раскажувач на староседелски американски приказни кои биле директно поврзани со неколку графички дизајнери.<ref>{{Наведени вести|url=http://missoulian.com/lifestyles/territory/trickster-tales-gladstone-indian-storytellers-team-with-artists/article_f517b738-7016-11df-a81d-001cc4c03286.html|title='Trickster Tales': Gladstone, Indian storytellers team with artists|last=Higgins|first=Jim|work=Milwaukee Journal Sentinel|access-date=1 September 2014}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Raven tales & medicine men : folktales from Eagle Village|last=Greene|first=Diana Scesny|last2=Paul|first2=Louise|last3=Malcolm|first3=Eliza|date=1988|publisher=publisher not identified|location=Eagle Village|oclc=18392019}} * {{Наведена книга|title=Raven tales|last=Goodchild|first=Peter|date=1991|publisher=Chicago Review Press|isbn=9781556521010|location=Chicago|oclc=22907395}} * Liapunova, R. G. (1987). "Raven in the Folklore and Mythology of the Aleuts". In: ''Soviet Anthropology and Archeology'', 26:1, 3-20. {{DOI|10.2753/AAE1061-195926013}}[[Doi (identifier)|doi]]<span>:</span>[[doi:10.2753/AAE1061-195926013|10.2753/AAE1061-195926013]]. * Meletinsky, Elizar M. "The Epic of the Raven Among the Paleoasiatics: Relations Between Northern Asia and Northwest America in Folklore". In: ''Diogenes'' 28 (110): 98-133 (1980). DOI: 10.1177/039219218002811006 * {{Наведена книга|title=The raven steals the light: Native American tales|last=Reid|first=Bill|last2=Bringhurst|first2=Robert|date=1996|publisher=Shambhala|isbn=9781570621734|location=Boston|oclc=32819116|author-link=Bill Reid|author-link2=Robert Bringhurst}} == Надворешни врски == * [https://repository.asu.edu/attachments/107975/content/JSA_VOL6_NO1_Pages39-60_Mesch.pdf Весник за надреализам и Америка, том 6, бр. 1, страници 39-60 „Што ги смее Индијанците“ Клаудија Меш, Аризонски државен универзитет] * [http://www.bced.gov.bc.ca/abed/images/map2.jpg Карта на Северозападните регионални индиски територии] {{IMDb title|id=tt1229461}} * {{In lang|de}} [http://www.kanada-studien.org/wp-content/uploads/2010/06/1996_029_148-158.pdf Изабел Будке:] ''Патување на гавран.'' Schöpfungsmythos, 1996 година {{Нормативна контрола}} [[Категорија: Божества на гаврани| Индијанци]] [[Категорија: Птици во митологијата]] [[Категорија: Митови за создавањето]] [[Категорија: Богови-творци]] [[Категорија: Култура на северозападниот дел на Тихиот Океан]] [[Категорија: Култура на првите народи во Канада]] [[Категорија: Фолклорни ликови]] [[Категорија: Митологија на Хаида]] [[Категорија: Домородни народи на северозападното плато]] [[Категорија: Домородни народи на северозападниот дел на Тихиот Океан]] [[Категорија: Литературни архетипови]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Литература на американските староседелци]] [[Категорија: Религија на американските староседелци]] [[Категорија: Теми за американски староседелци]] [[Категорија: Северноамерикански фолклор]] [[Категорија: Северноамерикански митологија]] [[Категорија:Талтан]] [[Категорија:Измамнички богови]] [[Категорија:Цимшиска митологија]] [[Категорија:Митолошки врала]] [[Категорија:Тлингитска митологија]] [[Категорија:Антропоморфни гаврани]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] 7abcowlf8zkoh77pxkodn6erfwue5s4 5561135 5561133 2026-05-18T12:02:46Z Jtasevski123 69538 премногу нелогични реченици, грешни терминологии, грешни врски и останато, затоа е отстранет голем дел од текстот во претходните уредувања. 5561135 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The_Raven_Flood_Totem._-_NARA_-_298052.jpg|мини|Гавранот седи на жаба откако спасил деца од поплава.]]'''Приказните за гаврани''' — традиционални [[митови за создавањето]] на луѓе и животни од домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот океан. Тие се среќаваат и кај народите што зборувале [[Атабаскански јазици|атабаскански]] јазик и други, а приказните за гаврани постојат кај речиси сите [[први народи]] низ целиот регион, но едни од најистакнати се во приказните на народите [[Хаида]], [[Цимшија]], [[Тлингит]] и [[Талтан]]. Гавранот и орелот се познати под многу различни имиња од многу различни народи и претставуваат важни фигури меѓу пишаните и [[Усно предание|вербалните приказни]]. Тие се пренесуваат од генерација на генерација преку народни [[Раскажување|раскажувачи на приказни]] и се од културно и историско значење. Од перспектива на некои раскажувачи, [[Митологии на староседелските народи на Америка|домородните митови]] како што се приказните за гавранот, за разлика од бајките и малите приказни за деца, не се за забава и можат да бидат [[Културно добро|културна сопственост]] на кланот или поединецот од кој потекнува приказната, па така е вообичаено другите да не раскажуваат приказни што се во сопственост на друг клан без нивна дозвола, и треба да се вложат напори да се дознае дали одредена приказна е во сопственост или не пред да се сподели.<ref name="ownership">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eldrbarry.net/rabb/rvn/whoowns.htm|title=Who Owns the Stories&nbsp;— A Letter to Eldrbarry|last=Giese|first=Paula|year=1996|accessdate=1 September 2014}}</ref> Иако приказните за гавранот во секоја култура се различни, сепак има и такви што го делат истиот наслов, а одредени атрибути на гавранот остануваат исти. Гавранот е секогаш [[Митско суштество|магично суштество]] способно да земе форма на човек, животно, па дури и неживи предмети. Тој е чувар на тајни, а воедно и измамник кој честопати е фокусиран на задоволување на сопствената [[Ненаситност|лакомост]] за што и да посакува, а неговите приказни раскажуваат за тоа како настанале световните работи или им нудат предлози на децата како да се однесуваат.<ref name="boas1">{{Наведено списание|last=Boas|first=Franz|author-link=Franz Boas|date=October–December 1914|title=Mythology and Folk-Tales of the North American Indians|journal=[[The Journal of American Folklore]]|volume=27|issue=106|pages=374–410|doi=10.2307/534740|jstor=534740}}</ref> Креативната природа на гавранот се покажува преку околности, а не преку намера, преку желбата да ги задоволи сопствените потреби, а не преку какви било [[Алтруизам|алтруистички]] принципи. Тој е и протагонист во приказните на некои групи и антагонист на други, односно и херој и забава. Приказните што го прикажуваат гавранот како херој се специфични за областите на север од континентот, како што се народите во северна [[Британска Колумбија]]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iToLLxlIIiQC&pg=PA58|title=Native American Culture|last=Kuiper, Kathleen|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2011|isbn=978-1615301386|pages=58}}</ref> и [[Алјаска]]<ref name="boas1"/>, како што е [[Цимшјан]]<ref name="boas1" /> и [[Хаиди|Хаидите]], а слични приказни за [[Кутх]] се појавуваат и во културите [[Чучки|Чукчи]] во североисточна Азија, а најверојатно е дека се под влијание на приказните на Индијанците.<ref name="boas1" /> Народот Хаида му го припишуваат на гавранот пронаоѓањето на првите луѓе скриени во школка на кои им донел бобинки и лосос. [[Сијукси|Сијуксите]] раскажувале како [[Гавран|бел гавран]] ги предупредувал [[Американски бизон|бизоните]] за приближување на ловци, но на крајот, еден лут ловец ја фатил птицата и ја фрлил во оган, по што ја направил црна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pathwalkers.wordpress.com/2000/11/27/how-the-raven-became-black/|title=How The Raven Became Black|last=Nyxks|date=27 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910200251/http://pathwalkers.wordpress.com/2000/11/27/how-the-raven-became-black/|archive-date=10 September 2014|accessdate=8 September 2014}}</ref> == Заеднички карактеристики == Иако бајките за гавраните го раскажуваат потеклото на човечките суштества, сепак тие не се осврнуваат на потеклото на организираното општество, а во бајките што го отсликуваат развојот и организацијата на општествата на домородните Американци, херојот често е самото човештво. Приказните за гавраните не нудат детална слика за општествените односи и реалноста на животот.<ref name="boas1"/> == Традиционални митови == === Атабаскански === [[Атабаскански јазици|Атабасканскиот]] е јазично семејство од неколку соседни дијалекти што ги зборувале различни народи во [[Западна Канада]] и [[Запад (САД)|американскиот Запад]] и понатаму на [[Северни атабаскански јазици|северни]], [[Атабаскански јазици на брегот на Тихиот Океан|јужни]] и [[Јужноатабаскански јазици|јужни атабаскански јазични]] подрегиони, а овие групи живееле во еден од трите атабаскански региони. ==== Кахто ==== [[Като|Кахто]] се [[Домородните народи на Калифорнија|домородна калифорниска]] група [[Индијанците во САД|староседелци од Америка]], кои живееле најјужно од сите Атапасканци во Калифорнија, населувајќи се во долината Кахто и долината Лонг, и генерално во земјата јужно од [[Блу Рок Спрингс Крик|Блу Рок]] и помеѓу изворите на двете главни притоки на [[Река Јагула (Калифорнија)|реката Ил]]. Кахтонскиот јазик е еден од четирите [[атабаскански јазици]] што се зборувале во северозападна Калифорнија, а повеќето кахтонски говорници биле исто така двојазични во Северен Помо. ===== Приказна за создавањето ===== Една верзија на приказната за создавањето на гавранот е онаа на Кахто во Калифорнија.<ref name="goddard">{{Наведено списание|last=Goddard|first=Pliny Earle|author-link=Pliny Earle Goddard|year=1909|title=Kato texts|url=https://books.google.com/books?id=v8k6AQAAIAAJ|journal=University of California Publications in American Archaeology and Ethnology|publisher=University of California at Berkeley|volume=8|issue=3|page=184|access-date=24 August 2012}}</ref> Во една варијанта, Гавранот е учен од неговиот татко, ''Кит-ка'оситји-ка'', да биде создавач, но Гавранот е незадоволен од резултатот и така тој го создавал светот, но не е во можност да му даде светлина или вода, а кога слушнал дека светлината може да се најде скриена во далечна земја, Гавранот решил да патува таму и да ја украде. Во куќата на светлината, тој здогледува млада жена што живее со својот татко и го изведува првиот од многуте трикови. Тој најпрво се претвара во ронка земја, при што се вметнува внатре во нејзината вода за пиење која таа ја испила, па така од тоа ќерката забременува и раѓа необично и пребирливо дете кое постојано плаче и бара да допре еден од сноповите што се складирани во ѕидовите. На детето му се дава една од торбите за да го смири, но кога се заморува од играње со неа, тоа ја пушта, и таа почнува да лебди подалеку од него и исчезнува низ [[Баџа (димник)|баџата]]. Штом ќе стигало до небото, снопот се одврзув и расфрла ѕвезди по небото. Кога детето плаче за да го добие назад, му се дава второто снопче за да си игра, а тоа повторно го пушта да лебди низ дупката на таванот, со што се ослободува месечината, а сè се случи повторно со третото и последно снопче, кое одлетува и станува сончева светлина. Откако ќе донесе светлина на целиот свет, гавранот одлетал низ баџата.<ref name="thompson1">{{Наведена книга|title=Tales of the North American Indians|last=Thompson|first=Stith|date=1929|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0253200914|edition=3rd pr.|location=Cambridge, Mass.|chapter=1 Mythological Stories|access-date=3 September 2014|chapter-url=http://aren.org/prison/documents/american-indian/1/1.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528210930/http://aren.org/prison/documents/american-indian/1/1.pdf|archive-date=28 May 2015|df=dmy-all}}</ref> ==== Тахлтан ==== Локално, меѓу народот [[Тахлтан (народ)|Тахлтан]], нивните обичаи и начин на живот многу се разликувале, бидејќи честопати биле широко разделени и морале да издржат различни услови во зависност од нивната локација.<ref name="sturtevant">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WOCL_SwWH-sC&pg=PA465|title=Handbook of North American Indians|last=Sturtevant|first=William C.|date=1978|publisher=Smithsonian Institution|isbn=9780160045783|location=Washington|page=463|access-date=3 September 2014}}</ref> Во тахлтанската културат се верувало дека некои од нивните предци имале знаење што други не го знаеле, од времето пред големиот потоп,<ref name="teit">{{Наведено списание|last=Teit|first=James A|date=1920|title=Tahltan Tales|journal=The Journal of American Folk-Lore|volume=32|issue=124|pages=198–250|doi=10.2307/534980|jstor=534980}}</ref> а некои од овие предци го користеле тоа знаење за доброто на луѓето, додека други го користеле за зло и на штета на другите, па така гавранот се сметал за главен херој против овие зли предци.<ref name="sams">{{Наведено списание|title=The Raven cycle|url=http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|journal=SAMS Anthology|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141339/http://www.samstudies.org/anthology/library/periodicals/afs/jaf/32-124/a/01|archive-date=3 September 2014|access-date=3 September 2014}}</ref> Во тахлтановите приказни, гавранот се нарекува Голема Врана.<ref name="teit"/> ===== Приказна за гаврановото раѓање ===== Тахлтанците тврделе дека Големата Врана бил чудесно роден како најмлад од многуте браќа во северната земја [[Тлингит]] и дека бил воспитан зборувајќи го локалниот јазик<ref name="teit"/>, а воедно и одвоен од својот татко при раѓање, па така неговиот татко никогаш не се споменувал во нивните приказни. Гавранот бил роден како трето дете на жена чии претходни два сина биле убиени од нејзиниот чичко и така секој пат кога жената ќе се породела, нејзиниот чичко нудел да ги научи да ловат откако ќе пораснат доволно и секој пат кога ќе ги извадел на кану и ќе ги измамел, им наредувал на момчињата да седнат на работ од кануто, по што го нишал кануто, принудувајќи ги да паднат во водата каде што ги оставал да се удават.<ref name="teit" /> Но, нејзиното трето дете бил гавран, кој добро се занимавал со резбање. Исто како што направил двапати претходно, нејзиниот чичко повторно прашал дали може да го научи гавранот да лови откако ќе наполни неколку години, а таа неколкупати го одбила нејзиниот чичко сè додека гавранот не инсистирал да му дозволи да оди. Така, тие излегле на море и се случило истото сценарио. Гавранот паднал во водата, но наместо да се удави, тој зел едно од играчките кануа што ги изрезбал и го направил да порасне во кану со целосна големина и така се вратил веднаш кај мајка си и раскажал што направил неговиот чичко.<ref name="teit"/> Уште двапати чичкото се обидел да го удави на ист начин, но Гавранот го надмудри секој пат сè додека чичкото не се откажал и повеќе не го водел гавранот на лов, туку одел сам.<ref name="teit"/> Како што Гавран растел и станувал маж, ја сретнал жената на чичкото каде што се обидел да си игра со неа. Ја скокоткал девојката и две птици излетале од под нејзините раце, [[сина сојка]] и [[Клукајдрвести|клукајдрвец]] при што девојката умрела. Кога чичкото се врати од лов, видел дека неговата жена умрела и имал намера повторно да го убие гавранот, но овој пат од бес, а не од измама, но, уште еднаш, гавран избегал со своите резби од кану, а овојпат од кога избегал тој не се врати дома и неговото патување започнало, никогаш да не се врати дома.<ref name="teit"/> Тој започнал да патува со кану по крајбрежјето, сосема сам, но застанувал секогаш кога ќе наидел на некое село. Кога ќе сретнел луѓе за кои видел дека ги искористуваат другите или ја користат нивната моќ за зло, тој убивал во обид да ги лиши од моќ.<ref name="teit"/> Патувал многу години по брегот на територијата Тлингит, прво патувајќи на југ, почнувајќи од север сè додека не стигнал толку далеку на југ, подалеку од територијата Тлингит сè додека не стигнал до народот Минк, по што се свртел и продолжил назад во друга насока. Тој го правел ова патување север југ, југ север неколку години и дури откако ја завршил својата работа по брегот, се упатил кон внатрешноста по реката Стикин сè до нејзиниот извор, а воедно патувал и по реките [[Нас (река)|Нас]], [[Скина]] и [[Таку]] и сите нивни бројни потоци, никогаш не останувајќи на едно место многу долго и никогаш не патувајќи далеку од водните патишта. Преку своите внатрешни патувања ги запознал [[Каска (народ)|Каска Дене]], [[Хаида (народ)|Хаида]] и други народи на исток.<ref name="sams"/> Подоцна во животот, кога ја завршил целата работа што можел да ја заврши, тој се вратил во крајбрежните региони воден од зајдисонцето сè додека мистериозно не исчезнал. Единствената претпоставка била дека можеби отишол да живее со Канугу и други древни богови на остров далеку во океанот, од каде што верувале дека се создава времето.<ref name="sams"/> [[Податотека:The_Story_of_Fog_Woman_and_Raven_4.JPG|мини|''„Приказната за жената од магла и гавранот“'' од [[Демпси Боб]], изложена на [[Ванкуверски меѓународен аеродром|Меѓународниот аеродром во Ванкувер]], раскажува како алчноста на гавранот резултирала со лососовата миграција.]]Гавранот се појавува и во други приказни кои не се директно поврзани со него, па така во приказната за „Луѓето на топлиот и студениот ветер“ се вели дека некој, можеби гавранот, наредил луѓето да ги испратат ветровите.<ref name="teit"/> Тој се појавува повторно во приказната за „Големиот потоп“, која објаснува за убивањето на злите предци кои ги користиле своите моќи за да ги одземат сонцето, месечината и Мечката кои биле изгубени за време на потопот.<ref name="teit"/> === Инуити === [[Инуити|Инуитите]] (порано [[Ескими]]) се домородни на [[Алјаска]], [[Северна Канада]] и [[Гренланд]], а во нивната [[Инуитска култура|култура]], бувот, рибата и гавранот се од најголема важност. Гавраните исто така се чести во [[Инуитска уметност|уметничките дела на Инуитите]] и тие имаат неколку приказни што раскажуваат за гаврановото раѓање, кое често е споено со бувот со кого гавранот делел длабоко пријателство.<ref name="skinner">{{Наведено списание|last=Skinner|first=Kelly|last2=Brill|first2=Laura|title=Inuit Views of Nature|url=http://www.stlawu.edu/gallery/exhibitions/f/11nipirasait/skinner-brill.pdf|publisher=St. Lawrence University}}{{Мртва врска|date=August 2025}}</ref> Инуитите велат дека гавранот бил роден од темнината, слаб и изгубен, а кога почнал бесцелно да патува низ светот, сфатил дека е таткото гавран, создател на целиот живот и така откако сфатил кој е, ја собрал својата сила и одлетал од темнината на ново место кое го нарекол земја, но сепак бил сам, па затоа решил да создаде растенија. Додека летал наоколу истражувајќи го овој нов свет, наишол на човек за кој легендата тврди дека бил првиот од Инуитите. Гавранот го нахранил човекот и го научил да го почитува светот околу себе, а набргу потоа, се родила жена и гавранот ги научил двајцата како да се облекуваат, да градат засолниште и да прават кануа за да патуваат по водата. Додека двајцата одгледувале и раѓале деца, Гавранот се грижел за нивните деца и ги воспитувал како што правел и претходно.<ref name="eco">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ravenecoventures.com/aboutstory.php?lang=eng|title=The Story of the Raven|year=2004|work=Raven Eco Ventures|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222115738/http://www.ravenecoventures.com/aboutstory.php?lang=eng|archive-date=22 December 2014|accessdate=4 September 2014}}</ref> === Зуни === [[Податотека:Coyoteinacanoe.png|мини|Којотот плови со кану по реката Колумбија. Гавранот ја дели природата на измамник со којотот во митологиите на индијанските староседелци, но кај народот Зуни му недостасуваат негативните карактеристики.]] Гавранот не е традиционален [[Фетишизам|фетиш]] на [[Зенит|Зуните]], но тој, заедно со арата, играат улога во приказната за миграцијата на Зуните и често е врежан во нивните уметнички дела, обично изрезбан од црн [[мермер]], иако не исклучиво. Зуните го сметаат Гавранот за итрец, но без негативни карактеристики што ги поврзуваат со [[Којот (митологија)|којотот]], а најголемите особини на гавранот се неговата способност да им помогне на луѓето да ги надминат своите неуспеси, нудејќи нежни потсетници дека сè со што луѓето имаат храброст да се соочат, исто така имаат и моќ да се трансформираат.<ref name="zunifetish">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zunispirits.com/2006/zunitopics/zunifetishmeanings.html|title=Zuni Fetish Meanings|last=Riggs|first=Darlene Meader|year=2006|series=The Zuni Fetish Story}}</ref> == Модерни адаптации == Има многу детски книги и сликовници кои раскажуваат традиционални приказни за гаврани, а овие нови верзии се честопати критикувани за прикажување на многу „пољубезен“ гавран на кој му останува малку од оригиналниот алчен измамник. Во некои приказни, гавранот дејствува за доброто на луѓето, а не за себе, додека во други приказни, гавранот одбивал да употреби сила, а во некои случаи, измамата била заменета со магијата. Овие понови приказни биле напишани и во конвенции на западната, а не на индијанската литература, со што се пренесува пораката дека способноста или стилот на домородните раскажувачи биле инфериорни.<ref name="Singer">{{Наведена мрежна страница|url=http://vlib.iue.it/carrie/cec/fakelore.shtml|title=Fakelore, Multiculturalism, and the Ethics of Children's Literature|last=Singer|first=Eliot A.|work=Carrie Eurasia Collection|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609192604/http://vlib.iue.it/carrie/cec/fakelore.shtml|archive-date=9 June 2007|accessdate=3 April 2025}}</ref> Во 2004 година, [[Смитсонова установа|Институтот Смитсонијан]] го спонзорирал [[Крис Кинц]] да развие серија анимирани телевизиски програми од половина час наменети за ученици како забавен начин за едукација на децата за абориџинскиот фолклор. Серијата ''„Приказни за гаврани“'' била продуцирана од канадското студио „Њу машин“ во соработка со продуцентот Винаџи Џејмс и се емитувало две сезони со вкупно 26 епизоди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.raventales.com/|title=The Award-Winning Animated Series|year=2004|publisher=RavenTales (Alberta) Ltd|accessdate=1 September 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.smithsonianchannel.com/sc/web/series/731/raven-tales|title=Raven Tales Episode Guide|work=Smithsonian Channel|publisher=SNI/SI Networks L.L.C|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903144001/http://www.smithsonianchannel.com/sc/web/series/731/raven-tales|archive-date=3 September 2014|accessdate=1 September 2014}}</ref> Во 2010 година, Мет Дембики продуцирал антологиски графички роман за приказните за измамници, осигурувајќи се дека ќе го задржи културниот интегритет на приказните со помош на 21 раскажувач на староседелски американски приказни кои биле директно поврзани со неколку графички дизајнери.<ref>{{Наведени вести|url=http://missoulian.com/lifestyles/territory/trickster-tales-gladstone-indian-storytellers-team-with-artists/article_f517b738-7016-11df-a81d-001cc4c03286.html|title='Trickster Tales': Gladstone, Indian storytellers team with artists|last=Higgins|first=Jim|work=Milwaukee Journal Sentinel|access-date=1 September 2014}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Raven tales & medicine men : folktales from Eagle Village|last=Greene|first=Diana Scesny|last2=Paul|first2=Louise|last3=Malcolm|first3=Eliza|date=1988|publisher=publisher not identified|location=Eagle Village|oclc=18392019}} * {{Наведена книга|title=Raven tales|last=Goodchild|first=Peter|date=1991|publisher=Chicago Review Press|isbn=9781556521010|location=Chicago|oclc=22907395}} * Liapunova, R. G. (1987). "Raven in the Folklore and Mythology of the Aleuts". In: ''Soviet Anthropology and Archeology'', 26:1, 3-20. {{DOI|10.2753/AAE1061-195926013}}[[Doi (identifier)|doi]]<span>:</span>[[doi:10.2753/AAE1061-195926013|10.2753/AAE1061-195926013]]. * Meletinsky, Elizar M. "The Epic of the Raven Among the Paleoasiatics: Relations Between Northern Asia and Northwest America in Folklore". In: ''Diogenes'' 28 (110): 98-133 (1980). DOI: 10.1177/039219218002811006 * {{Наведена книга|title=The raven steals the light: Native American tales|last=Reid|first=Bill|last2=Bringhurst|first2=Robert|date=1996|publisher=Shambhala|isbn=9781570621734|location=Boston|oclc=32819116|author-link=Bill Reid|author-link2=Robert Bringhurst}} == Надворешни врски == * [https://repository.asu.edu/attachments/107975/content/JSA_VOL6_NO1_Pages39-60_Mesch.pdf Весник за надреализам и Америка, том 6, бр. 1, страници 39-60 „Што ги смее Индијанците“ Клаудија Меш, Аризонски државен универзитет] * [http://www.bced.gov.bc.ca/abed/images/map2.jpg Карта на Северозападните регионални индиски територии] {{IMDb title|id=tt1229461}} * {{In lang|de}} [http://www.kanada-studien.org/wp-content/uploads/2010/06/1996_029_148-158.pdf Изабел Будке:] ''Патување на гавран.'' Schöpfungsmythos, 1996 година {{Нормативна контрола}} [[Категорија: Божества на гаврани| Индијанци]] [[Категорија: Птици во митологијата]] [[Категорија: Митови за создавањето]] [[Категорија: Богови-творци]] [[Категорија: Култура на северозападниот дел на Тихиот Океан]] [[Категорија: Култура на првите народи во Канада]] [[Категорија: Фолклорни ликови]] [[Категорија: Митологија на Хаида]] [[Категорија: Домородни народи на северозападното плато]] [[Категорија: Домородни народи на северозападниот дел на Тихиот Океан]] [[Категорија: Литературни архетипови]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Литература на американските староседелци]] [[Категорија: Религија на американските староседелци]] [[Категорија: Теми за американски староседелци]] [[Категорија: Северноамерикански фолклор]] [[Категорија: Северноамерикански митологија]] [[Категорија:Талтан]] [[Категорија:Измамнички богови]] [[Категорија:Цимшиска митологија]] [[Категорија:Митолошки врала]] [[Категорија:Тлингитска митологија]] [[Категорија:Антропоморфни гаврани]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] 3zossd7jks2o3kk333xrdnxzbha5hku 0 1395209 5561260 5561023 2026-05-18T21:24:21Z Beclievski 9277 /* Локација */ 5561260 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|final=мај 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.| winner = <!-- Map Legend Colours – Please DO NOT add country names to this section: it will not change the map. --> | Map PreList = Y |semi2=мај 2027|image=United by Music обединети по музика <ref>{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2023/11/united-by-music-chosen-as-permanent-slogan-for-eurovision-song-contest|title='United By Music' chosen as permanent slogan for Eurovision Song Contest|publisher=[[European Broadcasting Union]]|website=ebu.ch|date=14 November 2023}}</ref> [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|наслов=|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|edition=2027}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. {| class="wikitable" |+Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} cihkouljwtiuamwcf6bky6nj7b7eig4 5561261 5561260 2026-05-18T21:24:48Z Beclievski 9277 /* Локација */ 5561261 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|final=мај 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.| winner = <!-- Map Legend Colours – Please DO NOT add country names to this section: it will not change the map. --> | Map PreList = Y |semi2=мај 2027|image=United by Music обединети по музика <ref>{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2023/11/united-by-music-chosen-as-permanent-slogan-for-eurovision-song-contest|title='United By Music' chosen as permanent slogan for Eurovision Song Contest|publisher=[[European Broadcasting Union]]|website=ebu.ch|date=14 November 2023}}</ref> [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|наслов=|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|edition=2027}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} 86mbs4io3y23n1pf512h4hx9x2j4p88 5561262 5561261 2026-05-18T21:25:37Z Beclievski 9277 /* Список на учесници */ 5561262 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|final=мај 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.| winner = <!-- Map Legend Colours – Please DO NOT add country names to this section: it will not change the map. --> | Map PreList = Y |semi2=мај 2027|image=United by Music обединети по музика <ref>{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2023/11/united-by-music-chosen-as-permanent-slogan-for-eurovision-song-contest|title='United By Music' chosen as permanent slogan for Eurovision Song Contest|publisher=[[European Broadcasting Union]]|website=ebu.ch|date=14 November 2023}}</ref> [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|наслов=|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|edition=2027}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} jsj5s1c0qh5n2b273p2v1e0av4qyg6e 5561263 5561262 2026-05-18T21:28:06Z Beclievski 9277 /* Список на учесници */ 5561263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|final=мај 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.| winner = <!-- Map Legend Colours – Please DO NOT add country names to this section: it will not change the map. --> | Map PreList = Y |semi2=мај 2027|image=United by Music обединети по музика <ref>{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2023/11/united-by-music-chosen-as-permanent-slogan-for-eurovision-song-contest|title='United By Music' chosen as permanent slogan for Eurovision Song Contest|publisher=[[European Broadcasting Union]]|website=ebu.ch|date=14 November 2023}}</ref> [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|наслов=|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|edition=2027}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} qaj5rhufad2vmx42iokzycfczzlwxqt 5561278 5561263 2026-05-18T21:54:21Z Beclievski 9277 5561278 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|final=мај 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.| winner = <!-- Map Legend Colours – Please DO NOT add country names to this section: it will not change the map. --> | Map PreList = ESC 2027 Map.svg |semi2=мај 2027|image=United by Music обединети по музика <ref>{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2023/11/united-by-music-chosen-as-permanent-slogan-for-eurovision-song-contest|title='United By Music' chosen as permanent slogan for Eurovision Song Contest|publisher=[[European Broadcasting Union]]|website=ebu.ch|date=14 November 2023}}</ref> [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|наслов=|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|edition=2027}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува {{Infobox Eurovision1|name=United by Music{{efn|{{lang|mk}}: „Обединети од музика“}}|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=[[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=Избор за песна на Евровизија 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.}} натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} 1ylplkcyaly6iyiczb445vmdcvg8dpa 5561284 5561278 2026-05-18T22:05:19Z Beclievski 9277 5561284 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=United by Music{{efn|{{lang|mk}}: „Обединети од музика“}}|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=[[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=Избор за песна на Евровизија 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.|next=}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} divq0r9iwyuwi2vlwv0c4klj18xd7pf 5561314 5561284 2026-05-18T22:31:14Z Beclievski 9277 голема промена со нова предлошка 5561314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=United by Music Обединети од музика|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=[[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=Избор за песна на Евровизија 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.|next=2028|confirmed=1|past=1}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} cql2kn5xs70wuqf71zuu9089p2lehz4 5561344 5561314 2026-05-18T22:45:41Z Beclievski 9277 5561344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=United by Music Обединети од музика|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=[[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=Избор за песна на Евровизија 2027|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.|next=2028|confirmed=1|past=1}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} 52vu0pgardv9gb3n70ocwh2owp0acld 5561419 5561344 2026-05-19T07:30:31Z ~2026-29994-84 133296 5561419 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=United by Music <br> Обединети од музика [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.|next=2028|confirmed=1|past=1}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин е означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} 8fgyojj16zoe2bc753ob5hhq2s4qzza 5561420 5561419 2026-05-19T07:31:58Z ~2026-29994-84 133296 /* Локација */ 5561420 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=5 (досега)|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=United by Music <br> Обединети од музика [[Податотека:Eurovision_Song_Contest_2025.svg.png|310п]]|edition=|venue=Софија*|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=Секоја држава/жири доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни.|next=2028|confirmed=1|past=1}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после настапот на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Локација == (изабраниот град домаќин ќе биде означен со црвена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Локацијата на бугарските градови кои изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Steel pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Steel pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Steel pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Steel pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови кои изразија интерес за домаќинство на натпреварот ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Белешки !<abbr>Реф.</abbr> |- !Бургас |Арена Бургас |Може да собере до 15.000 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Варна |Конгресна сала |Ноже да собере до 6.000 луѓе за концерти |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Софија |Арена Софија |Беше домаќин на Детскиот натпревар за песна на Евровизија 2015. Може да собере до 17.906 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |Може да собере до 7.500 луѓе за концерти. |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата во мај 2026, 5 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable mw-collapsible plainrowheaders sticky-header" |+Листа на држави кои изразија интерес за учество ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Текстописец(и) ! scope="col" | Ref. |- ! scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR | colspan="2" |13. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle | colspan="2" |20. февруари 2027 | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- ! scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |} ==== Потврдени учесници ==== {{Esc|Бугарија}}- и пред самата победа на минатогодинешниот фестивал, БНТ веќе имаше потврдено дека ќе учествува и на овогодинешното издание на евровизија. {{Esc|Германија}}- SWR потврди дека ќе се одржи избор за песна на Евровизија 2027. {{Esc|Данска}}- Данскиот радиодифусер DR потврду дека ќе продолжи со традиционалниот избор на песна. Тоа ќе биде Данск Мелоди Гранд Прикс (Dansk Melodi Grand Prix), кој ќе се одржи на 13 февруари 2027. {{Esc|Финска}}- Yle, финскиот радиодифузер потврди дека ќе продолжи со својот национален избор за песна на Евровизија, кој ќе се одржи на 20 февруари 2027. {{Esc|Сан Марино}}- На 13 мај 2026, SMRTV го потврдија своето учество за Евровизија 2027. ==== Други земји ==== '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година.. '''{{Esc|Велика Британија}}– На 9 август 2024 година, BBC објави дека BBC Studios успешно го задржал договорот за продукција на преносите на Евровизија за Обединетото Кралство до 2028 година. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. Се очекува официјална потврда. '''{{Esc|Македонија}}– На седница на програмскиот совет на македонскиот радиодифузер MRT, одржана на 11 декември 2025 година, советот изрази јасна поддршка за враќање на натпреварот во 2027 година. Претседателот на советот, Давор Пашоски, силно се залагаше подготовките да започнат навремено. МРТ наведе дека иако враќањето во 2027 година изгледа многу веројатно, потребно е обемно планирање и распределба на ресурси за успешно враќање. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува; Македонија последен пат учествуваше во 2022 година. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Останати држави кои учествувале во 2026 кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} * '''{{Esc|Албанија}}''' * '''{{Esc|Австралија}}''' * '''{{Esc|Австрија}}''' * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Кипар}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Грција}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Израел}}''' * '''{{Esc|Италија}}''' * '''{{Esc|Латвија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Луксембург}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}''' * '''{{Esc|Норвешка}}''' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Романија}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' * '''{{Esc|Швајцарија}}''' * '''{{Esc|Велика Британија}}''' {{colend}} '''Држави кои не учестуваа во 2026, поради учеството на Израел:''' * {{Esc|Ирска}} * {{Esc|Исланд}} * {{Esc|Холандија}} * {{Esc|Шпанија}} '''Држави кои не учестуваа во 2026''' * {{Esc|Андора}} * {{Esc|Монако}} * {{Esc|Словачка}} * {{Esc|Турција}} '''Израелско учество''' Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. == Преглед на натпреварот == === Полуфинале 1 === Првото полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Полуфинале 2 === Второто полуфинале ќе се одржи во мај 2027 година. === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Референци == {{Наводи}}{{Евровизија}} 1j9vgh11ddh7zqu2zc8ipjl5wd9rwf2 0 1395216 5561143 5560472 2026-05-18T12:19:41Z Jtasevski123 69538 5561143 wikitext text/x-wiki {{Без извори}} '''Трансформерот''' — истакнато духовно суштество во многу традиции на домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан во [[Северна Америка]] и кај некои внатрешни народи во истиот дел од континентот. Честопати се појавува како повеќе од едно суштество и често се среќава во множина како '''Трансформери''', името на ова/овие суштество/а варира од човек до човек, иако сите имиња на крајбрежните салишки јазици се слични. [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Култура на крајбрежните Салиши]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] 3n6yq8zj5aac8fbacii23jdwxghd3ec 0 1395267 5561149 5560683 2026-05-18T12:33:14Z Jtasevski123 69538 5561149 wikitext text/x-wiki {{Infobox mythical creature | name = Онг | image = File:Canoeing, Lake Tahoe.jpg | image_size = | caption = Кануирање на езерото Тахо. Вашовската традиција предупредувала против осамено патување по езерото поради Онг. | Folklore = Washoe (Wašiw) mythology | Grouping = митолошка птица | Sub_Grouping = | Family = | Country = {{flag|US}} | Region = [[Тахо (езеро)|Езеро Тахо]], [[Калифорнија]], [[Невада]] | Details = | First_Attested = Washoe oral tradition | Similar_entities = [[Thunderbird (mythology)]], [[Roc (mythology)]] }} {{Location map | САД Калифорнија | width = 250 | float = right | label = Езерото Тахо | label_size = 90% | lat = 39.0968 | long = -120.0333 | caption = Местоположбата на езерото Тахо на границата помеѓу Калифорнија и Невада. }} '''Онгот''' — натприродно суштество од фолклорот на народот [[Вашо (народ)|Вашо]] (Wašiw), опишано како џиновска птица со тело слично на орел, лице на човечки воин и крилја подолги од највисоките борови дрвја.<ref name="Washoe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|title=WA SHE_SHU: The Washoe People|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 15, 2024}}</ref> Според усната традиција на народот Вашо, Онгот живеел во водите на [[Тахо (езеро)|езерото Тахо]] (Wašiw: ''Da ow aga''), каде што се верувало дека ловел поединци кои сами се приближувале до брегот,<ref name="Northwoods">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/communityinkinc/docs/northwoodstahoe_novdec_finalproof2/s/27883|title=Lake Legends of Wa She Shu|last=Jones|first=Allison|date=November–December 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а легендите го карактеризираат суштеството како врвен предатор на езерото, влечејќи ги жртвите во гнездо во центарот на водата.<ref name="SierraSun">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sierrasun.com/news/a-washoe-tale-the-legend-of-tahoe/|title=A Washoe Tale: The Legend of Tahoe|last=Porter|first=Jim|date=March 24, 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref>  == Опис и однесување == Во Вашовската митологија, Онг е прикажан како масивна птица која поседува цврсти пердуви и лушпи кои функционирале како оклоп против оружје,<ref name="Moonshine">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/|title=Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong|last=Moonshine Ink Staff|date=June 14, 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а многу од описите варираат помеѓу влекач-птица и хибридно суштество со труп на орел и лице на човечки воин и воедно се тврди дека неговиот распон на крилјата бил доволен за да создаде моќни ветрови способни да ги свиткаат дрвјата по брегот на езерото за време на летот.<ref name="Northwoods">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/communityinkinc/docs/northwoodstahoe_novdec_finalproof2/s/27883|title=Lake Legends of Wa She Shu|last=Jones|first=Allison|date=November–December 2018|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJones2018">Jones, Allison (November–December 2018). [https://issuu.com/communityinkinc/docs/northwoodstahoe_novdec_finalproof2/s/27883 "Lake Legends of Wa She Shu"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref> Гнездото на суштеството наводно се наоѓало на камена кула во центарот на езерото Тахо<ref name="Washoe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|title=WA SHE_SHU: The Washoe People|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf "WA SHE_SHU: The Washoe People"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on November 1, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref>, а според Вашовската традиција, езерските струи ги влечеле животните и луѓето кон оваа централна точка за да бидат изедени. Отсуството на пронајдени тела од давеници во езерото Тахо историски се припишува на навиките за гнездење на Онг,<ref name="SierraSun">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sierrasun.com/news/a-washoe-tale-the-legend-of-tahoe/|title=A Washoe Tale: The Legend of Tahoe|last=Porter|first=Jim|date=March 24, 2024|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPorter2024">Porter, Jim (March 24, 2024). [https://www.sierrasun.com/news/a-washoe-tale-the-legend-of-tahoe/ "A Washoe Tale: The Legend of Tahoe"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Cachinero">{{Наведена мрежна страница|url=https://nevadamagazine.com/issue/november-december-2019/11677/|title=The Legend of Lake Tahoe|last=Cachinero|first=Eric|date=November–December 2019|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а за да го намалат ризикот од заробување, членовите на Вашо историски избегнувале патување или риболов во изолација, бидејќи се верувало дека Онгите целеле на осамени поединци, а не на групи.<ref name="Taylor">{{Наведена мрежна страница|url=https://taylortallac.org/the-washoe-tribe-guardians-of-lake-tahoe/|title=The Washoe Tribe: Guardians of Lake Tahoe|date=14 June 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref><ref name="Moonshine">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/|title=Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong|last=Moonshine Ink Staff|date=June 14, 2018|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoonshine_Ink_Staff2018">Moonshine Ink Staff (June 14, 2018). [https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/ "Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref> == Племенски легенди == Примарната легенда за Вашо во врска со Онг вклучува заробување на човек од племето Вашо, кој бил однесен во гнездото на суштеството на површина издигната од водата,<ref name="Washoe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|title=WA SHE_SHU: The Washoe People|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf "WA SHE_SHU: The Washoe People"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on November 1, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref> каде заробеникот забележил дека Онг ги затварал очите додека џвакал и го искористил ова однесување за да смисли план за бегство па така фрлил неколку ''пасаги'' (врвови од стрели од опсидијан) во отворената уста на суштеството во текот на денот, предизвикувајќи тоа да се разболи и на крајот да умре.<ref name="Washoe" /> По бурата што траела цела ноќ, човекот искористил едно од масивните пердуви на Онг како чамец за да се врати на брегот.<ref name="Washoe" /> == Литературни варијации == Варијација на легендата се појавила во списанието ''„Sunset“'' во 1905 година, во кое се претставувал воин по име Тахо, кој се обидел да ја докаже својата храброст.<ref name="Cachinero">{{Наведена мрежна страница|url=https://nevadamagazine.com/issue/november-december-2019/11677/|title=The Legend of Lake Tahoe|last=Cachinero|first=Eric|date=November–December 2019|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCachinero2019">Cachinero, Eric (November–December 2019). [https://nevadamagazine.com/issue/november-december-2019/11677/ "The Legend of Lake Tahoe"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref> Во овој опис, Тахо се врзал за ногата на суштеството откако тоа го зграпчило, спречувајќи се да биде фрлен. Тој ја отрул птицата фрлајќи врвови од стрели во нејзината уста додека била во лет, што на крајот предизвикала таа да падне во езерото.<ref name="Cachinero" /> Додека Онг бил поразен во овие наративи, сепак современите локални преданија повремено тврделе дека неговото гнездо останало на дното на езерото како народно објаснување зошто телата ретко се извлекувале од длабоките, ладни води на Тахо.<ref name="Moonshine">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/|title=Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong|last=Moonshine Ink Staff|date=June 14, 2018|accessdate=September 15, 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoonshine_Ink_Staff2018">Moonshine Ink Staff (June 14, 2018). [https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/ "Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 15,</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Cachinero" /> == Поврзано == * [[Рок (митологија)]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митолошки птици]] [[Категорија:Езерото Тахо]] [[Категорија:Фолклор на Невада]] [[Категорија:Фолклор на Калифорнија]] [[Категорија:Митолошки водни суштества]] [[Категорија:Легендарни суштества од Вашо]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] iih1tjk8rcc86l64z33j47fhy4kbt6f 5561150 5561149 2026-05-18T12:34:27Z Jtasevski123 69538 5561150 wikitext text/x-wiki {{Infobox mythical creature | name = Онг | image = File:Canoeing, Lake Tahoe.jpg | image_size = | caption = Кануирање на езерото Тахо. Вашовската традиција предупредувала против осамено патување по езерото поради Онг. | Folklore = Washoe (Wašiw) mythology | Grouping = митолошка птица | Sub_Grouping = | Family = | Country = {{flag|US}} | Region = [[Тахо (езеро)|Езеро Тахо]], [[Калифорнија]], [[Невада]] | Details = | First_Attested = Washoe oral tradition | Similar_entities = [[Thunderbird (mythology)]], [[Roc (mythology)]] }} {{Location map | САД Калифорнија | width = 250 | float = right | label = Езерото Тахо | label_size = 90% | lat = 39.0968 | long = -120.0333 | caption = Местоположбата на езерото Тахо на границата помеѓу Калифорнија и Невада. }} '''Онгот''' — натприродно суштество од фолклорот на народот [[Вашо (народ)|Вашо]] (Wašiw), опишано како џиновска птица со тело слично на орел, лице на човечки воин и крилја подолги од највисоките борови дрвја.<ref name="Washoe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|title=WA SHE_SHU: The Washoe People|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 15, 2024}}</ref> Според усната традиција на народот Вашо, Онгот живеел во водите на [[Тахо (езеро)|езерото Тахо]] (Wašiw: ''Da ow aga''), каде што се верувало дека ловел поединци кои сами се приближувале до брегот,<ref name="Northwoods">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/communityinkinc/docs/northwoodstahoe_novdec_finalproof2/s/27883|title=Lake Legends of Wa She Shu|last=Jones|first=Allison|date=November–December 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а легендите го карактеризираат суштеството како врвен предатор на езерото, влечејќи ги жртвите во гнездо во центарот на водата.<ref name="SierraSun">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sierrasun.com/news/a-washoe-tale-the-legend-of-tahoe/|title=A Washoe Tale: The Legend of Tahoe|last=Porter|first=Jim|date=March 24, 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref>  == Опис и однесување == Во Вашовската митологија, Онг е прикажан како масивна птица која поседува цврсти пердуви и лушпи кои функционирале како оклоп против оружје,<ref name="Moonshine">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/|title=Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong|last=Moonshine Ink Staff|date=June 14, 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а многу од описите варираат помеѓу влекач-птица и хибридно суштество со труп на орел и лице на човечки воин и воедно се тврди дека неговиот распон на крилјата бил доволен за да создаде моќни ветрови способни да ги свиткаат дрвјата по брегот на езерото за време на летот.<ref name="Northwoods"/> Гнездото на суштеството наводно се наоѓало на камена кула во центарот на езерото Тахо<ref name="Washoe"/>, а според Вашовската традиција, езерските струи ги влечеле животните и луѓето кон оваа централна точка за да бидат изедени. Отсуството на пронајдени тела од давеници во езерото Тахо историски се припишува на навиките за гнездење на Онг,<ref name="SierraSun"/><ref name="Cachinero">{{Наведена мрежна страница|url=https://nevadamagazine.com/issue/november-december-2019/11677/|title=The Legend of Lake Tahoe|last=Cachinero|first=Eric|date=November–December 2019|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а за да го намалат ризикот од заробување, членовите на Вашо историски избегнувале патување или риболов во изолација, бидејќи се верувало дека Онгите целеле на осамени поединци, а не на групи.<ref name="Taylor">{{Наведена мрежна страница|url=https://taylortallac.org/the-washoe-tribe-guardians-of-lake-tahoe/|title=The Washoe Tribe: Guardians of Lake Tahoe|date=14 June 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref><ref name="Moonshine"/> == Племенски легенди == Примарната легенда за Вашо во врска со Онг вклучува заробување на човек од племето Вашо, кој бил однесен во гнездото на суштеството на површина издигната од водата,<ref name="Washoe"/> каде заробеникот забележил дека Онг ги затварал очите додека џвакал и го искористил ова однесување за да смисли план за бегство па така фрлил неколку ''пасаги'' (врвови од стрели од опсидијан) во отворената уста на суштеството во текот на денот, предизвикувајќи тоа да се разболи и на крајот да умре.<ref name="Washoe" /> По бурата што траела цела ноќ, човекот искористил едно од масивните пердуви на Онг како чамец за да се врати на брегот.<ref name="Washoe" /> == Литературни варијации == Варијација на легендата се појавила во списанието ''„Sunset“'' во 1905 година, во кое се претставувал воин по име Тахо, кој се обидел да ја докаже својата храброст.<ref name="Cachinero"/> Во овој опис, Тахо се врзал за ногата на суштеството откако тоа го зграпчило, спречувајќи се да биде фрлен. Тој ја отрул птицата фрлајќи врвови од стрели во нејзината уста додека била во лет, што на крајот предизвикала таа да падне во езерото.<ref name="Cachinero" /> Додека Онг бил поразен во овие наративи, сепак современите локални преданија повремено тврделе дека неговото гнездо останало на дното на езерото како народно објаснување зошто телата ретко се извлекувале од длабоките, ладни води на Тахо.<ref name="Moonshine"/><ref name="Cachinero" /> == Поврзано == * [[Рок (митологија)]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митолошки птици]] [[Категорија:Езерото Тахо]] [[Категорија:Фолклор на Невада]] [[Категорија:Фолклор на Калифорнија]] [[Категорија:Митолошки водни суштества]] [[Категорија:Легендарни суштества од Вашо]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] db9dp4vvjlf9la3adxju96vn8koetj7 5561151 5561150 2026-05-18T12:34:35Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Езерото Тахо]]; додадена [[Категорија:Езеро Тахо]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561151 wikitext text/x-wiki {{Infobox mythical creature | name = Онг | image = File:Canoeing, Lake Tahoe.jpg | image_size = | caption = Кануирање на езерото Тахо. Вашовската традиција предупредувала против осамено патување по езерото поради Онг. | Folklore = Washoe (Wašiw) mythology | Grouping = митолошка птица | Sub_Grouping = | Family = | Country = {{flag|US}} | Region = [[Тахо (езеро)|Езеро Тахо]], [[Калифорнија]], [[Невада]] | Details = | First_Attested = Washoe oral tradition | Similar_entities = [[Thunderbird (mythology)]], [[Roc (mythology)]] }} {{Location map | САД Калифорнија | width = 250 | float = right | label = Езерото Тахо | label_size = 90% | lat = 39.0968 | long = -120.0333 | caption = Местоположбата на езерото Тахо на границата помеѓу Калифорнија и Невада. }} '''Онгот''' — натприродно суштество од фолклорот на народот [[Вашо (народ)|Вашо]] (Wašiw), опишано како џиновска птица со тело слично на орел, лице на човечки воин и крилја подолги од највисоките борови дрвја.<ref name="Washoe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|title=WA SHE_SHU: The Washoe People|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231419/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5251066.pdf|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 15, 2024}}</ref> Според усната традиција на народот Вашо, Онгот живеел во водите на [[Тахо (езеро)|езерото Тахо]] (Wašiw: ''Da ow aga''), каде што се верувало дека ловел поединци кои сами се приближувале до брегот,<ref name="Northwoods">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/communityinkinc/docs/northwoodstahoe_novdec_finalproof2/s/27883|title=Lake Legends of Wa She Shu|last=Jones|first=Allison|date=November–December 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а легендите го карактеризираат суштеството како врвен предатор на езерото, влечејќи ги жртвите во гнездо во центарот на водата.<ref name="SierraSun">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sierrasun.com/news/a-washoe-tale-the-legend-of-tahoe/|title=A Washoe Tale: The Legend of Tahoe|last=Porter|first=Jim|date=March 24, 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref>  == Опис и однесување == Во Вашовската митологија, Онг е прикажан како масивна птица која поседува цврсти пердуви и лушпи кои функционирале како оклоп против оружје,<ref name="Moonshine">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moonshineink.com/tahoe-news/tahoe-myths-tessie-and-the-man-eating-lake-bird-ong/|title=Tahoe myths: Tessie and the man-eating lake bird, Ong|last=Moonshine Ink Staff|date=June 14, 2018|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а многу од описите варираат помеѓу влекач-птица и хибридно суштество со труп на орел и лице на човечки воин и воедно се тврди дека неговиот распон на крилјата бил доволен за да создаде моќни ветрови способни да ги свиткаат дрвјата по брегот на езерото за време на летот.<ref name="Northwoods"/> Гнездото на суштеството наводно се наоѓало на камена кула во центарот на езерото Тахо<ref name="Washoe"/>, а според Вашовската традиција, езерските струи ги влечеле животните и луѓето кон оваа централна точка за да бидат изедени. Отсуството на пронајдени тела од давеници во езерото Тахо историски се припишува на навиките за гнездење на Онг,<ref name="SierraSun"/><ref name="Cachinero">{{Наведена мрежна страница|url=https://nevadamagazine.com/issue/november-december-2019/11677/|title=The Legend of Lake Tahoe|last=Cachinero|first=Eric|date=November–December 2019|accessdate=September 15, 2024}}</ref> а за да го намалат ризикот од заробување, членовите на Вашо историски избегнувале патување или риболов во изолација, бидејќи се верувало дека Онгите целеле на осамени поединци, а не на групи.<ref name="Taylor">{{Наведена мрежна страница|url=https://taylortallac.org/the-washoe-tribe-guardians-of-lake-tahoe/|title=The Washoe Tribe: Guardians of Lake Tahoe|date=14 June 2024|accessdate=September 15, 2024}}</ref><ref name="Moonshine"/> == Племенски легенди == Примарната легенда за Вашо во врска со Онг вклучува заробување на човек од племето Вашо, кој бил однесен во гнездото на суштеството на површина издигната од водата,<ref name="Washoe"/> каде заробеникот забележил дека Онг ги затварал очите додека џвакал и го искористил ова однесување за да смисли план за бегство па така фрлил неколку ''пасаги'' (врвови од стрели од опсидијан) во отворената уста на суштеството во текот на денот, предизвикувајќи тоа да се разболи и на крајот да умре.<ref name="Washoe" /> По бурата што траела цела ноќ, човекот искористил едно од масивните пердуви на Онг како чамец за да се врати на брегот.<ref name="Washoe" /> == Литературни варијации == Варијација на легендата се појавила во списанието ''„Sunset“'' во 1905 година, во кое се претставувал воин по име Тахо, кој се обидел да ја докаже својата храброст.<ref name="Cachinero"/> Во овој опис, Тахо се врзал за ногата на суштеството откако тоа го зграпчило, спречувајќи се да биде фрлен. Тој ја отрул птицата фрлајќи врвови од стрели во нејзината уста додека била во лет, што на крајот предизвикала таа да падне во езерото.<ref name="Cachinero" /> Додека Онг бил поразен во овие наративи, сепак современите локални преданија повремено тврделе дека неговото гнездо останало на дното на езерото како народно објаснување зошто телата ретко се извлекувале од длабоките, ладни води на Тахо.<ref name="Moonshine"/><ref name="Cachinero" /> == Поврзано == * [[Рок (митологија)]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Митолошки птици]] [[Категорија:Езеро Тахо]] [[Категорија:Фолклор на Невада]] [[Категорија:Фолклор на Калифорнија]] [[Категорија:Митолошки водни суштества]] [[Категорија:Легендарни суштества од Вашо]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] 1zpuj5mqpy9fqv3wrkl04fqnc94zz7q 0 1395280 5561418 5560734 2026-05-19T07:20:41Z BosaFi 115936 5561418 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Сер Чарлс Саргант|office=[[Главен судија на Апелациониот суд]]|office1=[[Судија на Високиот суд (Англија и Велс)]]|successor1=[[Сер Томас Томлин]]|predecessor=[[Сер Роберт Јангер]]|successor=[[Сер Френк Раселl]]|term_start=12 октомври 1923|term_end=14 април 1928|term_start1=4 март 1913|term_end1=12 октомври 1923|predecessor1=[[Сер Роберт Паркер]]|image=File:Sir Charles Henry Sargant.jpg|caption=Саргант во 1913}}'''Сер Чарлс Хенри Саргант''' (20 април 1856 година – 23 јули 1942) бил британски адвокатски [[судија]] кој служел како лорд судија на апелациониот суд од 1923 до 1928 година. == Биографија == Саргант бил роден во Лондон, син на адвокатот и агент за пренос на имот Хенри Саргант и на Катерина Ема, ќерка на Семјуел Бил. Меѓу неговите браќа и сестри биле сликарката Мери Саргант Флоренс и ботаничарката Етел Саргант. Тој бил прерано созреано дете и се вели дека самиот научил да чита на тригодишна возраст.<ref name=":0">{{Cite ODNB|id=35946|title=Sargant, Sir Charles Henry|author=P. W. B. Wilbraham|author2=Hugh Mooney|authorlink=Sir Philip Wilbraham Baker Wilbraham, 6th Baronet}}</ref> Се школувал во училиштето Рагби и во Њу Колеџот во Оксфорд, каде што добил почести од прва класа по класични умерени студии (1876), почести од втора класа по математички умерени студии (1877) и почести од прва класа по ''хуманитарна писменост'' (1879).<ref name=":0" /> Бил избран за почесен член на својот колеџ во 1919 година.<ref name=":0" /> Откако поминал една година во адвокатска канцеларија и бил ученик во канцелариите на агентот за пренос на недвижности Едвард Паркер Волстенхолм, бил повикан во адвокатурата во „Линколнс Ин“ во 1882 година. Откако работел како агент за пренос на недвижности, се свртел кон судска работа. Бил одличен цртач, а двајца од неговите ученици, Сер Фредерик Франсис Лидел и Сер Вилијам Греам-Харисон, станале прв парламентарен советник. Во 1908 година бил назначен за помлад советник во Министерството за финансии за прашања поврзани со акции и истата година бил избран за член на одборот на „Линколнс Ин“. Се вели дека не бил многу амбициозен или вреден, и како последица на тоа никогаш не се занимавал со свила.<ref name=":0" /> Саргант бил назначен за судија на Високиот суд на правдата во 1913 година и бил распореден во Канцеларската дивизија, добивајќи го вообичаеното витешко звање. По Првата светска војна, Саргант претседавал со Кралската комисија за награди на пронаоѓачи, но бил принуден да се откаже од претседателската функција по неговото унапредување во Апелациониот суд. Тој бил назначен за лорд судија за жалби во 1923 година и положи заклетва на Тајниот совет. Тој поднел оставка од функцијата во 1928 година. По неговото пензионирањето, тој претседавувал во Комитетот на Одборот за трговија за патентно право и пракса и повремено во Судскиот комитет на Тајниот совет. Починал во својот дом во [[Кембриџ]] во 1942 година и бил погребан во парохијата на гробиштата Вознесение. == Семејство == Саргант се оженил со Амелија Јулија, најстарата ќерка на Дион Гамбардела, градежен инженер, а во 1900 година тие имале еден син и две ќерки. Неговиот син, Сер Хенри Едмунд Саргант, бил адвокат и претседател на Адвокатското друштво во периодот 1968–69 година. == Избрани пресуди == * ''Џејмс Роско (Болтон) ДОО против Виндер'' [1915] 1 Поглавје 62 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Find a Grave|99214010}} * {{NPG name|79117|Sir Charles Henry Sargant}} [[Категорија:Витези-бакалауреати]] [[Категорија:Починати во 1942 година]] [[Категорија:Родени во 1856 година]] j8xtezvgm2zxwdh04cf9kucsg6l4sze 0 1395286 5561156 5560755 2026-05-18T12:55:58Z Jtasevski123 69538 5561156 wikitext text/x-wiki '''Громова птица и кит''' — домороден мит што припаѓа на [[Митологии на староседелските народи на Америка|митолошките традиции]] на голем број племиња од американскиот [[Тихоокеански Северозапад]]. == Опис == Митот за епската борба помеѓу громовата птица и китот е заеднички кај различните јазични/културни групи на домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот регион{{Sfnp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}} на Америка и се чини дека е единствено локализирано во оваа област.<ref>{{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}: "unique to the Cascadian coast".</ref> Тој е исто така главен архетипски мотив во резбите и сликарската уметност, особено кај домородците по должината на крајбрежјето на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]]. == Примери == === Килеут === Една верзија може да се сумира на следниов начин:  {{Цитат|Китот бил чудовиште, кое убивало други китови и го лишувало племето [[Квилеут]] од месо и масло. [[Громова птица (митологија)|Громова птица]], добронамерно [[натприродно]] суштество, видело од својот дом високо во планините дека луѓето гладуваат. Се извишило над крајбрежните води, потоа се фрлило во океанот и го зграпчил китот. Следела борба; океанот се повлекол и повторно се издигнал. Многу кануа биле фрлени во дрвјата и многу луѓе биле убиени. Громовата птица на крајот успеала да го подигне китот од океанот, носејќи го високо во воздух, а потоа испуштајќи го. Потоа се случила уште една голема битка на копното.}} Според објавеното во 1953 од страна на [[Ела Е. Кларк]]: Гладот што го доживеал народот Квилеут не морало нужно да биде вина на китовите, а громовата птица подарува кит, својот вообичаен плен за гладните луѓе.{{R|clark}} Исто така, постоеле различни кратки преданија кои Кларк ги спојувала во една нарација,<ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref>{{R|clark}} при што поединечните делови наликувале на кратките преданија собрани од [[Алберт Б. Реган]] (1905–1909).{{Sfnp|Reagan|Walters|1933}} Така, еден наратив раскажув за громовата птица која се соочила со својот плен, китот кој постојано се обидувал да избегне заробување, а ова ескалирало до таков хаос што ги искоренувал дрвјата, и ниедно дрво никогаш повеќе не израснало во областа.<ref>{{Harvp|Reagan|Walters|1933}}, "Thunderbird captures a whale", informant: Luke Hobucket.</ref><ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref> Друга приказна била повторливата битка помеѓу громовата птица и китот ''Мимлос'', [[кит убиец]] која постојано бегала во морето по заробувањето, а оваа борба резултирала со големи потреси во планините и срамнување на дрвјата, нудејќи митско објаснување за потеклото на прериите на [[Олимписки Полуостров|Олимпискиот Полуостров]]. === Комокс === Во една од многуте варијантни верзии на митот, звукот на китот што паѓа во морето е извор на грмотевици. Едно младо момче од народот на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]], [[Косовски мит|Комокс]], било фасцинирано од звукот на грмотевиците и го слушнало од зад точка на копно и ја преминало таа точка, следејќи го звукот на грмотевиците, и го открил спектаклот на громовата птица како го зграпчува и фрла китот. Громовата птица го видела момчето и му кажала дека приказната сега е негова и дека има право да ја носи маската и крилјата на [[Потлач|потлачот]]. == Реконструкција на митот == {{Главна|Земјотрес во Каскадија (1700) }} Во 80 години на 20 век, [[Геолог|геолозите]] пронашле докази дека [[земјотрес]], доволно моќен за да испрати [[цунами]] до [[Јапонија]], го погодил американскиот [[Тихоокеански Северозапад|северозападен дел на Тихиот Океан]] во 1700 година, а некои [[Етнологија|етнолози]] веруваат дека борбата помеѓу громовата птица и китот била двигател на таа катастрофа.<ref>Ludwin (2002); {{Harvp|Ludwin|Dennis|Carver|McMillan|2005}}; {{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}; cf. cf. {{Harvp|Ludwin|2002}} webpage.</ref> == Наводи == <references> <ref name="clark">{{Наведена книга|title=Indian Legends of the Pacific Northwest|last=Clark|first=Ella E.|date=1973|publisher=University of California Press|others=Robert Bruce Inverarity (illustr.)|isbn=<!--0520002431, -->9780520002432|location=|pages=161–163|chapter=Thunderbird and Whale (Quillayute)|author-link=Ella E. Clark|chapter-url=https://books.google.com/books?id=A_tRb9PAyJEC&pg=PA161}}</ref> <ref name="goddard1924">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oohKAAAAMAAJ&pg=PA145|title=Indians of the Northwest Coast|last=Goddard|first=Pliny Earle|date=1924|publisher=American Museum of Natural History|location=New York|page=145|author-link=Pliny Earle Goddard}}</ref> <ref name="malin1999">Malin, Edward (1999). ''Northwest Coast Indian Painting, House Fronts and Interior Screens'', Portland, OR: Timber Press, 288 pp. 105, 231.</ref> <ref name="reagan-mimlos">{{Harvp|Reagan|1917}}, "The Thunder-Bird, the Unsuccessful Battle with the Mimlos-Whale, and the Origin of the Prairies of the Olympic Peninsula"; {{Harvp|Reagan|Walters|1933}}({{=}}Ludwin ''et al.'' (2005, 2007) '''14a'''), "Thunderbird fights Mimlos-Whale", informant: Luke Hobucket (police).</ref> </references>  [[Категорија:Сите статии со непотврдени изјави]] [[Категорија: Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Традиционални наративи на домородните народи на Америка]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] 8x5un6ssiw5o9osj3gncki9q49brrua 5561158 5561156 2026-05-18T12:56:22Z Jtasevski123 69538 5561158 wikitext text/x-wiki '''Громова птица и кит''' — домороден мит што припаѓа на [[Митологии на староседелските народи на Америка|митолошките традиции]] на голем број племиња од американскиот [[Тихоокеански Северозапад]]. == Опис == Митот за епската борба помеѓу громовата птица и китот е заеднички кај различните јазични/културни групи на домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот регион{{Sfnp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}} на Америка и се чини дека е единствено локализирано во оваа област.<ref>{{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}: "unique to the Cascadian coast".</ref> Тој е исто така главен архетипски мотив во резбите и сликарската уметност, особено кај домородците по должината на крајбрежјето на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]]. == Примери == === Килеут === Една верзија може да се сумира на следниов начин:  {{Цитат|Китот бил чудовиште, кое убивало други китови и го лишувало племето [[Квилеут]] од месо и масло. [[Громова птица (митологија)|Громова птица]], добронамерно [[натприродно]] суштество, видело од својот дом високо во планините дека луѓето гладуваат. Се извишило над крајбрежните води, потоа се фрлило во океанот и го зграпчил китот. Следела борба; океанот се повлекол и повторно се издигнал. Многу кануа биле фрлени во дрвјата и многу луѓе биле убиени. Громовата птица на крајот успеала да го подигне китот од океанот, носејќи го високо во воздух, а потоа испуштајќи го. Потоа се случила уште една голема битка на копното.}} Според објавеното во 1953 од страна на [[Ела Е. Кларк]]: Гладот што го доживеал народот Квилеут не морало нужно да биде вина на китовите, а громовата птица подарува кит, својот вообичаен плен за гладните луѓе.{{R|clark}} Исто така, постоеле различни кратки преданија кои Кларк ги спојувала во една нарација,<ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref>{{R|clark}} при што поединечните делови наликувале на кратките преданија собрани од [[Алберт Б. Реган]] (1905–1909).{{Sfnp|Reagan|Walters|1933}} Така, еден наратив раскажув за громовата птица која се соочила со својот плен, китот кој постојано се обидувал да избегне заробување, а ова ескалирало до таков хаос што ги искоренувал дрвјата, и ниедно дрво никогаш повеќе не израснало во областа.<ref>{{Harvp|Reagan|Walters|1933}}, "Thunderbird captures a whale", informant: Luke Hobucket.</ref><ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref> Друга приказна била повторливата битка помеѓу громовата птица и китот ''Мимлос'', [[кит убиец]] која постојано бегала во морето по заробувањето, а оваа борба резултирала со големи потреси во планините и срамнување на дрвјата, нудејќи митско објаснување за потеклото на прериите на [[Олимписки Полуостров|Олимпискиот Полуостров]]. === Комокс === Во една од многуте варијантни верзии на митот, звукот на китот што паѓа во морето е извор на грмотевици. Едно младо момче од народот на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]], [[Косовски мит|Комокс]], било фасцинирано од звукот на грмотевиците и го слушнало од зад точка на копно и ја преминало таа точка, следејќи го звукот на грмотевиците, и го открил спектаклот на громовата птица како го зграпчува и фрла китот. Громовата птица го видела момчето и му кажала дека приказната сега е негова и дека има право да ја носи маската и крилјата на [[Потлач|потлачот]]. == Реконструкција на митот == {{Главна|Земјотрес во Каскадија (1700) }} Во 80 години на 20 век, [[Геолог|геолозите]] пронашле докази дека [[земјотрес]], доволно моќен за да испрати [[цунами]] до [[Јапонија]], го погодил американскиот [[Тихоокеански Северозапад|северозападен дел на Тихиот Океан]] во 1700 година, а некои [[Етнологија|етнолози]] веруваат дека борбата помеѓу громовата птица и китот била двигател на таа катастрофа.<ref>Ludwin (2002); {{Harvp|Ludwin|Dennis|Carver|McMillan|2005}}; {{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}; cf. cf. {{Harvp|Ludwin|2002}} webpage.</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија: Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Традиционални наративи на домородните народи на Америка]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] lo3in3q5p1qpdz0e2viupk3w8blzeyn 5561159 5561158 2026-05-18T12:57:03Z Jtasevski123 69538 5561159 wikitext text/x-wiki '''Громова птица и кит''' — домороден мит што припаѓа на [[Митологии на староседелските народи на Америка|митолошките традиции]] на голем број племиња од американскиот [[Тихоокеански Северозапад]]. == Опис == Митот за епската борба помеѓу громовата птица и китот е заеднички кај различните јазични/културни групи на домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот регион{{Sfnp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}} на Америка и се чини дека е единствено локализирано во оваа област.<ref>{{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}: "unique to the Cascadian coast".</ref> Тој е исто така главен архетипски мотив во резбите и сликарската уметност, особено кај домородците по должината на крајбрежјето на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]]. == Примери == === Килеут === Една верзија може да се сумира на следниов начин:  {{Цитат|Китот бил чудовиште, кое убивало други китови и го лишувало племето [[Квилеут]] од месо и масло. [[Громова птица (митологија)|Громова птица]], добронамерно [[натприродно]] суштество, видело од својот дом високо во планините дека луѓето гладуваат. Се извишило над крајбрежните води, потоа се фрлило во океанот и го зграпчил китот. Следела борба; океанот се повлекол и повторно се издигнал. Многу кануа биле фрлени во дрвјата и многу луѓе биле убиени. Громовата птица на крајот успеала да го подигне китот од океанот, носејќи го високо во воздух, а потоа испуштајќи го. Потоа се случила уште една голема битка на копното.}} Според објавеното во 1953 од страна на [[Ела Е. Кларк]]: Гладот што го доживеал народот Квилеут не морало нужно да биде вина на китовите, а громовата птица подарува кит, својот вообичаен плен за гладните луѓе.<ref name="clark2"/> Исто така, постоеле различни кратки преданија кои Кларк ги спојувала во една нарација,<ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref>{{R|clark}} при што поединечните делови наликувале на кратките преданија собрани од [[Алберт Б. Реган]] (1905–1909).{{Sfnp|Reagan|Walters|1933}} Така, еден наратив раскажув за громовата птица која се соочила со својот плен, китот кој постојано се обидувал да избегне заробување, а ова ескалирало до таков хаос што ги искоренувал дрвјата, и ниедно дрво никогаш повеќе не израснало во областа.<ref>{{Harvp|Reagan|Walters|1933}}, "Thunderbird captures a whale", informant: Luke Hobucket.</ref><ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref> Друга приказна била повторливата битка помеѓу громовата птица и китот ''Мимлос'', [[кит убиец]] која постојано бегала во морето по заробувањето, а оваа борба резултирала со големи потреси во планините и срамнување на дрвјата, нудејќи митско објаснување за потеклото на прериите на [[Олимписки Полуостров|Олимпискиот Полуостров]]. === Комокс === Во една од многуте варијантни верзии на митот, звукот на китот што паѓа во морето е извор на грмотевици. Едно младо момче од народот на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]], [[Косовски мит|Комокс]], било фасцинирано од звукот на грмотевиците и го слушнало од зад точка на копно и ја преминало таа точка, следејќи го звукот на грмотевиците, и го открил спектаклот на громовата птица како го зграпчува и фрла китот. Громовата птица го видела момчето и му кажала дека приказната сега е негова и дека има право да ја носи маската и крилјата на [[Потлач|потлачот]]. == Реконструкција на митот == {{Главна|Земјотрес во Каскадија (1700) }} Во 80 години на 20 век, [[Геолог|геолозите]] пронашле докази дека [[земјотрес]], доволно моќен за да испрати [[цунами]] до [[Јапонија]], го погодил американскиот [[Тихоокеански Северозапад|северозападен дел на Тихиот Океан]] во 1700 година, а некои [[Етнологија|етнолози]] веруваат дека борбата помеѓу громовата птица и китот била двигател на таа катастрофа.<ref>Ludwin (2002); {{Harvp|Ludwin|Dennis|Carver|McMillan|2005}}; {{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}; cf. cf. {{Harvp|Ludwin|2002}} webpage.</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија: Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Традиционални наративи на домородните народи на Америка]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] b2uiyt2qnqa40v2w9y1sa1uygu3zmhi 5561160 5561159 2026-05-18T12:57:29Z Jtasevski123 69538 5561160 wikitext text/x-wiki '''Громова птица и кит''' — домороден мит што припаѓа на [[Митологии на староседелските народи на Америка|митолошките традиции]] на голем број племиња од американскиот [[Тихоокеански Северозапад]]. == Опис == Митот за епската борба помеѓу громовата птица и китот е заеднички кај различните јазични/културни групи на домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот регион{{Sfnp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}} на Америка и се чини дека е единствено локализирано во оваа област.<ref>{{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}: "unique to the Cascadian coast".</ref> Тој е исто така главен архетипски мотив во резбите и сликарската уметност, особено кај домородците по должината на крајбрежјето на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]]. == Примери == === Килеут === Една верзија може да се сумира на следниов начин:  {{Цитат|Китот бил чудовиште, кое убивало други китови и го лишувало племето [[Квилеут]] од месо и масло. [[Громова птица (митологија)|Громова птица]], добронамерно [[натприродно]] суштество, видело од својот дом високо во планините дека луѓето гладуваат. Се извишило над крајбрежните води, потоа се фрлило во океанот и го зграпчил китот. Следела борба; океанот се повлекол и повторно се издигнал. Многу кануа биле фрлени во дрвјата и многу луѓе биле убиени. Громовата птица на крајот успеала да го подигне китот од океанот, носејќи го високо во воздух, а потоа испуштајќи го. Потоа се случила уште една голема битка на копното.}} Според објавеното во 1953 од страна на [[Ела Е. Кларк]]: Гладот што го доживеал народот Квилеут не морало нужно да биде вина на китовите, а громовата птица подарува кит, својот вообичаен плен за гладните луѓе.<ref name="clark2"/> Исто така, постоеле различни кратки преданија кои Кларк ги спојувала во една нарација,<ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref><ref name="clark2"/> при што поединечните делови наликувале на кратките преданија собрани од [[Алберт Б. Реган]] (1905–1909).{{Sfnp|Reagan|Walters|1933}} Така, еден наратив раскажув за громовата птица која се соочила со својот плен, китот кој постојано се обидувал да избегне заробување, а ова ескалирало до таков хаос што ги искоренувал дрвјата, и ниедно дрво никогаш повеќе не израснало во областа.<ref>{{Harvp|Reagan|Walters|1933}}, "Thunderbird captures a whale", informant: Luke Hobucket.</ref><ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref> Друга приказна била повторливата битка помеѓу громовата птица и китот ''Мимлос'', [[кит убиец]] која постојано бегала во морето по заробувањето, а оваа борба резултирала со големи потреси во планините и срамнување на дрвјата, нудејќи митско објаснување за потеклото на прериите на [[Олимписки Полуостров|Олимпискиот Полуостров]]. === Комокс === Во една од многуте варијантни верзии на митот, звукот на китот што паѓа во морето е извор на грмотевици. Едно младо момче од народот на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]], [[Косовски мит|Комокс]], било фасцинирано од звукот на грмотевиците и го слушнало од зад точка на копно и ја преминало таа точка, следејќи го звукот на грмотевиците, и го открил спектаклот на громовата птица како го зграпчува и фрла китот. Громовата птица го видела момчето и му кажала дека приказната сега е негова и дека има право да ја носи маската и крилјата на [[Потлач|потлачот]]. == Реконструкција на митот == {{Главна|Земјотрес во Каскадија (1700) }} Во 80 години на 20 век, [[Геолог|геолозите]] пронашле докази дека [[земјотрес]], доволно моќен за да испрати [[цунами]] до [[Јапонија]], го погодил американскиот [[Тихоокеански Северозапад|северозападен дел на Тихиот Океан]] во 1700 година, а некои [[Етнологија|етнолози]] веруваат дека борбата помеѓу громовата птица и китот била двигател на таа катастрофа.<ref>Ludwin (2002); {{Harvp|Ludwin|Dennis|Carver|McMillan|2005}}; {{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}; cf. cf. {{Harvp|Ludwin|2002}} webpage.</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија: Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Традиционални наративи на домородните народи на Америка]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] qxwmkiiqgwbzntwl0w6r7c4binhto5n 5561161 5561160 2026-05-18T12:57:46Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Тандерберд и кит]] на [[Громова птица и кит]] 5561160 wikitext text/x-wiki '''Громова птица и кит''' — домороден мит што припаѓа на [[Митологии на староседелските народи на Америка|митолошките традиции]] на голем број племиња од американскиот [[Тихоокеански Северозапад]]. == Опис == Митот за епската борба помеѓу громовата птица и китот е заеднички кај различните јазични/културни групи на домородните народи на северозападниот брег на Тихоокеанскиот регион{{Sfnp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}} на Америка и се чини дека е единствено локализирано во оваа област.<ref>{{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}: "unique to the Cascadian coast".</ref> Тој е исто така главен архетипски мотив во резбите и сликарската уметност, особено кај домородците по должината на крајбрежјето на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]]. == Примери == === Килеут === Една верзија може да се сумира на следниов начин:  {{Цитат|Китот бил чудовиште, кое убивало други китови и го лишувало племето [[Квилеут]] од месо и масло. [[Громова птица (митологија)|Громова птица]], добронамерно [[натприродно]] суштество, видело од својот дом високо во планините дека луѓето гладуваат. Се извишило над крајбрежните води, потоа се фрлило во океанот и го зграпчил китот. Следела борба; океанот се повлекол и повторно се издигнал. Многу кануа биле фрлени во дрвјата и многу луѓе биле убиени. Громовата птица на крајот успеала да го подигне китот од океанот, носејќи го високо во воздух, а потоа испуштајќи го. Потоа се случила уште една голема битка на копното.}} Според објавеното во 1953 од страна на [[Ела Е. Кларк]]: Гладот што го доживеал народот Квилеут не морало нужно да биде вина на китовите, а громовата птица подарува кит, својот вообичаен плен за гладните луѓе.<ref name="clark2"/> Исто така, постоеле различни кратки преданија кои Кларк ги спојувала во една нарација,<ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref><ref name="clark2"/> при што поединечните делови наликувале на кратките преданија собрани од [[Алберт Б. Реган]] (1905–1909).{{Sfnp|Reagan|Walters|1933}} Така, еден наратив раскажув за громовата птица која се соочила со својот плен, китот кој постојано се обидувал да избегне заробување, а ова ескалирало до таков хаос што ги искоренувал дрвјата, и ниедно дрво никогаш повеќе не израснало во областа.<ref>{{Harvp|Reagan|Walters|1933}}, "Thunderbird captures a whale", informant: Luke Hobucket.</ref><ref name="clark2">{{Harvp|Clark|1973}} "Thunderbird and Whale 2".</ref> Друга приказна била повторливата битка помеѓу громовата птица и китот ''Мимлос'', [[кит убиец]] која постојано бегала во морето по заробувањето, а оваа борба резултирала со големи потреси во планините и срамнување на дрвјата, нудејќи митско објаснување за потеклото на прериите на [[Олимписки Полуостров|Олимпискиот Полуостров]]. === Комокс === Во една од многуте варијантни верзии на митот, звукот на китот што паѓа во морето е извор на грмотевици. Едно младо момче од народот на [[Ванкувер (остров)|островот Ванкувер]], [[Косовски мит|Комокс]], било фасцинирано од звукот на грмотевиците и го слушнало од зад точка на копно и ја преминало таа точка, следејќи го звукот на грмотевиците, и го открил спектаклот на громовата птица како го зграпчува и фрла китот. Громовата птица го видела момчето и му кажала дека приказната сега е негова и дека има право да ја носи маската и крилјата на [[Потлач|потлачот]]. == Реконструкција на митот == {{Главна|Земјотрес во Каскадија (1700) }} Во 80 години на 20 век, [[Геолог|геолозите]] пронашле докази дека [[земјотрес]], доволно моќен за да испрати [[цунами]] до [[Јапонија]], го погодил американскиот [[Тихоокеански Северозапад|северозападен дел на Тихиот Океан]] во 1700 година, а некои [[Етнологија|етнолози]] веруваат дека борбата помеѓу громовата птица и китот била двигател на таа катастрофа.<ref>Ludwin (2002); {{Harvp|Ludwin|Dennis|Carver|McMillan|2005}}; {{Harvp|Ludwin|Smiths|Carver|James|2007}}; cf. cf. {{Harvp|Ludwin|2002}} webpage.</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија: Легендарни суштества на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија: Традиционални наративи на домородните народи на Америка]] [[Категорија: Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] qxwmkiiqgwbzntwl0w6r7c4binhto5n 0 1395297 5561508 5560892 2026-05-19T11:56:31Z Andrew012p 85224 5561508 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = | image = Сестринство филм 2009.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Стјуарт Хендлер|Стјуарт Хендлер]] | producer = {{plainlist| * Дарин Холендер * Мајк Карц }} | screenplay = {{plainlist| * [[Џош Столберг|Џош Столберг]] * Пит Голдфингер }} | based_on = {{based on|филмот ''[[Куќата на сестринството]]''|[[Марк Росман|Марк Росман]]}} | starring = {{plainlist| * [[Бријана Евиган|Бријана Евиган]] * [[Лиа Пајпс|Лиа Пајпс]] * [[Румер Вилис|Румер Вилис]] * [[Џејми Чанг|Џејми Чанг]] * [[Одрина Патриџ|Одрина Патриџ]] * [[Џулијан Морис|Џулијан Морис]] * [[Марго Харшман|Марго Харшман]] * [[Мет Лантер|Мет Лантер]] * [[Кери Фишер|Кери Фишер]] }} | music = [[Лусијан Пијан|Лусијан Пијан]] | cinematography = [[Кен Сенг|Кен Сенг]] | editing = Елиот Гринберг | studio = {{plainlist| * House Row Productions * Karz Entertainment }} | distributor = [[Summit Entertainment]] | released = {{Film date|2009|09|11|САД}} | runtime = 101 минута | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 12,5 милиони долари | gross = 27,2 милиони долари }} '''''Сестринство''''' ({{langx|en|Sorority Row}}) — американски [[Слешер (жанр)|слешер]] од 2009 г. во режија на [[Стјуарт Хендлер]], а по сценарио на [[Џош Столберг]] и Пит Голдфингер. Филмот бил преработка на истоименото остварување од 1982 г., ''Куќата на сестринството'', а главните улоги ги толкувале [[Бријана Евиган]], [[Лија Пајпс]], [[Румер Вилис]], [[Џејми Чанг]], [[Марго Харшман]], [[Одрина Патриџ]] и [[Кери Фишер]]. Дејството проследува група девојки од студентско сестринство што се обидуваат да ја прикријат случајната смрт на нивна пријателка по една сурова шега што излегла од контрола. Осум месеци подоцна, на ноќта на нивното дипломирање, маскиран убиец започнува да ги демне и убива девојките поради нивната улога во прикривањето на злосторството. Филмот бил премиерно прикажан во кината ширум [[Соединети Американски Држави|САД]] на 11 септември 2009 г. во распределба на [[Summit Entertainment]]. Иако глумците добиле пофалби за својата изведба, филмот поминал со главно одречни одзиви од јавноста. На крајот, тој заработил 27,2 милиони долари ширум светот, наспроти почетниот буџет од 12,5 милиони долари.<ref name="box">{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Sorority-Row|title=Sorority Row (2009) - Financial Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231601/https://www.the-numbers.com/movie/Sorority-Row|archive-date=24 март 2023|access-date=24 март 2023|website=The Numbers|url-status=live}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}} Студентките од универзитетот Росман и членки на сестринството „Тета Пи“ — Касиди, Џесика, Ели, Клер, Чагс и Меган — организираат забава за да ја прослават својата апсолвентска година. За време на забавата, тие му подготвуваат сурова шега на Гарет (братот на Чагс и дечко на Меган) за да му се одмаздат за неговото [[неверство]]. Чагс му дава на Гарет витамини Б-12, лажејќи го дека се силни седативи, а Меган ја лажира својата смрт. Гарет и девојките панично заминуваат кон напуштена челичарница за да го фрлат нејзиното тело. Меѓутоа, ситуацијата излегува од контрола кога Гарет ненамерно ја убива Меган, прободувајќи ја во градите со клуч за менување гуми. Групата го фрла телото на Меган заедно со клучот во едно рударско окно и сите се заколнуваат дека никогаш повеќе нема да зборуваат за тоа, иако Касиди и Ели се против таквата одлука. Осум месеци подоцна, на денот на нивното дипломирање, сите девојки добиваат анонимна СМС-порака со фотографија на која се гледа рака во наметка што држи крвав клуч за гуми. Првично се сомневаат во Гарет, но Чагс тврди дека тој е психички скршен по настанот и дека не е способен за такво нешто. Во меѓувреме, на универзитетот пристигнува Меги, помладата сестра на Меган, со цел да им оддаде почит на спомените за неа. Набрзо потоа, таинствен напаѓач со качулка жестоко ги убива Чагс, нејзиниот психијатар Џоана (која претходно ги слушнала Клер и Џесика како зборуваат за смртта на Меган) и дечкото на Клер, Мики — убиство на кое Ели е непосреден сведок. Касиди, Клер, Џесика и Ели повторно се собираат и добиваат нова порака со видеоснимка од смртта на Меган и ултиматум веднаш да се вратат во [[Рударство|рудникот]], во спротивно снимката ќе биде предадена во полиција. Кога пристигнуваат таму, го наоѓаат преплавениот Гарет што си ги пресекол вените. Сѐ уште мислејќи дека тој ги праќа пораките, испаничената Џесика го прегазува со автомобилот, но веднаш потоа сфаќаат дека и тој самиот добил иста таква порака. Ели почнува да стравува дека Меган е всушност жива и дека им се одмаздува. За да се осигураат, девојките ја спуштаат Касиди со јаже во окното за да проверат дали телото е таму. Наместо телото на Меган, Касиди наоѓа порака напишана со крв: „Тета Пи мора да умре“. По враќањето во куќата на сестринството, девојките добиваат порака од телефонот на Чагс во која пишува дека таа е веќе мртва, а набрзо ја наоѓаат и убиената Клер. Додека го бараат дечкото на Џесика, Кајл, тие ги среќаваат Меги и нивната управителка на куќата, г-ѓа Креншо, на кои конечно им признаваат што ѝ направиле на Меган. Г-ѓа Креншо им наредува да се заклучат во спалната соба и да повикаат полиција, додека таа оди да ја пребара куќата. Меги, мислејќи дека нејзината сестра е жива, бега за да ја најде, додека Касиди и Џесика тргнуваат по телото на Мики за да го земат неговиот мобилен телефон. Убиецот ја ликвидира г-ѓа Креншо и се обидува да ја убие Меги со Молотов коктел, со што ја запалува куќата. Касиди и Џесика го наоѓаат Кајл, кој неочекувано ги напаѓа и ја повредува Џесика. Тие успеваат да побегнат во бањата каде го наоѓаат трупот на Меган скриен во туш-кабината, пред Кајл да ги стигне и да ја онесвести Џесика. Одеднаш, Енди (дечкото на Касиди) се појавува и го убива Кајл за да ги спаси, но Касиди го забележува клучот за гуми во неговиот џеб, со што се открива дека тој е вистинскиот убиец. Енди признава дека дознал за смртта на Меган од исплашената Ели и решил да ги убие сите што знаеле за случката за да ја заштити својата иднина со Касиди. Тој веднаш ја убива Џесика, но Касиди го излажува дека Ели е во подрумот. Додека тој ја бара, Касиди ја наоѓа Ели на горниот кат и се обидуваат да побегнат, но Енди ги пресретнува. Почувствуван предавство од Касиди, тој бесно ја напаѓа, додека Ели успева да побегне. Слушајќи ги криците на Меги за помош, Касиди се обидува да ја спаси, но Енди повторно ја соборува на земја. Пред да успее да ја задави, Ели ја зема [[Сачмарка|сачмарката]] на г-ѓа Креншо и пука во него. Подот под него се руши и тој паѓа во огнот, по што трите девојки успеваат да побегнат од запалената куќа во мигот кога пристигнува брзата помош и противпожарната служба. По 15 месеци, Меги официјално е примена како нова членка во сестринството „Тета Пи“, додека во заднина, маж со лузни од пресечени вени на рацете тајно ги набљудува од далечина. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Бријана Евиган|Бријана Евиган]] || Касиди Тапан |- | [[Лија Пајпс]]|| Џесика Пирсон |- | [[Румер Вилис|Румер Вилис]] || Ели Морис |- | [[Џејми Чанг|Џејми Чанг]] || Клер Вен |- | [[Марго Харшман|Марго Харшман]] || Шарлен „Чагс“ Бредли |- | [[Џулијан Морис|Џулијан Морис]] || Енди Ричардс |- | [[Одрика Патриџ|Одрина Патриџ]] || Меган Блер |- | [[Керолајн Д'Амор|Керолајн Д'Амор]] || Меги Блер |- | [[Кери Фишер|Кери Фишер]] || г-ѓа Креншо |- | [[Мет О'Лири|Мет О'Лири]] || Гарет Бредли |- | [[Мет Лантер|Мет Лантер]] || Кајл Тајсон |- | Макс Хенард || Мики Доналдсон |- | Рик Еплгејт || сенатор Тајсон |- | Кен Болден || д-р Розенбург |- | Никол Мур || Џоан |- | Дежа Кројцберг || Рајли |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1232783}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] pkx8fd15v77mwgqinypdcdk153pm4c8 0 1395301 5561431 5560844 2026-05-19T08:36:42Z BosaFi 115936 5561431 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Corvus_corax_arizona.jpg|мини|250x250пкс|Обични гаврани во Националниот парк Скаменета шума, [[Аризона]] .]] Во светските преданија и литература постојат многу наводи за [[Raven|гаврани]] од кои повеќето прикази алудирале на изгледот и однесувањето на широко распространетиот [[Гавран|обичен гавран]] (''Corvus corax''). Поради неговото црно перје, гракањето и исхраната со [[мрша]], гавранот често се поврзува со загуба и лоши предзнаци, но покрај ова, неговата симболика е сложена и привлечна. Како птица што зборува, гавранот, исто така, претставувал [[пророштво]] и увид, честопати дејствувајќи како [[Psychopomp|психопомп]] во приказните, поврзувајќи го духот со материјалниот свет. Францускиот антрополог [[Клод Леви-Строс]] предложил [[Структурализам|структуралистичка]] теорија која сугерира дека гавранот (како [[Coyote (mythology)|и којотот]]) добил митски статус бидејќи бил животно-посредник помеѓу животот и смртта, a kако мршојадци, гавраните биле поврзувани со мртвите и изгубените души. Во шведскиот фолклор, тие биле духови на убиени луѓе без христијански погреби, а во германските приказни, проколнати души.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Raven: The Northern Bird of Paradox|last=Schwan|first=Mark|date=January 1990|publisher=Alaska Fish and Game|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102055945/http://www.wildlife.alaska.gov/index.cfm?adfg=birds.raven|archive-date=2010-01-02|accessdate=2007-02-12}}</ref> == Симболизам и митологија по култура == [[Податотека:The-Twa-Corbies.jpg|мини|„ Тва Корбиеви “, илустрација од Артур Ракам за ''некои британски [[Балада|балади]]'']] Гавранот се појавува во митологиите на многу древни народи, а некои од почестите приказни се од хеленската, келтската, нордиската, северозападната и римската митологија. === Старогрчка-римска антика === Во [[старогрчка митологија]], гавраните биле поврзувани со [[Аполон]], богот на пророштвата и биле симбол на несреќа, а воедно и гласници на боговите во смртниот свет. Според митолошкото раскажување, богот [[Аполон]] еднаш му наложил на еден бел гавран да ја шпионира неговата бремена љубовница, Коронида, а кога гавранот ја вратил веста дека Коронида му била неверна, Аполон го изгорел гавранот во својот бес, претворајќи ги пердувите на птицата во црно. Во некои верзии, гавранот некогаш бил човек по име Лициј, кој бил трансформиран во бел гавран од Аполон кога диви магариња го нападнале него и неговото семејство. Според [[Тит Ливиј|Ливиј]], [[Римска Република|римскиот]] генерал Марко Валериј Корв (околу 370–270 п.н.е.) имал гавран кој седнал на неговиот шлем за време на борба со еден гигантски [[Гали|Гал]], што го одвлекло вниманието на непријателот летајќи му во лице.<ref>[[Тит Ливиј|Titus Livius]]. [https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html ''Periochae.''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html|date=2018-11-15}} Book 7:10.</ref>{{Efn|The general, previously known by his surname (''[[cognomen]]'') Calenus, was thus given the ''[[agnomen]]'' Corvus,<ref>{{cite web |last1=Lendering |first1=Jona |title=Livy: the Periochae of Books 6–7 |url=https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |website=www.livius.org |access-date=27 August 2018 |location=Book 7:10 |archive-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |url-status=dead }}</ref> ([[Latin]] for "raven"; ''cf:'' [[genus]] ''[[Corvus]]'')}} === Хебрејската Библија и јудаизмот === Гавранот (хебрејски: Коине грчки: {{Јаз|grc|κόραξ}}) бил првиот вид птица што се споменува во [[Танах|хебрејската Танах]], а гавраните биле споменувани во бројни наврати потоа: * Во [[Битие (библиска книга)|Книгата Битие]], Ное пушта гавран од ковчегот по големиот потоп за да провери дали водите се повлекле (Битие 8:6-7). Во следните стихови, тој исто така испраќа [[Dove|гулаб]] (Битие 8:8-11). * Според [[Мојсеев закон|Мојсеевиот закон]], на гавраните им е забрането да се хранат (Левит 11:15; Второзаконие 14:14), правило кое можеби влијаело врз перцепцијата за гавраните во подоцнежните извори. * Во [[Судии (библиска книга)|Книгата на судиите]], еден од мадијамските цареви поразен од [[Гедеон]] е наречен „[[Orev|Орев]]“ што значело „Гавран“. * Во Книгата на Царевите 17:4–6, Бог им заповеда на гавраните да го хранат пророкот [[Свети Илија|Илија]]. * Машкиот љубовник во [[Песна над песните]] 5:11 е опишан како да има коса црна како гавран. * Гавраните се пример за Божјата милостива одредба за сите Негови созданија во Псалм 147:9 и Јов 38:41. [[Филон Александриски|Филон од Александрија]] (првиот век од н.е.), кој ја толкувал Библијата [[Алегорија|алегорично]], изјавил дека Ноевиот гавран бил симбол на порок, додека гулабот бил симбол на доблест. Во [[Талмуд|Талмудот]], гавранот бил опишан како едно од трите суштества на [[Ноев ковчег|Ноевата арка]] кои се венчале за време на потопот и затоа биле казнети, а Рабините верувале дека машкиот гавран бил принуден да плука. Пирке Де-Раби Елиезер (глава 25) објаснувал дека причината зошто гавранот што Ное го ослободил од ковчегот не му се вратил била тоа што гавранот се хранел со труповите на оние што се удавиле во потопот, а оваа традиција била зачувана и во византиската композиција [[Palaea Historica|Palea Historica]]. Според исландскиот ''[[Ланднама]]''{{Цп}}приказна слична на Ное и ковчегот{{Цп}} Храфна-Флоки Вилгердарсон користел гаврани за да го води својот брод од [[Фарски Острови|Фарските Острови]] до [[Исланд]]. === Нов Завет === Во [[Нов завет|Новиот завет]], гавраните, кои „ниту сеат ниту жнеат“, биле наведени од [[Исус Христос|Исус]] како илустрација на Божјата одредба. === Доцната антика и христијанскиот среден век === [[Податотека:Crest_of_Lisboa.png|мини|Гавраните на [[Coat of arms of Lisbon|грбот на Лисабон]] потсетуваат на приказната за гавраните на [[Vincent of Saragossa|Свети Винсент]].]] Името на важниот франкски крал [[Гунтрам (крал)|Гунтрам]] значи „Воен гавран“. Според легендата за иберискиот христијански [[маченик]] Свети [[Vincent of Saragossa|Винсент од Сарагоса]] од четвртиот век, откако Свети Винсент бил погубен, гавраните го штителе неговото тело од проголтување од диви животни, сè додека неговите следбеници не можеле да го вратат телото. Неговото тело било однесено во она што денес е познато како ’рт Свети Винсент во јужна Португалија, а над неговиот гроб бил подигнато светилиште, кое продолжило да го чуваат јата гаврани. Арапскиот [[географ]] [[Мухамед ел-Идриси|ел-Идриси]] го забележал ова постојано чување од страна на гаврани, по што местото го именувал „Каниса ал-Гураб“ (Црква на гавранот). Кралот Афонсо Хенрикес (1139–1185) го ископал телото на светецот во 1173 година и го донел со брод во [[Лисабон]], сè уште придружуван од гавраните, па така овој пренос на моштите бил прикажан на грбот на Лисабон. Се велело дека еден гавран го заштитил [[Бенедикт Нурсиски|Свети Бенедикт Нурсиски]] така што му одзел векна леб отруена од љубоморни монаси откако тој ја благословил. Во легендите за германскиот император [[Фридрих I Барбароса|Фридрих Барбароса]], каде што бил прикажан како [[King asleep in mountain|спие]] заедно со своите витези во пештера во планината [[Кифхојзер]] во [[Тирингија]] или [[Untersberg|Унтерсберг]] во Баварија, се раскажувало дека кога гавраните ќе престанеле да летаат околу планината, тој ќе се разбудел и ќе ја врател Германија во нејзината древна величина. Според приказната, очите на императорот биле полузатворени во сон, но одвреме-навреме, тој ја кревал раката и испраќал едно момче да види дали гавраните престанале да летаат.<ref>Brown, R. A., ''The Origins of Modern Europe'', Boydell Press, 1972, p. 172 {{ISBN missing}}</ref> Во куранската верзија на приказната за Каин и Авел, гавранот се споменувал како суштество кое го научило Каин како да го погреба својот убиен брат, во Ал-Маида (Одмор) 5:31. {Сура 5:27–31}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/105271/religion/the_raven_in_bible_and_quran.html|title=The Raven in Bible and Quran}}</ref> Приказната, како што е претставена во Куранот и понатаму постулирана во хадисот, вели дека Каин, откако го убил Авел, бил лишен од начин да се ослободи од телото на својот брат. Додека ја пребарувал околината за решение, Каин забележал два гаврани, едниот мртов, а другиот жив. Сè уште живиот гавран почнал да ја копа земјата со клунот сè додека не ископала дупка, во која го закопал својот мртов партнер. Сведочејќи го ова, Каин го открил своето решение, како што индиректно му открил Бог. === Германските култури и Викиншката ера ===  {{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} [[Податотека:Manuscript_Odinn.jpg|мини|Илустрација од исландски ракопис од 18 век на која се прикажани Хугин и Мунин како седат на рамената на [[Один]] .]] [[Податотека:York_raven_penny.jpg|мини|400x400пкс|Гавран Пени од Јорк, кована од Олаф Гутфритсон, викиншки крал]] Кај [[Германи|германските народи]], [[Один]] често се поврзувал со гаврани, а примерите вклучувале прикази на фигури често идентификувани како Один, кои се појавувале на страните со две птици на брактеат од 6 век и на плоча од шлем од 7 век од [[Вендел]], Шведска. Во подоцнежната [[нордиска митологија]], Один бил прикажан како да има два гаврани Хугин и Мунин, кои му служеле како очи и уши - ''хугин'' што значи „мисла“ и ''мунин'' што значи „сеќавање“. Секој ден гавраните летале од [[Hliðskjálf|Хлидшелф]] и му носеле вести на Один од [[Мидгард]]. [[Староанглиски јазик|Староанглискиот]] збор за гавран бил ''hræfn,'' а на [[Старонордиски јазик|старонордиски]] бил ''hrafn'' и зборот често се користел во комбинации како [[Kenning|знак]] за крвопролевање и битка. Гавранот бил вообичаен симбол што го користеле [[Викинзи|Викинзите]], па така [[Рагнар Лодброк]] имал знаме со гавран наречено ''Реафан'', извезено со симбол на гавран. Се велело дека ако ова знаме се вее, Лотброк ќе победи, но ако виси безживотно, битката ќе била изгубена. Кралот [[Харалд III (Норвешка)|Харалд III]] исто така имал знаме со гавран, наречено ''Ландејтан'' (уништувач на земја), а птицата се појавува и во фолклорот на [[Ман (остров)|островот Ман]], поранешна [[Викинзи|викиншка]] колонија, и се користела како симбол на нивниот [[Грб на Ман|грб]]. === Средновековна Британија и Ирска === ==== Велшка митологија ==== [[Податотека:COA_Urien_Glodrydd.svg|десно|мини|Припишаните грбови осмислени за Уриен од династијата Регед, врз основа на нивната поврзаност со гавранот]] Гавраните биле истакнати во раната [[Welsh mythology|велшка митологија]], а [[Medieval Welsh literature|средновековната велшка поема]] ''[[Y Gododdin|„Y Gododdin“]]'' постојано ги поврзувала гавраните со битки, храброст и смрт. Поемата се однесувала на бојното поле како на „гозба на гавраните“, со описи на гавраните кои ги јаделе мртвите тела на паднатите воини. Фалејќи ја храброста на воинот по име Гваврдур, авторот на поемата се повикува на неговата склоност кон гавраните:<ref>{{Наведена книга|title=Aneirin, y Gododdin: Britain's oldest heroic poem|last=Jarman|first=Alfred Owen Hughes|date=1988|publisher=Gomer Press|isbn=0-86383-354-3|location=Llandysul|page=64}}</ref>{{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} Во средновелшкиот текст ''„Сонот на Ронабви“'', кралот Артур се подготвувал за Битката кај планината Бадон со својот витез Оваин од Регед кој бил придружуван од мноштво гаврани и три пати протестирал до кралот дека се нападнати од кралските слуги.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=J. A.|date=1974|title=The Structure and Meaning of The Dream of Rhonabwy|journal=Philological Quarterly|issue=53|pages=289–303}}</ref> [[Податотека:Branwen.jpg|десно|мини|Бранвен, велшката божица поврзана со птиците чие име се преведува како „благословениот или прекрасен гавран“]] Гавраните биле истакнати низ средновековните велшки текстови, а неколку ликови во велшката митологија имале имиња поврзани со врала и гаврани. Бран Блажениот и неговата сестра, Бранвен, биле два од најпознатите ликови од ''[[Мабиногион|Мабиногионот]]'', обете имиња потекнувале од велшкиот збор за гавран, а според ''Триоед Јнис Придејн'', по смртта на Бран, тој им наредувал на своите луѓе да му ја отсечат главата и да ја однесат на „Белата Гора, во Лондон, и таму да ја закопаат“. Оваа бела гора често се поврзувала со Тауер Хил и тврдината што сега е Белата кула на Лондонската кула. ==== Лондонската кула ==== Келтските легенди околу Бран и кулата се претпоставува дека можеби водат потеклото на сè уште актуелната практика на чување гаврани во Лондонската кула, а според англиската легенда, [[Кралство Англија|Кралството Англија]] ќе падне ако гавраните од Лондонската кула бидат отстранети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aboutbritain.com/TowerOfLondon.htm|title=The Tower of London|work=AboutBritain.com|accessdate=2007-03-03|quote=...legend has it that, if they leave, the kingdom will fall.}}</ref> Се сметало дека најмалку 6 гаврани живееле во кулата со векови и дека [[Чарлс II]] наредил нивно отстранување по поплаките од [[Џон Флемстид|Џон Фламстид]], кралскиот астроном, но сепак, тие не биле отстранети бидејќи на Чарлс потоа му било кажано за легендата. Чарлс, по времето на [[Англиска граѓанска војна|Англиската граѓанска војна]], суеверие или не, не бил подготвен да ризикува и наместо тоа ја преместил опсерваторијата во [[Гринич]]. [[Податотека:London_tower_ravens.jpg|десно|мини|Гаврани во Лондонската кула]] Најраната позната референца за гаврани на кула била слика во весникот ''Сликовит свет'' од 1883 година, а воедно и песна и илустрација објавени истата година во детската книга ''Лондон таун''.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/London_Town|title=London Town|last=Felix Leigh|first=Thomas Crane & Ellen Houghton|date=1883|publisher=Marcus Ward & Co.|pages=8–9}}</ref> Ова и расфрлани последователни референци, и литературни и визуелни, кои се појавувале кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, ги сместиле во близина на споменикот во чест на обезглавените во кулата, популарно познат како „скеле“ што силно сугерирало дека гавраните, кои се озлогласени по тоа што се собирале на бесилка, првично биле користени за драматизирање приказни за затворање и погубување во кулата, раскажани на туристите од страна на чуварите на Јеомен. Постојат докази дека оригиналните гаврани биле донирани на кулата од страна на грофовите од Данрејвен<ref name="GuardianNov2004">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/15/britishidentity.artsandhumanities|title=Tower's Raven Mythology May Be a Victorian Flight of Fantasy|last=Kennedy|first=Maev|date=November 15, 2004|work=[[The Guardian]]|page=1}}</ref> можеби поради нивната поврзаност со келтскиот бог на гаврани Бран<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2007|title=Medievalism, Paganism, and the Tower Ravens|url=http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|journal=The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies|volume=9|issue=1|pages=71–73|doi=10.1558/pome.v9i1.62|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803152935/http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|archive-date=2009-08-03|access-date=2009-01-12}}</ref>, но сепак, дивите гаврани, кои некогаш биле изобилни во Лондон и често се гледале околу пазарите за месо (како што е блискиот Истчип) барајќи остатоци од месо, можеби се гнезделе во Кулата во претходните времиња. За време на Втората светска војна, повеќето од гавраните на Кулата загинале од шок за време на бомбардирањата, оставајќи само еден пар по име „Мејбл“ и „Грип“, а кратко пред Кулата повторно да се отвори за јавноста, Мејбл одлетал, оставајќи го Грип очаен и така неколку недели подоцна и Грип одлетал, веројатно во потрага по својот партнер, а инцидентот бил објавен во неколку весници и некои од приказните ги содржеле првите печатени референци за легендата дека [[Британска Империја|Британската Империја]] ќе падне ако гавраните ја напуштат кулата<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2010|title=The Tower Ravens: Invented Tradition, Fakelore, or Modern Myth|journal=Storytelling, Self, and Society|volume=6|issue=3|pages=234|doi=10.1080/15505340.2010.504413|doi-broken-date=11 July 2025|jstor=41949136}}</ref>, а бидејќи Империјата била распуштена кратко потоа, оние кои биле суеверни би можеле да ги протолкуваат настаните како потврда на легендата и така пред кулата повторно да се отвори за јавноста на 1 јануари 1946 година, се внимавало да се обезбеди нов пар гаврани.<ref name="GuardianNov2004">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/15/britishidentity.artsandhumanities|title=Tower's Raven Mythology May Be a Victorian Flight of Fantasy|last=Kennedy|first=Maev|date=November 15, 2004|work=[[The Guardian]]|page=1}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKennedy2004">Kennedy, Maev (November 15, 2004). [https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/15/britishidentity.artsandhumanities "Tower's Raven Mythology May Be a Victorian Flight of Fantasy"]. ''[[Гардијан|The Guardian]]''. p.&nbsp;1.</cite></ref> ==== Во Ирска ==== Во [[Ирска митологија|ирската митологија]], гавраните биле поврзани со војувањето и бојното поле преку ликовите на Бадб и Мориган, а наводно божицата Мориган се спуштила на рамото на херојот Ку Хулаин во форма на гавран по неговата смрт. === Хинду/Јужна Азија === [[Податотека:Dhumavati.JPG|мини|Божицата [[Dhumavati|Думавати]] јава на врана.]] Во ''„Приказната за Бхусунда“'', поглавје од ''Јога Васиста'', многу стар мудрец во форма на врана, Бхусунда, се потсетувал на низа епохи во историјата на земјата, како што било опишано во хиндуистичката космологија. Тој наводно преживеал неколку уништувања, живеејќи на дрво што исполнува желби на [[Меру (митологија)|планината Меру]]. Враните се сметале и за предци во [[Хиндуизам|хиндуизмот]], а за време на Шрадха практиката на нудење храна или пинда на враните е сè уште во мода.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|title=It's a crow's day|date=2001-07-26|work=[[The Hindu]]|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610045900/http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|archive-date=2012-06-10}}</ref> Хиндуистичкото божество Шани (божествена персонификација на [[Сатурн (планета)|Сатурн]]) често било претставено како јава на џиновски црн гавран или врана, а враната (понекогаш гавран или мршојадец) била Вахана на Шани. Како заштитник на имотот, Шани бил способна да ги потисне склоностите на кражби на овие птици, а Дхумавати, божицата на вдовицата поврзана со караници и злоба, била прикажана како јава врана или во кочија без коњ со симбол на врана. Гавранот претставува [[Список на државни птици во САД|национална птица]] на [[Бутан]] и го краси кралскиот шешир, претставувајќи го божеството Гонпо Јародончен (Махакала) со глава на гавран кое било едно од важните божества чувари. === Зороастризам === Во персиската света литература, птицата гавран дејствувала како пратеник за ширење на зороастрската религија меѓу суштествата што живееле во оградениот простор на Јима (''вара''), а имено името на птицата било дадено како ''Каршиптар'' или ''Каршифт''. Според науката, нејзиното име би значело „црнокрил“ (од ''Karši-'' „црн“, сроден на [[Санскрит|санскритскиот]] ''kṛṣṇá'' и [[Словенски јазици|словенскиот]] ''chjerno'' и ''ptar-'', сроден на [[Грчки јазик|грчкиот]] ''pterón''). Името веројатно се однесувало на гавран, бидејќи оваа птица играла улога на божествен гласник во неколку митологии.<ref>Kiperwasser, Reuven; Shapira, Dan D. Y. "Irano-Talmudica II: Leviathan, Behemoth and the ‘Domestication’ of Iranian Mythological Creatures in Eschatological Narratives of the Babylonian Talmud". In: ''Shoshannat Yaakov: Jewish and Iranian Studies in Honor of Yaakov Elman''. Leiden, The Netherlands: Brill. 2012. p. 209. {{ISBN|978-90-04-23544-1}}</ref> === Северноамерикански Тихоокеански Северозападен дел === [[Податотека:Raven_at_the_Headwaters_of_Nass_hat_01.jpg|десно|мини|''Гавран кај изворите на Нас'', [[Seattle Art Museum|Музеј на уметност во Сиетл]], припишан на кланот ''<nowiki>Кадисду.ахч</nowiki>'', [[Тлинглитски јазик|Тлингит]], ''Кикс.'' ''Ади'', активен кон крајот на 18-ти - почетокот на 19-ти век. Во ушите на Гавранот се наоѓаат човечки фигури свиткани.]] [[Податотека:Nunivak_maskette.jpg|десно|мини|Човек [[Nunivak Cup'ig people|од Нунивак Куп'иг]] со маска од гавран. Гавранот ([[Нунивачки купички јазик|јазик на Нунивак Куп'иг]]: ''тулукаруг'' ) е ''Елам Куа'' или бог на Создателот во митологијата на Куп'иг.]]{{Главна|Гаврански приказни}} [[Податотека:Raven_in_Cemetery.jpg|десно|мини|Гавран на [[гробишта]]. Бидејќи се [[мршојадни животни]], гавраните се поврзуваат со [[Смрт|смртта]].]] Гавранот, исто така, имал истакната улога и во митологиите на домородните народи од брегот на Тихоокеанскиот северозапад, вклучувајќи ги Цимишите, Хаидите, Хеилцуките, Тлингитите, Кваквака'вак, Коуст Салиш, Којуконите и [[Инуитите]], а гавранот во митологијата на овие домородни народи претставувал [[Творец|Создателот на светот]], но се сметал и за [[Итрец|измамнички]] бог. На пример, во [[Tlingit people|културата на Тлингитите]], постоеле два различни лика на Гавранот кои можеле да се идентификуваат, иако не биле секогаш јасно диференцирани. Едниот бил Создателот Гавран, одговорен за создавањето на светот, кој понекогаш се сметал за поединец кој донел светлина во темнината, а другиот бил детскиот Гавран, секогаш себичен, лукав, итар и гладен.<blockquote>,,Кога Големиот Дух ги создал сите нешта, тој ги чувал одвоено и ги складирал во кедрови кутии. Големиот Дух им ги подарил овие кутии на животните што постоеле пред луѓето, а кога животните ги отвориле кутиите, сите нешта што го сочинуваат светот се создале. Кутиите содржеле работи како планини, оган, вода, ветер и семиња за сите растенија, но една таква кутија, која му била дадена на Галебот, ја содржела целата светлина на светот, па така Галебот ја посакувал својата кутија и одбил да ја отвори, држејќи ја под своето крило. Сите луѓе го замолиле Гавран да го убеди Галебот да ја отвори и да ја пушти светлината. И покрај молењето, барањата, ласкањето и обидите да го измамат да ја отвори кутијата, Галебот сепак одбил. Конечно, Гавран се налутил и се фрустрирал и му забодел трн во ногата на Галебот и го туркал трнот подлабоко сè додека болката не го натерала Галебот да ја испушти кутијата и така потоа од кутијата излегло сонцето, месечината и ѕвездите кои донеле светлина во светот и дозволиле првиот ден да започне.</blockquote>Бил Рид ја создал скулптурата ''Гавранот и Првите Луѓе'' прикажувајќи сцена од мит за Хаида што го обединувала Гавранот како [[Итрец|измамник]] и [[творец]]. Според овој мит, гавранот, кој бил и здодевен и добро нахранет, пронашол и ослободил некои суштества заробени во [[Clam|школка]], а овие исплашени и плашливи суштества биле првите луѓе на светот кои гавранот ги извлекол од школката. Наскоро на гавранот му здодеале овие суштества и планирал да ги врати во нивната школка, но наместо тоа, гавранот решил да ги побара женските еквиваленти на овие машки суштества и така пронашол неколку женски луѓе заробени во [[Хитони|хитон]], ги ослободил и се забавувал додека двата пола се среќавале и почнале да комуницираат. Гавранот, отсекогаш познат како [[Итрец|измамник]], бил одговорен за спојувањето на луѓето и се чувствувал многу заштитнички настроен кон нив. Со оглед на тоа што Гавранот се сметал за [[творец]], многу митови и легенди за Хаида често го сугерирале гавранот како снабдувач на човештвото. Друга приказна за гавран од регионот [[Пјуџет|Пјуџет Саунд]] го опишувала „Гавранот“ како првично живеел во земјата на духовите (''земја на птици'') што постоела пред светот на луѓето и така еден ден, на гавранот толку му здодеало ''птичјата земја'' што одлетал, носејќи камен во клунот, но кога гавранот се заморил од носењето на каменот и го испуштил, тој паднал во океанот и се проширил сè додека не го формирал небесниот свод на кој сега живеат луѓето. Една древна приказна раскажана на [[Haida Gwaii|Хаида Гваи]] раскажува за тоа како Гавран помогнал да се донесат Сонцето, Месечината, Ѕвездите, Слатката Вода и Оганот на светот: {{Цитатник|Многу одамна, близу до почетокот на светот, Сивиот Орел беше чувар на Сонцето, Месечината и Ѕвездите, на свежата вода и на огнот. Сивиот Орел толку многу ги мразеше луѓето што ги криеше овие работи. Луѓето живееја во темнина, без оган и без свежа вода. Сивиот Орел имаше прекрасна ќерка, а Гавранот се заљуби во неа. На почетокот, Гавранот беше снежнобела птица и како таква, ја задоволуваше ќерката на Сивиот Орел. Таа го покани во долгата куќа на нејзиниот татко. Кога Гавранот ги виде Сонцето, Месечината и ѕвездите, и свежата вода како висат на страните од колибата на Орелот, знаеше што треба да направи. Тој бараше шанса да ги зграби кога никој не гледа. Ги украде сите, како и огнен жар, и одлета од долгата куќа низ дупката за чад. Штом Гавранот излезе надвор, го закачи Сонцето на небото. Тоа создаваше толку многу светлина што можеше да лета далеку до остров во средината на океанот. Кога Сонцето зајде, тој ја закачи Месечината на небото и ги закачи ѕвездите наоколу на различни места. Со оваа нова светлина тој продолжи да лета, носејќи ја со себе свежата вода и огнениот жар што го украде. Тој се врати над земјата. Кога стигна на вистинското место, ја испушти целата вода што ја украде. Падна на земја и таму стана извор на сите слатководни потоци и езера во светот. Потоа Гавранот продолжи да лета, држејќи го огнениот жар во клунот. Чадот од огнот се врати врз неговите бели пердуви и ги направи црни. Кога неговиот клун почна да гори, тој мораше да го испушти огнениот жар. Тој удри во карпи и се скри во нив. Затоа, ако удриш два камена заедно, ќе испаднат искри од оган. Пердувите на Гавранот никогаш повеќе не станаа бели откако беа поцрнети од чадот од огнениот жар. Затоа Гавранот сега е црна птица.}} Други значајни приказни раскажувале за гавранот кој го крадел и ослободувал сонцето, и за гавранот кој ги искушувал првите луѓе од школка. Друга приказна за Квакиутл или Кваквака'вак од [[Британска Колумбија]] кои ги изложувале плацентите на момчињата на гаврани за да ги поттикнат идните пророчки виденија, со што го поврзуваат гавранот со пророштвото, слично на традициите на [[Скандинавија]]. Во една легенда, Гавранот се трансформирал во борова игла која ја проголтнала невенчаната ќерка на сопственикот на кутијата со дневна светлина, која потоа забременила и го родила Гавранот маскиран.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|title=Fakelore, Multiculturalism, and the Ethics of Children's Literature|last=Singer|first=Eliot A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20030201234411/https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|archive-date=2003-02-01|accessdate=2026-02-13}}</ref> === Сибир, Северна Азија === {{Главна|Кутх}} Богот или духот на гавранот Куча (или Кутх, ({{Јаз|ru|Кутх}})) бил важен во [[Шаманизам|шаманската]] традиција на Корјаците и другите домородни народи [[Чукотско-камчатски јазици|Чукотко-Камчатка]] од [[Далечен Исток|рускиот Далечен Исток]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|title=Meeting the New Shamans|last=Mann, PhD|first=Rachel|date=February 26, 2009|work=MettaKnowledge for Peace|publisher=Rachel Mann, PhD|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305050047/http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|archive-date=5 March 2013|accessdate=14 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O-NOd4Kz1EwC|title=The Raven's Gift: A Scientist, a Shaman, and Their Remarkable Journey Through the Siberian Wilderness|last=Turk|first=Jon|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=2010|isbn=978-1429964708|access-date=14 June 2013}}</ref> Куча традиционално бил почитуван во различни форми од различни народи и се појавувал во многу легенди: како клучна фигура во [[Митови за создавањето|создавањето]], како плоден [[предок]] на човештвото, како моќен шаман, а воедно и како [[Итрец|измамник]] и бил популарна тема на [[Анимизам|анимистичките]] приказни на [[Чукчи|народот Чукчи]] и игра централна улога во митологијата на [[Koryaks|Корјаците]] и [[Ителмени|Ителмените]] од [[Камчатка]]. Многу од приказните за Кутк се слични на оние за Гавранот кај домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан, што укажува на долгата историја на индиректен културен контакт меѓу азиските и северноамериканските народи. Два гаврани или врани, кои летале над главата на воинот во битка, во [[Јакути|јакутската]] митологија ги симболизирале Илбис Кја и Охол Уола кои биле два зли духа на војната и насилството. Некои други богови или духови во јакутскиот шаманизам, вклучувајќи ги Улу Суорун Тојон и Улуутуар Улу Тојон биле опишани како „голем гавран на облачното небо“. == Во модерната боречка култура == Во многу земји, гавранот претставува неофицијалното животно поврзано со [[Електронско војување|електронското војување]] кое ги вклучува војските на [[Вооружени сили на САД|Соединетите Американски Држави]], [[Canadian Armed Forces|Канада]], [[United Arab Emirates Armed Forces|Обединетите Арапски Емирати]] и [[Израелски одбранбени сили|Израел]], а ова се должело на кодното име „Гаврани“ или „Врани“ дадено на сојузничките сили кои управувале со [[Радар|радарски]] системи и [[Electronic countermeasures|електронски контрамерки]] за време [[Втора светска војна|на Втората светска војна]]. == Амблеми: хералдика и маскостра == [[Податотека:CorbetBaronetsOfMoretonCorbetArms.JPG|мини|191x191пкс|Грб на баронетите Корбет од Мортон Корбет, 1808: ''Или, гавран самур'' ]] [[Податотека:Korppoo.vaakuna.svg|мини|165x165пкс|Гавран со круна на грбот на поранешната [[Korpo|општина Корпо]]]] [[Податотека:Swedish_shield_from_Vendel_(946).jpg|мини|Шведски штит од [[Vendel|Вендел]] со стилови на Равен]] Гавраните претставуваат вообичаени [[Фигура|симболи]] во светската [[хералдика]]. Во рамките на британската хералдика, се верувало дека гавраните потекнувале од [[Нормани|норманскиот]] симболизам, па така Семејството Корбет, кое можело да го проследи непрекинатото машко потекло до [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување на Англија]], традиционално користело гавран самур на поле или како свој симбол, менувајќи го само со додавање бордури или дополнителни птици. Другите ждребиња, како што биле враната и [[Полска врана|полската врана]], обично не се разликувале од гавраните. Гавран бил присутен на [[Грб на Џорџ Вашингтон|грбот на семејството Вашингтон]], а следствено, истата слика се појавувала и на ознаките на единицата на Областа команда на државата Вашингтон, Националната гарда на армијата на Вашингтон. Грбот на Лисабон потсетува на приказната за гавраните на Свети Винсент. [[Гавран|Обичниот гавран]] е официјална птица на [[Јукон]] и на градот [[Јелоунајф|Јелоунајф, Северозападни територии]]. Обичниот гавранот служел како градски симбол во [[Балтимор]] поради локацијата во центарот на градот каде што се наоѓа гробот на [[Едгар Алан По]], а неговата најпозната поема го инспирирала името и боите на Балтимор Рејвенс, тим од [[Национална фудбалска лига|Националната фудбалска лига]]. Норвешката партија Национален Самлинг (1933–1945) во голема мера се потпирала на нордискиот и викиншкиот симболизам и користела грб на гавран што држел [[сончев крст]] на документи и ознаки на униформи, особено за време на квислиншкиот режим. [[Податотека:Nasjonal_Samling_ørnemerke.svg|мини|Гавран држи сончев крст, како што го користи партијата [[Nasjonal Samling|Национален Самлинг]] на Норвешка]] За време на американското учество во [[Laotian Civil War|Граѓанската војна во Лаос]], „[[Raven Forward Air Controllers|Гавран]]“ бил усвоен како повикувачки знак за 130 тајни [[Forward air controllers in the Vietnam War|контролори на]] [[Воздухопловни сили на САД|воздухопловните сили на САД]] кои ги насочувале американските воздушни напади врз цели низ Лаос од необележани авиони за набљудување Цесна 0-1 Бирд Дог. Здружението на ветераните од „Рејвен“ се нарекувало Литературно друштво на Едгар Алан По. == Имиња == * Првото име „[[Брам]]“ било изведено од спојување на два одделни етимолошки извори, од кои едниот е кратенка од „Абрахам“, а другиот е [[Гели|гелскиот]] збор „бран“, што значел „[[Raven|гавран]]“, а името Бран, што означувало гавран, се користело во средновековна Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://momcozy.com/blogs/baby-names/bran|accessdate=2026-02-19}}</ref> * Едно изведено име на ирското име „Бренан“ доаѓа од гелскиот збор „Бранан“, што значи „мал гавран“. * Германските имиња „Бертрам“ и „Волфрам“ потекнувале од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманскиот]] збор „hram“, што значел гавран. * Името „Рејвен“ постои и како име и како презиме во [[Англиски јазик|англискиот]] јазик. Името е унисекс, но многу почесто кај жените, особено кај [[Афроамериканци|афроамериканките]], а примери за тоа се Рејвен-Симоне, Рејвен Гудвин или Рејвен Бакстер. == Популарната култура и уметноста == * [[Хорор (филм)|Хорор филмови]] како што се ''[[Птици (филм)|Птици]]'' на [[Алфред Хичкок]] од 1963 година и ''Демијан: Омен 2'' на Дон Тејлор од 1978 година прикажуваат гаврани кои извршуваат стилски, честопати морничави убиства. * Гавраните се користат во серијата фантастични романи ''[[Песна за мраз и оган]]'' за пренесување пораки. Исто така, постои и лик наречен Троок гавран. * Серијата видео игри ''[[Metal Gear]]'' содржи два лика со тематика на гаврани; Вулкан Рејвен и Бесниот Рејвен. * Механичките пилоти во серијата видео игри ''[[Armored Core]]'' често се нарекуваат „гаврани“. * Суперхеројката Рејвен, од насловите на [[DC Comics]] како што е „Тинејџери“, има магија поврзана со нејзиниот татко- [[демон]] што ѝ овозможува [[Астрална проекција|астрално да ја проектира]] својата душа, која има облик на гавран. * Готски поеми како што е [[Гарванот (поема)|„Гавранот“]] од [[Едгар Алан По]] . * Насловниот лик од детската игра ''„Рејвен“'' е бесмртен воен водач, именуван по неговата способност да се менува обликот од гавран во човек. <gallery widths="168px" heights="220px" perrow="5"> Податотека:John_Gould._Corvus_Corax_-_Raven.jpg|алт=John Gould, Corvus Corax, c.1860s.| [[John Gould|Џон Гулд]], Корвус Коракс, околу 1860-тите. Податотека:The_Constellation_of_Corvus_the_Raven.jpg|алт=The Constellation of Corvus the Raven Brooklyn Museum| [[Гавран (соѕвездие)|Соѕвездието на гавранот Корвус,]] [[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]] Податотека:Kwakwaka'wakw._Raven_Mask.jpg|алт=Kwakwakaʼwakw raven mask Brooklyn Museum| Кваквакавак маска од гавран [[Бруклински музеј|Музејот на Бруклин]] Податотека:Co-Dublin-COA.jpg|алт=Raven on the coat of arms of County Dublin, Ireland.| Гавран на грбот на [[Даблин (грофовија)|округот Даблин]], Ирска. Податотека:Coa_Hungary_Family_Hunyadi_János_(extended)_v2.svg|алт=Ravens on the coat of arms of the Hunyadi family, including 15th-century Hungarian king Matthias Corvinus.| Гаврани на грбот на семејството Хуњади, вклучувајќи го и унгарскиот крал [[Матија Корвин]] од 15 век. Податотека:Herb_Slepowron.jpg|алт=A raven on the coat-of-arms of the Polish aristocratic Clan Ślepowron, to which Kazimierz Pułaski belonged| Гавран на грбот на [[Полјаци|полскиот]] аристократски клан Шлеповрон, на кој му припаѓал Казимир Пуласки </gallery> == Поврзано == * [[Балтимор Рејвенс]] - професионален американски фудбалски тим * [[Којот (митологија)]] * [[Врана|Врани во културата и фолклорот]] * [[Делој Гес]] – село во Алјаска кое го основал гавранот Јиксгициј во [[Alaska Athabascans|атбасканската]] митологија. * [[Нанабожо]] – лик во митологијата на [[Оџибве]] * [[Гаврани во митологијата на индијанските староседелци]] * [[Гарванот (поема)|Гавранот]] == Наводи == '''Белешки'''{{Белешки}}'''Наводи'''{{Наводи|30em}} == Литература == * Шерман, Џозефа (2008). ''Раскажување приказни: Енциклопедија на митологија и фолклор'' . Sharpe Reference. стр.&nbsp;381–382. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-8047-1|<bdi>978-0-7656-8047-1</bdi>]] == Надворешни врски == * [http://www.godchecker.com/pantheon/native_american-mythology.php?deity=RAVEN Објавата на GodChecker.com] содржи приказна за Равен кој го краде сонцето. * [https://web.archive.org/web/20120728044219/http://www.bethsurdut.com/listening_to_raven_prints.htm Слушајќи ги гаврани Цртежи, митови и реалности од Бет Сурдут, визуелна раскажувачка] * [http://www.eldrbarry.net/rabb/rvn/first.htm Равен ги наоѓа Првите Луѓе] * [https://www.theguardian.com/monarchy/story/0,2763,1351402,00.html Митот за гавранот во Лондонската кула] [[Категорија:Велшка митологија]] [[Категорија:Птици во популарната култура|Гаврани]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Германски легендарни суштества]] [[Категорија:Митолошки корвиди]] [[Категорија:Измамнички богови]] [[Категорија:Животни во религијата]] [[Категорија:Културни прикази на животни]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] th2nxo6hjg7we9wejai1am3l9jqqvf7 5561432 5561431 2026-05-19T08:39:50Z BosaFi 115936 5561432 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Corvus_corax_arizona.jpg|мини|250x250пкс|Обични гаврани во Националниот парк Скаменета шума, [[Аризона]].]] Во светските преданија и литература постојат многу наводи за [[Raven|гаврани]] од кои повеќето прикази алудирале на изгледот и однесувањето на широко распространетиот [[Гавран|обичен гавран]] (''Corvus corax''). Поради неговото црно перје, гракањето и исхраната со [[мрша]], гавранот често се поврзува со загуба и лоши предзнаци, но покрај ова, неговата симболика е сложена и привлечна. Како птица што зборува, гавранот, исто така, претставувал [[пророштво]] и увид, честопати дејствувајќи како [[Psychopomp|психопомп]] во приказните, поврзувајќи го духот со материјалниот свет. Францускиот антрополог [[Клод Леви-Строс]] предложил [[Структурализам|структуралистичка]] теорија која сугерира дека гавранот (како [[Coyote (mythology)|и којотот]]) добил митски статус бидејќи бил животно-посредник помеѓу животот и смртта, a kако мршојадци, гавраните биле поврзувани со мртвите и изгубените души. Во шведскиот фолклор, тие биле духови на убиени луѓе без христијански погреби, а во германските приказни, проколнати души.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Raven: The Northern Bird of Paradox|last=Schwan|first=Mark|date=January 1990|publisher=Alaska Fish and Game|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102055945/http://www.wildlife.alaska.gov/index.cfm?adfg=birds.raven|archive-date=2010-01-02|accessdate=2007-02-12}}</ref> == Симболизам и митологија по култура == [[Податотека:The-Twa-Corbies.jpg|мини|„Тва Корби“, илустрација од Артур Ракам за ''некои британски [[Балада|балади]]'']] Гавранот се појавува во митологиите на многу древни народи, а некои од почестите приказни се од хеленската, келтската, нордиската, северозападната и римската митологија. === Старогрчка-римска антика === Во [[старогрчка митологија]], гавраните биле поврзувани со [[Аполон]], богот на пророштвата и биле симбол на несреќа, а воедно и гласници на боговите во смртниот свет. Според митолошкото раскажување, богот [[Аполон]] еднаш му наложил на еден бел гавран да ја шпионира неговата бремена љубовница, Коронида, а кога гавранот ја вратил веста дека Коронида му била неверна, Аполон го изгорел гавранот во својот бес, претворајќи ги пердувите на птицата во црно. Во некои верзии, гавранот некогаш бил човек по име Лициј, кој бил трансформиран во бел гавран од Аполон кога диви магариња го нападнале него и неговото семејство. Според [[Тит Ливиј|Ливиј]], [[Римска Република|римскиот]] генерал Марко Валериј Корв (околу 370–270 п.н.е.) имал гавран кој седнал на неговиот шлем за време на борба со еден гигантски [[Гали|Гал]], што го одвлекло вниманието на непријателот летајќи му во лице.<ref>[[Тит Ливиј|Titus Livius]]. [https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html ''Periochae.''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html|date=2018-11-15}} Book 7:10.</ref>{{Efn|The general, previously known by his surname (''[[cognomen]]'') Calenus, was thus given the ''[[agnomen]]'' Corvus,<ref>{{cite web |last1=Lendering |first1=Jona |title=Livy: the Periochae of Books 6–7 |url=https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |website=www.livius.org |access-date=27 August 2018 |location=Book 7:10 |archive-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |url-status=dead }}</ref> ([[Latin]] for "raven"; ''cf:'' [[genus]] ''[[Corvus]]'')}} === Хебрејската Библија и јудаизмот === Гавранот (хебрејски: Коине грчки: {{Јаз|grc|κόραξ}}) бил првиот вид птица што се споменува во [[Танах|хебрејската Танах]], а гавраните биле споменувани во бројни наврати потоа: * Во [[Битие (библиска книга)|Книгата Битие]], Ное пушта гавран од ковчегот по големиот потоп за да провери дали водите се повлекле (Битие 8:6-7). Во следните стихови, тој исто така испраќа [[Dove|гулаб]] (Битие 8:8-11). * Според [[Мојсеев закон|Мојсеевиот закон]], на гавраните им е забрането да се хранат (Левит 11:15; Второзаконие 14:14), правило кое можеби влијаело врз перцепцијата за гавраните во подоцнежните извори. * Во [[Судии (библиска книга)|Книгата на судиите]], еден од мадијамските цареви поразен од [[Гедеон]] е наречен „[[Orev|Орев]]“ што значело „Гавран“. * Во Книгата на Царевите 17:4–6, Бог им заповеда на гавраните да го хранат пророкот [[Свети Илија|Илија]]. * Машкиот љубовник во [[Песна над песните]] 5:11 е опишан како да има коса црна како гавран. * Гавраните се пример за Божјата милостива одредба за сите Негови созданија во Псалм 147:9 и Јов 38:41. [[Филон Александриски|Филон од Александрија]] (првиот век од н.е.), кој ја толкувал Библијата [[Алегорија|алегорично]], изјавил дека Ноевиот гавран бил симбол на порок, додека гулабот бил симбол на доблест. Во [[Талмуд|Талмудот]], гавранот бил опишан како едно од трите суштества на [[Ноев ковчег|Ноевата арка]] кои се венчале за време на потопот и затоа биле казнети, а Рабините верувале дека машкиот гавран бил принуден да плука. Пирке Де-Раби Елиезер (глава 25) објаснувал дека причината зошто гавранот што Ное го ослободил од ковчегот не му се вратил била тоа што гавранот се хранел со труповите на оние што се удавиле во потопот, а оваа традиција била зачувана и во византиската композиција [[Palaea Historica|Palea Historica]]. Според исландскиот ''[[Ланднама]]''{{Цп}}приказна слична на Ное и ковчегот{{Цп}} Храфна-Флоки Вилгердарсон користел гаврани за да го води својот брод од [[Фарски Острови|Фарските Острови]] до [[Исланд]]. === Нов Завет === Во [[Нов завет|Новиот завет]], гавраните, кои „ниту сеат ниту жнеат“, биле наведени од [[Исус Христос|Исус]] како илустрација на Божјата одредба. === Доцната антика и христијанскиот среден век === [[Податотека:Crest_of_Lisboa.png|мини|Гавраните на грбот на Лисабон потсетуваат на приказната за гавраните на Свети Винсент.]] Името на важниот франкски крал [[Гунтрам (крал)|Гунтрам]] значи „Воен гавран“. Според легендата за иберискиот христијански [[маченик]] Свети [[Vincent of Saragossa|Винсент од Сарагоса]] од четвртиот век, откако Свети Винсент бил погубен, гавраните го штителе неговото тело од проголтување од диви животни, сè додека неговите следбеници не можеле да го вратат телото. Неговото тело било однесено во она што денес е познато како ’рт Свети Винсент во јужна Португалија, а над неговиот гроб бил подигнато светилиште, кое продолжило да го чуваат јата гаврани. Арапскиот [[географ]] [[Мухамед ел-Идриси|ел-Идриси]] го забележал ова постојано чување од страна на гаврани, по што местото го именувал „Каниса ал-Гураб“ (Црква на гавранот). Кралот Афонсо Хенрикес (1139–1185) го ископал телото на светецот во 1173 година и го донел со брод во [[Лисабон]], сè уште придружуван од гавраните, па така овој пренос на моштите бил прикажан на грбот на Лисабон. Се велело дека еден гавран го заштитил [[Бенедикт Нурсиски|Свети Бенедикт Нурсиски]] така што му одзел векна леб отруена од љубоморни монаси откако тој ја благословил. Во легендите за германскиот император [[Фридрих I Барбароса|Фридрих Барбароса]], каде што бил прикажан како [[King asleep in mountain|спие]] заедно со своите витези во пештера во планината [[Кифхојзер]] во [[Тирингија]] или [[Untersberg|Унтерсберг]] во Баварија, се раскажувало дека кога гавраните ќе престанеле да летаат околу планината, тој ќе се разбудел и ќе ја врател Германија во нејзината древна величина. Според приказната, очите на императорот биле полузатворени во сон, но одвреме-навреме, тој ја кревал раката и испраќал едно момче да види дали гавраните престанале да летаат.<ref>Brown, R. A., ''The Origins of Modern Europe'', Boydell Press, 1972, p. 172 {{ISBN missing}}</ref> Во куранската верзија на приказната за Каин и Авел, гавранот се споменувал како суштество кое го научило Каин како да го погреба својот убиен брат, во Ал-Маида (Одмор) 5:31. {Сура 5:27–31}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/105271/religion/the_raven_in_bible_and_quran.html|title=The Raven in Bible and Quran}}</ref> Приказната, како што е претставена во Куранот и понатаму постулирана во хадисот, вели дека Каин, откако го убил Авел, бил лишен од начин да се ослободи од телото на својот брат. Додека ја пребарувал околината за решение, Каин забележал два гаврани, едниот мртов, а другиот жив. Сè уште живиот гавран почнал да ја копа земјата со клунот сè додека не ископала дупка, во која го закопал својот мртов партнер. Сведочејќи го ова, Каин го открил своето решение, како што индиректно му открил Бог. === Германските култури и Викиншката ера ===  {{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} [[Податотека:Manuscript_Odinn.jpg|мини|Илустрација од исландски ракопис од 18 век на која се прикажани Хугин и Мунин како седат на рамената на [[Один]].]] [[Податотека:York_raven_penny.jpg|мини|400x400пкс|Гавран Пени од Јорк, кована од Олаф Гутфритсон, викиншки крал]] Кај [[Германи|германските народи]], [[Один]] често се поврзувал со гаврани, а примерите вклучувале прикази на фигури често идентификувани како Один, кои се појавувале на страните со две птици на брактеат од 6 век и на плоча од шлем од 7 век од [[Вендел]], Шведска. Во подоцнежната [[нордиска митологија]], Один бил прикажан како да има два гаврани Хугин и Мунин, кои му служеле како очи и уши - ''хугин'' што значи „мисла“ и ''мунин'' што значи „сеќавање“. Секој ден гавраните летале од [[Hliðskjálf|Хлидшелф]] и му носеле вести на Один од [[Мидгард]]. [[Староанглиски јазик|Староанглискиот]] збор за гавран бил ''hræfn,'' а на [[Старонордиски јазик|старонордиски]] бил ''hrafn'' и зборот често се користел во комбинации како [[Kenning|знак]] за крвопролевање и битка. Гавранот бил вообичаен симбол што го користеле [[Викинзи|Викинзите]], па така [[Рагнар Лодброк]] имал знаме со гавран наречено ''Реафан'', извезено со симбол на гавран. Се велело дека ако ова знаме се вее, Лотброк ќе победи, но ако виси безживотно, битката ќе била изгубена. Кралот [[Харалд III (Норвешка)|Харалд III]] исто така имал знаме со гавран, наречено ''Ландејтан'' (уништувач на земја), а птицата се појавува и во фолклорот на [[Ман (остров)|островот Ман]], поранешна [[Викинзи|викиншка]] колонија, и се користела како симбол на нивниот [[Грб на Ман|грб]]. === Средновековна Британија и Ирска === ==== Велшка митологија ==== [[Податотека:COA_Urien_Glodrydd.svg|десно|мини|Припишаните грбови осмислени за Уриен од династијата Регед, врз основа на нивната поврзаност со гавранот]] Гавраните биле истакнати во раната [[Welsh mythology|велшка митологија]], а [[Medieval Welsh literature|средновековната велшка поема]] ''[[Y Gododdin|„Y Gododdin“]]'' постојано ги поврзувала гавраните со битки, храброст и смрт. Поемата се однесувала на бојното поле како на „гозба на гавраните“, со описи на гавраните кои ги јаделе мртвите тела на паднатите воини. Фалејќи ја храброста на воинот по име Гваврдур, авторот на поемата се повикува на неговата склоност кон гавраните:<ref>{{Наведена книга|title=Aneirin, y Gododdin: Britain's oldest heroic poem|last=Jarman|first=Alfred Owen Hughes|date=1988|publisher=Gomer Press|isbn=0-86383-354-3|location=Llandysul|page=64}}</ref>{{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} Во средновелшкиот текст ''„Сонот на Ронабви“'', кралот Артур се подготвувал за Битката кај планината Бадон со својот витез Оваин од Регед кој бил придружуван од мноштво гаврани и три пати протестирал до кралот дека се нападнати од кралските слуги.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=J. A.|date=1974|title=The Structure and Meaning of The Dream of Rhonabwy|journal=Philological Quarterly|issue=53|pages=289–303}}</ref> [[Податотека:Branwen.jpg|десно|мини|Бранвен, велшката божица поврзана со птиците чие име се преведува како „благословениот или прекрасен гавран“]] Гавраните биле истакнати низ средновековните велшки текстови, а неколку ликови во велшката митологија имале имиња поврзани со врала и гаврани. Бран Блажениот и неговата сестра, Бранвен, биле два од најпознатите ликови од ''[[Мабиногион|Мабиногионот]]'', обете имиња потекнувале од велшкиот збор за гавран, а според ''Триоед Јнис Придејн'', по смртта на Бран, тој им наредувал на своите луѓе да му ја отсечат главата и да ја однесат на „Белата Гора, во Лондон, и таму да ја закопаат“. Оваа бела гора често се поврзувала со Тауер Хил и тврдината што сега е Белата кула на Лондонската кула. ==== Лондонската кула ==== Келтските легенди околу Бран и кулата се претпоставува дека можеби водат потеклото на сè уште актуелната практика на чување гаврани во Лондонската кула, а според англиската легенда, [[Кралство Англија|Кралството Англија]] ќе падне ако гавраните од Лондонската кула бидат отстранети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aboutbritain.com/TowerOfLondon.htm|title=The Tower of London|work=AboutBritain.com|accessdate=2007-03-03|quote=...legend has it that, if they leave, the kingdom will fall.}}</ref> Се сметало дека најмалку 6 гаврани живееле во кулата со векови и дека [[Чарлс II]] наредил нивно отстранување по поплаките од [[Џон Флемстид|Џон Фламстид]], кралскиот астроном, но сепак, тие не биле отстранети бидејќи на Чарлс потоа му било кажано за легендата. Чарлс, по времето на [[Англиска граѓанска војна|Англиската граѓанска војна]], суеверие или не, не бил подготвен да ризикува и наместо тоа ја преместил опсерваторијата во [[Гринич]]. [[Податотека:London_tower_ravens.jpg|десно|мини|Гаврани во Лондонската кула]] Најраната позната референца за гаврани на кула била слика во весникот ''Сликовит свет'' од 1883 година, а воедно и песна и илустрација објавени истата година во детската книга ''Лондон таун''.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/London_Town|title=London Town|last=Felix Leigh|first=Thomas Crane & Ellen Houghton|date=1883|publisher=Marcus Ward & Co.|pages=8–9}}</ref> Ова и расфрлани последователни референци, и литературни и визуелни, кои се појавувале кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, ги сместиле во близина на споменикот во чест на обезглавените во кулата, популарно познат како „скеле“ што силно сугерирало дека гавраните, кои се озлогласени по тоа што се собирале на бесилка, првично биле користени за драматизирање приказни за затворање и погубување во кулата, раскажани на туристите од страна на чуварите на Јеомен. Постојат докази дека оригиналните гаврани биле донирани на кулата од страна на грофовите од Данрејвен<ref name="GuardianNov2004">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/15/britishidentity.artsandhumanities|title=Tower's Raven Mythology May Be a Victorian Flight of Fantasy|last=Kennedy|first=Maev|date=November 15, 2004|work=[[The Guardian]]|page=1}}</ref> можеби поради нивната поврзаност со келтскиот бог на гаврани Бран<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2007|title=Medievalism, Paganism, and the Tower Ravens|url=http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|journal=The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies|volume=9|issue=1|pages=71–73|doi=10.1558/pome.v9i1.62|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803152935/http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|archive-date=2009-08-03|access-date=2009-01-12}}</ref>, но сепак, дивите гаврани, кои некогаш биле изобилни во Лондон и често се гледале околу пазарите за месо (како што е блискиот Истчип) барајќи остатоци од месо, можеби се гнезделе во Кулата во претходните времиња. За време на Втората светска војна, повеќето од гавраните на Кулата загинале од шок за време на бомбардирањата, оставајќи само еден пар по име „Мејбл“ и „Грип“, а кратко пред Кулата повторно да се отвори за јавноста, Мејбл одлетал, оставајќи го Грип очаен и така неколку недели подоцна и Грип одлетал, веројатно во потрага по својот партнер, а инцидентот бил објавен во неколку весници и некои од приказните ги содржеле првите печатени референци за легендата дека [[Британска Империја|Британската Империја]] ќе падне ако гавраните ја напуштат кулата<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2010|title=The Tower Ravens: Invented Tradition, Fakelore, or Modern Myth|journal=Storytelling, Self, and Society|volume=6|issue=3|pages=234|doi=10.1080/15505340.2010.504413|doi-broken-date=11 July 2025|jstor=41949136}}</ref>, а бидејќи Империјата била распуштена кратко потоа, оние кои биле суеверни би можеле да ги протолкуваат настаните како потврда на легендата и така пред кулата повторно да се отвори за јавноста на 1 јануари 1946 година, се внимавало да се обезбеди нов пар гаврани.<ref name="GuardianNov2004"/> ==== Во Ирска ==== Во [[Ирска митологија|ирската митологија]], гавраните биле поврзани со војувањето и бојното поле преку ликовите на Бадб и Мориган, а наводно божицата Мориган се спуштила на рамото на херојот Ку Хулаин во форма на гавран по неговата смрт. === Хинду/Јужна Азија === [[Податотека:Dhumavati.JPG|мини|Божицата Думавати јава на врана.]] Во ''„Приказната за Бхусунда“'', поглавје од ''Јога Васиста'', многу стар мудрец во форма на врана, Бхусунда, се потсетувал на низа епохи во историјата на земјата, како што било опишано во хиндуистичката космологија. Тој наводно преживеал неколку уништувања, живеејќи на дрво што исполнува желби на [[Меру (митологија)|планината Меру]]. Враните се сметале и за предци во [[Хиндуизам|хиндуизмот]], а за време на Шрадха практиката на нудење храна или пинда на враните е сè уште во мода.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|title=It's a crow's day|date=2001-07-26|work=[[The Hindu]]|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610045900/http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|archive-date=2012-06-10}}</ref> Хиндуистичкото божество Шани (божествена персонификација на [[Сатурн (планета)|Сатурн]]) често било претставено како јава на џиновски црн гавран или врана, а враната (понекогаш гавран или мршојадец) била Вахана на Шани. Како заштитник на имотот, Шани бил способна да ги потисне склоностите на кражби на овие птици, а Дхумавати, божицата на вдовицата поврзана со караници и злоба, била прикажана како јава врана или во кочија без коњ со симбол на врана. Гавранот претставува [[Список на државни птици во САД|национална птица]] на [[Бутан]] и го краси кралскиот шешир, претставувајќи го божеството Гонпо Јародончен (Махакала) со глава на гавран кое било едно од важните божества чувари. === Зороастризам === Во персиската света литература, птицата гавран дејствувала како пратеник за ширење на зороастрската религија меѓу суштествата што живееле во оградениот простор на Јима (''вара''), а имено името на птицата било дадено како ''Каршиптар'' или ''Каршифт''. Според науката, нејзиното име би значело „црнокрил“ (од ''Karši-'' „црн“, сроден на [[Санскрит|санскритскиот]] ''kṛṣṇá'' и [[Словенски јазици|словенскиот]] ''chjerno'' и ''ptar-'', сроден на [[Грчки јазик|грчкиот]] ''pterón''). Името веројатно се однесувало на гавран, бидејќи оваа птица играла улога на божествен гласник во неколку митологии.<ref>Kiperwasser, Reuven; Shapira, Dan D. Y. "Irano-Talmudica II: Leviathan, Behemoth and the ‘Domestication’ of Iranian Mythological Creatures in Eschatological Narratives of the Babylonian Talmud". In: ''Shoshannat Yaakov: Jewish and Iranian Studies in Honor of Yaakov Elman''. Leiden, The Netherlands: Brill. 2012. p. 209. {{ISBN|978-90-04-23544-1}}</ref> === Северноамерикански Тихоокеански Северозападен дел === [[Податотека:Raven_at_the_Headwaters_of_Nass_hat_01.jpg|десно|мини|''Гавран кај изворите на Нас'', Музеј на уметност во Сиетл, припишан на кланот ''<nowiki>Кадисду.ахч</nowiki>'', [[Тлинглитски јазик|Тлингит]], ''Кикс.'' ''Ади'', активен кон крајот на 18-ти - почетокот на 19-ти век. Во ушите на Гавранот се наоѓаат човечки фигури свиткани.]] [[Податотека:Nunivak_maskette.jpg|десно|мини|Човек [[Nunivak Cup'ig people|од Нунивак Куп'иг]] со маска од гавран. Гавранот ([[Нунивачки купички јазик|јазик на Нунивак Куп'иг]]: ''тулукаруг'' ) е ''Елам Куа'' или бог на Создателот во митологијата на Куп'иг.]]{{Главна|Гаврански приказни}} [[Податотека:Raven_in_Cemetery.jpg|десно|мини|Гавран на [[гробишта]]. Бидејќи се [[мршојадни животни]], гавраните се поврзуваат со [[Смрт|смртта]].]] Гавранот, исто така, имал истакната улога и во митологиите на домородните народи од брегот на Тихоокеанскиот северозапад, вклучувајќи ги Цимишите, Хаидите, Хеилцуките, Тлингитите, Кваквака'вак, Коуст Салиш, Којуконите и [[Инуитите]], а гавранот во митологијата на овие домородни народи претставувал [[Творец|Создателот на светот]], но се сметал и за [[Итрец|измамнички]] бог. На пример, во [[Tlingit people|културата на Тлингитите]], постоеле два различни лика на Гавранот кои можеле да се идентификуваат, иако не биле секогаш јасно диференцирани. Едниот бил Создателот Гавран, одговорен за создавањето на светот, кој понекогаш се сметал за поединец кој донел светлина во темнината, а другиот бил детскиот Гавран, секогаш себичен, лукав, итар и гладен.<blockquote>,,Кога Големиот Дух ги создал сите нешта, тој ги чувал одвоено и ги складирал во кедрови кутии. Големиот Дух им ги подарил овие кутии на животните што постоеле пред луѓето, а кога животните ги отвориле кутиите, сите нешта што го сочинуваат светот се создале. Кутиите содржеле работи како планини, оган, вода, ветер и семиња за сите растенија, но една таква кутија, која му била дадена на Галебот, ја содржела целата светлина на светот, па така Галебот ја посакувал својата кутија и одбил да ја отвори, држејќи ја под своето крило. Сите луѓе го замолиле Гавран да го убеди Галебот да ја отвори и да ја пушти светлината. И покрај молењето, барањата, ласкањето и обидите да го измамат да ја отвори кутијата, Галебот сепак одбил. Конечно, Гавран се налутил и се фрустрирал и му забодел трн во ногата на Галебот и го туркал трнот подлабоко сè додека болката не го натерала Галебот да ја испушти кутијата и така потоа од кутијата излегло сонцето, месечината и ѕвездите кои донеле светлина во светот и дозволиле првиот ден да започне.</blockquote>Бил Рид ја создал скулптурата ''Гавранот и Првите Луѓе'' прикажувајќи сцена од мит за Хаида што го обединувала Гавранот како [[Итрец|измамник]] и [[творец]]. Според овој мит, гавранот, кој бил и здодевен и добро нахранет, пронашол и ослободил некои суштества заробени во [[Clam|школка]], а овие исплашени и плашливи суштества биле првите луѓе на светот кои гавранот ги извлекол од школката. Наскоро на гавранот му здодеале овие суштества и планирал да ги врати во нивната школка, но наместо тоа, гавранот решил да ги побара женските еквиваленти на овие машки суштества и така пронашол неколку женски луѓе заробени во [[Хитони|хитон]], ги ослободил и се забавувал додека двата пола се среќавале и почнале да комуницираат. Гавранот, отсекогаш познат како [[Итрец|измамник]], бил одговорен за спојувањето на луѓето и се чувствувал многу заштитнички настроен кон нив. Со оглед на тоа што Гавранот се сметал за [[творец]], многу митови и легенди за Хаида често го сугерирале гавранот како снабдувач на човештвото. Друга приказна за гавран од регионот [[Пјуџет|Пјуџет Саунд]] го опишувала „Гавранот“ како првично живеел во земјата на духовите (''земја на птици'') што постоела пред светот на луѓето и така еден ден, на гавранот толку му здодеало ''птичјата земја'' што одлетал, носејќи камен во клунот, но кога гавранот се заморил од носењето на каменот и го испуштил, тој паднал во океанот и се проширил сè додека не го формирал небесниот свод на кој сега живеат луѓето. Една древна приказна раскажана на [[Haida Gwaii|Хаида Гваи]] раскажува за тоа како Гавран помогнал да се донесат Сонцето, Месечината, Ѕвездите, Слатката Вода и Оганот на светот: {{Цитатник|Многу одамна, близу до почетокот на светот, Сивиот Орел беше чувар на Сонцето, Месечината и Ѕвездите, на свежата вода и на огнот. Сивиот Орел толку многу ги мразеше луѓето што ги криеше овие работи. Луѓето живееја во темнина, без оган и без свежа вода. Сивиот Орел имаше прекрасна ќерка, а Гавранот се заљуби во неа. На почетокот, Гавранот беше снежнобела птица и како таква, ја задоволуваше ќерката на Сивиот Орел. Таа го покани во долгата куќа на нејзиниот татко. Кога Гавранот ги виде Сонцето, Месечината и ѕвездите, и свежата вода како висат на страните од колибата на Орелот, знаеше што треба да направи. Тој бараше шанса да ги зграби кога никој не гледа. Ги украде сите, како и огнен жар, и одлета од долгата куќа низ дупката за чад. Штом Гавранот излезе надвор, го закачи Сонцето на небото. Тоа создаваше толку многу светлина што можеше да лета далеку до остров во средината на океанот. Кога Сонцето зајде, тој ја закачи Месечината на небото и ги закачи ѕвездите наоколу на различни места. Со оваа нова светлина тој продолжи да лета, носејќи ја со себе свежата вода и огнениот жар што го украде. Тој се врати над земјата. Кога стигна на вистинското место, ја испушти целата вода што ја украде. Падна на земја и таму стана извор на сите слатководни потоци и езера во светот. Потоа Гавранот продолжи да лета, држејќи го огнениот жар во клунот. Чадот од огнот се врати врз неговите бели пердуви и ги направи црни. Кога неговиот клун почна да гори, тој мораше да го испушти огнениот жар. Тој удри во карпи и се скри во нив. Затоа, ако удриш два камена заедно, ќе испаднат искри од оган. Пердувите на Гавранот никогаш повеќе не станаа бели откако беа поцрнети од чадот од огнениот жар. Затоа Гавранот сега е црна птица.}} Други значајни приказни раскажувале за гавранот кој го крадел и ослободувал сонцето, и за гавранот кој ги искушувал првите луѓе од школка. Друга приказна за Квакиутл или Кваквака'вак од [[Британска Колумбија]] кои ги изложувале плацентите на момчињата на гаврани за да ги поттикнат идните пророчки виденија, со што го поврзуваат гавранот со пророштвото, слично на традициите на [[Скандинавија]]. Во една легенда, Гавранот се трансформирал во борова игла која ја проголтнала невенчаната ќерка на сопственикот на кутијата со дневна светлина, која потоа забременила и го родила Гавранот маскиран.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|title=Fakelore, Multiculturalism, and the Ethics of Children's Literature|last=Singer|first=Eliot A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20030201234411/https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|archive-date=2003-02-01|accessdate=2026-02-13}}</ref> === Сибир, Северна Азија === {{Главна|Кутх}} Богот или духот на гавранот Куча (или Кутх, ({{Јаз|ru|Кутх}})) бил важен во [[Шаманизам|шаманската]] традиција на Корјаците и другите домородни народи [[Чукотско-камчатски јазици|Чукотко-Камчатка]] од [[Далечен Исток|рускиот Далечен Исток]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|title=Meeting the New Shamans|last=Mann, PhD|first=Rachel|date=February 26, 2009|work=MettaKnowledge for Peace|publisher=Rachel Mann, PhD|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305050047/http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|archive-date=5 March 2013|accessdate=14 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O-NOd4Kz1EwC|title=The Raven's Gift: A Scientist, a Shaman, and Their Remarkable Journey Through the Siberian Wilderness|last=Turk|first=Jon|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=2010|isbn=978-1429964708|access-date=14 June 2013}}</ref> Куча традиционално бил почитуван во различни форми од различни народи и се појавувал во многу легенди: како клучна фигура во [[Митови за создавањето|создавањето]], како плоден [[предок]] на човештвото, како моќен шаман, а воедно и како [[Итрец|измамник]] и бил популарна тема на [[Анимизам|анимистичките]] приказни на [[Чукчи|народот Чукчи]] и игра централна улога во митологијата на [[Koryaks|Корјаците]] и [[Ителмени|Ителмените]] од [[Камчатка]]. Многу од приказните за Кутк се слични на оние за Гавранот кај домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан, што укажува на долгата историја на индиректен културен контакт меѓу азиските и северноамериканските народи. Два гаврани или врани, кои летале над главата на воинот во битка, во [[Јакути|јакутската]] митологија ги симболизирале Илбис Кја и Охол Уола кои биле два зли духа на војната и насилството. Некои други богови или духови во јакутскиот шаманизам, вклучувајќи ги Улу Суорун Тојон и Улуутуар Улу Тојон биле опишани како „голем гавран на облачното небо“. == Во модерната боречка култура == Во многу земји, гавранот претставува неофицијалното животно поврзано со [[Електронско војување|електронското војување]] кое ги вклучува војските на [[Вооружени сили на САД|Соединетите Американски Држави]], [[Canadian Armed Forces|Канада]], [[United Arab Emirates Armed Forces|Обединетите Арапски Емирати]] и [[Израелски одбранбени сили|Израел]], а ова се должело на кодното име „Гаврани“ или „Врани“ дадено на сојузничките сили кои управувале со [[Радар|радарски]] системи и [[Electronic countermeasures|електронски контрамерки]] за време [[Втора светска војна|на Втората светска војна]]. == Амблеми: хералдика и маскостра == [[Податотека:CorbetBaronetsOfMoretonCorbetArms.JPG|мини|191x191пкс|Грб на баронетите Корбет од Мортон Корбет, 1808: ''Или, гавран самур'' ]] [[Податотека:Korppoo.vaakuna.svg|мини|165x165пкс|Гавран со круна на грбот на поранешната општина Корпо]] [[Податотека:Swedish_shield_from_Vendel_(946).jpg|мини|Шведски штит од Вендел со стилови на Равен]] Гавраните претставуваат вообичаени [[Фигура|симболи]] во светската [[хералдика]]. Во рамките на британската хералдика, се верувало дека гавраните потекнувале од [[Нормани|норманскиот]] симболизам, па така Семејството Корбет, кое можело да го проследи непрекинатото машко потекло до [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување на Англија]], традиционално користело гавран самур на поле или како свој симбол, менувајќи го само со додавање бордури или дополнителни птици. Другите ждребиња, како што биле враната и [[Полска врана|полската врана]], обично не се разликувале од гавраните. Гавран бил присутен на [[Грб на Џорџ Вашингтон|грбот на семејството Вашингтон]], а следствено, истата слика се појавувала и на ознаките на единицата на Областа команда на државата Вашингтон, Националната гарда на армијата на Вашингтон. Грбот на Лисабон потсетува на приказната за гавраните на Свети Винсент. [[Гавран|Обичниот гавран]] е официјална птица на [[Јукон]] и на градот [[Јелоунајф|Јелоунајф, Северозападни територии]]. Обичниот гавранот служел како градски симбол во [[Балтимор]] поради локацијата во центарот на градот каде што се наоѓа гробот на [[Едгар Алан По]], а неговата најпозната поема го инспирирала името и боите на Балтимор Рејвенс, тим од [[Национална фудбалска лига|Националната фудбалска лига]]. Норвешката партија Национален Самлинг (1933–1945) во голема мера се потпирала на нордискиот и викиншкиот симболизам и користела грб на гавран што држел [[сончев крст]] на документи и ознаки на униформи, особено за време на квислиншкиот режим. [[Податотека:Nasjonal_Samling_ørnemerke.svg|мини|Гавран држи сончев крст, како што го користи партијата Национален Самлинг на Норвешка]] За време на американското учество во [[Laotian Civil War|Граѓанската војна во Лаос]], „[[Raven Forward Air Controllers|Гавран]]“ бил усвоен како повикувачки знак за 130 тајни [[Forward air controllers in the Vietnam War|контролори на]] [[Воздухопловни сили на САД|воздухопловните сили на САД]] кои ги насочувале американските воздушни напади врз цели низ Лаос од необележани авиони за набљудување Цесна 0-1 Бирд Дог. Здружението на ветераните од „Рејвен“ се нарекувало Литературно друштво на Едгар Алан По. == Имиња == * Првото име „[[Брам]]“ било изведено од спојување на два одделни етимолошки извори, од кои едниот е кратенка од „Абрахам“, а другиот е [[Гели|гелскиот]] збор „бран“, што значел „[[Raven|гавран]]“, а името Бран, што означувало гавран, се користело во средновековна Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://momcozy.com/blogs/baby-names/bran|accessdate=2026-02-19}}</ref> * Едно изведено име на ирското име „Бренан“ доаѓа од гелскиот збор „Бранан“, што значи „мал гавран“. * Германските имиња „Бертрам“ и „Волфрам“ потекнувале од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманскиот]] збор „hram“, што значел гавран. * Името „Рејвен“ постои и како име и како презиме во [[Англиски јазик|англискиот]] јазик. Името е унисекс, но многу почесто кај жените, особено кај [[Афроамериканци|афроамериканките]], а примери за тоа се Рејвен-Симоне, Рејвен Гудвин или Рејвен Бакстер. == Популарната култура и уметноста == * [[Хорор (филм)|Хорор филмови]] како што се ''[[Птици (филм)|Птици]]'' на [[Алфред Хичкок]] од 1963 година и ''Демијан: Омен 2'' на Дон Тејлор од 1978 година прикажуваат гаврани кои извршуваат стилски, честопати морничави убиства. * Гавраните се користат во серијата фантастични романи ''[[Песна за мраз и оган]]'' за пренесување пораки. Исто така, постои и лик наречен Троок гавран. * Серијата видео игри ''[[Metal Gear]]'' содржи два лика со тематика на гаврани; Вулкан Рејвен и Бесниот Рејвен. * Механичките пилоти во серијата видео игри ''[[Armored Core]]'' често се нарекуваат „гаврани“. * Суперхеројката Рејвен, од насловите на [[DC Comics]] како што е „Тинејџери“, има магија поврзана со нејзиниот татко- [[демон]] што ѝ овозможува [[Астрална проекција|астрално да ја проектира]] својата душа, која има облик на гавран. * Готски поеми како што е [[Гарванот (поема)|„Гавранот“]] од [[Едгар Алан По]] . * Насловниот лик од детската игра ''„Рејвен“'' е бесмртен воен водач, именуван по неговата способност да се менува обликот од гавран во човек. <gallery widths="168px" heights="220px" perrow="5"> Податотека:John_Gould._Corvus_Corax_-_Raven.jpg|алт=John Gould, Corvus Corax, c.1860s.| [[John Gould|Џон Гулд]], Корвус Коракс, околу 1860-тите. Податотека:The_Constellation_of_Corvus_the_Raven.jpg|алт=The Constellation of Corvus the Raven Brooklyn Museum| [[Гавран (соѕвездие)|Соѕвездието на гавранот Корвус,]] [[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]] Податотека:Kwakwaka'wakw._Raven_Mask.jpg|алт=Kwakwakaʼwakw raven mask Brooklyn Museum| Кваквакавак маска од гавран [[Бруклински музеј|Музејот на Бруклин]] Податотека:Co-Dublin-COA.jpg|алт=Raven on the coat of arms of County Dublin, Ireland.| Гавран на грбот на [[Даблин (грофовија)|округот Даблин]], Ирска. Податотека:Coa_Hungary_Family_Hunyadi_János_(extended)_v2.svg|алт=Ravens on the coat of arms of the Hunyadi family, including 15th-century Hungarian king Matthias Corvinus.| Гаврани на грбот на семејството Хуњади, вклучувајќи го и унгарскиот крал [[Матија Корвин]] од 15 век. Податотека:Herb_Slepowron.jpg|алт=A raven on the coat-of-arms of the Polish aristocratic Clan Ślepowron, to which Kazimierz Pułaski belonged| Гавран на грбот на [[Полјаци|полскиот]] аристократски клан Шлеповрон, на кој му припаѓал Казимир Пуласки </gallery> == Поврзано == * [[Балтимор Рејвенс]] - професионален американски фудбалски тим * [[Којот (митологија)]] * [[Врана|Врани во културата и фолклорот]] * [[Делој Гес]] – село во Алјаска кое го основал гавранот Јиксгициј во [[Alaska Athabascans|атбасканската]] митологија. * [[Нанабожо]] – лик во митологијата на [[Оџибве]] * [[Гаврани во митологијата на индијанските староседелци]] * [[Гарванот (поема)|Гавранот]] == Наводи == '''Белешки'''{{Белешки}}'''Наводи'''{{Наводи|30em}} == Литература == * Шерман, Џозефа (2008). ''Раскажување приказни: Енциклопедија на митологија и фолклор'' . Sharpe Reference. стр.&nbsp;381–382. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-8047-1|<bdi>978-0-7656-8047-1</bdi>]] == Надворешни врски == * [http://www.godchecker.com/pantheon/native_american-mythology.php?deity=RAVEN Објавата на GodChecker.com] содржи приказна за Равен кој го краде сонцето. * [https://web.archive.org/web/20120728044219/http://www.bethsurdut.com/listening_to_raven_prints.htm Слушајќи ги гаврани Цртежи, митови и реалности од Бет Сурдут, визуелна раскажувачка] * [http://www.eldrbarry.net/rabb/rvn/first.htm Равен ги наоѓа Првите Луѓе] * [https://www.theguardian.com/monarchy/story/0,2763,1351402,00.html Митот за гавранот во Лондонската кула] [[Категорија:Велшка митологија]] [[Категорија:Птици во популарната култура|Гаврани]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Германски легендарни суштества]] [[Категорија:Митолошки корвиди]] [[Категорија:Измамнички богови]] [[Категорија:Животни во религијата]] [[Категорија:Културни прикази на животни]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] pittgjftib6naj0eehj3ptltqqbf5du 5561439 5561432 2026-05-19T08:57:56Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Културни прикази на гаврани]] на [[Приказни за гаврани од различни култури]]: Погрешно напишан наслов 5561432 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Corvus_corax_arizona.jpg|мини|250x250пкс|Обични гаврани во Националниот парк Скаменета шума, [[Аризона]].]] Во светските преданија и литература постојат многу наводи за [[Raven|гаврани]] од кои повеќето прикази алудирале на изгледот и однесувањето на широко распространетиот [[Гавран|обичен гавран]] (''Corvus corax''). Поради неговото црно перје, гракањето и исхраната со [[мрша]], гавранот често се поврзува со загуба и лоши предзнаци, но покрај ова, неговата симболика е сложена и привлечна. Како птица што зборува, гавранот, исто така, претставувал [[пророштво]] и увид, честопати дејствувајќи како [[Psychopomp|психопомп]] во приказните, поврзувајќи го духот со материјалниот свет. Францускиот антрополог [[Клод Леви-Строс]] предложил [[Структурализам|структуралистичка]] теорија која сугерира дека гавранот (како [[Coyote (mythology)|и којотот]]) добил митски статус бидејќи бил животно-посредник помеѓу животот и смртта, a kако мршојадци, гавраните биле поврзувани со мртвите и изгубените души. Во шведскиот фолклор, тие биле духови на убиени луѓе без христијански погреби, а во германските приказни, проколнати души.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Raven: The Northern Bird of Paradox|last=Schwan|first=Mark|date=January 1990|publisher=Alaska Fish and Game|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102055945/http://www.wildlife.alaska.gov/index.cfm?adfg=birds.raven|archive-date=2010-01-02|accessdate=2007-02-12}}</ref> == Симболизам и митологија по култура == [[Податотека:The-Twa-Corbies.jpg|мини|„Тва Корби“, илустрација од Артур Ракам за ''некои британски [[Балада|балади]]'']] Гавранот се појавува во митологиите на многу древни народи, а некои од почестите приказни се од хеленската, келтската, нордиската, северозападната и римската митологија. === Старогрчка-римска антика === Во [[старогрчка митологија]], гавраните биле поврзувани со [[Аполон]], богот на пророштвата и биле симбол на несреќа, а воедно и гласници на боговите во смртниот свет. Според митолошкото раскажување, богот [[Аполон]] еднаш му наложил на еден бел гавран да ја шпионира неговата бремена љубовница, Коронида, а кога гавранот ја вратил веста дека Коронида му била неверна, Аполон го изгорел гавранот во својот бес, претворајќи ги пердувите на птицата во црно. Во некои верзии, гавранот некогаш бил човек по име Лициј, кој бил трансформиран во бел гавран од Аполон кога диви магариња го нападнале него и неговото семејство. Според [[Тит Ливиј|Ливиј]], [[Римска Република|римскиот]] генерал Марко Валериј Корв (околу 370–270 п.н.е.) имал гавран кој седнал на неговиот шлем за време на борба со еден гигантски [[Гали|Гал]], што го одвлекло вниманието на непријателот летајќи му во лице.<ref>[[Тит Ливиј|Titus Livius]]. [https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html ''Periochae.''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html|date=2018-11-15}} Book 7:10.</ref>{{Efn|The general, previously known by his surname (''[[cognomen]]'') Calenus, was thus given the ''[[agnomen]]'' Corvus,<ref>{{cite web |last1=Lendering |first1=Jona |title=Livy: the Periochae of Books 6–7 |url=https://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |website=www.livius.org |access-date=27 August 2018 |location=Book 7:10 |archive-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115114331/http://www.livius.org/li-ln/livy/periochae/periochae006.html |url-status=dead }}</ref> ([[Latin]] for "raven"; ''cf:'' [[genus]] ''[[Corvus]]'')}} === Хебрејската Библија и јудаизмот === Гавранот (хебрејски: Коине грчки: {{Јаз|grc|κόραξ}}) бил првиот вид птица што се споменува во [[Танах|хебрејската Танах]], а гавраните биле споменувани во бројни наврати потоа: * Во [[Битие (библиска книга)|Книгата Битие]], Ное пушта гавран од ковчегот по големиот потоп за да провери дали водите се повлекле (Битие 8:6-7). Во следните стихови, тој исто така испраќа [[Dove|гулаб]] (Битие 8:8-11). * Според [[Мојсеев закон|Мојсеевиот закон]], на гавраните им е забрането да се хранат (Левит 11:15; Второзаконие 14:14), правило кое можеби влијаело врз перцепцијата за гавраните во подоцнежните извори. * Во [[Судии (библиска книга)|Книгата на судиите]], еден од мадијамските цареви поразен од [[Гедеон]] е наречен „[[Orev|Орев]]“ што значело „Гавран“. * Во Книгата на Царевите 17:4–6, Бог им заповеда на гавраните да го хранат пророкот [[Свети Илија|Илија]]. * Машкиот љубовник во [[Песна над песните]] 5:11 е опишан како да има коса црна како гавран. * Гавраните се пример за Божјата милостива одредба за сите Негови созданија во Псалм 147:9 и Јов 38:41. [[Филон Александриски|Филон од Александрија]] (првиот век од н.е.), кој ја толкувал Библијата [[Алегорија|алегорично]], изјавил дека Ноевиот гавран бил симбол на порок, додека гулабот бил симбол на доблест. Во [[Талмуд|Талмудот]], гавранот бил опишан како едно од трите суштества на [[Ноев ковчег|Ноевата арка]] кои се венчале за време на потопот и затоа биле казнети, а Рабините верувале дека машкиот гавран бил принуден да плука. Пирке Де-Раби Елиезер (глава 25) објаснувал дека причината зошто гавранот што Ное го ослободил од ковчегот не му се вратил била тоа што гавранот се хранел со труповите на оние што се удавиле во потопот, а оваа традиција била зачувана и во византиската композиција [[Palaea Historica|Palea Historica]]. Според исландскиот ''[[Ланднама]]''{{Цп}}приказна слична на Ное и ковчегот{{Цп}} Храфна-Флоки Вилгердарсон користел гаврани за да го води својот брод од [[Фарски Острови|Фарските Острови]] до [[Исланд]]. === Нов Завет === Во [[Нов завет|Новиот завет]], гавраните, кои „ниту сеат ниту жнеат“, биле наведени од [[Исус Христос|Исус]] како илустрација на Божјата одредба. === Доцната антика и христијанскиот среден век === [[Податотека:Crest_of_Lisboa.png|мини|Гавраните на грбот на Лисабон потсетуваат на приказната за гавраните на Свети Винсент.]] Името на важниот франкски крал [[Гунтрам (крал)|Гунтрам]] значи „Воен гавран“. Според легендата за иберискиот христијански [[маченик]] Свети [[Vincent of Saragossa|Винсент од Сарагоса]] од четвртиот век, откако Свети Винсент бил погубен, гавраните го штителе неговото тело од проголтување од диви животни, сè додека неговите следбеници не можеле да го вратат телото. Неговото тело било однесено во она што денес е познато како ’рт Свети Винсент во јужна Португалија, а над неговиот гроб бил подигнато светилиште, кое продолжило да го чуваат јата гаврани. Арапскиот [[географ]] [[Мухамед ел-Идриси|ел-Идриси]] го забележал ова постојано чување од страна на гаврани, по што местото го именувал „Каниса ал-Гураб“ (Црква на гавранот). Кралот Афонсо Хенрикес (1139–1185) го ископал телото на светецот во 1173 година и го донел со брод во [[Лисабон]], сè уште придружуван од гавраните, па така овој пренос на моштите бил прикажан на грбот на Лисабон. Се велело дека еден гавран го заштитил [[Бенедикт Нурсиски|Свети Бенедикт Нурсиски]] така што му одзел векна леб отруена од љубоморни монаси откако тој ја благословил. Во легендите за германскиот император [[Фридрих I Барбароса|Фридрих Барбароса]], каде што бил прикажан како [[King asleep in mountain|спие]] заедно со своите витези во пештера во планината [[Кифхојзер]] во [[Тирингија]] или [[Untersberg|Унтерсберг]] во Баварија, се раскажувало дека кога гавраните ќе престанеле да летаат околу планината, тој ќе се разбудел и ќе ја врател Германија во нејзината древна величина. Според приказната, очите на императорот биле полузатворени во сон, но одвреме-навреме, тој ја кревал раката и испраќал едно момче да види дали гавраните престанале да летаат.<ref>Brown, R. A., ''The Origins of Modern Europe'', Boydell Press, 1972, p. 172 {{ISBN missing}}</ref> Во куранската верзија на приказната за Каин и Авел, гавранот се споменувал како суштество кое го научило Каин како да го погреба својот убиен брат, во Ал-Маида (Одмор) 5:31. {Сура 5:27–31}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/105271/religion/the_raven_in_bible_and_quran.html|title=The Raven in Bible and Quran}}</ref> Приказната, како што е претставена во Куранот и понатаму постулирана во хадисот, вели дека Каин, откако го убил Авел, бил лишен од начин да се ослободи од телото на својот брат. Додека ја пребарувал околината за решение, Каин забележал два гаврани, едниот мртов, а другиот жив. Сè уште живиот гавран почнал да ја копа земјата со клунот сè додека не ископала дупка, во која го закопал својот мртов партнер. Сведочејќи го ова, Каин го открил своето решение, како што индиректно му открил Бог. === Германските култури и Викиншката ера ===  {{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} [[Податотека:Manuscript_Odinn.jpg|мини|Илустрација од исландски ракопис од 18 век на која се прикажани Хугин и Мунин како седат на рамената на [[Один]].]] [[Податотека:York_raven_penny.jpg|мини|400x400пкс|Гавран Пени од Јорк, кована од Олаф Гутфритсон, викиншки крал]] Кај [[Германи|германските народи]], [[Один]] често се поврзувал со гаврани, а примерите вклучувале прикази на фигури често идентификувани како Один, кои се појавувале на страните со две птици на брактеат од 6 век и на плоча од шлем од 7 век од [[Вендел]], Шведска. Во подоцнежната [[нордиска митологија]], Один бил прикажан како да има два гаврани Хугин и Мунин, кои му служеле како очи и уши - ''хугин'' што значи „мисла“ и ''мунин'' што значи „сеќавање“. Секој ден гавраните летале од [[Hliðskjálf|Хлидшелф]] и му носеле вести на Один од [[Мидгард]]. [[Староанглиски јазик|Староанглискиот]] збор за гавран бил ''hræfn,'' а на [[Старонордиски јазик|старонордиски]] бил ''hrafn'' и зборот често се користел во комбинации како [[Kenning|знак]] за крвопролевање и битка. Гавранот бил вообичаен симбол што го користеле [[Викинзи|Викинзите]], па така [[Рагнар Лодброк]] имал знаме со гавран наречено ''Реафан'', извезено со симбол на гавран. Се велело дека ако ова знаме се вее, Лотброк ќе победи, но ако виси безживотно, битката ќе била изгубена. Кралот [[Харалд III (Норвешка)|Харалд III]] исто така имал знаме со гавран, наречено ''Ландејтан'' (уништувач на земја), а птицата се појавува и во фолклорот на [[Ман (остров)|островот Ман]], поранешна [[Викинзи|викиншка]] колонија, и се користела како симбол на нивниот [[Грб на Ман|грб]]. === Средновековна Британија и Ирска === ==== Велшка митологија ==== [[Податотека:COA_Urien_Glodrydd.svg|десно|мини|Припишаните грбови осмислени за Уриен од династијата Регед, врз основа на нивната поврзаност со гавранот]] Гавраните биле истакнати во раната [[Welsh mythology|велшка митологија]], а [[Medieval Welsh literature|средновековната велшка поема]] ''[[Y Gododdin|„Y Gododdin“]]'' постојано ги поврзувала гавраните со битки, храброст и смрт. Поемата се однесувала на бојното поле како на „гозба на гавраните“, со описи на гавраните кои ги јаделе мртвите тела на паднатите воини. Фалејќи ја храброста на воинот по име Гваврдур, авторот на поемата се повикува на неговата склоност кон гавраните:<ref>{{Наведена книга|title=Aneirin, y Gododdin: Britain's oldest heroic poem|last=Jarman|first=Alfred Owen Hughes|date=1988|publisher=Gomer Press|isbn=0-86383-354-3|location=Llandysul|page=64}}</ref>{{Цитат|Тој хранеше црни гаврани на бедемот на тврдина<br /> Иако не беше [[Кралот Артур|Артур]]<br />Меѓу моќните во битка<br />Во првиот ред, Гваврдур беше палисада.}} Во средновелшкиот текст ''„Сонот на Ронабви“'', кралот Артур се подготвувал за Битката кај планината Бадон со својот витез Оваин од Регед кој бил придружуван од мноштво гаврани и три пати протестирал до кралот дека се нападнати од кралските слуги.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=J. A.|date=1974|title=The Structure and Meaning of The Dream of Rhonabwy|journal=Philological Quarterly|issue=53|pages=289–303}}</ref> [[Податотека:Branwen.jpg|десно|мини|Бранвен, велшката божица поврзана со птиците чие име се преведува како „благословениот или прекрасен гавран“]] Гавраните биле истакнати низ средновековните велшки текстови, а неколку ликови во велшката митологија имале имиња поврзани со врала и гаврани. Бран Блажениот и неговата сестра, Бранвен, биле два од најпознатите ликови од ''[[Мабиногион|Мабиногионот]]'', обете имиња потекнувале од велшкиот збор за гавран, а според ''Триоед Јнис Придејн'', по смртта на Бран, тој им наредувал на своите луѓе да му ја отсечат главата и да ја однесат на „Белата Гора, во Лондон, и таму да ја закопаат“. Оваа бела гора често се поврзувала со Тауер Хил и тврдината што сега е Белата кула на Лондонската кула. ==== Лондонската кула ==== Келтските легенди околу Бран и кулата се претпоставува дека можеби водат потеклото на сè уште актуелната практика на чување гаврани во Лондонската кула, а според англиската легенда, [[Кралство Англија|Кралството Англија]] ќе падне ако гавраните од Лондонската кула бидат отстранети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aboutbritain.com/TowerOfLondon.htm|title=The Tower of London|work=AboutBritain.com|accessdate=2007-03-03|quote=...legend has it that, if they leave, the kingdom will fall.}}</ref> Се сметало дека најмалку 6 гаврани живееле во кулата со векови и дека [[Чарлс II]] наредил нивно отстранување по поплаките од [[Џон Флемстид|Џон Фламстид]], кралскиот астроном, но сепак, тие не биле отстранети бидејќи на Чарлс потоа му било кажано за легендата. Чарлс, по времето на [[Англиска граѓанска војна|Англиската граѓанска војна]], суеверие или не, не бил подготвен да ризикува и наместо тоа ја преместил опсерваторијата во [[Гринич]]. [[Податотека:London_tower_ravens.jpg|десно|мини|Гаврани во Лондонската кула]] Најраната позната референца за гаврани на кула била слика во весникот ''Сликовит свет'' од 1883 година, а воедно и песна и илустрација објавени истата година во детската книга ''Лондон таун''.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/London_Town|title=London Town|last=Felix Leigh|first=Thomas Crane & Ellen Houghton|date=1883|publisher=Marcus Ward & Co.|pages=8–9}}</ref> Ова и расфрлани последователни референци, и литературни и визуелни, кои се појавувале кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, ги сместиле во близина на споменикот во чест на обезглавените во кулата, популарно познат како „скеле“ што силно сугерирало дека гавраните, кои се озлогласени по тоа што се собирале на бесилка, првично биле користени за драматизирање приказни за затворање и погубување во кулата, раскажани на туристите од страна на чуварите на Јеомен. Постојат докази дека оригиналните гаврани биле донирани на кулата од страна на грофовите од Данрејвен<ref name="GuardianNov2004">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/15/britishidentity.artsandhumanities|title=Tower's Raven Mythology May Be a Victorian Flight of Fantasy|last=Kennedy|first=Maev|date=November 15, 2004|work=[[The Guardian]]|page=1}}</ref> можеби поради нивната поврзаност со келтскиот бог на гаврани Бран<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2007|title=Medievalism, Paganism, and the Tower Ravens|url=http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|journal=The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies|volume=9|issue=1|pages=71–73|doi=10.1558/pome.v9i1.62|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803152935/http://www.equinoxjournals.com/ojs/index.php/pom/article/view/3325|archive-date=2009-08-03|access-date=2009-01-12}}</ref>, но сепак, дивите гаврани, кои некогаш биле изобилни во Лондон и често се гледале околу пазарите за месо (како што е блискиот Истчип) барајќи остатоци од месо, можеби се гнезделе во Кулата во претходните времиња. За време на Втората светска војна, повеќето од гавраните на Кулата загинале од шок за време на бомбардирањата, оставајќи само еден пар по име „Мејбл“ и „Грип“, а кратко пред Кулата повторно да се отвори за јавноста, Мејбл одлетал, оставајќи го Грип очаен и така неколку недели подоцна и Грип одлетал, веројатно во потрага по својот партнер, а инцидентот бил објавен во неколку весници и некои од приказните ги содржеле првите печатени референци за легендата дека [[Британска Империја|Британската Империја]] ќе падне ако гавраните ја напуштат кулата<ref>{{Наведено списание|last=Sax|first=Boria|year=2010|title=The Tower Ravens: Invented Tradition, Fakelore, or Modern Myth|journal=Storytelling, Self, and Society|volume=6|issue=3|pages=234|doi=10.1080/15505340.2010.504413|doi-broken-date=11 July 2025|jstor=41949136}}</ref>, а бидејќи Империјата била распуштена кратко потоа, оние кои биле суеверни би можеле да ги протолкуваат настаните како потврда на легендата и така пред кулата повторно да се отвори за јавноста на 1 јануари 1946 година, се внимавало да се обезбеди нов пар гаврани.<ref name="GuardianNov2004"/> ==== Во Ирска ==== Во [[Ирска митологија|ирската митологија]], гавраните биле поврзани со војувањето и бојното поле преку ликовите на Бадб и Мориган, а наводно божицата Мориган се спуштила на рамото на херојот Ку Хулаин во форма на гавран по неговата смрт. === Хинду/Јужна Азија === [[Податотека:Dhumavati.JPG|мини|Божицата Думавати јава на врана.]] Во ''„Приказната за Бхусунда“'', поглавје од ''Јога Васиста'', многу стар мудрец во форма на врана, Бхусунда, се потсетувал на низа епохи во историјата на земјата, како што било опишано во хиндуистичката космологија. Тој наводно преживеал неколку уништувања, живеејќи на дрво што исполнува желби на [[Меру (митологија)|планината Меру]]. Враните се сметале и за предци во [[Хиндуизам|хиндуизмот]], а за време на Шрадха практиката на нудење храна или пинда на враните е сè уште во мода.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|title=It's a crow's day|date=2001-07-26|work=[[The Hindu]]|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610045900/http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261289.htm|archive-date=2012-06-10}}</ref> Хиндуистичкото божество Шани (божествена персонификација на [[Сатурн (планета)|Сатурн]]) често било претставено како јава на џиновски црн гавран или врана, а враната (понекогаш гавран или мршојадец) била Вахана на Шани. Како заштитник на имотот, Шани бил способна да ги потисне склоностите на кражби на овие птици, а Дхумавати, божицата на вдовицата поврзана со караници и злоба, била прикажана како јава врана или во кочија без коњ со симбол на врана. Гавранот претставува [[Список на државни птици во САД|национална птица]] на [[Бутан]] и го краси кралскиот шешир, претставувајќи го божеството Гонпо Јародончен (Махакала) со глава на гавран кое било едно од важните божества чувари. === Зороастризам === Во персиската света литература, птицата гавран дејствувала како пратеник за ширење на зороастрската религија меѓу суштествата што живееле во оградениот простор на Јима (''вара''), а имено името на птицата било дадено како ''Каршиптар'' или ''Каршифт''. Според науката, нејзиното име би значело „црнокрил“ (од ''Karši-'' „црн“, сроден на [[Санскрит|санскритскиот]] ''kṛṣṇá'' и [[Словенски јазици|словенскиот]] ''chjerno'' и ''ptar-'', сроден на [[Грчки јазик|грчкиот]] ''pterón''). Името веројатно се однесувало на гавран, бидејќи оваа птица играла улога на божествен гласник во неколку митологии.<ref>Kiperwasser, Reuven; Shapira, Dan D. Y. "Irano-Talmudica II: Leviathan, Behemoth and the ‘Domestication’ of Iranian Mythological Creatures in Eschatological Narratives of the Babylonian Talmud". In: ''Shoshannat Yaakov: Jewish and Iranian Studies in Honor of Yaakov Elman''. Leiden, The Netherlands: Brill. 2012. p. 209. {{ISBN|978-90-04-23544-1}}</ref> === Северноамерикански Тихоокеански Северозападен дел === [[Податотека:Raven_at_the_Headwaters_of_Nass_hat_01.jpg|десно|мини|''Гавран кај изворите на Нас'', Музеј на уметност во Сиетл, припишан на кланот ''<nowiki>Кадисду.ахч</nowiki>'', [[Тлинглитски јазик|Тлингит]], ''Кикс.'' ''Ади'', активен кон крајот на 18-ти - почетокот на 19-ти век. Во ушите на Гавранот се наоѓаат човечки фигури свиткани.]] [[Податотека:Nunivak_maskette.jpg|десно|мини|Човек [[Nunivak Cup'ig people|од Нунивак Куп'иг]] со маска од гавран. Гавранот ([[Нунивачки купички јазик|јазик на Нунивак Куп'иг]]: ''тулукаруг'' ) е ''Елам Куа'' или бог на Создателот во митологијата на Куп'иг.]]{{Главна|Гаврански приказни}} [[Податотека:Raven_in_Cemetery.jpg|десно|мини|Гавран на [[гробишта]]. Бидејќи се [[мршојадни животни]], гавраните се поврзуваат со [[Смрт|смртта]].]] Гавранот, исто така, имал истакната улога и во митологиите на домородните народи од брегот на Тихоокеанскиот северозапад, вклучувајќи ги Цимишите, Хаидите, Хеилцуките, Тлингитите, Кваквака'вак, Коуст Салиш, Којуконите и [[Инуитите]], а гавранот во митологијата на овие домородни народи претставувал [[Творец|Создателот на светот]], но се сметал и за [[Итрец|измамнички]] бог. На пример, во [[Tlingit people|културата на Тлингитите]], постоеле два различни лика на Гавранот кои можеле да се идентификуваат, иако не биле секогаш јасно диференцирани. Едниот бил Создателот Гавран, одговорен за создавањето на светот, кој понекогаш се сметал за поединец кој донел светлина во темнината, а другиот бил детскиот Гавран, секогаш себичен, лукав, итар и гладен.<blockquote>,,Кога Големиот Дух ги создал сите нешта, тој ги чувал одвоено и ги складирал во кедрови кутии. Големиот Дух им ги подарил овие кутии на животните што постоеле пред луѓето, а кога животните ги отвориле кутиите, сите нешта што го сочинуваат светот се создале. Кутиите содржеле работи како планини, оган, вода, ветер и семиња за сите растенија, но една таква кутија, која му била дадена на Галебот, ја содржела целата светлина на светот, па така Галебот ја посакувал својата кутија и одбил да ја отвори, држејќи ја под своето крило. Сите луѓе го замолиле Гавран да го убеди Галебот да ја отвори и да ја пушти светлината. И покрај молењето, барањата, ласкањето и обидите да го измамат да ја отвори кутијата, Галебот сепак одбил. Конечно, Гавран се налутил и се фрустрирал и му забодел трн во ногата на Галебот и го туркал трнот подлабоко сè додека болката не го натерала Галебот да ја испушти кутијата и така потоа од кутијата излегло сонцето, месечината и ѕвездите кои донеле светлина во светот и дозволиле првиот ден да започне.</blockquote>Бил Рид ја создал скулптурата ''Гавранот и Првите Луѓе'' прикажувајќи сцена од мит за Хаида што го обединувала Гавранот како [[Итрец|измамник]] и [[творец]]. Според овој мит, гавранот, кој бил и здодевен и добро нахранет, пронашол и ослободил некои суштества заробени во [[Clam|школка]], а овие исплашени и плашливи суштества биле првите луѓе на светот кои гавранот ги извлекол од школката. Наскоро на гавранот му здодеале овие суштества и планирал да ги врати во нивната школка, но наместо тоа, гавранот решил да ги побара женските еквиваленти на овие машки суштества и така пронашол неколку женски луѓе заробени во [[Хитони|хитон]], ги ослободил и се забавувал додека двата пола се среќавале и почнале да комуницираат. Гавранот, отсекогаш познат како [[Итрец|измамник]], бил одговорен за спојувањето на луѓето и се чувствувал многу заштитнички настроен кон нив. Со оглед на тоа што Гавранот се сметал за [[творец]], многу митови и легенди за Хаида често го сугерирале гавранот како снабдувач на човештвото. Друга приказна за гавран од регионот [[Пјуџет|Пјуџет Саунд]] го опишувала „Гавранот“ како првично живеел во земјата на духовите (''земја на птици'') што постоела пред светот на луѓето и така еден ден, на гавранот толку му здодеало ''птичјата земја'' што одлетал, носејќи камен во клунот, но кога гавранот се заморил од носењето на каменот и го испуштил, тој паднал во океанот и се проширил сè додека не го формирал небесниот свод на кој сега живеат луѓето. Една древна приказна раскажана на [[Haida Gwaii|Хаида Гваи]] раскажува за тоа како Гавран помогнал да се донесат Сонцето, Месечината, Ѕвездите, Слатката Вода и Оганот на светот: {{Цитатник|Многу одамна, близу до почетокот на светот, Сивиот Орел беше чувар на Сонцето, Месечината и Ѕвездите, на свежата вода и на огнот. Сивиот Орел толку многу ги мразеше луѓето што ги криеше овие работи. Луѓето живееја во темнина, без оган и без свежа вода. Сивиот Орел имаше прекрасна ќерка, а Гавранот се заљуби во неа. На почетокот, Гавранот беше снежнобела птица и како таква, ја задоволуваше ќерката на Сивиот Орел. Таа го покани во долгата куќа на нејзиниот татко. Кога Гавранот ги виде Сонцето, Месечината и ѕвездите, и свежата вода како висат на страните од колибата на Орелот, знаеше што треба да направи. Тој бараше шанса да ги зграби кога никој не гледа. Ги украде сите, како и огнен жар, и одлета од долгата куќа низ дупката за чад. Штом Гавранот излезе надвор, го закачи Сонцето на небото. Тоа создаваше толку многу светлина што можеше да лета далеку до остров во средината на океанот. Кога Сонцето зајде, тој ја закачи Месечината на небото и ги закачи ѕвездите наоколу на различни места. Со оваа нова светлина тој продолжи да лета, носејќи ја со себе свежата вода и огнениот жар што го украде. Тој се врати над земјата. Кога стигна на вистинското место, ја испушти целата вода што ја украде. Падна на земја и таму стана извор на сите слатководни потоци и езера во светот. Потоа Гавранот продолжи да лета, држејќи го огнениот жар во клунот. Чадот од огнот се врати врз неговите бели пердуви и ги направи црни. Кога неговиот клун почна да гори, тој мораше да го испушти огнениот жар. Тој удри во карпи и се скри во нив. Затоа, ако удриш два камена заедно, ќе испаднат искри од оган. Пердувите на Гавранот никогаш повеќе не станаа бели откако беа поцрнети од чадот од огнениот жар. Затоа Гавранот сега е црна птица.}} Други значајни приказни раскажувале за гавранот кој го крадел и ослободувал сонцето, и за гавранот кој ги искушувал првите луѓе од школка. Друга приказна за Квакиутл или Кваквака'вак од [[Британска Колумбија]] кои ги изложувале плацентите на момчињата на гаврани за да ги поттикнат идните пророчки виденија, со што го поврзуваат гавранот со пророштвото, слично на традициите на [[Скандинавија]]. Во една легенда, Гавранот се трансформирал во борова игла која ја проголтнала невенчаната ќерка на сопственикот на кутијата со дневна светлина, која потоа забременила и го родила Гавранот маскиран.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|title=Fakelore, Multiculturalism, and the Ethics of Children's Literature|last=Singer|first=Eliot A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20030201234411/https://www.msu.edu/user/singere/fakelore.html|archive-date=2003-02-01|accessdate=2026-02-13}}</ref> === Сибир, Северна Азија === {{Главна|Кутх}} Богот или духот на гавранот Куча (или Кутх, ({{Јаз|ru|Кутх}})) бил важен во [[Шаманизам|шаманската]] традиција на Корјаците и другите домородни народи [[Чукотско-камчатски јазици|Чукотко-Камчатка]] од [[Далечен Исток|рускиот Далечен Исток]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|title=Meeting the New Shamans|last=Mann, PhD|first=Rachel|date=February 26, 2009|work=MettaKnowledge for Peace|publisher=Rachel Mann, PhD|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305050047/http://www.mettaknowledge.com/archives/meeting-the-new-white-shamans|archive-date=5 March 2013|accessdate=14 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O-NOd4Kz1EwC|title=The Raven's Gift: A Scientist, a Shaman, and Their Remarkable Journey Through the Siberian Wilderness|last=Turk|first=Jon|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=2010|isbn=978-1429964708|access-date=14 June 2013}}</ref> Куча традиционално бил почитуван во различни форми од различни народи и се појавувал во многу легенди: како клучна фигура во [[Митови за создавањето|создавањето]], како плоден [[предок]] на човештвото, како моќен шаман, а воедно и како [[Итрец|измамник]] и бил популарна тема на [[Анимизам|анимистичките]] приказни на [[Чукчи|народот Чукчи]] и игра централна улога во митологијата на [[Koryaks|Корјаците]] и [[Ителмени|Ителмените]] од [[Камчатка]]. Многу од приказните за Кутк се слични на оние за Гавранот кај домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан, што укажува на долгата историја на индиректен културен контакт меѓу азиските и северноамериканските народи. Два гаврани или врани, кои летале над главата на воинот во битка, во [[Јакути|јакутската]] митологија ги симболизирале Илбис Кја и Охол Уола кои биле два зли духа на војната и насилството. Некои други богови или духови во јакутскиот шаманизам, вклучувајќи ги Улу Суорун Тојон и Улуутуар Улу Тојон биле опишани како „голем гавран на облачното небо“. == Во модерната боречка култура == Во многу земји, гавранот претставува неофицијалното животно поврзано со [[Електронско војување|електронското војување]] кое ги вклучува војските на [[Вооружени сили на САД|Соединетите Американски Држави]], [[Canadian Armed Forces|Канада]], [[United Arab Emirates Armed Forces|Обединетите Арапски Емирати]] и [[Израелски одбранбени сили|Израел]], а ова се должело на кодното име „Гаврани“ или „Врани“ дадено на сојузничките сили кои управувале со [[Радар|радарски]] системи и [[Electronic countermeasures|електронски контрамерки]] за време [[Втора светска војна|на Втората светска војна]]. == Амблеми: хералдика и маскостра == [[Податотека:CorbetBaronetsOfMoretonCorbetArms.JPG|мини|191x191пкс|Грб на баронетите Корбет од Мортон Корбет, 1808: ''Или, гавран самур'' ]] [[Податотека:Korppoo.vaakuna.svg|мини|165x165пкс|Гавран со круна на грбот на поранешната општина Корпо]] [[Податотека:Swedish_shield_from_Vendel_(946).jpg|мини|Шведски штит од Вендел со стилови на Равен]] Гавраните претставуваат вообичаени [[Фигура|симболи]] во светската [[хералдика]]. Во рамките на британската хералдика, се верувало дека гавраните потекнувале од [[Нормани|норманскиот]] симболизам, па така Семејството Корбет, кое можело да го проследи непрекинатото машко потекло до [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување на Англија]], традиционално користело гавран самур на поле или како свој симбол, менувајќи го само со додавање бордури или дополнителни птици. Другите ждребиња, како што биле враната и [[Полска врана|полската врана]], обично не се разликувале од гавраните. Гавран бил присутен на [[Грб на Џорџ Вашингтон|грбот на семејството Вашингтон]], а следствено, истата слика се појавувала и на ознаките на единицата на Областа команда на државата Вашингтон, Националната гарда на армијата на Вашингтон. Грбот на Лисабон потсетува на приказната за гавраните на Свети Винсент. [[Гавран|Обичниот гавран]] е официјална птица на [[Јукон]] и на градот [[Јелоунајф|Јелоунајф, Северозападни територии]]. Обичниот гавранот служел како градски симбол во [[Балтимор]] поради локацијата во центарот на градот каде што се наоѓа гробот на [[Едгар Алан По]], а неговата најпозната поема го инспирирала името и боите на Балтимор Рејвенс, тим од [[Национална фудбалска лига|Националната фудбалска лига]]. Норвешката партија Национален Самлинг (1933–1945) во голема мера се потпирала на нордискиот и викиншкиот симболизам и користела грб на гавран што држел [[сончев крст]] на документи и ознаки на униформи, особено за време на квислиншкиот режим. [[Податотека:Nasjonal_Samling_ørnemerke.svg|мини|Гавран држи сончев крст, како што го користи партијата Национален Самлинг на Норвешка]] За време на американското учество во [[Laotian Civil War|Граѓанската војна во Лаос]], „[[Raven Forward Air Controllers|Гавран]]“ бил усвоен како повикувачки знак за 130 тајни [[Forward air controllers in the Vietnam War|контролори на]] [[Воздухопловни сили на САД|воздухопловните сили на САД]] кои ги насочувале американските воздушни напади врз цели низ Лаос од необележани авиони за набљудување Цесна 0-1 Бирд Дог. Здружението на ветераните од „Рејвен“ се нарекувало Литературно друштво на Едгар Алан По. == Имиња == * Првото име „[[Брам]]“ било изведено од спојување на два одделни етимолошки извори, од кои едниот е кратенка од „Абрахам“, а другиот е [[Гели|гелскиот]] збор „бран“, што значел „[[Raven|гавран]]“, а името Бран, што означувало гавран, се користело во средновековна Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://momcozy.com/blogs/baby-names/bran|accessdate=2026-02-19}}</ref> * Едно изведено име на ирското име „Бренан“ доаѓа од гелскиот збор „Бранан“, што значи „мал гавран“. * Германските имиња „Бертрам“ и „Волфрам“ потекнувале од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманскиот]] збор „hram“, што значел гавран. * Името „Рејвен“ постои и како име и како презиме во [[Англиски јазик|англискиот]] јазик. Името е унисекс, но многу почесто кај жените, особено кај [[Афроамериканци|афроамериканките]], а примери за тоа се Рејвен-Симоне, Рејвен Гудвин или Рејвен Бакстер. == Популарната култура и уметноста == * [[Хорор (филм)|Хорор филмови]] како што се ''[[Птици (филм)|Птици]]'' на [[Алфред Хичкок]] од 1963 година и ''Демијан: Омен 2'' на Дон Тејлор од 1978 година прикажуваат гаврани кои извршуваат стилски, честопати морничави убиства. * Гавраните се користат во серијата фантастични романи ''[[Песна за мраз и оган]]'' за пренесување пораки. Исто така, постои и лик наречен Троок гавран. * Серијата видео игри ''[[Metal Gear]]'' содржи два лика со тематика на гаврани; Вулкан Рејвен и Бесниот Рејвен. * Механичките пилоти во серијата видео игри ''[[Armored Core]]'' често се нарекуваат „гаврани“. * Суперхеројката Рејвен, од насловите на [[DC Comics]] како што е „Тинејџери“, има магија поврзана со нејзиниот татко- [[демон]] што ѝ овозможува [[Астрална проекција|астрално да ја проектира]] својата душа, која има облик на гавран. * Готски поеми како што е [[Гарванот (поема)|„Гавранот“]] од [[Едгар Алан По]] . * Насловниот лик од детската игра ''„Рејвен“'' е бесмртен воен водач, именуван по неговата способност да се менува обликот од гавран во човек. <gallery widths="168px" heights="220px" perrow="5"> Податотека:John_Gould._Corvus_Corax_-_Raven.jpg|алт=John Gould, Corvus Corax, c.1860s.| [[John Gould|Џон Гулд]], Корвус Коракс, околу 1860-тите. Податотека:The_Constellation_of_Corvus_the_Raven.jpg|алт=The Constellation of Corvus the Raven Brooklyn Museum| [[Гавран (соѕвездие)|Соѕвездието на гавранот Корвус,]] [[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]] Податотека:Kwakwaka'wakw._Raven_Mask.jpg|алт=Kwakwakaʼwakw raven mask Brooklyn Museum| Кваквакавак маска од гавран [[Бруклински музеј|Музејот на Бруклин]] Податотека:Co-Dublin-COA.jpg|алт=Raven on the coat of arms of County Dublin, Ireland.| Гавран на грбот на [[Даблин (грофовија)|округот Даблин]], Ирска. Податотека:Coa_Hungary_Family_Hunyadi_János_(extended)_v2.svg|алт=Ravens on the coat of arms of the Hunyadi family, including 15th-century Hungarian king Matthias Corvinus.| Гаврани на грбот на семејството Хуњади, вклучувајќи го и унгарскиот крал [[Матија Корвин]] од 15 век. Податотека:Herb_Slepowron.jpg|алт=A raven on the coat-of-arms of the Polish aristocratic Clan Ślepowron, to which Kazimierz Pułaski belonged| Гавран на грбот на [[Полјаци|полскиот]] аристократски клан Шлеповрон, на кој му припаѓал Казимир Пуласки </gallery> == Поврзано == * [[Балтимор Рејвенс]] - професионален американски фудбалски тим * [[Којот (митологија)]] * [[Врана|Врани во културата и фолклорот]] * [[Делој Гес]] – село во Алјаска кое го основал гавранот Јиксгициј во [[Alaska Athabascans|атбасканската]] митологија. * [[Нанабожо]] – лик во митологијата на [[Оџибве]] * [[Гаврани во митологијата на индијанските староседелци]] * [[Гарванот (поема)|Гавранот]] == Наводи == '''Белешки'''{{Белешки}}'''Наводи'''{{Наводи|30em}} == Литература == * Шерман, Џозефа (2008). ''Раскажување приказни: Енциклопедија на митологија и фолклор'' . Sharpe Reference. стр.&nbsp;381–382. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-8047-1|<bdi>978-0-7656-8047-1</bdi>]] == Надворешни врски == * [http://www.godchecker.com/pantheon/native_american-mythology.php?deity=RAVEN Објавата на GodChecker.com] содржи приказна за Равен кој го краде сонцето. * [https://web.archive.org/web/20120728044219/http://www.bethsurdut.com/listening_to_raven_prints.htm Слушајќи ги гаврани Цртежи, митови и реалности од Бет Сурдут, визуелна раскажувачка] * [http://www.eldrbarry.net/rabb/rvn/first.htm Равен ги наоѓа Првите Луѓе] * [https://www.theguardian.com/monarchy/story/0,2763,1351402,00.html Митот за гавранот во Лондонската кула] [[Категорија:Велшка митологија]] [[Категорија:Птици во популарната култура|Гаврани]] [[Категорија:Митологии на домородните народи на Северна Америка]] [[Категорија:Германски легендарни суштества]] [[Категорија:Митолошки корвиди]] [[Категорија:Измамнички богови]] [[Категорија:Животни во религијата]] [[Категорија:Културни прикази на животни]] [[Категорија:Северноамериканска митологија]] pittgjftib6naj0eehj3ptltqqbf5du 0 1395311 5561452 5561069 2026-05-19T09:47:55Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Кралската Рота]] на [[Кралска Рота]] 5561069 wikitext text/x-wiki '''Кралската рота''' е медиумска група на [[Британско кралско семејство|британското кралско семејство]]. Кралската рота е составена од група претставници на медиумите кои се поканети да присуствуваат и да известуваат за кралските настани, со разбирање дека вестите и фотографиите направени на настанот ќе бидат споделени со други медиуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2020/01/09/media/meghan-harry-royal-media/index.html|title=Harry and Meghan take revenge on the British tabloid press|last=Gold|first=Hanas|date=10 January 2020|access-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112095647/https://www.cnn.com/2020/01/09/media/meghan-harry-royal-media/index.html|archive-date=12 January 2020|publisher=[[CNN]]}}</ref> Системот на заедничка група го намалува бројот на претставници на медиумите што инаку би присуствувале, што помага да се ублажат проблемите со просторот и безбедноста.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> == Членови == Кралската рота вклучува новинарски персонал поврзан со следните професионални организации: * Асоцијација на новински медиуми, која го претставува печатеното новинарство.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> * Агенција „Вајр пикчр“ * Совет на фотографски новински агенции ДОО * Здружение на независни фотографи www.ipa.photos * Телевизиски мрежи во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], како што се [[Би-би-си]],Скај Њуз и ИТН<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royal.uk/welcome-media-centre|title=Media Centre: Visits and events (UK)|work=royal.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102194959/https://www.royal.uk/welcome-media-centre|archive-date=2 January 2020|accessdate=13 January 2020}}</ref> == Основни членови == Од јануари 2020, ''Основните членови на печатените медиуми се Дејли експрес, Дејли меил, Дејли мирор, Ивнинг стандард, Телеграф, Тајмс и Сан''.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> == Поврзано == * [[Кралски дописник]] * [[Здружение на дописници од Белата куќа]] – медиумска база за Белата куќа == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.newsmediauk.org/Industry-Services/Royal-Rota Кралска рота] на newsmediauk.org [[Категорија:Британско кралско семејство]] j36a22pi2m916n5bzooc5825mmaldpp 5561455 5561452 2026-05-19T09:48:20Z Jtasevski123 69538 5561455 wikitext text/x-wiki '''Кралската рота''' — медиумска група на [[Британско кралско семејство|британското кралско семејство]]. Кралската рота е составена од група претставници на медиумите кои се поканети да присуствуваат и да известуваат за кралските настани, со разбирање дека вестите и фотографиите направени на настанот ќе бидат споделени со други медиуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2020/01/09/media/meghan-harry-royal-media/index.html|title=Harry and Meghan take revenge on the British tabloid press|last=Gold|first=Hanas|date=10 January 2020|access-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112095647/https://www.cnn.com/2020/01/09/media/meghan-harry-royal-media/index.html|archive-date=12 January 2020|publisher=[[CNN]]}}</ref> Системот на заедничка група го намалува бројот на претставници на медиумите што инаку би присуствувале, што помага да се ублажат проблемите со просторот и безбедноста.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> == Членови == Кралската рота вклучува новинарски персонал поврзан со следните професионални организации: * Асоцијација на новински медиуми, која го претставува печатеното новинарство.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> * Агенција „Вајр пикчр“ * Совет на фотографски новински агенции ДОО * Здружение на независни фотографи www.ipa.photos * Телевизиски мрежи во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], како што се [[Би-би-си]],Скај Њуз и ИТН<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royal.uk/welcome-media-centre|title=Media Centre: Visits and events (UK)|work=royal.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102194959/https://www.royal.uk/welcome-media-centre|archive-date=2 January 2020|accessdate=13 January 2020}}</ref> == Основни членови == Од јануари 2020, ''Основните членови на печатените медиуми се Дејли експрес, Дејли меил, Дејли мирор, Ивнинг стандард, Телеграф, Тајмс и Сан''.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=13 January 2020}}</ref> == Поврзано == * [[Кралски дописник]] * [[Здружение на дописници од Белата куќа]] – медиумска база за Белата куќа == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.newsmediauk.org/Industry-Services/Royal-Rota Кралска рота] на newsmediauk.org [[Категорија:Британско кралско семејство]] las1y5a3rzhx4b82j8vsjwj0m0e00s6 0 1395339 5561184 5561077 2026-05-18T18:02:43Z Jtasevski123 69538 5561184 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=person|honorific_prefix=|Name=Татјана Куртукова|native_name={{nobold|Татьяна Куртукова}}|native_name_lang=ru|honorific_suffix=|image=Tatiana Kurtukova LEO Nov2024 (cropped).jpg|image_upright=|image_size=|Landscape=|alt=|caption=Куртукова во 2024|Birth_name=|Alias=|birth_date={{Birth date and age|1993|09|09}}|birth_place=[[Хабаровск]], [[Русија]]|Origin=[[Пенза]], [[Русија]]|death_date=|death_place=|Genre=фолк, поп, традицонална музика|Occupation=пејач, текстописец, глумица, педагог|Instrument=вокал|Years_active=2008–денес|Label=Gamma Music<ref name="GammaArtists">{{Cite web |url=https://gamma-music.com/artists/ |title=Исполнители — Татьяна Куртукова |website=Gamma Music |language=ru |access-date=14 September 2025}}</ref>|current_member_of=|past_member_of=|spouse=Никита Макеев|partner=|website=|module=|module2=|module:43=}}'''Татјана Сергеевна Макеева, родена Куртукова''' (9 септември 1993, [[Хабаровск]], [[Русија]]) — руска пејачка, текстописец, глумица и педагог, која изведува руски фолк и бард музика.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://muz-tv.ru/news/tatyana-kurtukova-vyskazalas-o-duete-s-shaman/|title=Татьяна Куртукова высказалась о дуэте с SHAMAN|date=11 September 2024|work=muz-tv.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://pravda-news.ru/news/kultura/tatyana-kurtukova-odnogo-2024/|title=Татьяна Куртукова «Одного» (2024): слушать онлайн, смотреть клип, автор, текст|date=2024-09-10|work=pravda-news.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Таа станала популарна и низ цела Русија и пошироко со песната „ Матушка “. <ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kaluga-poisk.ru/news/obschestvo/v-kaluge-na-den-goroda-tatyana-kurtukova-tri-raza-spela-pesnyu-matushka-zemlya|title=В Калуге на Дне города Татьяна Куртукова три раза спела песню «Матушка Земля»|work=Калуга-Поиск|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> <ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fontanka.ru/2024/06/23/73742012/|title=У SHAMAN'а появилась конкурентка. Рассказываем, откуда появилась новая патриотическая певица Татьяна Куртукова|date=2024-06-23|work=Фонтанка.ру|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> == Биографија == Таа е родена на 9 септември 1993 година, во [[Хабаровск]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/family/news/2024/04/26/22880275.shtml|title=Исполнительница хита «Матушка-земля» раскрыла необычное имя дочери: «Оно реально существует»|date=2024-04-26|work=gazeta.ru|publisher=Газета.ru|language=ru|accessdate=2024-09-27}}</ref> нејзината мајка е [[Политички науки|политиколог]], а нејзиниот татко инженер.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vremyan.ru/news/555205|title=Исполнительница хита «Матушка» Татьяна Куртукова выступит в Нижнем Новгороде|work=www.vremyan.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Во детството, таа се преселила со своите родители во Пенза,<ref name=":3"/> кој го смета за свој роден град.<ref name=":4"/> На четиригодишна возраст, таа започнала да учи во детското уметничко училиште „Лира“ на програмата за пијано.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/muzyka/biografiya-tatyany-kurtukovoj/|title=Биография Татьяны Куртуковой|accessdate=2024-08-13}}</ref> Подоцна, истовремено се запишала и на фолклорна програма. По завршувањето на музичкото училиште, таа се запишала на Пензенскиот колеџ за уметности, специјализирајќи „хорско диригирање“.<ref name=":1"/> Во 2012 година, таа била примена на Државниот институт за музика и педагогија „М.М. Иполитов-Иванов“ во Москва, продолжувајќи ги студиите на вокално-хорскиот и диригирачкиот оддел, со фокус на „народно пеење“.<ref name=":8">{{Наведена мрежна страница|url=https://mirnov.ru/otkroveniya-zvezd/narodnaja-zvezda-tatjana-kurtukova-matushka-izmenila-ee-zhizn.html|title=Народная звезда Татьяна Куртукова: «Матушка» изменила её жизнь — Мир новостей|date=2024-06-13|work=mirnov.ru|language=ru|accessdate=2024-08-13}}</ref> Во 2016 година, таа добила диплома за „Концертен изведувач. Ансамблски солист. Наставник“. По дипломирањето на Институтот „Иполитов-Иванов“, таа започнака да предава на Пензенскиот колеџ за уметности, а истовремено студирала на Пензенскиот државен универзитет, каде што магистрираше на тема „Психолог-едукатор“.<ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://penzasmi.ru/news/98718/tatyana-kurtukova-rasskazala-na-pervom-kanale-ob-osobennostyah-penzenskogo-folklora|title=Татьяна Куртукова рассказала на «Первом канале» об особенностях пензенского фольклора|date=2024-07-24|work=penzasmi.ru|language=ru|accessdate=2024-08-13}}</ref> Таа изведува народна музика уште од училишните денови, учествувајќи во фолклорни експедиции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://spbdnevnik.ru/news/2024-06-03/tatyana-kurtukova-o-lyubvi-k-strane-nado-govorit-vsluh|title=Татьяна Куртукова: «О любви к стране надо говорить вслух»|work=spbdnevnik.ru|language=ru|accessdate=2024-10-08}}</ref> Според неа, таа се заинтересирала за музика уште од рана возраст.<ref name=":7"/> Во 2022 година, Татјана Куртукова ги издала сингловите „Матушка“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://znamkaluga.ru/2024/08/31/ispolnitelnicza-pesni-matushka-zemlya-vystupit-v-kaluge-31-avgusta/|title=Исполнительница песни «Матушка-земля» выступит в Калуге 31 августа|date=2024-08-31|work=znamkaluga.ru|publisher=Знамя.Калуга|language=ru-RU|accessdate=2024-11-12}}</ref> и „Руска зима“, со текст и музика од Петр Андреев.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://go.zvuk.com/news/pevica-tatyana-kurtukova-rasskazala-o-svoem-otnoshenii-k-kheiteram-06-08-2024.htm|title=Певица Татьяна Куртукова рассказала о своём отношении к хейтерам|date=2024-08-06|work=Zvuk Media|language=ru}}</ref> Таа ја извела песната „Матушка“ на телевизискиот канал Русија-1 во емисијата „Песни од срце“ на Андреј Малахов.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pravda-news.ru/news/kultura/pesni-ot-vsej-dushi-12-iyunya-2024/|title="Песни от всей души"|date=2024-06-13|work=pravda-news.ru|language=ru|accessdate=2024-08-14}}</ref> === Личен живот === Во 2019 година, таа се омажила за Никита Макеев, адвокат по меѓународно право.<ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://78.ru/articles/2024-09-09/eto-ved-on-raschistil-ei-dorozhku-zaviduet-li-shaman-slave-tatyani-kurtukovoi|title=«Это ведь он расчистил ей дорожку»: завидует ли Шаман славе Татьяны Куртуковой?|work=78.ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Татјана го зела презимето на својот сопруг, но настапува под нејзиното моминско презиме.<ref name=":10" /> Двојката добила ќерка, Евника, во 2023 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://kurtukova.com/ Службено мрежно место] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1993 година]] [[Категорија:Руски пејачи]] 00bfy0agl01p1g0scps1e1rt65p0tct 5561185 5561184 2026-05-18T18:02:58Z Jtasevski123 69538 5561185 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=person|honorific_prefix=|Name=Татјана Куртукова|native_name={{nobold|Татьяна Куртукова}}|native_name_lang=ru|honorific_suffix=|image=Tatiana Kurtukova LEO Nov2024 (cropped).jpg|image_upright=|image_size=|Landscape=|alt=|caption=Куртукова во 2024|Birth_name=|Alias=|birth_date={{Birth date and age|1993|09|09}}|birth_place=[[Хабаровск]], [[Русија]]|Origin=[[Пенза]], [[Русија]]|death_date=|death_place=|Genre=фолк, поп, традицонална музика|Occupation=пејач, текстописец, глумица, педагог|Instrument=вокал|Years_active=2008–денес|Label=Gamma Music<ref name="GammaArtists">{{Cite web |url=https://gamma-music.com/artists/ |title=Исполнители — Татьяна Куртукова |website=Gamma Music |language=ru |access-date=14 September 2025}}</ref>|current_member_of=|past_member_of=|spouse=Никита Макеев|partner=|website=|module=|module2=|module:43=}}'''Татјана Сергеевна Макеева, родена Куртукова''' (9 септември 1993, [[Хабаровск]], [[Русија]]) — руска пејачка, текстописец, глумица и педагог, која изведува руски фолк и бард музика.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://muz-tv.ru/news/tatyana-kurtukova-vyskazalas-o-duete-s-shaman/|title=Татьяна Куртукова высказалась о дуэте с SHAMAN|date=11 September 2024|work=muz-tv.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://pravda-news.ru/news/kultura/tatyana-kurtukova-odnogo-2024/|title=Татьяна Куртукова «Одного» (2024): слушать онлайн, смотреть клип, автор, текст|date=2024-09-10|work=pravda-news.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Таа станала популарна и низ цела Русија и пошироко со песната „ Матушка “.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kaluga-poisk.ru/news/obschestvo/v-kaluge-na-den-goroda-tatyana-kurtukova-tri-raza-spela-pesnyu-matushka-zemlya|title=В Калуге на Дне города Татьяна Куртукова три раза спела песню «Матушка Земля»|work=Калуга-Поиск|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref><ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fontanka.ru/2024/06/23/73742012/|title=У SHAMAN'а появилась конкурентка. Рассказываем, откуда появилась новая патриотическая певица Татьяна Куртукова|date=2024-06-23|work=Фонтанка.ру|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> == Биографија == Таа е родена на 9 септември 1993 година, во [[Хабаровск]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/family/news/2024/04/26/22880275.shtml|title=Исполнительница хита «Матушка-земля» раскрыла необычное имя дочери: «Оно реально существует»|date=2024-04-26|work=gazeta.ru|publisher=Газета.ru|language=ru|accessdate=2024-09-27}}</ref> нејзината мајка е [[Политички науки|политиколог]], а нејзиниот татко инженер.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vremyan.ru/news/555205|title=Исполнительница хита «Матушка» Татьяна Куртукова выступит в Нижнем Новгороде|work=www.vremyan.ru|language=ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Во детството, таа се преселила со своите родители во Пенза,<ref name=":3"/> кој го смета за свој роден град.<ref name=":4"/> На четиригодишна возраст, таа започнала да учи во детското уметничко училиште „Лира“ на програмата за пијано.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/muzyka/biografiya-tatyany-kurtukovoj/|title=Биография Татьяны Куртуковой|accessdate=2024-08-13}}</ref> Подоцна, истовремено се запишала и на фолклорна програма. По завршувањето на музичкото училиште, таа се запишала на Пензенскиот колеџ за уметности, специјализирајќи „хорско диригирање“.<ref name=":1"/> Во 2012 година, таа била примена на Државниот институт за музика и педагогија „М.М. Иполитов-Иванов“ во Москва, продолжувајќи ги студиите на вокално-хорскиот и диригирачкиот оддел, со фокус на „народно пеење“.<ref name=":8">{{Наведена мрежна страница|url=https://mirnov.ru/otkroveniya-zvezd/narodnaja-zvezda-tatjana-kurtukova-matushka-izmenila-ee-zhizn.html|title=Народная звезда Татьяна Куртукова: «Матушка» изменила её жизнь — Мир новостей|date=2024-06-13|work=mirnov.ru|language=ru|accessdate=2024-08-13}}</ref> Во 2016 година, таа добила диплома за „Концертен изведувач. Ансамблски солист. Наставник“. По дипломирањето на Институтот „Иполитов-Иванов“, таа започнака да предава на Пензенскиот колеџ за уметности, а истовремено студирала на Пензенскиот државен универзитет, каде што магистрираше на тема „Психолог-едукатор“.<ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://penzasmi.ru/news/98718/tatyana-kurtukova-rasskazala-na-pervom-kanale-ob-osobennostyah-penzenskogo-folklora|title=Татьяна Куртукова рассказала на «Первом канале» об особенностях пензенского фольклора|date=2024-07-24|work=penzasmi.ru|language=ru|accessdate=2024-08-13}}</ref> Таа изведува народна музика уште од училишните денови, учествувајќи во фолклорни експедиции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://spbdnevnik.ru/news/2024-06-03/tatyana-kurtukova-o-lyubvi-k-strane-nado-govorit-vsluh|title=Татьяна Куртукова: «О любви к стране надо говорить вслух»|work=spbdnevnik.ru|language=ru|accessdate=2024-10-08}}</ref> Според неа, таа се заинтересирала за музика уште од рана возраст.<ref name=":7"/> Во 2022 година, Татјана Куртукова ги издала сингловите „Матушка“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://znamkaluga.ru/2024/08/31/ispolnitelnicza-pesni-matushka-zemlya-vystupit-v-kaluge-31-avgusta/|title=Исполнительница песни «Матушка-земля» выступит в Калуге 31 августа|date=2024-08-31|work=znamkaluga.ru|publisher=Знамя.Калуга|language=ru-RU|accessdate=2024-11-12}}</ref> и „Руска зима“, со текст и музика од Петр Андреев.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://go.zvuk.com/news/pevica-tatyana-kurtukova-rasskazala-o-svoem-otnoshenii-k-kheiteram-06-08-2024.htm|title=Певица Татьяна Куртукова рассказала о своём отношении к хейтерам|date=2024-08-06|work=Zvuk Media|language=ru}}</ref> Таа ја извела песната „Матушка“ на телевизискиот канал Русија-1 во емисијата „Песни од срце“ на Андреј Малахов.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pravda-news.ru/news/kultura/pesni-ot-vsej-dushi-12-iyunya-2024/|title="Песни от всей души"|date=2024-06-13|work=pravda-news.ru|language=ru|accessdate=2024-08-14}}</ref> === Личен живот === Во 2019 година, таа се омажила за Никита Макеев, адвокат по меѓународно право.<ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://78.ru/articles/2024-09-09/eto-ved-on-raschistil-ei-dorozhku-zaviduet-li-shaman-slave-tatyani-kurtukovoi|title=«Это ведь он расчистил ей дорожку»: завидует ли Шаман славе Татьяны Куртуковой?|work=78.ru|accessdate=2024-11-12}}</ref> Татјана го зела презимето на својот сопруг, но настапува под нејзиното моминско презиме.<ref name=":10" /> Двојката добила ќерка, Евника, во 2023 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://kurtukova.com/ Службено мрежно место] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1993 година]] [[Категорија:Руски пејачи]] o6x5pmr0f7onactqeweycxq1ljtuxew 1 1395354 5561134 2026-05-18T11:59:58Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5561134 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1395355 5561138 2026-05-18T12:14:36Z Buli 2648 Создадена страница со: **Франческо Моросини** (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дож на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „Пелопонесијакус“ (Peloponnesiacus) пора... 5561138 wikitext text/x-wiki **Франческо Моросини** (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дож на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „Пелопонесијакус“ (Peloponnesiacus) поради неговите успешни воени кампањи на Пелопонез против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. ### Рано живеење и семејство Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. ### Критска војна Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на Критската војна (1645–1669). Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. ### Морејска војна и врв на славата Во 1684 година, на почетокот на Морејската војна (дел од Големата турска војна), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „Пелопонесијакус“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дожовата палата – ретка чест доделена на жив човек. ### Инцидентот со Партенон За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијански минобацач директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. ### Дож на Венеција Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дож на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. ### Лични карактеристики и анегдоти Моросини никогаш не се оженил. Бил познат по својата ексцентричност – речиси секогаш се облекувал во црвена боја и никогаш не одел во битка без својата омилена мачка. По неговата смрт, мачката била балсамирана (со глушец меѓу шепите) и денес се чува во Музејот Корер во Венеција. ### Наследство Франческо Моросини се смета за симбол на последниот значителен воен подем на Венецијанската Република пред нејзиното конечно опаѓање. Неговите освојувања на Пелопонез ѝ вратиле дел од поранешната територијална и престижна моќ на Републиката, иако поголемиот дел од териториите подоцна повторно биле загубени. Неговото име и денес се среќава на италијански воени бродови, воена поморска школа и во бројни уметнички дела и споменици во Венеција. Тој останува контроверзна, но значајна фигура – воен стратег и авантурист, чии акции оставиле трајни белези и на културното наследство на Грција и на историјата на Венеција. qbt916dllzdtakqhmxfuh9reapp4afu 5561139 5561138 2026-05-18T12:15:37Z Buli 2648 5561139 wikitext text/x-wiki '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дож на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на Пелопонез против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. ### Критска војна Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на Критската војна (1645–1669). Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. ### Морејска војна и врв на славата Во 1684 година, на почетокот на Морејската војна (дел од Големата турска војна), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „Пелопонесијакус“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дожовата палата – ретка чест доделена на жив човек. ### Инцидентот со Партенон За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијански минобацач директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. ### Дож на Венеција Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дож на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. ### Лични карактеристики и анегдоти Моросини никогаш не се оженил. Бил познат по својата ексцентричност – речиси секогаш се облекувал во црвена боја и никогаш не одел во битка без својата омилена мачка. По неговата смрт, мачката била балсамирана (со глушец меѓу шепите) и денес се чува во Музејот Корер во Венеција. ### Наследство Франческо Моросини се смета за симбол на последниот значителен воен подем на Венецијанската Република пред нејзиното конечно опаѓање. Неговите освојувања на Пелопонез ѝ вратиле дел од поранешната територијална и престижна моќ на Републиката, иако поголемиот дел од териториите подоцна повторно биле загубени. Неговото име и денес се среќава на италијански воени бродови, воена поморска школа и во бројни уметнички дела и споменици во Венеција. Тој останува контроверзна, но значајна фигура – воен стратег и авантурист, чии акции оставиле трајни белези и на културното наследство на Грција и на историјата на Венеција. cpib2kt9ehjzk242qr7tdg7vala2oko 5561140 5561139 2026-05-18T12:16:04Z Buli 2648 5561140 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Doge of Venice]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Marcantonio Giustinian]] | successor = [[Silvestro Valier]] | birth_name = | birth_date = 26 February 1619 | birth_place = [[Venice]], [[Republic of Venice]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Nauplia]], Republic of Venice | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дож на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на Пелопонез против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. ### Критска војна Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на Критската војна (1645–1669). Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. ### Морејска војна и врв на славата Во 1684 година, на почетокот на Морејската војна (дел од Големата турска војна), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „Пелопонесијакус“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дожовата палата – ретка чест доделена на жив човек. ### Инцидентот со Партенон За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијански минобацач директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. ### Дож на Венеција Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дож на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. ### Лични карактеристики и анегдоти Моросини никогаш не се оженил. Бил познат по својата ексцентричност – речиси секогаш се облекувал во црвена боја и никогаш не одел во битка без својата омилена мачка. По неговата смрт, мачката била балсамирана (со глушец меѓу шепите) и денес се чува во Музејот Корер во Венеција. ### Наследство Франческо Моросини се смета за симбол на последниот значителен воен подем на Венецијанската Република пред нејзиното конечно опаѓање. Неговите освојувања на Пелопонез ѝ вратиле дел од поранешната територијална и престижна моќ на Републиката, иако поголемиот дел од териториите подоцна повторно биле загубени. Неговото име и денес се среќава на италијански воени бродови, воена поморска школа и во бројни уметнички дела и споменици во Венеција. Тој останува контроверзна, но значајна фигура – воен стратег и авантурист, чии акции оставиле трајни белези и на културното наследство на Грција и на историјата на Венеција. 4djjvsmhesya854fenmoa6wyg371yn4 5561141 5561140 2026-05-18T12:18:44Z Buli 2648 5561141 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Doge of Venice]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Marcantonio Giustinian]] | successor = [[Silvestro Valier]] | birth_name = | birth_date = 26 February 1619 | birth_place = [[Venice]], [[Republic of Venice]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Nauplia]], Republic of Venice | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на Критската војна (1645–1669). Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на Морејската војна (дел од Големата турска војна), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „Пелопонесијакус“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дожовата палата – ретка чест доделена на жив човек. == Инцидентот со Партенон == За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијански минобацач директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дож на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. 2xubjapt36gpzldcetii1rt9vr4f2hv 5561142 5561141 2026-05-18T12:19:33Z Buli 2648 /* Дужд на Венеција */ 5561142 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Doge of Venice]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Marcantonio Giustinian]] | successor = [[Silvestro Valier]] | birth_name = | birth_date = 26 February 1619 | birth_place = [[Venice]], [[Republic of Venice]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Nauplia]], Republic of Venice | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на Критската војна (1645–1669). Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на Морејската војна (дел од Големата турска војна), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „Пелопонесијакус“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дожовата палата – ретка чест доделена на жив човек. == Инцидентот со Партенон == За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијански минобацач директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дож на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. [[Категорија:Венецијански дуждови]] o5jam9ut56ku52terowp4o2x501wl18 5561145 5561142 2026-05-18T12:26:38Z Buli 2648 /* Критска војна */ 5561145 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Doge of Venice]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Marcantonio Giustinian]] | successor = [[Silvestro Valier]] | birth_name = | birth_date = 26 February 1619 | birth_place = [[Venice]], [[Republic of Venice]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Nauplia]], Republic of Venice | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Критската војна (1645–1669)]]. Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на [[Морејска војна|Морејската војна]] (дел од [[Голема турска војна|Големата турска војна]]), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „''Пелопонесијакус''“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дуждовата палата – ретка чест доделена на жив човек. === Инцидентот со Партенон === За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијанска морта директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дужд на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. [[Категорија:Венецијански дуждови]] fjo59ex6yonw07be9y6alfgwfihonre 5561146 5561145 2026-05-18T12:27:12Z Buli 2648 5561146 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Дужд на Венеција]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Marcantonio Giustinian]] | successor = [[Silvestro Valier]] | birth_name = | birth_date = 26 февруари 1619 | birth_place = [[Венеција]], [[Republic of Venice]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Nauplia]], Republic of Venice | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Критската војна (1645–1669)]]. Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на [[Морејска војна|Морејската војна]] (дел од [[Голема турска војна|Големата турска војна]]), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „''Пелопонесијакус''“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дуждовата палата – ретка чест доделена на жив човек. === Инцидентот со Партенон === За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијанска морта директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дужд на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. [[Категорија:Венецијански дуждови]] 69km1qv7s8l222hrz8a4inibxol331s 5561147 5561146 2026-05-18T12:28:55Z Buli 2648 5561147 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = Portrait by [[Giovanni Carboncino]] | order = | office = [[Дужд на Венеција]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Маркантонио Џустиниан]] | successor = [[Силвестро Валиеро]] | birth_name = | birth_date = 26 февруари 1619 | birth_place = [[Венеција]], [[Венецијанска Република]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Нафплио]], Венецијанска Република | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Критската војна (1645–1669)]]. Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на [[Морејска војна|Морејската војна]] (дел од [[Голема турска војна|Големата турска војна]]), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „''Пелопонесијакус''“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дуждовата палата – ретка чест доделена на жив човек. === Инцидентот со Партенон === За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијанска морта директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дужд на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. [[Категорија:Венецијански дуждови]] 17rwb9kf5nt7qekpm8sg1s7my16a48e 5561148 5561147 2026-05-18T12:29:36Z Buli 2648 5561148 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Франческо Моросини | image = File:Portrait of Doge Francesco Morosini (1619–1694), half-length, in armour .jpg | caption = | order = | office = [[Дужд на Венеција]] | term_start = 1688 | term_end = 1694 | predecessor = [[Маркантонио Џустиниан]] | successor = [[Силвестро Валиеро]] | birth_name = | birth_date = 26 февруари 1619 | birth_place = [[Венеција]], [[Венецијанска Република]] | death_date = {{death date and age|6 January 1694|26 February 1619|df=y}} | death_place = [[Нафплио]], Венецијанска Република | resting_place = | spouse = | parents = | alma_mater = | profession = }} '''Франческо Моросини''' (италијански: Francesco Morosini; 26 февруари 1619 – 16 јануари 1694) бил истакнат венецијански благородник, адмирал, воен командант и 108-ми Дужд на Република Венеција од 1688 до 1694 година. Познат е под прекарот „''Пелопонесијакус''“ (''Peloponnesiacus'') поради неговите успешни воени кампањи на [[Пелопонез]] против Османлиската Империја. Сметан е за еден од последните големи воени херои на Венецијанската Република во нејзиниот доцнежен период. == Рано живеење и семејство == Моросини потекнувал од една од најстарите и највлијателни патрициски фамилии во Венеција, која низ вековите дала повеќе дожови, генерали и дипломати. Роден во Венеција во 1619 година, тој уште од младост се посветил на поморската кариера и брзо се истакнал во воените походи против Османлиите. == Критска војна == Својата прва голема слава Моросини ја стекнал за време на [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|Критската војна (1645–1669)]]. Како капетан-генерал на венецијанските сили, тој активно учествувал во одбраната на Кандија (денешен Ираклион), главниот град на Крит. По 25-годишна опсада, во 1669 година градот паднал, а Моросини бил принуден да ја предаде тврдината. По враќањето во Венеција бил обвинет за кукавичлук и предавство, но по судски процес бил ослободен од сите обвиненија. И покрај неуспехот, неговата репутација на способен командант останала недопрена. == Морејска војна и врв на славата == Во 1684 година, на почетокот на [[Морејска војна|Морејската војна]] (дел од [[Голема турска војна|Големата турска војна]]), Моросини повторно бил поставен за командант на венецијанската флота. Со поддршка од сојузниците, особено од германскиот генерал Ото Вилхелм фон Кенигсмарк, постигнал низа значајни победи. Венецијанските сили успешно го освоиле поголемиот дел од Пелопонез (Мореја), Лефкада и делови од западна Грција. Во 1687 година кратко време ја зазеле и Атина. Поради овие успеси, венецијанскиот Сенат му ја доделил почесната титула „''Пелопонесијакус''“ и му поставил бронзена биста во Големата сала на Дуждовата палата – ретка чест доделена на жив човек. === Инцидентот со Партенон === За време на опсадата на Атина во септември 1687 година, османлиските сили го користеле Партенон како барутно складиште. Венецијанска морта директно го погодил храмот, предизвикувајќи огромна експлозија која сериозно го оштетила. Моросини во извештајот до Венеција го опишал настанат како „среќен удар“. Потоа се обидел да ги отстрани скулптурите од западниот педимент (коњите и колесниците на Атина и Посејдон) како трофеи, но тие паднале и се уништиле при транспортот. Успеал да земе само Пирејскиот лав, кој и денес стои во Венецијанскиот арсенал. == Дужд на Венеција == Во 1688 година, на врвот на воената слава, Франческо Моросини бил избран за Дужд на Венеција. И покрај високата функција, тој продолжил лично да учествува во воените операции. Обидите за освојување на Негропонт (Евбеја) завршиле неуспешно, делумно поради епидемија на чума. Во 1693 и 1694 година водел помали операции во регионот. Починал на 16 јануари 1694 година во Нафплион на Пелопонез, на 74-годишна возраст. [[Категорија:Венецијански дуждови]] 0muzorhjs6yy44cpnysqhjm9mzngksz 1 1395356 5561144 2026-05-18T12:19:54Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561144 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1395357 5561152 2026-05-18T12:34:44Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561152 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1395358 5561162 2026-05-18T12:57:46Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Тандерберд и кит]] на [[Громова птица и кит]] 5561162 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Громова птица и кит]] 5x0ufb890wbqmzugku0s4lp2lksn0qb 1 1395359 5561163 2026-05-18T12:58:00Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561163 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 3 1395360 5561172 2026-05-18T14:31:08Z J ansari 70324 J ansari ја премести страницата [[Разговор со корисник:E3.akpinar]] на [[Разговор со корисник:Aurelmark]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/E3.akpinar|E3.akpinar]]“ во „[[Special:CentralAuth/Aurelmark|Aurelmark]]“ 5561172 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор со корисник:Aurelmark]] p0y9s0ywdls1jc01ehsouxfox7rvr3s 10 1395361 5561180 2026-05-18T15:34:00Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[File:600px chequered HEX-D61517 White half diagonal HEX-0054A6 letter D.svg|20px|Динамо Загреб II]] {{fb team |t=Динамо Загреб II |tan=ГНК Динамо Загреб |tc=CRO |abb={{#if:{{{abb|}}}|DIN}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Хрватска|Динамо Загреб II]] </noinclude> 5561180 wikitext text/x-wiki [[File:600px chequered HEX-D61517 White half diagonal HEX-0054A6 letter D.svg|20px|Динамо Загреб II]] {{fb team |t=Динамо Загреб II |tan=ГНК Динамо Загреб |tc=CRO |abb={{#if:{{{abb|}}}|DIN}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Хрватска|Динамо Загреб II]] </noinclude> pmns4jlsca2s9qtcdzp25v7zxxi4exk 0 1395362 5561181 2026-05-18T15:39:33Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO... 5561181 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2020 | caps2 = 13 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2020–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2020–2021 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | clubs4 = →{{Fb team Dinamo Zagreb}} | years5 = 2023- | caps5 = 82 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/315227/Show/Erling-Haaland Ерлинг Браут Холанд на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] qp33vtuk5x786ekf9tu6mu06ovw1rj7 5561182 5561181 2026-05-18T15:51:22Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5561182 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2020 | caps2 = 13 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2020–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2020–2021 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | clubs4 = →{{Fb team Dinamo Zagreb}} | years5 = 2023- | caps5 = 82 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/players/402664/show/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] g47jdf7xo94ev6f8im94ow7xi5gidxd 5561201 5561182 2026-05-18T18:27:24Z Carshalton 30527 5561201 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2020 | caps2 = 13 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2020–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2020–2021 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | clubs4 = →{{Fb team Dinamo Zagreb}} | years5 = 2023- | caps5 = 82 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биогарфија== Гвардиол е роден на 23 јануари 2002 година во [[Средњаци]], населба во [[Загреб]], Хрватска, каде што пораснал.<ref>{{Cite web |title=Gvardiolovi prijatelji i obitelj otkrili kakav je on privatno: "Nikad nije imao mira" |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2486627 |access-date=2026-02-27 |website=www.index.hr |language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Joško Gvardiol: Man City's Only Good News for Today|url=https://sports.yahoo.com/jo-ko-gvardiol-man-city-190000638.html|website=[[Yahoo Sports]]|publisher=[[Yahoo]]|date=23 January 2025|access-date=6 June 2025|via=[[OneFootball]]}}</ref> Неговиот татко, Тихомир, по потекло од [[Новиград (Задарска жупанија)|Новиград]] во близина на [[Задар]], работи како [[рибар]], додека неговата мајка, Сања, по потекло од Средњаци,<ref>{{cite web | title = Joško Gvardiol – biografija i titule | website = Formula.ba | date = 2025-06-14 | access-date = 2025-06-16 | url = https://www.formula.ba/blog/josko-gvardiol-biografija-porijeklo-karijera | language = hr-BA }}</ref> била вработена во компанија за големопродажба.<ref name="Gloria 2021">{{Cite magazine |date=18 June 2021 |title=Dečko za velike stvari! Joško Gvardiol skromni je ribarev sin i reprezentativac o kojem svi pričaju |trans-title=Boy for great stuff! Josko Gvardiol is a modest fisherman's son and representative that everyone is talking about |url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/decko-za-velike-stvari-josko-gvardiol-skromni-je-ribarev-sin-i-reprezentativac-o-kojem-svi-pricaju-15081909 |access-date=6 June 2025 |magazine=[[Gloria (magazine)|Gloria]] |language=hr}}</ref> Тој има две постари сестри Лорена и Франка кои се модел, односно ракометарка.<ref>{{Cite magazine|title=Priča Joška Gvardiola: Skromni dečko iz NK Trešnjevke sada igra kod slavnog imenjaka Pepa|trans-title=Joško Gvardiol's story: A humble boy from NK Trešnjevke is now playing with the famous namesake Pep|url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/prica-joska-gvardiola-skromni-decko-iz-nk-tresnjevke-sada-igra-kod-slavnog-imenjaka-pepa-15362378|magazine=Gloria|date=5 August 2023|access-date=6 June 2025|language=hr}}</ref> Како млад фудбалер на [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], Гвардиол се соочувал со проблеми околу минутажата и размислувал да се откаже од фудбалот за да продава риба. Tој, исто така, размислувал да премине на [[кошарка]], бидејќи многу негови пријатели во тоа време играле кошарка. Сепак, решил да ја продолжи својата кариера откако семеен пријател му направил [[Mental mapping|ментална мапа]] за да го охрабри.<ref>{{Cite web|first=Richard|last=Martin|title=Revealed: Manchester City defender Josko Gvardiol wanted to quit football and sell fish in a market due to doubts over his ability|url=https://www.goal.com/en/news/revealed-manchester-city-defender-josko-gvardiol-wanted-quit-football-sell-fish-market/bltd3d053c00a5d01b0|website=[[Goal (website)|Goal]]|date=24 August 2023|access-date=6 June 2025}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/players/402664/show/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] 3k0y76ocx4mag6lr8azwrru7kj00ifw 5561204 5561201 2026-05-18T18:33:30Z Carshalton 30527 5561204 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2020 | caps2 = 13 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2020–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2020–2021 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | clubs4 = →{{Fb team Dinamo Zagreb}} | years5 = 2023- | caps5 = 82 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биогарфија== Гвардиол е роден на 23 јануари 2002 година во [[Средњаци]], населба во [[Загреб]], Хрватска, каде што пораснал.<ref>{{Cite web |title=Gvardiolovi prijatelji i obitelj otkrili kakav je on privatno: "Nikad nije imao mira" |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2486627 |access-date=2026-02-27 |website=www.index.hr |language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Joško Gvardiol: Man City's Only Good News for Today|url=https://sports.yahoo.com/jo-ko-gvardiol-man-city-190000638.html|website=[[Yahoo Sports]]|publisher=[[Yahoo]]|date=23 January 2025|access-date=6 June 2025|via=[[OneFootball]]}}</ref> Неговиот татко, Тихомир, по потекло од [[Новиград (Задарска жупанија)|Новиград]] во близина на [[Задар]], работи како [[рибар]], додека неговата мајка, Сања, по потекло од Средњаци,<ref>{{cite web | title = Joško Gvardiol – biografija i titule | website = Formula.ba | date = 2025-06-14 | access-date = 2025-06-16 | url = https://www.formula.ba/blog/josko-gvardiol-biografija-porijeklo-karijera | language = hr-BA }}</ref> била вработена во компанија за големопродажба.<ref name="Gloria 2021">{{Cite magazine |date=18 June 2021 |title=Dečko za velike stvari! Joško Gvardiol skromni je ribarev sin i reprezentativac o kojem svi pričaju |trans-title=Boy for great stuff! Josko Gvardiol is a modest fisherman's son and representative that everyone is talking about |url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/decko-za-velike-stvari-josko-gvardiol-skromni-je-ribarev-sin-i-reprezentativac-o-kojem-svi-pricaju-15081909 |access-date=6 June 2025 |magazine=[[Gloria (magazine)|Gloria]] |language=hr}}</ref> Тој има две постари сестри Лорена и Франка кои се модел, односно ракометарка.<ref>{{Cite magazine|title=Priča Joška Gvardiola: Skromni dečko iz NK Trešnjevke sada igra kod slavnog imenjaka Pepa|trans-title=Joško Gvardiol's story: A humble boy from NK Trešnjevke is now playing with the famous namesake Pep|url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/prica-joska-gvardiola-skromni-decko-iz-nk-tresnjevke-sada-igra-kod-slavnog-imenjaka-pepa-15362378|magazine=Gloria|date=5 August 2023|access-date=6 June 2025|language=hr}}</ref> Како млад фудбалер на [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], Гвардиол се соочувал со проблеми околу минутажата и размислувал да се откаже од фудбалот за да продава риба. Tој, исто така, размислувал да премине на [[кошарка]], бидејќи многу негови пријатели во тоа време играле кошарка. Сепак, решил да ја продолжи својата кариера откако семеен пријател му направил [[Mental mapping|ментална мапа]] за да го охрабри.<ref>{{Cite web|first=Richard|last=Martin|title=Revealed: Manchester City defender Josko Gvardiol wanted to quit football and sell fish in a market due to doubts over his ability|url=https://www.goal.com/en/news/revealed-manchester-city-defender-josko-gvardiol-wanted-quit-football-sell-fish-market/bltd3d053c00a5d01b0|website=[[Goal (website)|Goal]]|date=24 August 2023|access-date=6 June 2025}}</ref> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)|Централен дефанзивец]], многу добар во маркирање и во играта со глава. Способен е да ја организира играта од задната линија но и да се приклучува во нападот, при што успева да постигнува и голови.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfootballscouting.com/giovani-talenti-del-2002/josko-gvardiol-talento-croato-classe-2002/|title=Josko Gvardiol: talento croato classe 2002|data=4 април 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/josko-gvardiol-la-nuova-star-croata-acquisita-per-19-milioni-dal-/vlladdsrawjz1o2hatl47joxj|title=Josko Gvardiol: la nuova star croata acquistata per 19 milioni dal Lipsia|date=29 септември 2020}}</ref> Може да биде користен и на позицијата [[Одбрана (фудбал) #Страничен бек|лев бек]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/01-09-2021/calciomercato-germania-bundesliga-bayern-lipsia-420887841772.shtml|title=Il Bayern mette muscoli, sorprese a Lipsia: Andre Silva e tanti giovani|access-date=2 септември 2021}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/players/402664/show/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] 4jpi6c38ojo7ahhts76kxxa0kh8wy0h 5561286 5561204 2026-05-18T22:08:43Z Carshalton 30527 5561286 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px solid HEX-007500.svg}} [[НК Трешњевка|Трешњевка]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2021 | caps2 = 36 | goals2 = 3 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2021–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2023- | caps4 = 82 | goals4 = 11 | clubs4 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биогарфија== Гвардиол е роден на 23 јануари 2002 година во [[Средњаци]], населба во [[Загреб]], Хрватска, каде што пораснал.<ref>{{Cite web |title=Gvardiolovi prijatelji i obitelj otkrili kakav je on privatno: "Nikad nije imao mira" |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2486627 |access-date=2026-02-27 |website=www.index.hr |language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Joško Gvardiol: Man City's Only Good News for Today|url=https://sports.yahoo.com/jo-ko-gvardiol-man-city-190000638.html|website=[[Yahoo Sports]]|publisher=[[Yahoo]]|date=23 January 2025|access-date=6 June 2025|via=[[OneFootball]]}}</ref> Неговиот татко, Тихомир, по потекло од [[Новиград (Задарска жупанија)|Новиград]] во близина на [[Задар]], работи како [[рибар]], додека неговата мајка, Сања, по потекло од Средњаци,<ref>{{cite web | title = Joško Gvardiol – biografija i titule | website = Formula.ba | date = 2025-06-14 | access-date = 2025-06-16 | url = https://www.formula.ba/blog/josko-gvardiol-biografija-porijeklo-karijera | language = hr-BA }}</ref> била вработена во компанија за големопродажба.<ref name="Gloria 2021">{{Cite magazine |date=18 June 2021 |title=Dečko za velike stvari! Joško Gvardiol skromni je ribarev sin i reprezentativac o kojem svi pričaju |trans-title=Boy for great stuff! Josko Gvardiol is a modest fisherman's son and representative that everyone is talking about |url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/decko-za-velike-stvari-josko-gvardiol-skromni-je-ribarev-sin-i-reprezentativac-o-kojem-svi-pricaju-15081909 |access-date=6 June 2025 |magazine=[[Gloria (magazine)|Gloria]] |language=hr}}</ref> Тој има две постари сестри Лорена и Франка кои се модел, односно ракометарка.<ref>{{Cite magazine|title=Priča Joška Gvardiola: Skromni dečko iz NK Trešnjevke sada igra kod slavnog imenjaka Pepa|trans-title=Joško Gvardiol's story: A humble boy from NK Trešnjevke is now playing with the famous namesake Pep|url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/prica-joska-gvardiola-skromni-decko-iz-nk-tresnjevke-sada-igra-kod-slavnog-imenjaka-pepa-15362378|magazine=Gloria|date=5 August 2023|access-date=6 June 2025|language=hr}}</ref> Како млад фудбалер на [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], Гвардиол се соочувал со проблеми околу минутажата и размислувал да се откаже од фудбалот за да продава риба. Tој, исто така, размислувал да премине на [[кошарка]], бидејќи многу негови пријатели во тоа време играле кошарка. Сепак, решил да ја продолжи својата кариера откако семеен пријател му направил [[Mental mapping|ментална мапа]] за да го охрабри.<ref>{{Cite web|first=Richard|last=Martin|title=Revealed: Manchester City defender Josko Gvardiol wanted to quit football and sell fish in a market due to doubts over his ability|url=https://www.goal.com/en/news/revealed-manchester-city-defender-josko-gvardiol-wanted-quit-football-sell-fish-market/bltd3d053c00a5d01b0|website=[[Goal (website)|Goal]]|date=24 August 2023|access-date=6 June 2025}}</ref> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)|Централен дефанзивец]], многу добар во маркирање и во играта со глава. Способен е да ја организира играта од задната линија но и да се приклучува во нападот, при што успева да постигнува и голови.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfootballscouting.com/giovani-talenti-del-2002/josko-gvardiol-talento-croato-classe-2002/|title=Josko Gvardiol: talento croato classe 2002|data=4 април 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/josko-gvardiol-la-nuova-star-croata-acquisita-per-19-milioni-dal-/vlladdsrawjz1o2hatl47joxj|title=Josko Gvardiol: la nuova star croata acquistata per 19 milioni dal Lipsia|date=29 септември 2020}}</ref> Може да биде користен и на позицијата [[Одбрана (фудбал) #Страничен бек|лев бек]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/01-09-2021/calciomercato-germania-bundesliga-bayern-lipsia-420887841772.shtml|title=Il Bayern mette muscoli, sorprese a Lipsia: Andre Silva e tanti giovani|access-date=2 септември 2021}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/players/402664/show/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] a3m15dycnv52lpm32dqzggr2jbznazc 5561288 5561286 2026-05-18T22:11:28Z Carshalton 30527 5561288 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Јошко Гвардиол | image = [[File:2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2611 (Joško Gvardiol).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Јошко Гвадиол<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Squad list: Croatia (CRO) |publisher=[[FIFA]] |page=8 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|1|23|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Joško Gvardiol – Croatia – European Qualifiers |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250127284--josko-gvardiol/ |access-date=13 June 2023 |publisher=[[UEFA]]}}</ref> | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |title=Joško Gvardiol |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224731/https://rbleipzig.com/en/first-team/team/josko-gvardiol/ |archive-date=7 June 2023 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px solid HEX-007500.svg}} [[НК Трешњевка|Трешњевка]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2019–2020 | caps1 = 4 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb II}} | years2 = 2019–2021 | caps2 = 36 | goals2 = 3 | clubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years3 = 2021–2023 | caps3 = 59 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team RB Leipzig}} | years4 = 2023- | caps4 = 82 | goals4 = 11 | clubs4 = {{Fb team Manchester City}} | nationalyears1 = 2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 14 години|Хрватска 14]] | nationalyears2 = 2018 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2019-2021 | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2021- | nationalcaps6 = 46 | nationalgoals6 = 4 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Јошко Гвардиол''' (роден на [[23 јануари]] [[2002]] година, во [[Загреб]]) е [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биогарфија== Гвардиол е роден на 23 јануари 2002 година во [[Средњаци]], населба во [[Загреб]], Хрватска, каде што пораснал.<ref>{{Cite web |title=Gvardiolovi prijatelji i obitelj otkrili kakav je on privatno: "Nikad nije imao mira" |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2486627 |access-date=2026-02-27 |website=www.index.hr |language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Joško Gvardiol: Man City's Only Good News for Today|url=https://sports.yahoo.com/jo-ko-gvardiol-man-city-190000638.html|website=[[Yahoo Sports]]|publisher=[[Yahoo]]|date=23 January 2025|access-date=6 June 2025|via=[[OneFootball]]}}</ref> Неговиот татко, Тихомир, по потекло од [[Новиград (Задарска жупанија)|Новиград]] во близина на [[Задар]], работи како [[рибар]], додека неговата мајка, Сања, по потекло од Средњаци,<ref>{{cite web | title = Joško Gvardiol – biografija i titule | website = Formula.ba | date = 2025-06-14 | access-date = 2025-06-16 | url = https://www.formula.ba/blog/josko-gvardiol-biografija-porijeklo-karijera | language = hr-BA }}</ref> била вработена во компанија за големопродажба.<ref name="Gloria 2021">{{Cite magazine |date=18 June 2021 |title=Dečko za velike stvari! Joško Gvardiol skromni je ribarev sin i reprezentativac o kojem svi pričaju |trans-title=Boy for great stuff! Josko Gvardiol is a modest fisherman's son and representative that everyone is talking about |url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/decko-za-velike-stvari-josko-gvardiol-skromni-je-ribarev-sin-i-reprezentativac-o-kojem-svi-pricaju-15081909 |access-date=6 June 2025 |magazine=[[Gloria (magazine)|Gloria]] |language=hr}}</ref> Тој има две постари сестри Лорена и Франка кои се модел, односно ракометарка.<ref>{{Cite magazine|title=Priča Joška Gvardiola: Skromni dečko iz NK Trešnjevke sada igra kod slavnog imenjaka Pepa|trans-title=Joško Gvardiol's story: A humble boy from NK Trešnjevke is now playing with the famous namesake Pep|url=https://www.gloria.hr/gl/scena/price/prica-joska-gvardiola-skromni-decko-iz-nk-tresnjevke-sada-igra-kod-slavnog-imenjaka-pepa-15362378|magazine=Gloria|date=5 August 2023|access-date=6 June 2025|language=hr}}</ref> Како млад фудбалер на [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], Гвардиол се соочувал со проблеми околу минутажата и размислувал да се откаже од фудбалот за да продава риба. Tој, исто така, размислувал да премине на [[кошарка]], бидејќи многу негови пријатели во тоа време играле кошарка. Сепак, решил да ја продолжи својата кариера откако семеен пријател му направил [[Mental mapping|ментална мапа]] за да го охрабри.<ref>{{Cite web|first=Richard|last=Martin|title=Revealed: Manchester City defender Josko Gvardiol wanted to quit football and sell fish in a market due to doubts over his ability|url=https://www.goal.com/en/news/revealed-manchester-city-defender-josko-gvardiol-wanted-quit-football-sell-fish-market/bltd3d053c00a5d01b0|website=[[Goal (website)|Goal]]|date=24 August 2023|access-date=6 June 2025}}</ref> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)|Централен дефанзивец]], многу добар во маркирање и во играта со глава. Способен е да ја организира играта од задната линија но и да се приклучува во нападот, при што успева да постигнува и голови.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfootballscouting.com/giovani-talenti-del-2002/josko-gvardiol-talento-croato-classe-2002/|title=Josko Gvardiol: talento croato classe 2002|data=4 април 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/josko-gvardiol-la-nuova-star-croata-acquisita-per-19-milioni-dal-/vlladdsrawjz1o2hatl47joxj|title=Josko Gvardiol: la nuova star croata acquistata per 19 milioni dal Lipsia|date=29 септември 2020}}</ref> Може да биде користен и на позицијата [[Одбрана (фудбал) #Страничен бек|лев бек]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/01-09-2021/calciomercato-germania-bundesliga-bayern-lipsia-420887841772.shtml|title=Il Bayern mette muscoli, sorprese a Lipsia: Andre Silva e tanti giovani|access-date=2 септември 2021}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ==== {{flagsport|CRO}} Динамо Загреб ==== *'''[[Прва Хрватска фудбалска лига|Прва ХНЛ]]''' : 2 : 2019-2020, 2020-2021 *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 1 : 2020-2021 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.soccerway.com/player/gvardiol-josko/86K1f1fd/ Јошко Гвардиол на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/josko-gvardiol/profil/spieler/475959 Јошко Гвардиол на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/299910/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на espn] *[https://www.whoscored.com/players/402664/show/josko-gvardiol Јошко Гвардиол на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвардиол, Јошко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] fn28jo0ijfhcvearu47pq68nez1fg7x 10 1395363 5561188 2026-05-18T18:05:59Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:600px Giallo e Blu.svg|20px|Ал-Тавун]] {{fb team |t=Ал-Тавун |tan=ФК Ал-Тавун |tc=KSA |abb={{#if:{{{abb|}}}|TAW}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Саудиска Арабија|Ал-Тавун]] </noinclude> 5561188 wikitext text/x-wiki [[Податотека:600px Giallo e Blu.svg|20px|Ал-Тавун]] {{fb team |t=Ал-Тавун |tan=ФК Ал-Тавун |tc=KSA |abb={{#if:{{{abb|}}}|TAW}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Саудиска Арабија|Ал-Тавун]] </noinclude> 12oakgsh29zfxh11kjidr1g5y9tumzt 1 1395364 5561195 2026-05-18T18:10:54Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}}{{вики клуб}} 5561195 wikitext text/x-wiki {{сзр}}{{вики клуб}} h2u6hhq51pw5ddjxw6oghd3y2qrceww 1 1395365 5561196 2026-05-18T18:11:26Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5561196 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 1 1395366 5561203 2026-05-18T18:27:47Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5561203 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 14 1395367 5561223 2026-05-18T19:14:09Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5561223 wikitext text/x-wiki {{cat main|Списоци на Нобелови награди}} {{category explanation|[[Wikipedia:Списоци|Списоци]] на добитниците на [[Нобелова награда|Нобеловите награди]]}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда|*Списоци]] [[Категорија:Списоци на добитници на награди|Добитници на Нобеловата награда]] tnaegn5ikjvl66opauf6wmqgy0mogrh 3 1395368 5561235 2026-05-18T19:37:38Z Events Makedonija 133261 /* */ 5561235 wikitext text/x-wiki Улогата на Елена Вукановска во Основањето и развојот на ориенталниот танц во Македонија Ориенталниот танц (Belly Dance) започнал поорганизирано да се развива и јавно да биде застапен во Македонија во текот на 2000-тите години, поточно од 2009 година, преку појава на специјализирани студија, јавни настапи и едукативни програми посветени на оваа уметност. Меѓу имињата поврзани со развојот и популаризацијата на ориенталниот танц во Македонија се споменува Елена Вукановска, инструктор, сценски изведувач и едукатор со повеќе од 15 години активно искуство во областа на ориенталниот танц. Нејзината работа опфаќа: изучување на ориентален танц; сценски настапи; меѓународни фестивали; професионални обуки; организација на работилници; јавна промоција на ориенталниот танц во Македонија и странство. Студио Ориентал Во 2009 година, Вукановска го основала Студио Ориентал. Студиото е насочено кон изучување и промоција на ориенталниот танц преку часови, настапи, фестивали и подготовка на танчери. Во рамки на Студио Ориентал се изучуваат повеќе категории: Oriental Classic Pop Oriental Tarab Mejance Lyrical Folklore Saidi Dabke Iraqi Baladi Shaabi Khaleegi Други категории Fusion стилови Импровизација со жива музика Сценски ориентален танц Во текот на својата кариера, Елена Вукановска посетувала професионални семинари и работилници во повеќе земји. Меѓу нив се: професионални обуки во Египет; едукации и семинари во Дубаи; работилници во Копаоник; Fairytales Festival (2016) – Белград; Cairo Dance Festival (2019) – Будимпешта; дополнителни обуки кај интернационални инструктори. Според достапни информации, дел од едукацијата била насочена кон традиционални египетски стилови. Меѓу сценските техники со кои се поврзува нејзината работа е Shamadan dance, египетски стил кој се изведува со свеќник поставен на глава. Активностите на студиото вклучуваат домашни и меѓународни настапи, фестивали и обуки поврзани со ориенталниот танц. Професионална едукација и меѓународни обуки. Фестивали и Меѓународни настапи Во текот на кариерата, Вукановска настапувала на домашни и интернационални фестивали. Во 2025 година настапувала на: Magic Belly Dance Festival- Романија Oriental Maraton Festival-Франција Raqs Athens-Грција Noć sa Šeherezadom-Србија Во 2026 година, најавено е повторно учество на 12-тото издание на Oriental Maraton Festival во Франција. Преку овие фестивали Вукановска посетувала работилници и следела настапи на интернационални имиња како: Ранда Камел- икона и легенда на Ориенталниот Танц во светот Тито Сеиф - најдобриот машки инструктор на сите времиња во светот на ориенталниот танц Ваел Мансур,Шерон Месгвич,Јаел Зарка Медиумски Настапи Покрај фестивалските активности,Елена Вукановска гостувала во телевизиски емисии и интервјуа. Меѓу медиумските појавувања се: hypetv.mk⁠� zenskimagazin.faktor.mk⁠� slobodenpecat.mk⁠� youtu.be⁠� Најолемата подршка и прмоција Елена Вукановска ја добива преку долгогодишната соработка со Естрадниот Балкански Менаџер-Даниел Стоилков и неговата организација Events Makedonija Дел од организациската, логистичката и промотивната поддршка на активностите поврзани со Студио Ориентал се поврзува со Даниел Стоилков и Events Makedonija. Организацијата Евентс Македонија е активна од 2009 година и работи во областа на: организација на концерти; логистика на јавни настани; менаџмент на артисти; координација на фестивали; промоција на културни и естрадни настани. Според достапни информации, организацијата се поврзува со организација или логистичка поддршка на настани со: Оливер Драгојевиќ, Северина,Жељко Јоксимовиќ,Цеца Здравко,Чолиќ,Парни Ваљак,Дорис Драговиќ,Саша Ковачевич како и со повеќе изданија на: Штипска Пастрмалијада Од 2022 година,Организацијата наведува учество во реализација на дополнителни културни и музички настани организирани од страна на Event Group. tn8aohk3io55hqcgx8dw2mgikzai6cm 5561236 5561235 2026-05-18T19:39:51Z Events Makedonija 133261 /* Улогата на Елена Вукановска во Основањето и Развојот на Ориенталниот Танц во Македонија */ ново заглавие 5561236 wikitext text/x-wiki Улогата на Елена Вукановска во Основањето и развојот на ориенталниот танц во Македонија Ориенталниот танц (Belly Dance) започнал поорганизирано да се развива и јавно да биде застапен во Македонија во текот на 2000-тите години, поточно од 2009 година, преку појава на специјализирани студија, јавни настапи и едукативни програми посветени на оваа уметност. Меѓу имињата поврзани со развојот и популаризацијата на ориенталниот танц во Македонија се споменува Елена Вукановска, инструктор, сценски изведувач и едукатор со повеќе од 15 години активно искуство во областа на ориенталниот танц. Нејзината работа опфаќа: изучување на ориентален танц; сценски настапи; меѓународни фестивали; професионални обуки; организација на работилници; јавна промоција на ориенталниот танц во Македонија и странство. Студио Ориентал Во 2009 година, Вукановска го основала Студио Ориентал. Студиото е насочено кон изучување и промоција на ориенталниот танц преку часови, настапи, фестивали и подготовка на танчери. Во рамки на Студио Ориентал се изучуваат повеќе категории: Oriental Classic Pop Oriental Tarab Mejance Lyrical Folklore Saidi Dabke Iraqi Baladi Shaabi Khaleegi Други категории Fusion стилови Импровизација со жива музика Сценски ориентален танц Во текот на својата кариера, Елена Вукановска посетувала професионални семинари и работилници во повеќе земји. Меѓу нив се: професионални обуки во Египет; едукации и семинари во Дубаи; работилници во Копаоник; Fairytales Festival (2016) – Белград; Cairo Dance Festival (2019) – Будимпешта; дополнителни обуки кај интернационални инструктори. Според достапни информации, дел од едукацијата била насочена кон традиционални египетски стилови. Меѓу сценските техники со кои се поврзува нејзината работа е Shamadan dance, египетски стил кој се изведува со свеќник поставен на глава. Активностите на студиото вклучуваат домашни и меѓународни настапи, фестивали и обуки поврзани со ориенталниот танц. Професионална едукација и меѓународни обуки. Фестивали и Меѓународни настапи Во текот на кариерата, Вукановска настапувала на домашни и интернационални фестивали. Во 2025 година настапувала на: Magic Belly Dance Festival- Романија Oriental Maraton Festival-Франција Raqs Athens-Грција Noć sa Šeherezadom-Србија Во 2026 година, најавено е повторно учество на 12-тото издание на Oriental Maraton Festival во Франција. Преку овие фестивали Вукановска посетувала работилници и следела настапи на интернационални имиња како: Ранда Камел- икона и легенда на Ориенталниот Танц во светот Тито Сеиф - најдобриот машки инструктор на сите времиња во светот на ориенталниот танц Ваел Мансур,Шерон Месгвич,Јаел Зарка Медиумски Настапи Покрај фестивалските активности,Елена Вукановска гостувала во телевизиски емисии и интервјуа. Меѓу медиумските појавувања се: hypetv.mk⁠� zenskimagazin.faktor.mk⁠� slobodenpecat.mk⁠� youtu.be⁠� Најолемата подршка и прмоција Елена Вукановска ја добива преку долгогодишната соработка со Естрадниот Балкански Менаџер-Даниел Стоилков и неговата организација Events Makedonija Дел од организациската, логистичката и промотивната поддршка на активностите поврзани со Студио Ориентал се поврзува со Даниел Стоилков и Events Makedonija. Организацијата Евентс Македонија е активна од 2009 година и работи во областа на: организација на концерти; логистика на јавни настани; менаџмент на артисти; координација на фестивали; промоција на културни и естрадни настани. Според достапни информации, организацијата се поврзува со организација или логистичка поддршка на настани со: Оливер Драгојевиќ, Северина,Жељко Јоксимовиќ,Цеца Здравко,Чолиќ,Парни Ваљак,Дорис Драговиќ,Саша Ковачевич како и со повеќе изданија на: Штипска Пастрмалијада Од 2022 година,Организацијата наведува учество во реализација на дополнителни културни и музички настани организирани од страна на Event Group. == Улогата на Елена Вукановска во Основањето и Развојот на Ориенталниот Танц во Македонија == Улогата на Елена Вукановска во Основањето и развојот на ориенталниот танц во Македонија Ориенталниот танц (Belly Dance) започнал поорганизирано да се развива и јавно да биде застапен во Македонија во текот на 2000-тите години, поточно од 2009 година, преку појава на специјализирани студија, јавни настапи и едукативни програми посветени на оваа уметност. Меѓу имињата поврзани со развојот и популаризацијата на ориенталниот танц во Македонија се споменува Елена Вукановска, инструктор, сценски изведувач и едукатор со повеќе од 15 години активно искуство во областа на ориенталниот танц. Нејзината работа опфаќа: изучување на ориентален танц; сценски настапи; меѓународни фестивали; професионални обуки; организација на работилници; јавна промоција на ориенталниот танц во Македонија и странство. Студио Ориентал Во 2009 година, Вукановска го основала Студио Ориентал. Студиото е насочено кон изучување и промоција на ориенталниот танц преку часови, настапи, фестивали и подготовка на танчери. Во рамки на Студио Ориентал се изучуваат повеќе категории: Oriental Classic Pop Oriental Tarab Mejance Lyrical Folklore Saidi Dabke Iraqi Baladi Shaabi Khaleegi Други категории Fusion стилови Импровизација со жива музика Сценски ориентален танц Во текот на својата кариера, Елена Вукановска посетувала професионални семинари и работилници во повеќе земји. Меѓу нив се: професионални обуки во Египет; едукации и семинари во Дубаи; работилници во Копаоник; Fairytales Festival (2016) – Белград; Cairo Dance Festival (2019) – Будимпешта; дополнителни обуки кај интернационални инструктори. Според достапни информации, дел од едукацијата била насочена кон традиционални египетски стилови. Меѓу сценските техники со кои се поврзува нејзината работа е Shamadan dance, египетски стил кој се изведува со свеќник поставен на глава. Активностите на студиото вклучуваат домашни и меѓународни настапи, фестивали и обуки поврзани со ориенталниот танц. Професионална едукација и меѓународни обуки. Фестивали и Меѓународни настапи Во текот на кариерата, Вукановска настапувала на домашни и интернационални фестивали. Во 2025 година настапувала на: Magic Belly Dance Festival- Романија Oriental Maraton Festival-Франција Raqs Athens-Грција Noć sa Šeherezadom-Србија Во 2026 година, најавено е повторно учество на 12-тото издание на Oriental Maraton Festival во Франција. Преку овие фестивали Вукановска посетувала работилници и следела настапи на интернационални имиња како: Ранда Камел- икона и легенда на Ориенталниот Танц во светот Тито Сеиф - најдобриот машки инструктор на сите времиња во светот на ориенталниот танц Ваел Мансур,Шерон Месгвич,Јаел Зарка Медиумски Настапи Покрај фестивалските активности,Елена Вукановска гостувала во телевизиски емисии и интервјуа. Меѓу медиумските појавувања се: hypetv.mk⁠� zenskimagazin.faktor.mk⁠� slobodenpecat.mk⁠� youtu.be⁠� Најолемата подршка и прмоција Елена Вукановска ја добива преку долгогодишната соработка со Естрадниот Балкански Менаџер-Даниел Стоилков и неговата организација Events Makedonija Дел од организациската, логистичката и промотивната поддршка на активностите поврзани со Студио Ориентал се поврзува со Даниел Стоилков и Events Makedonija. Организацијата Евентс Македонија е активна од 2009 година и работи во областа на: организација на концерти; логистика на јавни настани; менаџмент на артисти; координација на фестивали; промоција на културни и естрадни настани. Според достапни информации, организацијата се поврзува со организација или логистичка поддршка на настани со: Оливер Драгојевиќ, Северина,Жељко Јоксимовиќ,Цеца Здравко,Чолиќ,Парни Ваљак,Дорис Драговиќ,Саша Ковачевич како и со повеќе изданија на: Штипска Пастрмалијада Од 2022 година,Организацијата наведува учество во реализација на дополнителни културни и музички настани организирани од страна на Event Group. [[User:Events Makedonija|Events Makedonija]] <small>([[User talk:Events Makedonija|разговор]])</small> 21:39, 18 мај 2026 (CEST) 47dcnvk25is9ve7fiu1aoruu9fzyu0d 0 1395369 5561243 2026-05-18T19:59:28Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345369574|Deux-Sèvres]]“ 5561243 wikitext text/x-wiki '''Де-Севр''' ( , Поатвен-Сентонгески : ''Deùs Saevres'' ) - [[Департмани во Франција|француски департман]]. ''Де-Севр'' буквално значи „Два Севра“: [[Севр Нантез]] и [[Севр Ниортез]] се две реки чии извори се во департманот. Во 2023 година имал 375.229 жители. == Во историјата и книжевноста == ''Де Севр'' бил еден од 83-те првични ''департмани'' создадени за време на [[Француска револуција|Француската револуција]] на 4 март 1790 година. Областа била дел од древната покраина [[Поату]]. Границите на департманите беа променети во 1973 година, кога жителите на малата општина [[:fr:Le Puy-Saint-Bonnet|Пуи-Сен-Боне]] формално се поврзаа со брзорастечката соседна општина Шоле, која се наоѓа во соседниот департман [[Мен и Лоара]] . За да се спречи администрирањето на придружните комуни во посебни департмани, Пуи-Сен-Боне беше префрлен во Мен и Лоара. Дe-Севр се појавува во ''„Неговата Екселенција Ежен Ругон“'', роман од Емил Зола во неговата серија Ругон-Макарови, кога Ругон го посетува Ниор, главниот град на департманот, за да отвори нова железничка линија до Анже (глава 10). == Географија и економија == Климата е блага, со просечна годишна температура од 11 [[Целзиусов степен|степени Целзиусови]]. ''Департманот'' останува рурален: три четвртини од површината се обработливо земјиште. [[Пченица|Пченицата]] и [[Овес|овесот]] се главните производи што се одгледуваат, како и [[Компир|компирите]], [[Јаболко|јаболката]] и [[Ореви|оревите]]. [[Ниор]] е центар за одгледување зеленчук и ангелика. Малку цвекло се одгледува во округот Мел. Лозјата се бројни на север, а во помала мера и на југ. ''Департманот'' е исто така добро познат по одгледување [[Домашно говедо|говеда]], [[Маска (животно)|маски]] и [[Коњ|коњи]]. Расата говеда Партене е именувана по градот Партене на север од ''департманот''. Исто така, млечните производи се произведуваат во значителни количини (путер во Ешире и козјо сирење). Некои каменоломи се во функција (во Mazières-en-Gâtine, La Peyratte или Saint-Varent ), како и вадење на вар. [[Текстил|Текстилот]], штавењето кожа и мелењето брашно биле традиционални индустрии во Ниор, главниот и најголем град. Денес, Ниор, со 60.000 жители, е важно трговско и управно средиште. Тој е еден од главните финансиски средишта во Франција (четврт по ранг по [[Париз]], [[Лион]] и [[Лил]]). Ниор е национално седиште на некои од главните осигурителни компании во Франција, како и регионални седишта. Исто така тука се наоѓаат регионалните седишта на неколку национални банки, вклучувајќи ги Банк попилер (''Banque Populaire'') и Креди агрикол (Crédit Agricole). Секторот за услуги е исто така силно застапен во Ниор, во консалтинг, сметководство, брокерство и софтвер. Главни индустрии се хемиската, фармацевтската и аеронаутичката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leachintl2.com/french/historyf.html|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044415/http://www.leachintl2.com/french/historyf.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2013-03-28}}</ref>. Главни индустрии вон главниот град се текстилната, чевларската, мебелот, машинската, автомобилската индустрија (Елиез и Ирисбус), хемиската ( Родија ин Меле), прехранбената индустрија и пакувањето храна. Стапката на невработеност во ''департманот'' е многу ниска (помала од 5%), особено на северозапад, каде што многу мали и средни претпријатија брзо се развиваат. Југозападниот дел од ''департманот'' привлекува туристи со природната област [[Маре Поатевен]]. [[Атлантски Океан|атлантскиот]] брег е во близина. [[Категорија:Држави и територии настанати во 1790 година]] [[Категорија:2 (број)]] [[Категорија:Департмани во Нова Аквитанија]] [[Категорија:Де Севр]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со краток опис]] oelxw9alqy2t7042za2vonsg0x4eq3e 5561246 5561243 2026-05-18T20:15:22Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, поправки 5561246 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Де Севр | native_name = Deux-Sèvres | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Департмани во Франција|Департман]] | image_skyline = Thouars - Hotel de Ville 02.jpg | image_alt = | image_caption = Општинската зграда во [[Туар]] | image_flag = Drapeau fr département Deux-Sèvres.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Deux-Sèvres.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Deux-Sèvres-Position.svg | map_alt = | map_caption = Местоположба на Де Севр во Франција | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|30|N|00|20|E|region:FR_type:adm2nd_scale:2000000_source:frwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Франција]] | subdivision_type1 = [[Региони во Франција|Регион]] | subdivision_name1 = [[Нова Аквитанија]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектури во Франција|Префектура]] | seat = [[Ниор]] | parts_type = [[Потпрефектури во Франција|Потпрефектури]] | parts_style = para | p1 = [[Бресуир]]<br>[[Партене]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Претседател на Советот на департманот | leader_name = Корали Дену<ref>{{нмс|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=4 мај 2022|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 5999 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Список на француски департмани според население|63.]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Департмани на Франција|Број на департманот]] | blank_info_sec1 = 79 | blank_name_sec2 = [[Арондисмани во Франција|Арондисмани]] | blank_info_sec2 = 3 | blank1_name_sec2 = [[Кантони во Франција|Кантони]] | blank1_info_sec2 = 17 | blank2_name_sec2 = [[Општини во Франција|Општини]] | blank2_info_sec2 = 252 | timezone1 = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = {{note|area|1}} Француски катастар на земјиште што не ги вклучува естуарите, езерата, вештачките езера и ледниците поголеми од 1 км² }} '''Де Севр''' — [[Департмани во Франција|француски департман]]. ''Де Севр'' буквално значи „Два Севра“: [[Севр Нантез]] и [[Севр Ниортез]] се две реки чии извори се во департманот. Во 2023 година имал 375.229 жители. == Во историјата и книжевноста == ''Де Севр'' бил еден од 83-те првични ''департмани'' создадени за време на [[Француска револуција|Француската револуција]] на 4 март 1790 година. Областа била дел од древната покраина [[Поату]]. Границите на департманите биле променети во 1973 година, кога жителите на малата општина [[Пуи-Сен-Боне]] формално се поврзале со брзорастечката соседна општина Шоле, која се наоѓа во соседниот департман [[Мен и Лоара]]. За да се спречи администрирањето на придружните комуни во посебни департмани, Пуи-Сен-Боне бил префрлен во Мен и Лоара. Дe Севр се појавува во ''„Неговата Екселенција Ежен Ругон“'', роман од Емил Зола во неговата серија Ругон-Макарови, кога Ругон го посетува Ниор, главниот град на департманот, за да отвори нова железничка линија до Анже (глава 10). == Географија и економија == Климата е блага, со просечна годишна температура од 11 [[Целзиусов степен|степени Целзиусови]]. ''Департманот'' останува рурален: три четвртини од површината се обработливо земјиште. [[Пченица|Пченицата]] и [[Овес|овесот]] се главните производи што се одгледуваат, како и [[Компир|компирите]], [[Јаболко|јаболката]] и [[Ореви|оревите]]. [[Ниор]] е центар за одгледување зеленчук и ангелика. Малку цвекло се одгледува во округот Мел. Лозјата се бројни на север, а во помала мера и на југ. ''Департманот'' е исто така добро познат по одгледување [[Домашно говедо|говеда]], [[Маска (животно)|маски]] и [[Коњ|коњи]]. Расата говеда Партене е именувана по градот Партене на север од ''департманот''. Исто така, млечните производи се произведуваат во значителни количини (путер во Ешире и козјо сирење). Некои каменоломи се во функција (во Mazières-en-Gâtine, La Peyratte или Saint-Varent ), како и вадење на вар. [[Текстил|Текстилот]], штавењето кожа и мелењето брашно биле традиционални индустрии во Ниор, главниот и најголем град. Денес, Ниор, со 60.000 жители, е важно трговско и управно средиште. Тој е еден од главните финансиски средишта во Франција (четврт по ранг по [[Париз]], [[Лион]] и [[Лил]]). Ниор е национално седиште на некои од главните осигурителни компании во Франција, како и регионални седишта. Исто така тука се наоѓаат регионалните седишта на неколку национални банки, вклучувајќи ги Банк попилер (''Banque Populaire'') и Креди агрикол (Crédit Agricole). Секторот за услуги е исто така силно застапен во Ниор, во консалтинг, сметководство, брокерство и софтвер. Главни индустрии се хемиската, фармацевтската и аеронаутичката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leachintl2.com/french/historyf.html|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044415/http://www.leachintl2.com/french/historyf.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2013-03-28}}</ref>. Главни индустрии вон главниот град се текстилната, чевларската, мебелот, машинската, автомобилската индустрија (Елиез и Ирисбус), хемиската ( Родија ин Меле), прехранбената индустрија и пакувањето храна. Стапката на невработеност во ''департманот'' е многу ниска (помала од 5%), особено на северозапад, каде што многу мали и средни претпријатија брзо се развиваат. Југозападниот дел од ''департманот'' привлекува туристи со природната област [[Маре Поатевен]]. [[Атлантски Океан|Атлантскиот]] брег е во близина. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Држави и територии настанати во 1790 година]] [[Категорија:2 (број)]] [[Категорија:Департмани во Нова Аквитанија]] [[Категорија:Де Севр]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 89097pl3matmhx0jztwml5pyte0gapy 0 1395370 5561245 2026-05-18T20:09:27Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1350092833|Myles Ponsonby]]“ 5561245 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Инфокутија Функционер|name=Myles Ponsonby|image=|caption=|office1=[[Wiltshire County Council]]lor<br>for [[Idmiston]]|term_start1=1988|term_end1=1993|predecessor1=|successor1=|office=[[List of Ambassadors from the United Kingdom to Mongolia|British Ambassador to the Mongolian People's Republic]]|term_start=1974|term_end=1977|predecessor=|successor=|birth_name=|birth_date=12 September 1924|birth_place=|death_date=1 February 1999 (age 74)|death_place=|party=|alma_mater=[[St. Aubyns Preparatory School]], [[Rottingdean]], [[Eton College]]|awards=Commander of the [[Order of the British Empire]]|website=}}'''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|(CBE)]] (12 септември 1924 – 1 февруари 1999) бил британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби МЦ и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, Ротингдин и на колеџот Итон. == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет на активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во [[GHQ Middle East|Генералштабот на Блискиот Исток]]. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус на Кралот. Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во Дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба (MI6) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година. Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на Советот на округот Вилтшир, претставувајќи го Идмистон и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]],а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на бригадниот генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959). Ан Понсонби починала во 2023 година. == Почести == * Командант на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската империја]], 1966 == Белешки == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Ponsonby, Myles}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] d4u3gb99cmv31mmiumbctaq1varu4hy 5561248 5561245 2026-05-18T20:29:23Z Jtasevski123 69538 5561248 wikitext text/x-wiki '''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|CBE]] (12 септември 1924 — 1 февруари 1999) — британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби [[Воен крст|MC]] и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, [[Ротингдин]] и на [[Итонски колеџ|Итонскиот колеџ]]. == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет во активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во Генералштабот на Блискиот Исток. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус. Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба ([[MI6]]) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година. Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на [[Вилтширски совет|Советот на округот Вилтшир]], претставувајќи го [[Идмистон]] и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]], а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на [[Бригадир|бригадниот]] генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959). Ан Понсонби починала во 2023 година. == Почести == * Заповедник на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]], 1966 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Ponsonby, Myles}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Британски дипломати]] [[Категорија:Амбасадори во Монголија]] [[Категорија:Британски воени лица]] s942m9lfdmg5c2ao41pwh06596v1pu3 5561249 5561248 2026-05-18T20:31:06Z Jtasevski123 69538 5561249 wikitext text/x-wiki '''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|CBE]] (12 септември 1924 — 1 февруари 1999) — британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби [[Воен крст|MC]] и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, [[Ротингдин]] и на [[Итонски колеџ|Итонскиот колеџ]].<ref name="who">'Ponsonby, Myles Walter', in ''[[Who's Who (UK)|Who Was Who]]'' online edition (subscription site).</ref><ref name="peerage" /> == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет во активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во Генералштабот на Блискиот Исток. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус.<ref name="who2" /><ref name="peerage2">''Burke's Peerage 2003'', page 1081</ref> Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба ([[MI6]]) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година.<ref name="who3" /> Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на [[Вилтширски совет|Советот на округот Вилтшир]], претставувајќи го [[Идмистон]] и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]], а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на [[Бригадир|бригадниот]] генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959).<ref name="peerage3" /><ref>Charles Mosley, ed., ''Burke's Peerage, Baronetage & Knightage'' (107th edition, 2003), vol. 1, p. 1081.</ref> Ан Понсонби починала во 2023 година.<ref>[https://www.thetimes.com/article/births-marriages-and-deaths-october-21-2023-s06wqzd2r Ponsonby]</ref> == Почести == * Заповедник на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]], 1966<ref>''[[London Gazette]]'', 1 January 1966 (Supplement), [http://www.london-gazette.co.uk/issues/43854/supplements/20/page.pdf p. 20] online.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Ponsonby, Myles}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Британски дипломати]] [[Категорија:Амбасадори во Монголија]] [[Категорија:Британски воени лица]] 457t62kr72iqsuf7w7ku9d398hnsrsy 5561250 5561249 2026-05-18T20:31:30Z Jtasevski123 69538 5561250 wikitext text/x-wiki '''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|CBE]] (12 септември 1924 — 1 февруари 1999) — британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби [[Воен крст|MC]] и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, [[Ротингдин]] и на [[Итонски колеџ|Итонскиот колеџ]].<ref name="who">'Ponsonby, Myles Walter', in ''[[Who's Who (UK)|Who Was Who]]'' online edition (subscription site).</ref><ref name="peerage" /> == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет во активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во Генералштабот на Блискиот Исток. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус.<ref name="who/><ref name="peerage2">''Burke's Peerage 2003'', page 1081</ref> Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба ([[MI6]]) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година.<ref name="who/> Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на [[Вилтширски совет|Советот на округот Вилтшир]], претставувајќи го [[Идмистон]] и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]], а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на [[Бригадир|бригадниот]] генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959).<ref name="peerage3" /><ref>Charles Mosley, ed., ''Burke's Peerage, Baronetage & Knightage'' (107th edition, 2003), vol. 1, p. 1081.</ref> Ан Понсонби починала во 2023 година.<ref>[https://www.thetimes.com/article/births-marriages-and-deaths-october-21-2023-s06wqzd2r Ponsonby]</ref> == Почести == * Заповедник на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]], 1966<ref>''[[London Gazette]]'', 1 January 1966 (Supplement), [http://www.london-gazette.co.uk/issues/43854/supplements/20/page.pdf p. 20] online.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Ponsonby, Myles}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Британски дипломати]] [[Категорија:Амбасадори во Монголија]] [[Категорија:Британски воени лица]] oql4jxa1blwd63pfkl9kamqavjyzboz 5561251 5561250 2026-05-18T20:31:57Z Jtasevski123 69538 5561251 wikitext text/x-wiki '''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|CBE]] (12 септември 1924 — 1 февруари 1999) — британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби [[Воен крст|MC]] и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, [[Ротингдин]] и на [[Итонски колеџ|Итонскиот колеџ]].<ref name="who">'Ponsonby, Myles Walter', in ''[[Who's Who (UK)|Who Was Who]]'' online edition (subscription site).</ref><ref name="peerage"/> == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет во активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во Генералштабот на Блискиот Исток. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус.<ref name="who/><ref name="peerage">''Burke's Peerage 2003'', page 1081</ref> Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба ([[MI6]]) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година.<ref name="who/> Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на [[Вилтширски совет|Советот на округот Вилтшир]], претставувајќи го [[Идмистон]] и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]], а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на [[Бригадир|бригадниот]] генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959).<ref name="peerage/><ref>Charles Mosley, ed., ''Burke's Peerage, Baronetage & Knightage'' (107th edition, 2003), vol. 1, p. 1081.</ref> Ан Понсонби починала во 2023 година.<ref>[https://www.thetimes.com/article/births-marriages-and-deaths-october-21-2023-s06wqzd2r Ponsonby]</ref> == Почести == * Заповедник на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]], 1966<ref>''[[London Gazette]]'', 1 January 1966 (Supplement), [http://www.london-gazette.co.uk/issues/43854/supplements/20/page.pdf p. 20] online.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Ponsonby, Myles}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Британски дипломати]] [[Категорија:Амбасадори во Монголија]] [[Категорија:Британски воени лица]] fuvb5e5xo3wj32lm1e0glwzkg4tgtho 5561253 5561251 2026-05-18T20:32:37Z Jtasevski123 69538 5561253 wikitext text/x-wiki '''Мајлс Волтер Понсонби''' [[Ред на Британската Империја|CBE]] (12 септември 1924 — 1 февруари 1999) — британски војник, разузнавач, [[дипломат]] и политичар. Тој бил амбасадор во [[Монголија]] во периодот од 1974 до 1977 година. == Ран живот == Тој бил син на Виктор Куп Понсонби [[Воен крст|MC]] и Гледис Едит Волтер, Понсонби се школувал во Сент Обинс, [[Ротингдин]] и на [[Итонски колеџ|Итонскиот колеџ]].<ref name="who">'Ponsonby, Myles Walter', in ''[[Who's Who (UK)|Who Was Who]]'' online edition (subscription site).</ref><ref name="peerage"/> == Кариера == Понсонби служел во британската армија од 1942 до 1949 година и бил ранет во активна служба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во 1945 година станал инструктор во пешадиското училиште на армијата во Ворминстер и бил разузнавачки офицер во [[Палестина (регион)|Палестина]] пред да биде распореден во Генералштабот на Блискиот Исток. Се пензионирал од службата со чин капетан во Кралскиот стрелачки корпус.<ref name="who/><ref name="peerage">''Burke's Peerage 2003'', page 1081</ref> Во 1951 година, тој влегол во Надворешната служба на британската влада, подоцна бил префрлен во дипломатската служба, и имал позиции во [[Египет]] (1951), [[Кипар]] (1952–53), [[Бејрут]] (1953–56), [[Џакарта]] (1958–61) и [[Најроби]] (1963–64). Во 1964 година, тој отишол во [[Ханој]] како генерален конзул, а бил во [[Лондон]] во Министерството за надворешни работи во периодот од 1966 до 1969 година. Потоа бил раководител на канцеларијата на Тајната разузнавачка служба ([[MI6]]) во [[Рим]] од 1969 до 1971 година, повторно се вратил во Лондон за да служи во новоспоената Министерство за надворешни работи и Комонвелт од 1972 до 1974 година, бил британски амбасадор во Монголската Народна Република три години, 1974–1977 година, а истовремено и набљудувач за MI6. Ја завршил својата официјална кариера со понатамошно работно место во Министерството за надворешни работи од 1977 до 1980 година.<ref name="who/> Во 1988 година, по неговото пензионирање, тој започнал нова кариера како член на [[Вилтширски совет|Советот на округот Вилтшир]], претставувајќи го [[Идмистон]] и служејќи до 1993 година. Се пензионирал од советот и се пресели во [[Винчестер]] и во [[Хемпшир]], а починал на 1 февруари 1999 година. Во 1951 година, Понсонби се оженил со Ан Вероника Тереза Мејнард, ќерка на [[Бригадир|бригадниот]] генерал Франсис Херберт Мејнард, CB DSO MC. Тие имале еден син, Џон Морис Мејнард (1955) и две ќерки, Белинда Мери (1951) и Ема Кристина (1959).<ref name="peerage/><ref>Charles Mosley, ed., ''Burke's Peerage, Baronetage & Knightage'' (107th edition, 2003), vol. 1, p. 1081.</ref> Ан Понсонби починала во 2023 година.<ref>[https://www.thetimes.com/article/births-marriages-and-deaths-october-21-2023-s06wqzd2r Ponsonby]</ref> == Почести == * Заповедник на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]], 1966<ref>''[[London Gazette]]'', 1 January 1966 (Supplement), [http://www.london-gazette.co.uk/issues/43854/supplements/20/page.pdf p. 20] online.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Мајлс Волтер Понсонби] на namebase.org (извадок од Робин Ремзи, ''Кој е кој од британската тајна држава'', 1989) ( [http://www.namebase.org/xpol/Myles-Walter-Ponsonby.html Архива]{{Мртва врска|date=January 2025}} ) {{DEFAULTSORT:Понсонби, Мајлс }} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Британски дипломати]] [[Категорија:Амбасадори во Монголија]] [[Категорија:Британски воени лица]] i55deta94zosg4g59kcbupfaribugev 1 1395371 5561247 2026-05-18T20:15:35Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5561247 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1395372 5561252 2026-05-18T20:32:14Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}}{{вики клуб}} 5561252 wikitext text/x-wiki {{сзр}}{{вики клуб}} h2u6hhq51pw5ddjxw6oghd3y2qrceww 10 1395373 5561266 2026-05-18T21:36:11Z Beclievski 9277 test 5561266 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; font-size:90%;" ! colspan="2" style="font-size:125%; background:#BFDFFF; text-align:center;" | ''{{{name}}}'' |- {{#if:{{{image|}}}| | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{image}}}|300px]] |- }} {{#if:{{{caption|}}}| | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | {{{caption}}} |- }} ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- {{#if:{{{edition|}}}| ! Издание | {{{edition}}} |- }} {{#if:{{{date|}}}| ! Датум | {{{date}}} |- }} {{#if:{{{semi1|}}}| ! Полуфинале 1 | {{{semi1}}} |- }} {{#if:{{{semi2|}}}| ! Полуфинале 2 | {{{semi2}}} |- }} {{#if:{{{final|}}}| ! Финале | {{{final}}} |- }} {{#if:{{{host|}}}| ! Домаќин | {{{host}}} |- }} {{#if:{{{venue|}}}| ! Локација | {{{venue}}} |- }} {{#if:{{{presenters|}}}| ! Водители | {{{presenters}}} |- }} {{#if:{{{director|}}}| ! Режисер | {{{director}}} |- }} {{#if:{{{supervisor|}}}| ! Супервизор | {{{supervisor}}} |- }} {{#if:{{{broadcaster|}}}| ! Радиодифузер | {{{broadcaster}}} |- }} ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- {{#if:{{{vote|}}}| ! Гласање | {{{vote}}} |- }} {{#if:{{{entries|}}}| ! Број на земји | {{{entries}}} |- }} {{#if:{{{debut|}}}| ! Нови учесници | {{{debut}}} |- }} {{#if:{{{return|}}}| ! Повратници | {{{return}}} |- }} {{#if:{{{withdraw|}}}| ! Повлечени | {{{withdraw}}} |- }} {{#if:{{{winner|}}}| ! Победничка песна | {{{winner}}} |- }} {{#if:{{{map|}}}| ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Земји учеснички |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|300px}}}]] |- }} {{#if:{{{mapcaption|}}}| | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | {{{mapcaption}}} |- }} {{#if:{{{interval|}}}| ! Интервал акт | {{{interval}}} |- }} ! style="background:#BFDFFF;" | ← {{#if:{{{previous|}}}|[[{{{previous}}}]]}} ! style="background:#BFDFFF;" | {{#if:{{{next|}}}|[[{{{next}}}]]}} → |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> gc08a50ia02yls6jq1kmvvuxrbd5mvp 5561267 5561266 2026-05-18T21:36:45Z Beclievski 9277 5561267 wikitext text/x-wiki {{Евровизија | name = Евровизија 2027 | image = ESC2027logo.png | caption = Официјално лого | edition = 72 | date = 11, 13 и 15 мај 2027 | semi1 = 11 мај 2027 | semi2 = 13 мај 2027 | final = 15 мај 2027 | host = [[Австрија]] | venue = [[Виена]] | presenters = Име 1, Име 2 | broadcaster = ORF | vote = Комбинација од жири и телегласање | entries = 38 | debut = — | return = [[Словачка]] | withdraw = — | winner = | map = ESC2027 Map.svg | mapsize = 300px | mapcaption = Зелено: Потврдиле<br> Портокалово: Не потврдиле<br> Црвено: Нема да учествуваат | previous = Евровизија 2026 | next = Евровизија 2028 }} 4m5uf64vgyrvh7i71muei6k4whj702y 5561268 5561267 2026-05-18T21:38:12Z Beclievski 9277 5561268 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфокутија |bodyclass = infobox vevent |aboveclass = summary |autoheaders = 1 |abovestyle = background-color:#BFDFFF; border:1px solid #aaaaaa; |subheaderstyle = background-color:#FFFFFF; font-size:110%; border:1px solid #aaaaaa; |headerstyle = background-color:#BFDFFF; border:1px solid #aaaaaa; |belowstyle = background-color:#BFDFFF; border:1px solid #aaaaaa; |above = {{#if:{{{име|}}}|{{{име|}}}|{{PAGENAME}} }} |subheader = {{#if:{{{наслов|}}}|''{{{наслов|}}}''}} |image1 = {{#ifexist: File:{{{лого|}}} | [[Податотека:{{{лого}}}|200п]] | {{{лого|}}} }} |image2 = {{#ifexist: File:{{{слика|}}} | [[Податотека:{{{слика}}}|250п]] | {{{слика|}}} }} |caption2 = {{{опис|}}} |header2 = Датуми |label3 = Полуфинале |data3 = {{{полуфинале-датум|}}} |label4 = Полуфинале 1 |data4 = {{{полуфинале1-датум|}}} |label5 = Полуфинале 2 |data5 = {{{полуфинале2-датум|}}} |label6 = Финале |data6 = {{{финале-датум|}}} |header7 = Домаќин |label8 = Место на одржување |data8 = {{{место|}}} |label9 = Водители |data9 = {{{водители|}}}{{{водител|}}} |label10 = Диригент |data10 = {{{диригент|}}} |label11 = Режисер |data11 = {{{режисер|}}} |label12 = Радиодифузер |data12 = {{{радиодифузер|}}} |header13 = Придружни настапи |label14 = Отворање |data14 = {{{отворање|}}} |data15 = {{#if: {{{интервал|}}}|'''Интервал акт'''}} |data16 = {{{интервал|}}} |datastyle16 = text-align:left |header17 = Учесници |label18 = Број на учесници |data18 = {{{учесници-број|}}} |label19 = Дебитанти |data19 = {{{деби|}}} |label20 = Повратници |data20 = {{{враќање|}}} |label21 = Повлечени |data21 = {{{повлекување|}}} |label22 = Елиминирани |data22 = {{{елиминирани|}}} |label23 = Нула поени |data23 = {{{0 поени|}}} |rowclass24 = center |data24 = {{Инфокутија |subbox = yes |bodyclass = mw-collapsible |headerstyle= background-color:#BFDFFF; border:1px solid #aaaaaa; |autoheaders= 1 |datastyle = text-align:left; |header1 = Карта на учесници |data2 = {{#if:{{{учесници-карта|}}}| [[Податотека:{{{учесници-карта}}}|{{{учесници-карта-големина|250px}}}|center]] {{#if:{{{учесници-боја1|}}}|{{легенда|{{{учесници-боја1}}}|{{{опис-учесници1}}}}}}} {{#if:{{{учесници-боја2|}}}|{{легенда|{{{учесници-боја2}}}|{{{опис-учесници2}}}}}}} {{#if:{{{учесници-боја3|}}}|{{легенда|{{{учесници-боја3}}}|{{{опис-учесници3}}}}}}} {{#if:{{{учесници-боја4|}}}|{{легенда|{{{учесници-боја4}}}|{{{опис-учесници4}}}}}}} }} }} |rowclass25 = center |data25 = {{Инфокутија |subbox = yes |bodyclass = mw-collapsible mw-collapsed |headerstyle= background-color:#BFDFFF; border:1px solid #aaaaaa; |autoheaders= 1 |datastyle = text-align:left; |header1 = Карта на полуфинали |data2 = {{#if:{{{распределба-полуфинале|}}}| [[Податотека:{{{распределба-полуфинале}}}|{{{полуфинале-големина|250px}}}|center]] {{#if:{{{полуфинале-боја1|}}}|{{легенда|{{{полуфинале-боја1}}}|{{{полуфинале-опис1}}}}}}} {{#if:{{{полуфинале-боја2|}}}|{{легенда|{{{полуфинале-боја2}}}|{{{полуфинале-опис2}}}}}}} {{#if:{{{полуфинале-боја3|}}}|{{легенда|{{{полуфинале-боја3}}}|{{{полуфинале-опис3}}}}}}} {{#if:{{{полуфинале-боја4|}}}|{{легенда|{{{полуфинале-боја4}}}|{{{полуфинале-опис4}}}}}}} }} }} |header26 = Гласање |label27 = Систем на гласање |data27 = {{{гласање|}}} |label28 = Победник |data28 = {{{победник|}}}{{{победници|}}} |data29 = {{#if:{{{претходна|}}}{{{следна|}}}|<hr>}} |data30 = {{#if:{{{претходна|}}}{{{следна|}}}| {{succession links |left = {{#if:{{{претходна|}}}|[[{{{натпревар|Песна на Евровизија}}} {{{претходна}}}|{{{претходна}}}]]|нема}} |center = '''[[{{{натпревар|Песна на Евровизија}}}]]''' |right = {{#if:{{{следна|}}}|[[{{{натпревар|Песна на Евровизија}}} {{{следна}}}|{{{следна}}}]]|нема}} }} }} |data31 = {{#if:{{{белешки|}}}| <hr /> {{Collapsible list |expand={{{белешки-прикажи|}}} |title=Белешки |frame_style=border:none; padding:0; |title_style=text-align:left; background-color:#FFFFFF; |list_style=text-align:left; |1={{{белешки}}} }} }} }}</includeonly><noinclude>{{Документација}}</noinclude> svfm8kpn6je3zl4uf154csokrn54uva 5561269 5561268 2026-05-18T21:40:36Z Beclievski 9277 5561269 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; text-align:left; font-size:90%;" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size:120%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | ''{{{name}}}'' |- {{#if:{{{наслов|}}}| | colspan="2" style="text-align:center;" | ''{{{наслов}}}'' |- }} {{#if:{{{image|}}}| | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image}}} |- }} ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Информации |- {{#if:{{{edition|}}}| ! Издание | {{{edition}}} |- }} {{#if:{{{date|}}}| ! Датум | {{{date}}} |- }} {{#if:{{{semi1|}}}| ! {{nowrap|Полуфинале 1}} | {{{semi1}}} |- }} {{#if:{{{semi2|}}}| ! {{nowrap|Полуфинале 2}} | {{{semi2}}} |- }} {{#if:{{{final|}}}| ! Финале | {{{final}}} |- }} {{#if:{{{host|}}}| ! Домаќин | {{{host}}} |- }} {{#if:{{{venue|}}}| ! Локација | <span class="location">{{{venue}}}</span> |- }} {{#if:{{{presenters|}}}| ! Презентери | {{{presenters}}} |- }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} |- }} {{#if:{{{director|}}}| ! Режисер | {{{director}}} |- }} {{#if:{{{emiter|}}}| ! Радиодифузер | {{{emiter}}} |- }} {{#if:{{{winner|}}}| ! Победничка песна | {{{winner}}} |- }} {{#if:{{{windance|}}}| ! Танчери на победникот | {{{windance}}} |- }} ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Натпревар |- {{#if:{{{vote|}}}| ! Гласачки систем | {{{vote}}} |- }} {{#if:{{{entries|}}}| ! Број на земји | {{{entries}}} |- }} {{#if:{{{debut|}}}| ! Земји кои првпат настапуваат | {{{debut}}} |- }} {{#if:{{{return|}}}| ! Земји кои се вратиле | {{{return}}} |- }} {{#if:{{{withdraw|}}}| ! Земји кои се откажале | {{{withdraw}}} |- }} {{#if:{{{null|}}}| ! Нула бодови | {{{null}}} |- }} {{#if:{{{interval|}}}| ! Настап во интермецо | {{{interval}}} |- }} {{#if:{{{opening|}}}| ! Настап кој го отвора натпреварот | {{{opening}}} |- }} {{#if:{{{map|}}}| ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на учесници |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{mapcolor1|}}}|{{легенда|{{{mapcolor1}}}|{{{maptext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor2|}}}|{{легенда|{{{mapcolor2}}}|{{{maptext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor3|}}}|{{легенда|{{{mapcolor3}}}|{{{maptext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor4|}}}|{{легенда|{{{mapcolor4}}}|{{{maptext4}}}}}} |- }} {{#if:{{{semimap|}}}| ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на полуфинали |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{semimap}}}|{{{semimapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{semicolor1|}}}|{{легенда|{{{semicolor1}}}|{{{semitext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor2|}}}|{{легенда|{{{semicolor2}}}|{{{semitext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor3|}}}|{{легенда|{{{semicolor3}}}|{{{semitext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor4|}}}|{{легенда|{{{semicolor4}}}|{{{semitext4}}}}}} |- }} {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| ! style="background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {| style="width:100%; text-align:center;" | style="width:33%;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} | style="width:34%;" | '''[[Песна на Евровизија]]''' | style="width:33%;" | {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} |- }} |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> jb10y5lalnilrujfsdxwzvsrkbwv5us 5561270 5561269 2026-05-18T21:43:38Z Beclievski 9277 5561270 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; text-align:left; font-size:90%;" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size:120%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | ''{{{name}}}'' {{#if:{{{наслов|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''{{{наслов}}}'' }} {{#if:{{{image|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 1}} | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 2}} | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | <span class="location">{{{venue}}}</span> }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| |- ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} }} {{#if:{{{director|}}}| |- ! Режисер | {{{director}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} {{#if:{{{windance|}}}| |- ! Танчери на победникот | {{{windance}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Натпревар {{#if:{{{vote|}}}| |- ! Гласачки систем | {{{vote}}} }} {{#if:{{{entries|}}}| |- ! Број на земји | {{{entries}}} }} {{#if:{{{debut|}}}| |- ! Земји кои првпат настапуваат | {{{debut}}} }} {{#if:{{{return|}}}| |- ! Земји кои се вратиле | {{{return}}} }} {{#if:{{{withdraw|}}}| |- ! Земји кои се откажале | {{{withdraw}}} }} {{#if:{{{null|}}}| |- ! Нула бодови | {{{null}}} }} {{#if:{{{interval|}}}| |- ! Настап во интермецо | {{{interval}}} }} {{#if:{{{opening|}}}| |- ! Настап кој го отвора натпреварот | {{{opening}}} }} {{#if:{{{map|}}}| |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на учесници |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{mapcolor1|}}}|{{легенда|{{{mapcolor1}}}|{{{maptext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor2|}}}|{{легенда|{{{mapcolor2}}}|{{{maptext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor3|}}}|{{легенда|{{{mapcolor3}}}|{{{maptext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor4|}}}|{{легенда|{{{mapcolor4}}}|{{{maptext4}}}}}} }} {{#if:{{{semimap|}}}| |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на полуфинали |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{semimap}}}|{{{semimapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{semicolor1|}}}|{{легенда|{{{semicolor1}}}|{{{semitext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor2|}}}|{{легенда|{{{semicolor2}}}|{{{semitext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor3|}}}|{{легенда|{{{semicolor3}}}|{{{semitext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor4|}}}|{{легенда|{{{semicolor4}}}|{{{semitext4}}}}}} }} {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| |- ! style="background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {| style="width:100%; text-align:center;" | style="width:33%;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} | style="width:34%;" | '''[[Песна на Евровизија]]''' | style="width:33%;" | {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} }} |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> drsl7gm2umxabmqrvp30xjrlew39p8v 5561271 5561270 2026-05-18T21:44:23Z Beclievski 9277 5561271 wikitext text/x-wiki {| class="infobox " style="width:25em; background:#FFFFFF; text-align:left; font-size:90%;" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size:120%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | ''{{{name}}}'' {{#if:{{{наслов|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''{{{наслов}}}'' }} {{#if:{{{image|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 1}} | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 2}} | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | <span class="location">{{{venue}}}</span> }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| |- ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} }} {{#if:{{{director|}}}| |- ! Режисер | {{{director}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} {{#if:{{{windance|}}}| |- ! Танчери на победникот | {{{windance}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Натпревар {{#if:{{{vote|}}}| |- ! Гласачки систем | {{{vote}}} }} {{#if:{{{entries|}}}| |- ! Број на земји | {{{entries}}} }} {{#if:{{{debut|}}}| |- ! Земји кои првпат настапуваат | {{{debut}}} }} {{#if:{{{return|}}}| |- ! Земји кои се вратиле | {{{return}}} }} {{#if:{{{withdraw|}}}| |- ! Земји кои се откажале | {{{withdraw}}} }} {{#if:{{{null|}}}| |- ! Нула бодови | {{{null}}} }} {{#if:{{{interval|}}}| |- ! Настап во интермецо | {{{interval}}} }} {{#if:{{{opening|}}}| |- ! Настап кој го отвора натпреварот | {{{opening}}} }} {{#if:{{{map|}}}| |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на учесници |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{mapcolor1|}}}|{{легенда|{{{mapcolor1}}}|{{{maptext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor2|}}}|{{легенда|{{{mapcolor2}}}|{{{maptext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor3|}}}|{{легенда|{{{mapcolor3}}}|{{{maptext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{mapcolor4|}}}|{{легенда|{{{mapcolor4}}}|{{{maptext4}}}}}} }} {{#if:{{{semimap|}}}| |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на полуфинали |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{semimap}}}|{{{semimapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{semicolor1|}}}|{{легенда|{{{semicolor1}}}|{{{semitext1}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor2|}}}|{{легенда|{{{semicolor2}}}|{{{semitext2}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor3|}}}|{{легенда|{{{semicolor3}}}|{{{semitext3}}}}}<br />}} {{#if:{{{semicolor4|}}}|{{легенда|{{{semicolor4}}}|{{{semitext4}}}}}} }} {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| |- ! style="background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {| style="width:100%; text-align:center;" | style="width:33%;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} | style="width:34%;" | '''[[Песна на Евровизија]]''' | style="width:33%;" | {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} }} |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> 5x5ysz9snae8815po23509nmnmzfogo 5561272 5561271 2026-05-18T21:44:53Z Beclievski 9277 5561272 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:25em; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; background:#BFD7FF;" | ''{{{name|}}}'' {{#if:{{{image|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{image}}}|250px]] }} |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | {{{venue}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{entries|}}}| |- ! Земји | {{{entries}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победник | {{{winner}}} }} {{#if:{{{vote|}}}| |- ! Гласање | {{{vote}}} }} {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} &nbsp;•&nbsp; '''[[Песна на Евровизија]]''' &nbsp;•&nbsp; {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} }} |} 2o839p7yxgkv3tf777wbuoz3e4dnv2p 5561273 5561272 2026-05-18T21:46:07Z Beclievski 9277 5561273 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width: 25em; background: #FFFFFF; text-align: left; font-size: 90%" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size: 120%; background: #BFDFFF; text-align: center;" colspan="2" | ''{{{name}}}'' |- {{#if:{{{наслов|}}}| | colspan="2" style="text-align:center;" | ''{{{наслов}}}'' |- }} {{#if: {{{image|}}} | | colspan="2" style="text-align: center;" | {{{image}}} |- }} ! style="font-size: 100%; background: #BFDFFF; text-align: center;" colspan="2" | Информации |- {{#if: {{{edition|}}} | ! Издание | {{{edition}}} |- }} {{#if: {{{date|}}} | ! Датум | {{{date}}} |- }} {{#if: {{{полуфинале1|}}} | ! {{nowrap|Полуфинале 1}} | {{{semi1}}} |- }} {{#if: {{{полуфинале2|}}} | ! {{nowrap|Полуфинале 2}} | {{{semi2}}} |- }} {{#if: {{{финале|}}} | ! Финале | {{{final}}} |- }} {{#if: {{{host|}}} | ! Домаќин | {{{host}}} |- }} {{#if: {{{venue|}}} | ! Локација | <span class="location">{{{venue}}}</span> |- }} {{#if: {{{presenters|}}} | ! Презентери | {{{presenters}}} |- }} {{#if: {{{exsupervisor|}}} | ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} |- }} {{#if: {{{director|}}} | ! Режисер | {{{director}}} |- }} {{#if: {{{emiter|}}} | ! Радиодифузер | {{{emiter}}} |- }} {{#if: {{{winner|}}} | ! Победничка песна | {{{winner}}} |- }} {{#if: {{{windance|}}} | ! Танчери на победникот | {{{windance}}} |- }} ! style="font-size: 100%; background: #BFDFFF; text-align: center;" colspan="2" | Натпревар |- {{#if: {{{vote|}}} | ! Гласачки систем | {{{vote}}} |- }} {{#if: {{{entries|}}} | ! Број на земји | {{{entries}}} |- }} {{#if: {{{debut|}}} | ! Земји кои прв пат настапуваат | {{{debut}}} |- }} {{#if: {{{return|}}} | ! Земји кои се вратиле | {{{return}}} |- }} {{#if: {{{withdraw|}}} | ! Земји кои се откажале | {{{withdraw}}} |- }} {{#if: {{{null|}}} | ! Нула бодови | {{{null}}} |- }} {{#if: {{{interval|}}} | ! Настап во интермецо | {{{interval}}} |- }} {{#if: {{{opening|}}} | ! Настап кој го отвора натпреварот | {{{opening}}} |- }} <!-- MAPA --> {{#if: {{{map|}}} | ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на учесници |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{mapcaption|}}}| <div style="font-size:90%; margin-top:4px;"> {{{mapcaption}}} </div> }} |- }} <!-- NAVIGACIJA --> {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| ! style="background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {| style="width:100%; text-align:center;" | style="width:33%;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} | style="width:34%;" | '''[[Песна на Евровизија]]''' | style="width:33%;" | {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} |- }} |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> 5vplsd9cy6f1v0aj3er8glnme4k17vd 5561274 5561273 2026-05-18T21:47:03Z Beclievski 9277 5561274 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; text-align:left; font-size:90%;" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size:120%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | ''{{{name|}}}'' {{#if:{{{наслов|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''{{{наслов}}}'' }} {{#if:{{{image|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 1}} | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! {{nowrap|Полуфинале 2}} | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | <span class="location">{{{venue}}}</span> }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| |- ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} }} {{#if:{{{director|}}}| |- ! Режисер | {{{director}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} {{#if:{{{windance|}}}| |- ! Танчери на победникот | {{{windance}}} }} |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Натпревар {{#if:{{{vote|}}}| |- ! Гласачки систем | {{{vote}}} }} {{#if:{{{entries|}}}| |- ! Број на земји | {{{entries}}} }} {{#if:{{{debut|}}}| |- ! Земји кои прв пат настапуваат | {{{debut}}} }} {{#if:{{{return|}}}| |- ! Земји кои се вратиле | {{{return}}} }} {{#if:{{{withdraw|}}}| |- ! Земји кои се откажале | {{{withdraw}}} }} {{#if:{{{null|}}}| |- ! Нула бодови | {{{null}}} }} {{#if:{{{interval|}}}| |- ! Настап во интермецо | {{{interval}}} }} {{#if:{{{opening|}}}| |- ! Настап кој го отвора натпреварот | {{{opening}}} }} <!-- MAPA --> {{#if:{{{map|}}}| |- ! style="font-size:100%; background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Карта на учесници |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map}}}|{{{mapsize|250px}}}|center]] {{#if:{{{mapcaption|}}}| <div style="font-size:90%; margin-top:4px;"> {{{mapcaption}}} </div> }} }} <!-- NAVIGACIJA --> {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}| |- ! style="background:#BFDFFF; text-align:center;" colspan="2" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {| style="width:100%; text-align:center;" | style="width:33%;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} | style="width:34%;" | '''[[Песна на Евровизија]]''' | style="width:33%;" | {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} }} |} <noinclude> {{Документација}} </noinclude> 1kjgo3djnzkg5chpl599hg6um8h38h6 5561275 5561274 2026-05-18T21:47:50Z Beclievski 9277 5561275 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Песна на Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} tltut215jjwbzx544kjn9x2n2kbfudy 10 1395374 5561276 2026-05-18T21:49:25Z Beclievski 9277 test 5561276 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Песна на Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} tltut215jjwbzx544kjn9x2n2kbfudy 5561277 5561276 2026-05-18T21:54:08Z Beclievski 9277 5561277 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} qqeiehy8fjdy1zfxr83zxg7t47shdss 5561279 5561277 2026-05-18T22:01:10Z Beclievski 9277 5561279 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| |- ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} }} {{#if:{{{director|}}}| |- ! Режисер | {{{director}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} {{#if:{{{windance|}}}| |- ! Танчери | {{{windance}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар {{#if:{{{vote|}}}| |- ! Гласачки систем | {{{vote}}} }} {{#if:{{{entries|}}}| |- ! Број на земји | {{{entries}}} }} {{#if:{{{debut|}}}| |- ! Дебитанти | {{{debut}}} }} {{#if:{{{return|}}}| |- ! Повратници | {{{return}}} }} {{#if:{{{withdraw|}}}| |- ! Откажани | {{{withdraw}}} }} {{#if:{{{null|}}}| |- ! Нула бодови | {{{null}}} }} {{#if:{{{interval|}}}| |- ! Интервал акт | {{{interval}}} }} {{#if:{{{opening|}}}| |- ! Отворање | {{{opening}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center|alt=Мапа на Евровизија]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} f42wspe4x4f7cjazyuqtyyp56own3yg 5561280 5561279 2026-05-18T22:02:51Z Beclievski 9277 5561280 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} 5x5o5gfs4wtdc2e8m97b6gu2rsah60j 5561281 5561280 2026-05-18T22:03:30Z Beclievski 9277 5561281 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}|! Издание | {{{edition|}}} |}} {{#if:{{{date|}}}|! Датум | {{{date|}}} |}} {{#if:{{{semi1|}}}|! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |}} {{#if:{{{semi2|}}}|! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |}} {{#if:{{{final|}}}|! Финале | {{{final|}}} |}} {{#if:{{{host|}}}|! Домаќин | {{{host|}}} |}} {{#if:{{{venue|}}}|! Локација | {{{venue|}}} |}} {{#if:{{{presenters|}}}|! Презентери | {{{presenters|}}} |}} {{#if:{{{emiter|}}}|! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |}} {{#if:{{{winner|}}}|! Победничка песна | {{{winner|}}} |}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} 9jjwp3xalhv9uc98k0dp8eymuxu4l62 5561282 5561281 2026-05-18T22:04:28Z Beclievski 9277 5561282 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации {{{edition|}}}{{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{{date|}}}{{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{{semi1|}}}{{#if:{{{semi1|}}}| |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1}}} }} {{{semi2|}}}{{#if:{{{semi2|}}}| |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2}}} }} {{{final|}}}{{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{{host|}}}{{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{{venue|}}}{{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | {{{venue}}} }} {{{presenters|}}}{{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{{emiter|}}}{{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{{winner|}}}{{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} bldmfiuerxopsnyvg03pials0a0gm3k 5561283 5561282 2026-05-18T22:04:57Z Beclievski 9277 5561283 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} f57it1u1brc57raxd9x02pq0f29psle 5561285 5561283 2026-05-18T22:05:56Z Beclievski 9277 5561285 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2E8B57;">■</span> Земја учесник<br/> <span style="color:#1E90FF;">■</span> Победник<br/> <span style="color:#D3D3D3;">■</span> Не учествува |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} 5oppios4tahchnhxo9w49alirtkutpx 5561287 5561285 2026-05-18T22:10:51Z Beclievski 9277 5561287 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1;">⬛</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A;">⬛</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448;">⬛</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> <span style="color:#B9B9B9;">⬛</span> Учествувале порано, но не и во ова издание |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} q3frlltc61bymbpfeun0b29ifbu3osh 5561289 5561287 2026-05-18T22:12:19Z Beclievski 9277 5561289 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1;" font-size:150%;">■</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A;" font-size:150%;">■</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448;" font-size:150%;">■</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> <span style="color:#B9B9B9;" font-size:150%;">■</span> Учествувале порано, но не и во ова издание |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} gnkkagf0caqg3m9b21zgmcqaurcokpq 5561290 5561289 2026-05-18T22:13:23Z Beclievski 9277 5561290 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1; font-size:150%;">■</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:150%;">■</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:150%;">■</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:150%;">■</span> Учествувале порано, но не и во ова издание |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} iqg7hw3699q4gdlszyjisxejvynoy3r 5561291 5561290 2026-05-18T22:14:04Z Beclievski 9277 5561291 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- ! Издание | {{{edition|}}} |- ! Датум | {{{date|}}} |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1|}}} |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2|}}} |- ! Финале | {{{final|}}} |- ! Домаќин | {{{host|}}} |- ! Локација | {{{venue|}}} |- ! Презентери | {{{presenters|}}} |- ! Супервизор | {{{exsupervisor|}}} |- ! Режисер | {{{director|}}} |- ! Радиодифузер | {{{emiter|}}} |- ! Победничка песна | {{{winner|}}} |- ! Танчери | {{{windance|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Натпревар |- ! Гласачки систем | {{{vote|}}} |- ! Број на земји | {{{entries|}}} |- ! Дебитанти | {{{debut|}}} |- ! Повратници | {{{return|}}} |- ! Откажани | {{{withdraw|}}} |- ! Нула бодови | {{{null|}}} |- ! Интервал акт | {{{interval|}}} |- ! Отворање | {{{opening|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">■</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">■</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">■</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">■</span> Учествувале порано, но не и во ова издание |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} ahxebuszaz2ob1ed6reocwbtvznal9j 5561292 5561291 2026-05-18T22:15:10Z Beclievski 9277 5561292 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! Издание | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! Датум | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! Полуфинале 1 | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! Полуфинале 2 | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! Финале | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! Домаќин | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! Локација | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! Презентери | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{exsupervisor|}}}| |- ! Супервизор | {{{exsupervisor}}} }} {{#if:{{{director|}}}| |- ! Режисер | {{{director}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! Радиодифузер | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! Победничка песна | {{{winner}}} }} {{#if:{{{windance|}}}| |- ! Танчери | {{{windance}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} h9dfpxbmeyv8ry3tivxutufeua9xakg 5561293 5561292 2026-05-18T22:15:47Z Beclievski 9277 5561293 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Информации |- {{{edition|}}} ! {{#if:{{{edition|}}}|Издание|}} | {{{edition|}}} |- {{{date|}}} ! {{#if:{{{date|}}}|Датум|}} | {{{date|}}} |- {{{semi1|}}} ! {{#if:{{{semi1|}}}|Полуфинале 1|}} | {{{semi1|}}} |- {{{semi2|}}} ! {{#if:{{{semi2|}}}|Полуфинале 2|}} | {{{semi2|}}} |- {{{final|}}} ! {{#if:{{{final|}}}|Финале|}} | {{{final|}}} |- {{{host|}}} ! {{#if:{{{host|}}}|Домаќин|}} | {{{host|}}} |- {{{venue|}}} ! {{#if:{{{venue|}}}|Локација|}} | {{{venue|}}} |- {{{presenters|}}} ! {{#if:{{{presenters|}}}|Презентери|}} | {{{presenters|}}} |- {{{emiter|}}} ! {{#if:{{{emiter|}}}|Радиодифузер|}} | {{{emiter|}}} |- {{{winner|}}} ! {{#if:{{{winner|}}}|Победничка песна|}} | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] → |} pjqz56chcsjldc7l7jx59i6ve7uu23e 5561294 5561293 2026-05-18T22:16:56Z Beclievski 9277 5561294 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} qxuaf17jnvg6p4q8pz9qp4u6klhphh1 5561296 5561294 2026-05-18T22:19:05Z Beclievski 9277 5561296 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Легенда |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} b26ty1yjnonzionaarecioo2jy5u7id 5561298 5561296 2026-05-18T22:20:35Z Beclievski 9277 5561298 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/> <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ny1omnw5q28k02g1sextp5avn82muz7 5561301 5561298 2026-05-18T22:23:03Z Beclievski 9277 5561301 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} d3udquki42nnsnd2wcdd49gghzd2l6e 5561302 5561301 2026-05-18T22:25:19Z Beclievski 9277 5561302 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ps7we173gpnl8dk9lxlz6gzptaku5mj 5561303 5561302 2026-05-18T22:26:15Z Beclievski 9277 5561303 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} gkkna0af4l0zbu3jgkr9uct56b937br 5561304 5561303 2026-05-18T22:26:40Z Beclievski 9277 5561304 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 9e8a72fa5fq0w20idxxh7rnymoe9jio 5561305 5561304 2026-05-18T22:27:26Z Beclievski 9277 5561305 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:6px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:6px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} tj9fq8euyey5k3ckvxv9cscgg3vqsfh 5561307 5561305 2026-05-18T22:28:29Z Beclievski 9277 5561307 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:8px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} d1m6xzjkuothokxdl9rc9rv0vbmka2a 5561309 5561307 2026-05-18T22:29:15Z Beclievski 9277 5561309 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:5px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 0fifz4sscvev3uoaeurwpsox56z98x9 5561311 5561309 2026-05-18T22:30:10Z Beclievski 9277 5561311 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 2px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ixu3fs47yhgxydtp57tb545kckh1j8g 5561313 5561311 2026-05-18T22:30:48Z Beclievski 9277 5561313 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:5px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 0g3r17rd4ebd6yg18iysr7czjd7tkar 5561315 5561313 2026-05-18T22:31:49Z Beclievski 9277 5561315 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:5px 10px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} gyf1q4br22vfaa5uovs6p556gwxtyt5 5561316 5561315 2026-05-18T22:32:20Z Beclievski 9277 5561316 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:5px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 3c3azqe75sid3l3le9x3k59mb0yafyo 5561317 5561316 2026-05-18T22:32:50Z Beclievski 9277 5561317 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:5px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 1e126cs9zb5a5hwam3hjayo76xp1ug6 5561319 5561317 2026-05-18T22:34:08Z Beclievski 9277 5561319 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} l21hbdisccdll4yft2zj8ln4isbinsr 5561321 5561319 2026-05-18T22:35:11Z Beclievski 9277 5561321 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ehv50u0cdeqxc0bn3u5jpp6mhfm87ib 5561322 5561321 2026-05-18T22:35:49Z Beclievski 9277 5561322 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]]<br> | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} jknf26ca9m3pm3y9blwba9tyx81cp3w 5561323 5561322 2026-05-18T22:36:21Z Beclievski 9277 5561323 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} niqovifdwjp8paqe3ss1b9cp1ufrvfb 5561324 5561323 2026-05-18T22:37:07Z Beclievski 9277 5561324 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 1hjvbl5iqibr6m4qnjevckk56t1p7jo 5561329 5561324 2026-05-18T22:39:15Z Beclievski 9277 5561329 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 4ta1hu6yqhlavhe4uk7x5ekkl6r17bp 5561331 5561329 2026-05-18T22:40:40Z Beclievski 9277 5561331 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} j9ycniz0siu3qkogt9r08udzyqm4m1y 5561335 5561331 2026-05-18T22:42:31Z Beclievski 9277 5561335 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 4ta1hu6yqhlavhe4uk7x5ekkl6r17bp 5561337 5561335 2026-05-18T22:43:21Z Beclievski 9277 5561337 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | style="padding:6px;" |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} e3xqsbgk5qc0kvr561ig2yanpfww0ft 5561339 5561337 2026-05-18T22:43:44Z Beclievski 9277 5561339 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} l5q1g2ptn183mqcxoi7tvdq64ll91jb 5561346 5561339 2026-05-18T22:47:16Z Beclievski 9277 5561346 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:3px 3px;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} aa5z3t69hxgojtd6m7vawpeigj3amhk 5561349 5561346 2026-05-18T22:47:59Z Beclievski 9277 5561349 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 8s1r6161j8fo3gi7nhagdt959q8fehq 5561352 5561349 2026-05-18T22:49:26Z Beclievski 9277 5561352 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:4px; border-radius:3px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:4px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:4px; border-radius:3px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 7l9d2yoc8prcuhk1ooa70xhv4idtya4 5561354 5561352 2026-05-18T22:50:23Z Beclievski 9277 5561354 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:collapse; display:table !important; text-align:center; margin:auto;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:6px; border-radius:4px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} mn9yve4vwvvog4wx3lm4x8jv6rfpqjy 5561355 5561354 2026-05-18T22:50:56Z Beclievski 9277 5561355 wikitext text/x-wiki <div style="width:25em; background:#fff; font-size:90%; margin:auto; text-align:center; border:1px solid #ccc; padding:6px; border-radius:6px;"> <div style="background:#BFDFFF; font-size:120%; padding:6px;"> '''{{{name|}}}''' </div> {{{image|}}} <div style="background:#BFDFFF; padding:6px; margin-top:6px;"> Информации </div> {{#if:{{{edition|}}}|<div>Издание: {{{edition}}}</div>}} {{#if:{{{date|}}}|<div>Датум: {{{date}}}</div>}} {{#if:{{{semi1|}}}|<div>Полуфинале 1: {{{semi1}}}</div>}} {{#if:{{{semi2|}}}|<div>Полуфинале 2: {{{semi2}}}</div>}} {{#if:{{{final|}}}|<div>Финале: {{{final}}}</div>}} {{#if:{{{host|}}}|<div>Домаќин: {{{host}}}</div>}} {{#if:{{{venue|}}}|<div>Локација: {{{venue}}}</div>}} {{#if:{{{presenters|}}}|<div>Презентери: {{{presenters}}}</div>}} {{#if:{{{emiter|}}}|<div>Радиодифузер: {{{emiter}}}</div>}} {{#if:{{{winner|}}}|<div>Победничка песна: {{{winner}}}</div>}} <div style="background:#BFDFFF; padding:6px; margin-top:6px;"> Карта </div> {{{image|}}} <div style="background:#BFDFFF; padding:6px; margin-top:6px;"> Легенда </div> {{#if:{{{finalists|}}}|<div><span style="color:#2268B1;">█</span> Финалисти</div>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<div><span style="color:#941A1A;">█</span> Не се квалификуваа</div>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<div><span style="color:#580448;">█</span> Потврдени</div>}} {{#if:{{{past|}}}|<div><span style="color:#B9B9B9;">█</span> Претходно учествувале</div>}} </div> gqzshuhqk52ffmwf3upw7fqogswuio5 5561357 5561355 2026-05-18T22:51:48Z Beclievski 9277 5561357 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:1px 1px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање | |- |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} f0bua0u8nx8wan3blqsh41om60czclu 5561359 5561357 2026-05-18T22:52:41Z Beclievski 9277 5561359 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center; margin:auto;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:6px; border-radius:4px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:8px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Потврдени<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Претходно учествувале<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:4px;" | Навигација |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ex40a3mmj37qvascpkipgh1vngxnvuz 5561360 5561359 2026-05-18T22:53:10Z Beclievski 9277 5561360 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации {{#if:{{{edition|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition}}} }} {{#if:{{{date|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date}}} }} {{#if:{{{semi1|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1}}} }} {{#if:{{{semi2|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2}}} }} {{#if:{{{final|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final}}} }} {{#if:{{{host|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host}}} }} {{#if:{{{venue|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue}}} }} {{#if:{{{presenters|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters}}} }} {{#if:{{{emiter|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter}}} }} {{#if:{{{winner|}}}| |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:3px;" | Легенда |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}| <span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/> }} {{#if:{{{notqualified|}}}| <span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/> }} {{#if:{{{confirmed|}}}| <span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/> }} {{#if:{{{past|}}}| <span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/> }} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} cv7l5t7jh0v3jpvwtddalp0dc6ke3wj 5561363 5561360 2026-05-18T22:54:38Z Beclievski 9277 5561363 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} c8wmkot8lnt4xsc7pdelr07t9vwqunl 5561365 5561363 2026-05-18T22:55:14Z Beclievski 9277 5561365 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 6px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} d5ivo3f532ugio5c0f212gmkclzrjkm 5561368 5561365 2026-05-18T22:56:24Z Beclievski 9277 5561368 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 4fn1uk5jxqhrdxfym5v3pah290lw2jt 5561421 5561368 2026-05-19T07:37:11Z ~2026-29994-84 133296 5561421 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Датум | style="padding:6px;" | {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Режисер | style="padding:6px;" | {{{director|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Број на земји | style="padding:6px;" | {{{entries|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} q4y1mpfhw0rvew1p5o8rhjlit7aawwi 5561422 5561421 2026-05-19T07:39:03Z ~2026-29994-84 133296 5561422 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | Датум ''{{{date|}}}'' |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Режисер | style="padding:6px;" | {{{director|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Број на земји | style="padding:6px;" | {{{entries|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} p46h5fxz5x6q785x1p9vpzs5uy34qu9 5561424 5561422 2026-05-19T07:45:37Z ~2026-29994-84 133296 5561424 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | Датум| ''{{{date|}}}'' |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Режисер | style="padding:6px;" | {{{director|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Број на земји | style="padding:6px;" | {{{entries|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} pw45z5e2rss70x02iys6apgdxz04o31 5561426 5561424 2026-05-19T07:46:13Z ~2026-29994-84 133296 5561426 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | Датум {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Режисер | style="padding:6px;" | {{{director|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Број на земји | style="padding:6px;" | {{{entries|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} 7td0xkwuel3hk5uqnirmzr1jv4s3b3r 5561427 5561426 2026-05-19T07:48:05Z ~2026-29994-84 133296 5561427 wikitext text/x-wiki {|class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|}}}'' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | {{{image|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | Датум {{{date|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 1 | style="padding:6px;" | {{{semi1|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Полуфинале 2 | style="padding:6px;" | {{{semi2|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Финале | style="padding:6px;" | {{{final|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Информации и организација |- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" | Издание | style="padding:6px;" | {{{edition|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Домаќин | style="padding:6px;" | {{{host|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Локација | style="padding:6px;" | {{{venue|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Презентери | style="padding:6px;" | {{{presenters|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Радиодифузер | style="padding:6px;" | {{{emiter|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Победничка песна | style="padding:6px;" | {{{winner|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Режисер | style="padding:6px;" | {{{director|}}} |- ! style="text-align:left; padding:6px;" |Број на земји | style="padding:6px;" | {{{entries|}}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:2px; border-radius:1px;" | Карта |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:1px;" | [[Податотека:{{{map|}}}|250px|center]] |- | colspan="2" style="text-align:left; font-size:90%; padding:6px;" | {{#if:{{{finalists|}}}|<span style="color:#2268B1; font-size:18px;">█</span> Финалисти<br/>}} {{#if:{{{notqualified|}}}|<span style="color:#941A1A; font-size:18px;">█</span> Не се квалификуваа во финале<br/>}} {{#if:{{{confirmed|}}}|<span style="color:#580448; font-size:18px;">█</span> Држави кои го потврдиле своето учество<br/>}} {{#if:{{{past|}}}|<span style="color:#B9B9B9; font-size:18px;">█</span> Учествувале порано, но не и во ова издание<br/>}} |- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:6px; border-radius:3px;" | Гласање |- ! style="text-align:left; padding:6px;" | Начин на гласање | style="padding:6px;" | {{{vote|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | ← [[Евровизија {{{previous|}}}|{{{previous|}}}]] • '''[[Евровизија]]''' • [[Евровизија {{{next|}}}|{{{next|}}}]] |} ijca71nxl6eure24iiehgoek8rpgf6z 0 1395375 5561325 2026-05-18T22:37:52Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Автоматска таксокутија | image = Ruta chalepensis11.jpg | image_caption = [[Ресесто седефче]] | taxon = Ruta | authority = [[Карл Линеј|L.]] | subdivision_ranks = Видови | subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} [[Податотека:Ruta angustifolia MHNT.BOT.2008.1.4.jpg|мини|Теснолисно седефче]] '''Седефче''' ({{науч|Ruta}}) — род (биол... 5561325 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | image = Ruta chalepensis11.jpg | image_caption = [[Ресесто седефче]] | taxon = Ruta | authority = [[Карл Линеј|L.]] | subdivision_ranks = Видови | subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} [[Податотека:Ruta angustifolia MHNT.BOT.2008.1.4.jpg|мини|Теснолисно седефче]] '''Седефче''' ({{науч|Ruta}}) — [[род (биологија)|род]] на силно мирисливи [[зимзелено растение|зимзелени]] [[грмушка|грмушки]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Високи се 20–60 см и домородни во [[Средоземје]]то, [[Макаронезија]] и [[југозападна Азија]]. Родот има десет члена. Најпознат вид е [[седефче|обичното седефче]] (''Ruta graveolens''), единствениот присутен во [[Македонија]].<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1443}}</ref> [[Лист (ботаника)|Листовите]] се двоперести или триперести налик на перјаница, по боја зелени до јарко синозелени. [[Цвет]]овите се жолти, со по 4–5 [[венечно ливче|венечни ливчиња]] со пречник од 1 см и распоредени во метлички. [[Плод]]от е 4-делна до 5-делна чаура и содржи многу [[семе|семиња]]. ==Видови== По податок од септември 2021 г. [[Plants of the World Online]] прифаќа десет видови:<ref name="POWO_35941-1">{{cite web |title=''Ruta'' L&period; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35941-1 |access-date=15 септември 2021 }}</ref> *''[[Ruta angustifolia]]'' <small>Pers.</small> — теснолисно седефче *''[[Ruta chalepensis]]'' <small>L.</small> — ресесто седефче *''[[Ruta corsica]]'' <small>DC.</small> — корзиканско седефче *''[[Ruta graveolens]]'' <small>L.</small> — обично седефче *''[[Ruta lamarmorae]]'' <small>Bacch., Brullo & Giusso</small> — Ламарморино седефче *''[[Ruta lindsayi]]'' <small>Turrill</small> — Линдзиево седефче *''[[Ruta microcarpa]]'' <small>Svent.</small> — малоплодно седефче *''[[Ruta montana]]'' <small>(L.) L.</small> — планинско седефче *''[[Ruta oreojasme]]'' <small>Webb</small> — планиномирисно седефче *''[[Ruta pinnata]]'' <small>L.f.</small> — пересто седефче ==Во народната медицина== Екстрактите од седефчето се користеле за очен замор, [[конјунктивитис]] и како [[одвраќач на инсекти]].<ref name="VaughanJudd2006">{{наведена книга | author1=J. G. Vaughan | author2=P. A. Judd | title=The Oxford Book of Health Foods | url=https://books.google.com/books?id=WX7bHY98LAQC | year=2006 | publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280680-2}}</ref> Се внесувал како [[спазмолитик]], за [[менструација|менструални]] проблеми, како предизвикувач на [[пометнување]] и како [[седатив]].<ref name="oxford">{{наведена книга | author1=J. G. Vaughan | author2=P. A. Judd | title=The Oxford Book of Health Foods|publisher=Oxford University Press |page = [https://archive.org/details/oxfordbookofheal0000vaug/page/137 137] | year = 2003 | url = https://archive.org/details/oxfordbookofheal0000vaug | url-access=registration | isbn = 0-19-850459-4}}</ref> ''Ruta graveolens'' and ''Ruta chalepensis'' are often confused in scientific literature.<ref>{{наведено списание |author=Kannan R, Babu UV |title=Identity and pharmacognosy of Ruta graveolens Linn |journal=Anc Sci Life |volume=32 |issue=1 |pages=16–9 |date=јули 2012 |pmid=23929988 |pmc=3733200 |doi=10.4103/0257-7941.113792 |doi-access=free }}</ref> ==Traditional uses== Седефчето е национално цвеќе на Литванија и за него се напишани многу песни. Се носи на свршувачки, свадби и кога девојката сака да роди машко дете. Растението се одгледува и во Америка, Западна Европа, Азија и Африка. Како диво растение расте од Канарските Острови до Средоземното Море. Познато е многу векови и него го користеле уште Старите Грци. Ресестото седефче (''Ruta chalepensis'') во Етиопија се нарекува Тена'Адам (Адамово здравје) и наоѓа широка примена во етиопската култура како додаток во кафе и чај, во зачини како бербере и како лек за стомачни проблеми и главоболка.<ref>{{наведување |title=Ruta chalepensis |date=13 јули 2025 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruta_chalepensis&oldid=1300128272 |access-date=24 март 2026 |language=en}}</ref><ref>https://zehabesha.com/tenaadam/</ref> Уште од средниот век се додава во вино (бело и црвено) за подобрување на вкусот и негово зачувување. Во Италија се става во [[лозова ракија]]. Сепак, неговата токсичност е одамна позната. Во бразил растението се нарекува ''аруда'', и се смета дека штити од [[урок|уроци]].<ref>{{нмс |last=altoastral |title=Faça 5 simpatias com arruda para abrir caminhos e proteção |url=https://www.terra.com.br/vida-e-estilo/horoscopo/esoterico/faca-5-simpatias-com-arruda-para-abrir-caminhos-e-protecao,77d6be358d385690ff9767f581b1f99dn25iyfi9.html |access-date=28 октомври 2023 |website=Terra |language=pt-BR}}</ref> Истото верување е присутно и кај [[Сефарди|сефардските Евреи]].<ref>{{нмс |title=Kaf HaChayim on Shulchan Arukh, Orach Chayim 301:135 |url=https://www.sefaria.org/Kaf_HaChayim_on_Shulchan_Arukh,_Orach_Chayim.301.135?lang=bi |access-date=9 март 2025 |website=www.sefaria.org}}</ref> Во народното лекување седефчето се употребувало за помош со варање и олеснување на стомачни маки. Има дејство против запаление, и затоа се земало против болка во зглобовите и артритис. ==Мерки на претпазливост== [[Податотека:Effet de la rue officinale.jpg|мини|Плускавци од обичен руј на топло време]] Кога седефчето се нанесува на кожата, потоа истата не смее да биде изложена на сонце бидејќи маслото предизвикува плускавци.<ref name="pmid17303046">{{наведено списание |first1=Kimberly |last1=Eickhorst |first2=Vincent |last2=DeLeo |first3= Joan |last3=Csaposs |year=2007 |title=Rue the herb: ''Ruta graveolens''-associated phytophototoxicity |journal=Dermatitis |volume=18 |issue=1 |pages=52–55 |pmid=17303046 |doi=10.2310/6620.2007.06033}}</ref> Некои луѓе се многу почувствителни од други. Изложеноста на обичното седефче и препарати од него може да предизвика сериозно воспаление на кожата (фитодерматитис), при што доаѓа до плускавци на кожата налик на изгореници.<ref>{{наведено списание | pmid = 19671699 | year = 2009 | last1 = Arias-Santiago | first1 = SA | last2 = Fernández-Pugnaire | first2 = MA | last3 = Almazán-Fernández | first3 = FM | last4 = Serrano-Falcón | first4 = C | last5 = Serrano-Ortega | first5 = S | title = Phytophotodermatitis due to Ruta graveolens prescribed for fibromyalgia | volume = 48 | issue = 11 | pages = 1401 | doi = 10.1093/rheumatology/kep234 | journal = Rheumatology| doi-access = free }}</ref><ref>{{наведено списание | pmid = 17667834 | year = 2007 | last1 = Furniss | first1 = D | last2 = Adams | first2 = T | title = Herb of grace: An unusual cause of phytophotodermatitis mimicking burn injury | volume = 28 | issue = 5 | pages = 767–769 | doi = 10.1097/BCR.0B013E318148CB82 | journal = Journal of Burn Care & Research}}</ref><ref name="pmid17303046"/><ref>{{наведено списание | pmid = 10515113 | year = 1999 | last1 = Wessner | first1 = D | last2 = Hofmann | first2 = H | last3 = Ring | first3 = J | title = Phytophotodermatitis due to Ruta graveolens applied as protection against evil spells | volume = 41 | issue = 4 | page = 232 | journal = Contact Dermatitis | doi = 10.1111/j.1600-0536.1999.tb06145.x| s2cid = 45280728 }}</ref> Механизмот на ова дејство сè уште не познат.<ref>{{наведено списание |last1=Naghibi Harat |first1=Z. |last2=Kamalinejad |first2=M. |last3=Sadeghi |first3=M. R. |last4=Sadeghipour |first4=H. R. |last5=Eshraghian |first5=M. R. |date=10 мај 2009 |title=A Review on Ruta graveolens L. Its Usage in Traditional Medicine and Modern Research Data |url=http://jmp.ir/article-1-360-en.html |journal=Journal of Medicinal Plants |language=en |volume=8 |issue=30 |pages=1–19}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ruta}} {{Таксонска лента|from=Q165250}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Седефче (род)| ]] [[Категорија:Седефчиња]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] mio26si1pv1beo8nknh39quacir9k87 0 1395376 5561326 2026-05-18T22:38:27Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Седефче (род)]] 5561326 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Седефче (род)]] popk9uhg223pqx1krxzpk5c5a1x49y4 10 1395377 5561336 2026-05-18T22:43:03Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Целолист]] 5561336 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Целолист]] foxdafjpfn6eaw88m0hzuleeiwe71ag 10 1395378 5561340 2026-05-18T22:43:49Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Целолист]] 5561340 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Целолист]] foxdafjpfn6eaw88m0hzuleeiwe71ag 10 1395379 5561341 2026-05-18T22:45:11Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Целолист |parent=Седефчиња |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of th... 5561341 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Целолист |parent=Седефчиња |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp }} }} ivi74pyev980o2dkc1neyvhz0al9e1g 0 1395380 5561345 2026-05-18T22:46:09Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Антоан Лоран де Жисје]] 5561345 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Антоан Лоран де Жисје]] 4zpf8mrzetirl23taxlk3hn7l0g6l1d 0 1395381 5561366 2026-05-18T22:56:02Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Автоматска таксокутија | image = Haplophyllum dauricum 112017926.jpg | image_caption = ''Haplophyllum dauricum'' | parent_authority = Appelhans et al.<ref name=AppeBaylHeslGrop21/> | taxon = Целолист | authority = [[Антоан Лоран де Жисје|A.Juss.]]<ref name="POWO" /> }} '''Целолист''' ({{науч|Haplophyllum}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]... 5561366 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | image = Haplophyllum dauricum 112017926.jpg | image_caption = ''Haplophyllum dauricum'' | parent_authority = Appelhans et al.<ref name=AppeBaylHeslGrop21/> | taxon = Целолист | authority = [[Антоан Лоран де Жисје|A.Juss.]]<ref name="POWO" /> }} '''Целолист''' ({{науч|Haplophyllum}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae'').<ref name="POWO">{{нмс |title=Haplophyllum A.Juss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331644-2 |website=Plants of the World Online |access-date=14 мај 2021 |language=en}}</ref> Претставува единствен род од потсемејството '''''Haplophylloideae'''''.<ref name=AppeBaylHeslGrop21>{{Citation |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp |doi-access=free |hdl=11343/288824 |hdl-access=free }}</ref> Домородно вирее од Средоземјето до јужен [[Сибир]] и Сомалија.<ref name="POWO" /> Во [[Македонија]] е застапен со четири вида: ''H. suaveolens'', ''H. coronatum'', ''H. albanicum'' и '''H. patavinum'''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1444}}</ref> ''H. albanicus'' се смета за разновидност на ''H. patavinum'', но некои го сметаат за разновидност на ''H. boissierianum''. == Видови == Ова се видовите од родот целолист:<ref name="POWO" /> {{Div col}} *''[[Haplophyllum acutifolium]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum alberti-regelii]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum amoenum]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum arbuscula]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Haplophyllum armenum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum bakhteganicum]]'' {{мали|Soltani & Khosravi}} *''[[Haplophyllum balcanicum]]'' {{мали|Vandas}} *''[[Haplophyllum bastetanum]]'' {{мали|F.B.Navarro, Suár.-Sant. & Blanca}} *''[[Haplophyllum blanchei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum boissierianum]]'' {{мали|Vis. & Pancic}} *''[[Haplophyllum broussonetianum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Haplophyllum bucharicum]]'' {{мали|Litv.}} *''[[Haplophyllum buhsei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum bungei]]'' {{мали|Trautv.}} *''[[Haplophyllum buxbaumii]]'' {{мали|(Poir.) G.Don}} *''[[Haplophyllum canaliculatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum cappadocicum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum ciscaucasicum]]'' {{мали|(Rupr.) Grossh. & Vved.}} *''[[Haplophyllum cordatum]]'' {{мали|(D.Don) G.Don}} *''[[Haplophyllum coronatum]]'' {{мали|Griseb.}} *''[[Haplophyllum crenulatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum dasygynum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum dauricum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum dshungaricum]]'' {{мали|Rubtzov}} *''[[Haplophyllum dubium]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum ermenekense]]'' {{мали|Ulukus & Tugay}} *''[[Haplophyllum erythraeum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum eugenii-korovinii]]'' {{мали|Pavlov}} *''[[Haplophyllum ferganicum]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum fruticulosum]]'' {{мали|(Labill.) G.Don}} *''[[Haplophyllum furfuraceum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum gilesii]]'' {{мали|(Hemsl.) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum glaberrimum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum griffithianum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum kowalenskyi]]'' {{мали|Stschegl.}} *''[[Haplophyllum laeviusculum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum laristanicum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum latifolium]]'' {{мали|Kar. & Kir.}} *''[[Haplophyllum linifolium]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum lissonotum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum luteoversicolor]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum megalanthum]]'' {{мали|Bornm.}} *''[[Haplophyllum molle]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum monadelphum]]'' {{мали|Afan.}} *''[[Haplophyllum multicaule]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum myrtifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum obtusifolium]]'' {{мали|(Ledeb. ex Eichw.) Ledeb.}} *''[[Haplophyllum patavinum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum pedicellatum]]'' {{мали|Bunge ex Boiss.}} *''[[Haplophyllum poorei]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum ptilostylum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum pumiliforme]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Haplophyllum ramosissimum]]'' {{мали|(Paulsen) Vved.}} *''[[Haplophyllum rechingeri]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum robustum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum rubrotinctum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum sahinii]]'' {{мали|Tugay & Ulukus}} *''[[Haplophyllum sanguineum]]'' {{мали|Thulin}} *''[[Haplophyllum shelkovnikovii]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Haplophyllum stapfanum]]'' {{мали|Hand.-Mazz.}} *''[[Haplophyllum suaveolens]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum telephioides]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum tenue]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum thesioides]]'' {{мали|(Fisch. ex DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum tragacanthoides]]'' {{мали|Diels}} *''[[Haplophyllum tuberculatum]]'' {{мали|(Forssk.) A.Juss.}} *''[[Haplophyllum versicolor]]'' {{мали|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Haplophyllum villosum]]'' {{мали|(M.Bieb.) G.Don}} *''[[Haplophyllum vulcanicum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Haplophyllum vvedenskyi]]'' {{мали|Nevski}} {{Div col end}} == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q2714202}} [[Категорија:Седефчиња]] [[Категорија:Флора на Македонија]] g4taqu8edjo4qyaxljef26hvhjfl5yo 5561372 5561366 2026-05-18T22:57:17Z Bjankuloski06 332 5561372 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | image = Haplophyllum dauricum 112017926.jpg | image_caption = ''Haplophyllum dauricum'' | parent_authority = Appelhans et al.<ref name=AppeBaylHeslGrop21/> | taxon = Целолист | authority = [[Антоан Лоран де Жисје|A.Juss.]]<ref name="POWO" /> }} '''Целолист''' ({{науч|Haplophyllum}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae'').<ref name="POWO">{{нмс |title=Haplophyllum A.Juss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331644-2 |website=Plants of the World Online |access-date=14 мај 2021 |language=en}}</ref> Претставува единствен род од потсемејството '''''Haplophylloideae'''''.<ref name=AppeBaylHeslGrop21>{{Citation |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp |doi-access=free |hdl=11343/288824 |hdl-access=free }}</ref> Домородно вирее од Средоземјето до јужен [[Сибир]] и Сомалија.<ref name="POWO" /> Во [[Македонија]] е застапен со четири вида: ''H. suaveolens'', ''H. coronatum'', ''H. albanicum'' и ''H. patavinum''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1444}}</ref> ''H. albanicus'' се смета за разновидност на ''H. patavinum'', но некои го сметаат за разновидност на ''H. boissierianum''. == Видови == Ова се видовите од родот целолист:<ref name="POWO" /> {{Div col}} *''[[Haplophyllum acutifolium]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum alberti-regelii]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum amoenum]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum arbuscula]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Haplophyllum armenum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum bakhteganicum]]'' {{мали|Soltani & Khosravi}} *''[[Haplophyllum balcanicum]]'' {{мали|Vandas}} *''[[Haplophyllum bastetanum]]'' {{мали|F.B.Navarro, Suár.-Sant. & Blanca}} *''[[Haplophyllum blanchei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum boissierianum]]'' {{мали|Vis. & Pancic}} *''[[Haplophyllum broussonetianum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Haplophyllum bucharicum]]'' {{мали|Litv.}} *''[[Haplophyllum buhsei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum bungei]]'' {{мали|Trautv.}} *''[[Haplophyllum buxbaumii]]'' {{мали|(Poir.) G.Don}} *''[[Haplophyllum canaliculatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum cappadocicum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum ciscaucasicum]]'' {{мали|(Rupr.) Grossh. & Vved.}} *''[[Haplophyllum cordatum]]'' {{мали|(D.Don) G.Don}} *''[[Haplophyllum coronatum]]'' {{мали|Griseb.}} *''[[Haplophyllum crenulatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum dasygynum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum dauricum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum dshungaricum]]'' {{мали|Rubtzov}} *''[[Haplophyllum dubium]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum ermenekense]]'' {{мали|Ulukus & Tugay}} *''[[Haplophyllum erythraeum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum eugenii-korovinii]]'' {{мали|Pavlov}} *''[[Haplophyllum ferganicum]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum fruticulosum]]'' {{мали|(Labill.) G.Don}} *''[[Haplophyllum furfuraceum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum gilesii]]'' {{мали|(Hemsl.) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum glaberrimum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum griffithianum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum kowalenskyi]]'' {{мали|Stschegl.}} *''[[Haplophyllum laeviusculum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum laristanicum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum latifolium]]'' {{мали|Kar. & Kir.}} *''[[Haplophyllum linifolium]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum lissonotum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum luteoversicolor]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum megalanthum]]'' {{мали|Bornm.}} *''[[Haplophyllum molle]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum monadelphum]]'' {{мали|Afan.}} *''[[Haplophyllum multicaule]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum myrtifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum obtusifolium]]'' {{мали|(Ledeb. ex Eichw.) Ledeb.}} *''[[Haplophyllum patavinum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum pedicellatum]]'' {{мали|Bunge ex Boiss.}} *''[[Haplophyllum poorei]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum ptilostylum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum pumiliforme]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Haplophyllum ramosissimum]]'' {{мали|(Paulsen) Vved.}} *''[[Haplophyllum rechingeri]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum robustum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum rubrotinctum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum sahinii]]'' {{мали|Tugay & Ulukus}} *''[[Haplophyllum sanguineum]]'' {{мали|Thulin}} *''[[Haplophyllum shelkovnikovii]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Haplophyllum stapfanum]]'' {{мали|Hand.-Mazz.}} *''[[Haplophyllum suaveolens]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum telephioides]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum tenue]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum thesioides]]'' {{мали|(Fisch. ex DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum tragacanthoides]]'' {{мали|Diels}} *''[[Haplophyllum tuberculatum]]'' {{мали|(Forssk.) A.Juss.}} *''[[Haplophyllum versicolor]]'' {{мали|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Haplophyllum villosum]]'' {{мали|(M.Bieb.) G.Don}} *''[[Haplophyllum vulcanicum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Haplophyllum vvedenskyi]]'' {{мали|Nevski}} {{Div col end}} == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q2714202}} [[Категорија:Седефчиња]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3aauq5ps657xk8zdib8092ww0nsyf8h 5561376 5561372 2026-05-18T22:58:54Z Bjankuloski06 332 5561376 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | image = Haplophyllum dauricum 112017926.jpg | image_caption = ''Haplophyllum dauricum'' | parent_authority = Appelhans et al.<ref name=AppeBaylHeslGrop21/> | taxon = Целолист | authority = [[Антоан Лоран де Жисје|A.Juss.]]<ref name="POWO" /> }} '''Целолист''' или '''простолист''' ({{науч|Haplophyllum}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae'').<ref name="POWO">{{нмс |title=Haplophyllum A.Juss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331644-2 |website=Plants of the World Online |access-date=14 мај 2021 |language=en}}</ref> Претставува единствен род од потсемејството '''''Haplophylloideae'''''.<ref name=AppeBaylHeslGrop21>{{Citation |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp |doi-access=free |hdl=11343/288824 |hdl-access=free }}</ref> Домородно вирее од Средоземјето до јужен [[Сибир]] и Сомалија.<ref name="POWO" /> Во [[Македонија]] е застапен со четири вида: ''H. suaveolens'', ''H. coronatum'', ''H. albanicum'' и ''H. patavinum''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1444}}</ref> ''H. albanicus'' се смета за разновидност на ''H. patavinum'', но некои го сметаат за разновидност на ''H. boissierianum''. == Видови == Ова се видовите од родот целолист:<ref name="POWO" /> {{Div col}} *''[[Haplophyllum acutifolium]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum alberti-regelii]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum amoenum]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum arbuscula]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Haplophyllum armenum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum bakhteganicum]]'' {{мали|Soltani & Khosravi}} *''[[Haplophyllum balcanicum]]'' {{мали|Vandas}} *''[[Haplophyllum bastetanum]]'' {{мали|F.B.Navarro, Suár.-Sant. & Blanca}} *''[[Haplophyllum blanchei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum boissierianum]]'' {{мали|Vis. & Pancic}} *''[[Haplophyllum broussonetianum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Haplophyllum bucharicum]]'' {{мали|Litv.}} *''[[Haplophyllum buhsei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum bungei]]'' {{мали|Trautv.}} *''[[Haplophyllum buxbaumii]]'' {{мали|(Poir.) G.Don}} *''[[Haplophyllum canaliculatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum cappadocicum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum ciscaucasicum]]'' {{мали|(Rupr.) Grossh. & Vved.}} *''[[Haplophyllum cordatum]]'' {{мали|(D.Don) G.Don}} *''[[Haplophyllum coronatum]]'' {{мали|Griseb.}} *''[[Haplophyllum crenulatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum dasygynum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum dauricum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum dshungaricum]]'' {{мали|Rubtzov}} *''[[Haplophyllum dubium]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum ermenekense]]'' {{мали|Ulukus & Tugay}} *''[[Haplophyllum erythraeum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum eugenii-korovinii]]'' {{мали|Pavlov}} *''[[Haplophyllum ferganicum]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum fruticulosum]]'' {{мали|(Labill.) G.Don}} *''[[Haplophyllum furfuraceum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum gilesii]]'' {{мали|(Hemsl.) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum glaberrimum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum griffithianum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum kowalenskyi]]'' {{мали|Stschegl.}} *''[[Haplophyllum laeviusculum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum laristanicum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum latifolium]]'' {{мали|Kar. & Kir.}} *''[[Haplophyllum linifolium]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum lissonotum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum luteoversicolor]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum megalanthum]]'' {{мали|Bornm.}} *''[[Haplophyllum molle]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum monadelphum]]'' {{мали|Afan.}} *''[[Haplophyllum multicaule]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum myrtifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum obtusifolium]]'' {{мали|(Ledeb. ex Eichw.) Ledeb.}} *''[[Haplophyllum patavinum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum pedicellatum]]'' {{мали|Bunge ex Boiss.}} *''[[Haplophyllum poorei]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum ptilostylum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum pumiliforme]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Haplophyllum ramosissimum]]'' {{мали|(Paulsen) Vved.}} *''[[Haplophyllum rechingeri]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum robustum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum rubrotinctum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum sahinii]]'' {{мали|Tugay & Ulukus}} *''[[Haplophyllum sanguineum]]'' {{мали|Thulin}} *''[[Haplophyllum shelkovnikovii]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Haplophyllum stapfanum]]'' {{мали|Hand.-Mazz.}} *''[[Haplophyllum suaveolens]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum telephioides]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum tenue]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum thesioides]]'' {{мали|(Fisch. ex DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum tragacanthoides]]'' {{мали|Diels}} *''[[Haplophyllum tuberculatum]]'' {{мали|(Forssk.) A.Juss.}} *''[[Haplophyllum versicolor]]'' {{мали|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Haplophyllum villosum]]'' {{мали|(M.Bieb.) G.Don}} *''[[Haplophyllum vulcanicum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Haplophyllum vvedenskyi]]'' {{мали|Nevski}} {{Div col end}} == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q2714202}} [[Категорија:Седефчиња]] [[Категорија:Флора на Македонија]] mdy89j9qua3ohi9v7jndi4vv05esd1b 5561380 5561376 2026-05-18T23:00:04Z Bjankuloski06 332 5561380 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | image = Haplophyllum dauricum 112017926.jpg | image_caption = ''Haplophyllum dauricum'' | parent_authority = Appelhans et al.<ref name=AppeBaylHeslGrop21/> | taxon = Целолист | authority = [[Антоан Лоран де Жисје|A.Juss.]]<ref name="POWO" /> }} '''Целолист''' или '''простолист''' ({{науч|Haplophyllum}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae'').<ref name="POWO">{{нмс |title=Haplophyllum A.Juss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331644-2 |website=Plants of the World Online |access-date=14 мај 2021 |language=en}}</ref> Претставува единствен род од потсемејството '''''Haplophylloideae'''''.<ref name=AppeBaylHeslGrop21>{{Citation |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp |doi-access=free |hdl=11343/288824 |hdl-access=free }}</ref> Домородно вирее од Средоземјето до јужен [[Сибир]] и Сомалија.<ref name="POWO" /> Во [[Македонија]] е застапен со четири вида: ''H. suaveolens'', ''H. coronatum'', ''H. albanicum'' и ''H. patavinum''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1444}}</ref> Некои го сметаат ''H. albanicus'' за разновидност на ''H. patavinum'', а други за разновидност на ''H. boissierianum''. == Видови == Ова се видовите од родот целолист:<ref name="POWO" /> {{Div col}} *''[[Haplophyllum acutifolium]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum alberti-regelii]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum amoenum]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum arbuscula]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Haplophyllum armenum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum bakhteganicum]]'' {{мали|Soltani & Khosravi}} *''[[Haplophyllum balcanicum]]'' {{мали|Vandas}} *''[[Haplophyllum bastetanum]]'' {{мали|F.B.Navarro, Suár.-Sant. & Blanca}} *''[[Haplophyllum blanchei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum boissierianum]]'' {{мали|Vis. & Pancic}} *''[[Haplophyllum broussonetianum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Haplophyllum bucharicum]]'' {{мали|Litv.}} *''[[Haplophyllum buhsei]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum bungei]]'' {{мали|Trautv.}} *''[[Haplophyllum buxbaumii]]'' {{мали|(Poir.) G.Don}} *''[[Haplophyllum canaliculatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum cappadocicum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum ciscaucasicum]]'' {{мали|(Rupr.) Grossh. & Vved.}} *''[[Haplophyllum cordatum]]'' {{мали|(D.Don) G.Don}} *''[[Haplophyllum coronatum]]'' {{мали|Griseb.}} *''[[Haplophyllum crenulatum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum dasygynum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum dauricum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum dshungaricum]]'' {{мали|Rubtzov}} *''[[Haplophyllum dubium]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Haplophyllum ermenekense]]'' {{мали|Ulukus & Tugay}} *''[[Haplophyllum erythraeum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum eugenii-korovinii]]'' {{мали|Pavlov}} *''[[Haplophyllum ferganicum]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum fruticulosum]]'' {{мали|(Labill.) G.Don}} *''[[Haplophyllum furfuraceum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum gilesii]]'' {{мали|(Hemsl.) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum glaberrimum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum griffithianum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum kowalenskyi]]'' {{мали|Stschegl.}} *''[[Haplophyllum laeviusculum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum laristanicum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum latifolium]]'' {{мали|Kar. & Kir.}} *''[[Haplophyllum linifolium]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum lissonotum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum luteoversicolor]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum megalanthum]]'' {{мали|Bornm.}} *''[[Haplophyllum molle]]'' {{мали|(O.Schwartz) C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum monadelphum]]'' {{мали|Afan.}} *''[[Haplophyllum multicaule]]'' {{мали|Vved.}} *''[[Haplophyllum myrtifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum obtusifolium]]'' {{мали|(Ledeb. ex Eichw.) Ledeb.}} *''[[Haplophyllum patavinum]]'' {{мали|(L.) G.Don}} *''[[Haplophyllum pedicellatum]]'' {{мали|Bunge ex Boiss.}} *''[[Haplophyllum poorei]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum ptilostylum]]'' {{мали|Spach}} *''[[Haplophyllum pumiliforme]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Haplophyllum ramosissimum]]'' {{мали|(Paulsen) Vved.}} *''[[Haplophyllum rechingeri]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum robustum]]'' {{мали|Bunge}} *''[[Haplophyllum rubrotinctum]]'' {{мали|C.C.Towns.}} *''[[Haplophyllum sahinii]]'' {{мали|Tugay & Ulukus}} *''[[Haplophyllum sanguineum]]'' {{мали|Thulin}} *''[[Haplophyllum shelkovnikovii]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Haplophyllum stapfanum]]'' {{мали|Hand.-Mazz.}} *''[[Haplophyllum suaveolens]]'' {{мали|(DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum telephioides]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum tenue]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Haplophyllum thesioides]]'' {{мали|(Fisch. ex DC.) G.Don}} *''[[Haplophyllum tragacanthoides]]'' {{мали|Diels}} *''[[Haplophyllum tuberculatum]]'' {{мали|(Forssk.) A.Juss.}} *''[[Haplophyllum versicolor]]'' {{мали|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Haplophyllum villosum]]'' {{мали|(M.Bieb.) G.Don}} *''[[Haplophyllum vulcanicum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Haplophyllum vvedenskyi]]'' {{мали|Nevski}} {{Div col end}} == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q2714202}} [[Категорија:Седефчиња]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5n6f4c51hz93qzhys0lq4rcsn24sm0d 0 1395382 5561369 2026-05-18T22:56:38Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Целолист]] 5561369 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Целолист]] nwm0qn14cjm9uwmrf25c5s8vieoio7v 0 1395383 5561370 2026-05-18T22:56:49Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Целолист]] 5561370 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Целолист]] nwm0qn14cjm9uwmrf25c5s8vieoio7v 0 1395384 5561377 2026-05-18T22:59:07Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Целолист]] 5561377 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Целолист]] nwm0qn14cjm9uwmrf25c5s8vieoio7v 14 1395385 5561389 2026-05-19T04:13:27Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Zanthoxyloideae}} [[Категорија:Седефчиња]] 5561389 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Zanthoxyloideae}} [[Категорија:Седефчиња]] h573hvag8i8rwbo1oaerr3cavtwn9mh 10 1395386 5561390 2026-05-19T04:14:06Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Русан]] 5561390 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Русан]] 11zdcbgh5m47etzsxjg5jkosm6sj19i 10 1395387 5561391 2026-05-19T04:14:25Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Русан |parent=Жолтодрвни |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''... 5561391 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Русан |parent=Жолтодрвни |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp }} }} pl22vv5wy11tu2lfw3pg0gcpdtstitw 10 1395388 5561392 2026-05-19T04:15:00Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Жолтодрвни |parent=Седефчиња |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classificat... 5561392 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Жолтодрвни |parent=Седефчиња |refs={{наведување |last1=Appelhans |first1=Marc S. |last2=Bayly |first2=Michael J. |last3=Heslewood |first3=Margaret M. |last4=Groppo |first4=Milton |last5=Verboom |first5=G. Anthony |last6=Forster |first6=Paul I. |last7=Kallunki |first7=Jacquelyn A. |last8=Duretto |first8=Marco F. |date=2021 |title=A new subfamily classification of the ''Citrus'' family (Rutaceae) based on six nuclear and plastid markers |journal=Taxon |doi=10.1002/tax.12543 |name-list-style=amp }} }} 8s7bxg4l3uqqj2ilyk9h240aafz1f7f 10 1395389 5561393 2026-05-19T04:15:34Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Жолтодрвни]] 5561393 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Жолтодрвни]] gmmj6xnshewy2ixi0r06acjvdlnq6ut 0 1395390 5561395 2026-05-19T04:50:10Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Автоматска таксокутија |image = Dictamnus_albus_230504.jpg |image_caption = ''Dictamnus albus'' |taxon = Русан |authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=IPNI_35678-1/> |synonyms = {{Список на видови |Fraxinella|Mill. }} |synonyms_ref = <ref name=POWO_35678-1/> |subdivision_ranks = Видови |subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} '''Русан''' ({{науч|Dictamnus}}) —... 5561395 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија |image = Dictamnus_albus_230504.jpg |image_caption = ''Dictamnus albus'' |taxon = Русан |authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=IPNI_35678-1/> |synonyms = {{Список на видови |Fraxinella|Mill. }} |synonyms_ref = <ref name=POWO_35678-1/> |subdivision_ranks = Видови |subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} '''Русан''' ({{науч|Dictamnus}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Домороден е во [[умерена клима|умерените краишта]] на [[Евроазија]], од Шпанија до Кина.<ref name=POWO_35678-1/> Прв го опишал [[Карл Линеј]] во 1753&nbsp;г.<ref name=IPNI_35678-1/> Во Македонија е застапен само видот [[бел русан]] (''Dictamnus albus'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Видови == По податок од мах 2026 г., [[Plants of the World Online]] прифаќа три видови:<ref name=POWO_35678-1/> *''[[Dictamnus albus]]'' <small>L.</small> — бел русан *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>Turcz.</small> — рунтавоплоден русан *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> — шпански русан Тенколисниот русан (''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small>) и кавкаскиот русан (''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>Fisch. ex C. A. Mey.</small>) денес се сметаат за [[разновидност (ботаника)|разновидности]] на белиот русан, иако во постарата номекллатура имале статус на одделни видови.<ref>{{нмс |title=Dictamnus albus L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=19 мај 2026 |website=Plants of the World Online |language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи|refs= <ref name=IPNI_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=35678-1 |accessdate=21 септември 2021}}</ref> <ref name=POWO_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35678-1 |accessdate=19 мај 2026}}</ref> }} {{Таксонска лента|from1=Q2643074}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] m4eqpxvv7i4cnuniepyb9cbwmw30694 5561398 5561395 2026-05-19T04:51:26Z Bjankuloski06 332 5561398 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија |image = Dictamnus_albus_230504.jpg |image_caption = Бел русан |taxon = Русан |authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=IPNI_35678-1/> |synonyms = {{Список на видови |Fraxinella|Mill. }} |synonyms_ref = <ref name=POWO_35678-1/> |subdivision_ranks = Видови |subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} '''Русан''' ({{науч|Dictamnus}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Домороден е во [[умерена клима|умерените краишта]] на [[Евроазија]], од Шпанија до Кина.<ref name=POWO_35678-1/> Прв го опишал [[Карл Линеј]] во 1753&nbsp;г.<ref name=IPNI_35678-1/> Во Македонија е застапен само видот [[бел русан]] (''Dictamnus albus'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Видови == По податок од мах 2026 г., [[Plants of the World Online]] прифаќа три видови:<ref name=POWO_35678-1/> *''[[Dictamnus albus]]'' <small>L.</small> — бел русан *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>Turcz.</small> — рунтавоплоден русан *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> — шпански русан Тенколисниот русан (''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small>) и кавкаскиот русан (''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>Fisch. ex C. A. Mey.</small>) денес се сметаат за [[разновидност (ботаника)|разновидности]] на белиот русан, иако во постарата номекллатура имале статус на одделни видови.<ref>{{нмс |title=Dictamnus albus L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=19 мај 2026 |website=Plants of the World Online |language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи|refs= <ref name=IPNI_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=35678-1 |accessdate=21 септември 2021}}</ref> <ref name=POWO_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35678-1 |accessdate=19 мај 2026}}</ref> }} {{Таксонска лента|from1=Q2643074}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 57fb7pm8c28zmf9702hjbh0soicw52c 5561400 5561398 2026-05-19T04:53:18Z Bjankuloski06 332 5561400 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија |image = Dictamnus_albus_230504.jpg |image_caption = Бел русан |taxon = Русан |authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=IPNI_35678-1/> |synonyms = {{Список на видови |Fraxinella|Mill. }} |synonyms_ref = <ref name=POWO_35678-1/> |subdivision_ranks = Видови |subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} '''Русан''' ({{науч|Dictamnus}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Домороден е во [[умерена клима|умерените краишта]] на [[Евроазија]], од Шпанија до Кина.<ref name=POWO_35678-1/> Прв го опишал [[Карл Линеј]] во 1753&nbsp;г.<ref name=IPNI_35678-1/> Во Македонија е застапен само видот [[бел русан]] (''Dictamnus albus'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Видови == По податок од мах 2026 г., [[Plants of the World Online]] прифаќа три видови:<ref name=POWO_35678-1/> *''[[Dictamnus albus]]'' <small>L.</small> — бел русан *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>Turcz.</small> — рунтавоплоден русан *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> — шпански русан Тенколисниот русан (''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small>) и кавкаскиот русан (''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>Fisch. ex C. A. Mey.</small>) денес се сметаат за [[разновидност (ботаника)|разновидности]] на белиот русан, иако во постарата номекллатура имале статус на одделни видови.<ref>{{нмс |title=Dictamnus albus L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=19 мај 2026 |website=Plants of the World Online |language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи|refs= <ref name=IPNI_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=35678-1 |accessdate=21 септември 2021}}</ref> <ref name=POWO_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35678-1 |accessdate=19 мај 2026}}</ref> }} == Надворешни врски == {{рвр|Dictamnus}} * {{EOL}} {{Таксонска лента|from1=Q2643074}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] erb9qz7zvj3rysrbztz52536jeebp6x 5561401 5561400 2026-05-19T04:53:48Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5561401 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија |image = Dictamnus_albus_230504.jpg |image_caption = Бел русан |taxon = Русан |authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=IPNI_35678-1/> |synonyms = {{Список на видови |Fraxinella|Mill. }} |synonyms_ref = <ref name=POWO_35678-1/> |subdivision_ranks = Видови |subdivision = [[#Видови|во текстот]] }} '''Русан''' ({{науч|Dictamnus}}) — [[род (биологија)|род]] на [[цветни растенија]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Домороден е во [[умерена клима|умерените краишта]] на [[Евроазија]], од Шпанија до Кина.<ref name=POWO_35678-1/> Прв го опишал [[Карл Линеј]] во 1753&nbsp;г.<ref name=IPNI_35678-1/> Во Македонија е застапен само видот [[бел русан]] (''Dictamnus albus'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Видови == По податок од мах 2026 г., [[Plants of the World Online]] прифаќа три видови:<ref name=POWO_35678-1/> *''[[Dictamnus albus]]'' <small>L.</small> — бел русан *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>Turcz.</small> — рунтавоплоден русан *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> — шпански русан Тенколисниот русан (''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small>) и кавкаскиот русан (''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>Fisch. ex C. A. Mey.</small>) денес се сметаат за [[разновидност (ботаника)|разновидности]] на белиот русан, иако во постарата номекллатура имале статус на одделни видови.<ref>{{нмс |title=Dictamnus albus L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=19 мај 2026 |website=Plants of the World Online |language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи|refs= <ref name=IPNI_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=35678-1 |accessdate=21 септември 2021}}</ref> <ref name=POWO_35678-1>{{наведување |title=''Dictamnus'' L&period; |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35678-1 |accessdate=19 мај 2026}}</ref> }} == Надворешни врски == {{рвр|Dictamnus}} {{Таксонска лента|from1=Q2643074}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tj163t4b796je0k289ojd6xqzujpy99 0 1395391 5561396 2026-05-19T04:50:43Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Русан]] 5561396 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Русан]] ks4njudkvjqajvwaspgf928fh2ssewx 0 1395392 5561403 2026-05-19T04:54:38Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[1969 во книжевноста]] на [[Книжевноста во 1969 година]]: усогласување на називот 5561403 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Книжевноста во 1969 година]] fxyrb3tfsp75jf2fbro4kqcqzi74co9 1 1395393 5561405 2026-05-19T04:54:39Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[Разговор:1969 во книжевноста]] на [[Разговор:Книжевноста во 1969 година]]: усогласување на називот 5561405 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Книжевноста во 1969 година]] 6uhp9aie6gfq4r86zo6qal1r9q3dq9r 0 1395394 5561413 2026-05-19T06:02:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] на [[Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] 5561413 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] 5bx9rmr951s1a2evis656gui1lsikb2 1 1395395 5561415 2026-05-19T06:02:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Ѓорѓи П. Караѓорѓевиќ]] на [[Разговор:Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] 5561415 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Ѓорѓи Караѓорѓевиќ]] nknjgrkgfhqi8c0rm567dtp2tii0d3f 10 1395396 5561429 2026-05-19T08:16:13Z ~2026-29994-84 133296 test 5561429 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25em; background:#FFFFFF; font-size:90%; border-collapse:separate; border-spacing:0 2px; text-align:center; border:1px solid #aaa;" ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:120%; padding:5px; border-radius:3px;" | ''{{{name|Евровизија}}}'' {{#if:{{{image|}}}|{{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" {{!}} {{{image}}} }}{{#if:{{{date|}}}{{{semi1|}}}{{{semi2|}}}{{{final|}}}|{{!}}- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:110%; padding:5px; border-radius:3px;" {{!}} Датум }}{{#if:{{{date|}}}|{{!}}- {{!}} colspan="2" style="padding:4px;" {{!}} {{{date}}} }}{{#if:{{{semi1|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Полуфинале 1 {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{semi1}}} }}{{#if:{{{semi2|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Полуфинале 2 {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{semi2}}} }}{{#if:{{{final|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Финале {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{final}}} }}{{#if:{{{edition|}}}{{{host|}}}{{{venue|}}}{{{presenters|}}}{{{emiter|}}}{{{winner|}}}{{{entries|}}}|{{!}}- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; font-size:110%; padding:5px; border-radius:3px;" {{!}} Информации и организација }}{{#if:{{{edition|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px; width:40%;" {{!}} Издание {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{edition}}} }}{{#if:{{{host|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Домаќин {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{host}}} }}{{#if:{{{venue|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Локација {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{venue}}} }}{{#if:{{{presenters|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Презентери {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{presenters}}} }}{{#if:{{{winner|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Победник {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{winner}}} }}{{#if:{{{entries|}}}|{{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Број на земји {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{entries}}} }}{{#if:{{{map|}}}|{{!}}- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:5px; border-radius:3px;" {{!}} Карта {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" {{!}} [[Податотека:{{{map}}}|250px|center]] }}{{#if:{{{vote|}}}|{{!}}- ! colspan="2" style="background:#BFDFFF; text-align:center; padding:5px; border-radius:3px;" {{!}} Гласање {{!}}- ! style="text-align:left; padding:6px;" {{!}} Начин на гласање {{!}} style="padding:6px;" {{!}} {{{vote}}} }} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:8px; border-top:1px solid #ddd;" | {{#if:{{{previous|}}}|← [[Евровизија {{{previous}}}|{{{previous}}}]]}} • '''[[Евровизија]]''' • {{#if:{{{next|}}}|[[Евровизија {{{next}}}|{{{next}}}]] →}} |} 6mnq8o0e9ikq4muth0t1znvro23vyy9 0 1395397 5561430 2026-05-19T08:23:20Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Бикарбонат]] 5561430 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Бикарбонат]] jgto9qvm74ynj5c601owd5mgtnjohau 0 1395398 5561434 2026-05-19T08:46:38Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Speciesbox |image = Dictamnus albus LC0401.jpg |taxon = Dictamnus albus |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = {{Расклопен список |title = Синоними | *''[[Dictamnus altaicus]]'' <small>Fisch. ex Royle</small> *''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small> *''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) Fisch. ex Grossh.</small> *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>f. velutinus (Nakai) W.... 5561434 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dictamnus albus LC0401.jpg |taxon = Dictamnus albus |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = {{Расклопен список |title = Синоними | *''[[Dictamnus altaicus]]'' <small>Fisch. ex Royle</small> *''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small> *''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) Fisch. ex Grossh.</small> *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>f. velutinus (Nakai) W.Lee</small> *''[[Dictamnus fraxinella]]'' <small>Link</small> *''[[Dictamnus generalis]]'' <small>E.H.L.Krause</small> *''[[Dictamnus gymnostylis]]'' <small>Steven</small> *''[[Dictamnus himalayensis]]'' <small>Royle</small> *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> *''[[Dictamnus macedonicus]]'' <small>(Borbás) Pénzes</small> *''[[Dictamnus microphyllus]]'' <small>Schur</small> *''[[Dictamnus obtusiflorus]]'' <small>W.D.J.Koch</small> *''[[Dictamnus odorus]]'' <small>Salisb.</small> *''[[Dictamnus sessilis]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus solitarius]]'' <small>Stokes</small> *''[[Dictamnus suffultus]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus tadshikorum]]'' <small>Vved.</small> *''[[Fraxinella alba]]'' <small>(L.) Gaertn.</small> *''[[Fraxinella dictamnus]]'' <small>Moench</small> }} |synonyms_ref = <ref name="POWO_772356-1">{{нмс |title=''Dictamnus albus'' L&period; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=21 септември 2021 }}</ref> }} '''Бел русан''' ({{науч|Dictamnus albus}}) — вид [[цветно растение]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Ова [[зелјесто растение|зелјество]] [[повеќегодишно растение]] има некоку географски варијанти.<ref name=RHSAZ>{{наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref> Домороден е во топлите отворени тревести и грмушести места во јужна Европа, северна Африка и добар дел од Азија. Во [[Македонија]] е застапен со две разновидности: ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' и ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Застапеност на растението во Македонија == Двете разновидности на белиот русан имаат ваква распространетост низ Македонија:<ref name="ФлораМак1.6" /> * ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' е многу често растение. Околу Скопје во Радуша, на планините Жеден, Скопска Црна Гора и Водно; Во околината на Куманово, Штип и Овче Поле; Степоликите површини кај Градско, Клисурите на Треска, Пчиња и Тополка, Таорска и Жеденска Клисура. * ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus'' се среќава во потоплите предели. Жеден околу Скопје, Таорската Клисура, клисурата на Пчиња, кај Пробиштип и Кавадарци (с. Мрежичко и с. Рожден), [[Козјак (Мариово)|Козјак]] во прилепско Мариово, во Валандово, Гевгелиско (Богданци), Асанли во Нов Дојран. ==Опис== Ова растение е високо 40-100 см. [[Цвет]]овите образуваат лабав пирамидален шилец и по боја може да бидат од бледовиолетови до бели. Имаат по пет венечни ливчиња со долги стрчнати [[прашник|прашници]]. Листовите се налик на [[јасен]]овите.<ref name=RHSAZ /> ==Одгледување== Во градинарството има неколку [[разновидност (ботаника)|разновидности]] и [[сорта|сорти]]. Разновидноста ''D. albus'' var. ''purpureus'', каде виолетовата е присутна само во жилите на белото венче со благ прелив, е носител на Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво од Англија..<ref>{{нмс|title=''Dictamnus albus'' var. ''purpureus''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|archive-url=https://archive.today/20121224163235/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|url-status=dead|archive-date=24 декември 2012|publisher=Royal Horticultural Society|access-date=24 јули 2013}}</ref><ref>{{нмс | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = јули 2017 | page = 29 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 6 февруари 2018}}</ref> Русанот има вретенест корен, поради што зрелите растенија се тешки за воспоставка и делба; на младите единки им требаат три години пред да почнат да цветаат; бидејќи напролет е доцна за разлистување, дури и возрасните единки може да бидат повредени со поинтезивно копање во тој период. ==Токсичност== Листовите имаат горчлив и раздразкув вкус, иако по мирис потсетува на лимон. Сите делови од растението предизвикуваат благо стомачно вознемирување ако се изедат, а ако дојдат во допир со кожата предизвикуваат плускавци.<ref name=RHSAZ /> ==Испарливи масла== Растението произведува [[есенцијално масло|испарливи масла]] кои лесно можат да се запалат на врело време,<ref>{{нмс|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=286761|title = Dictamnus albus - Plant Finder}}</ref> поради што едно англиско име на белиот русан е ''burning bush'', називот на [[несогорлива капина|несогорливата капина]] во [[Библијата]]. Испарливите масла содржат [[изопрен]]. ==Хемија== Од родот [[русан]] изолирани се преку 100 хемиски составници, меѓу кои [[алкалоид]]и, лимоноидни [[тритерпен]]оиди, [[флавоноид]]и, [[сесквитерпен]]оиди, [[кумарин]]и и [[фенилпропаноид]]и.<ref>{{наведено списание |author1=Gao X. |author2=Zhao P.-H. |author3=Hu J.-F. | title = Chemical constituents of plants from the genus ''Dictamnus'' | journal = Chemistry and Biodiversity | volume = 8 | issue = 7 | pages = 1234–1244 | year = 2011 | doi = 10.1002/cbdv.201000132 | pmid = 21766445|s2cid=46187608 | doi-access = free }}</ref> ==Галерија== <gallery> Illustration Dictamnus albus0.jpg|Ботаничка илустрација, 1885&nbsp;г. Dictamnus albus.JPG|Растение Blüten der Dictamnus albus.jpg|Цветови Rutaceae - DIctamnus albus.JPG|Единечен цвет Dictamnus albus 003.JPG|Плод Rutaceae - DIctamnus albus-1.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Dictamnus albus}} * [http://www.thegardenhelper.com/Dictamnus.htm Одгледување на бел русан во вашата градина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219052407/http://www.thegardenhelper.com/dictamnus.htm |date=19 февруари 2013 }} {{en}} * [http://www.backyardgardener.com/pren/pg43.html За русаните] {{en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=pQTZyS7BKV8 Бел русан како гори] (видео) {{Таксонска лента|from=Q157755}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони именувани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] snjom68spz5z55mhkpsvt5hwxfafgrj 5561442 5561434 2026-05-19T09:06:21Z Bjankuloski06 332 /* Застапеност на растението во Македонија */ 5561442 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dictamnus albus LC0401.jpg |taxon = Dictamnus albus |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = {{Расклопен список |title = Синоними | *''[[Dictamnus altaicus]]'' <small>Fisch. ex Royle</small> *''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small> *''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) Fisch. ex Grossh.</small> *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>f. velutinus (Nakai) W.Lee</small> *''[[Dictamnus fraxinella]]'' <small>Link</small> *''[[Dictamnus generalis]]'' <small>E.H.L.Krause</small> *''[[Dictamnus gymnostylis]]'' <small>Steven</small> *''[[Dictamnus himalayensis]]'' <small>Royle</small> *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> *''[[Dictamnus macedonicus]]'' <small>(Borbás) Pénzes</small> *''[[Dictamnus microphyllus]]'' <small>Schur</small> *''[[Dictamnus obtusiflorus]]'' <small>W.D.J.Koch</small> *''[[Dictamnus odorus]]'' <small>Salisb.</small> *''[[Dictamnus sessilis]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus solitarius]]'' <small>Stokes</small> *''[[Dictamnus suffultus]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus tadshikorum]]'' <small>Vved.</small> *''[[Fraxinella alba]]'' <small>(L.) Gaertn.</small> *''[[Fraxinella dictamnus]]'' <small>Moench</small> }} |synonyms_ref = <ref name="POWO_772356-1">{{нмс |title=''Dictamnus albus'' L&period; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=21 септември 2021 }}</ref> }} '''Бел русан''' ({{науч|Dictamnus albus}}) — вид [[цветно растение]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Ова [[зелјесто растение|зелјество]] [[повеќегодишно растение]] има некоку географски варијанти.<ref name=RHSAZ>{{наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref> Домороден е во топлите отворени тревести и грмушести места во јужна Европа, северна Африка и добар дел од Азија. Во [[Македонија]] е застапен со две разновидности: ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' и ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Застапеност на растението во Македонија == Двете разновидности на белиот русан имаат ваква распространетост низ Македонија:<ref name="ФлораМак1.6" /> * ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' е многу често растение. Околу [[Скопје]] во [[Радуша]], на планините [[Жеден]], [[Скопска Црна Гора]] и [[Водно]]; Во околината на [[Куманово]], [[Штип]] и [[Овче Поле]]; Степоликите површини кај [[Градско]], Клисурите на [[Треска]], [[Пчиња]] и [[Тополка]], [[Таорска Клисура|Таорската]] и [[Жеденска Клисура|Жеденската Клисура]]. * ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus'' се среќава во потоплите предели. Жеден околу Скопје, Таорската Клисура, клисурата на Пчиња, кај [[Пробиштип]] и [[Кавадарци]] (с. [[Мрежичко]] и с. [[Рожден]]), [[Козјак (Мариово)|Козјак]] во [[прилепско Мариово]], во [[Валандово]], Гевгелиско ([[Богданци]]), [[Асанли]] во Нов Дојран. ==Опис== Ова растение е високо 40-100 см. [[Цвет]]овите образуваат лабав пирамидален шилец и по боја може да бидат од бледовиолетови до бели. Имаат по пет венечни ливчиња со долги стрчнати [[прашник|прашници]]. Листовите се налик на [[јасен]]овите.<ref name=RHSAZ /> ==Одгледување== Во градинарството има неколку [[разновидност (ботаника)|разновидности]] и [[сорта|сорти]]. Разновидноста ''D. albus'' var. ''purpureus'', каде виолетовата е присутна само во жилите на белото венче со благ прелив, е носител на Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво од Англија..<ref>{{нмс|title=''Dictamnus albus'' var. ''purpureus''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|archive-url=https://archive.today/20121224163235/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|url-status=dead|archive-date=24 декември 2012|publisher=Royal Horticultural Society|access-date=24 јули 2013}}</ref><ref>{{нмс | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = јули 2017 | page = 29 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 6 февруари 2018}}</ref> Русанот има вретенест корен, поради што зрелите растенија се тешки за воспоставка и делба; на младите единки им требаат три години пред да почнат да цветаат; бидејќи напролет е доцна за разлистување, дури и возрасните единки може да бидат повредени со поинтезивно копање во тој период. ==Токсичност== Листовите имаат горчлив и раздразкув вкус, иако по мирис потсетува на лимон. Сите делови од растението предизвикуваат благо стомачно вознемирување ако се изедат, а ако дојдат во допир со кожата предизвикуваат плускавци.<ref name=RHSAZ /> ==Испарливи масла== Растението произведува [[есенцијално масло|испарливи масла]] кои лесно можат да се запалат на врело време,<ref>{{нмс|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=286761|title = Dictamnus albus - Plant Finder}}</ref> поради што едно англиско име на белиот русан е ''burning bush'', називот на [[несогорлива капина|несогорливата капина]] во [[Библијата]]. Испарливите масла содржат [[изопрен]]. ==Хемија== Од родот [[русан]] изолирани се преку 100 хемиски составници, меѓу кои [[алкалоид]]и, лимоноидни [[тритерпен]]оиди, [[флавоноид]]и, [[сесквитерпен]]оиди, [[кумарин]]и и [[фенилпропаноид]]и.<ref>{{наведено списание |author1=Gao X. |author2=Zhao P.-H. |author3=Hu J.-F. | title = Chemical constituents of plants from the genus ''Dictamnus'' | journal = Chemistry and Biodiversity | volume = 8 | issue = 7 | pages = 1234–1244 | year = 2011 | doi = 10.1002/cbdv.201000132 | pmid = 21766445|s2cid=46187608 | doi-access = free }}</ref> ==Галерија== <gallery> Illustration Dictamnus albus0.jpg|Ботаничка илустрација, 1885&nbsp;г. Dictamnus albus.JPG|Растение Blüten der Dictamnus albus.jpg|Цветови Rutaceae - DIctamnus albus.JPG|Единечен цвет Dictamnus albus 003.JPG|Плод Rutaceae - DIctamnus albus-1.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Dictamnus albus}} * [http://www.thegardenhelper.com/Dictamnus.htm Одгледување на бел русан во вашата градина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219052407/http://www.thegardenhelper.com/dictamnus.htm |date=19 февруари 2013 }} {{en}} * [http://www.backyardgardener.com/pren/pg43.html За русаните] {{en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=pQTZyS7BKV8 Бел русан како гори] (видео) {{Таксонска лента|from=Q157755}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони именувани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] 4vtker8w0v9m4z84zifo1o2vcn2d37r 5561443 5561442 2026-05-19T09:06:41Z Bjankuloski06 332 /* Застапеност на растението во Македонија */ 5561443 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dictamnus albus LC0401.jpg |taxon = Dictamnus albus |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = {{Расклопен список |title = Синоними | *''[[Dictamnus altaicus]]'' <small>Fisch. ex Royle</small> *''[[Dictamnus angustifolius]]'' <small>G.Don ex Sweet</small> *''[[Dictamnus caucasicus]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) Fisch. ex Grossh.</small> *''[[Dictamnus dasycarpus]]'' <small>f. velutinus (Nakai) W.Lee</small> *''[[Dictamnus fraxinella]]'' <small>Link</small> *''[[Dictamnus generalis]]'' <small>E.H.L.Krause</small> *''[[Dictamnus gymnostylis]]'' <small>Steven</small> *''[[Dictamnus himalayensis]]'' <small>Royle</small> *''[[Dictamnus hispanicus]]'' <small>Webb ex Willk.</small> *''[[Dictamnus macedonicus]]'' <small>(Borbás) Pénzes</small> *''[[Dictamnus microphyllus]]'' <small>Schur</small> *''[[Dictamnus obtusiflorus]]'' <small>W.D.J.Koch</small> *''[[Dictamnus odorus]]'' <small>Salisb.</small> *''[[Dictamnus sessilis]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus solitarius]]'' <small>Stokes</small> *''[[Dictamnus suffultus]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Dictamnus tadshikorum]]'' <small>Vved.</small> *''[[Fraxinella alba]]'' <small>(L.) Gaertn.</small> *''[[Fraxinella dictamnus]]'' <small>Moench</small> }} |synonyms_ref = <ref name="POWO_772356-1">{{нмс |title=''Dictamnus albus'' L&period; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:772356-1 |access-date=21 септември 2021 }}</ref> }} '''Бел русан''' ({{науч|Dictamnus albus}}) — вид [[цветно растение]] од семејството на [[седефчиња]]та (''Rutaceae''). Ова [[зелјесто растение|зелјество]] [[повеќегодишно растение]] има некоку географски варијанти.<ref name=RHSAZ>{{наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref> Домороден е во топлите отворени тревести и грмушести места во јужна Европа, северна Африка и добар дел од Азија. Во [[Македонија]] е застапен со две разновидности: ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' и ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus''.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1448-1449}}</ref> == Застапеност на растението во Македонија == Двете разновидности на белиот русан ја имаат следната распространетост низ Македонија:<ref name="ФлораМак1.6" /> * ''Dictamnus albus'' var. ''albus'' е многу често растение. Околу [[Скопје]] во [[Радуша]], на планините [[Жеден]], [[Скопска Црна Гора]] и [[Водно]]; Во околината на [[Куманово]], [[Штип]] и [[Овче Поле]]; Степоликите површини кај [[Градско]], Клисурите на [[Треска]], [[Пчиња]] и [[Тополка]], [[Таорска Клисура|Таорската]] и [[Жеденска Клисура|Жеденската Клисура]]. * ''Dictamnus albus'' var. ''macedonicus'' се среќава во потоплите предели. Жеден околу Скопје, Таорската Клисура, клисурата на Пчиња, кај [[Пробиштип]] и [[Кавадарци]] (с. [[Мрежичко]] и с. [[Рожден]]), [[Козјак (Мариово)|Козјак]] во [[прилепско Мариово]], во [[Валандово]], Гевгелиско ([[Богданци]]), [[Асанли]] во Нов Дојран. ==Опис== Ова растение е високо 40-100 см. [[Цвет]]овите образуваат лабав пирамидален шилец и по боја може да бидат од бледовиолетови до бели. Имаат по пет венечни ливчиња со долги стрчнати [[прашник|прашници]]. Листовите се налик на [[јасен]]овите.<ref name=RHSAZ /> ==Одгледување== Во градинарството има неколку [[разновидност (ботаника)|разновидности]] и [[сорта|сорти]]. Разновидноста ''D. albus'' var. ''purpureus'', каде виолетовата е присутна само во жилите на белото венче со благ прелив, е носител на Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво од Англија..<ref>{{нмс|title=''Dictamnus albus'' var. ''purpureus''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|archive-url=https://archive.today/20121224163235/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=655|url-status=dead|archive-date=24 декември 2012|publisher=Royal Horticultural Society|access-date=24 јули 2013}}</ref><ref>{{нмс | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = јули 2017 | page = 29 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 6 февруари 2018}}</ref> Русанот има вретенест корен, поради што зрелите растенија се тешки за воспоставка и делба; на младите единки им требаат три години пред да почнат да цветаат; бидејќи напролет е доцна за разлистување, дури и возрасните единки може да бидат повредени со поинтезивно копање во тој период. ==Токсичност== Листовите имаат горчлив и раздразкув вкус, иако по мирис потсетува на лимон. Сите делови од растението предизвикуваат благо стомачно вознемирување ако се изедат, а ако дојдат во допир со кожата предизвикуваат плускавци.<ref name=RHSAZ /> ==Испарливи масла== Растението произведува [[есенцијално масло|испарливи масла]] кои лесно можат да се запалат на врело време,<ref>{{нмс|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=286761|title = Dictamnus albus - Plant Finder}}</ref> поради што едно англиско име на белиот русан е ''burning bush'', називот на [[несогорлива капина|несогорливата капина]] во [[Библијата]]. Испарливите масла содржат [[изопрен]]. ==Хемија== Од родот [[русан]] изолирани се преку 100 хемиски составници, меѓу кои [[алкалоид]]и, лимоноидни [[тритерпен]]оиди, [[флавоноид]]и, [[сесквитерпен]]оиди, [[кумарин]]и и [[фенилпропаноид]]и.<ref>{{наведено списание |author1=Gao X. |author2=Zhao P.-H. |author3=Hu J.-F. | title = Chemical constituents of plants from the genus ''Dictamnus'' | journal = Chemistry and Biodiversity | volume = 8 | issue = 7 | pages = 1234–1244 | year = 2011 | doi = 10.1002/cbdv.201000132 | pmid = 21766445|s2cid=46187608 | doi-access = free }}</ref> ==Галерија== <gallery> Illustration Dictamnus albus0.jpg|Ботаничка илустрација, 1885&nbsp;г. Dictamnus albus.JPG|Растение Blüten der Dictamnus albus.jpg|Цветови Rutaceae - DIctamnus albus.JPG|Единечен цвет Dictamnus albus 003.JPG|Плод Rutaceae - DIctamnus albus-1.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Dictamnus albus}} * [http://www.thegardenhelper.com/Dictamnus.htm Одгледување на бел русан во вашата градина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219052407/http://www.thegardenhelper.com/dictamnus.htm |date=19 февруари 2013 }} {{en}} * [http://www.backyardgardener.com/pren/pg43.html За русаните] {{en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=pQTZyS7BKV8 Бел русан како гори] (видео) {{Таксонска лента|from=Q157755}} [[Категорија:Жолтодрвни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони именувани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] gtn9lrv9aotxjf94ytjc7k83bwhnu42 0 1395399 5561435 2026-05-19T08:47:28Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Бел русан]] 5561435 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Бел русан]] bun0wic0e9a6ueanx40mxnuw16vi1nr 4 1395400 5561437 2026-05-19T08:51:29Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: Корисниците на Википедија, [[ВП:КОРИСНИЦИ|Википедијанците]], понекогаш одлучуваат да се соберат заедно на едно место, да се видат и да помуабет меѓусебно. Ова е прилика за дружење, разговор на најразлични теми, запознавање со своите „колеги“ и разм... 5561437 wikitext text/x-wiki Корисниците на Википедија, [[ВП:КОРИСНИЦИ|Википедијанците]], понекогаш одлучуваат да се соберат заедно на едно место, да се видат и да помуабет меѓусебно. Ова е прилика за дружење, разговор на најразлични теми, запознавање со своите „колеги“ и размена на искуства и знаења. Се повикуваат сите корисници и соработници на Википедија да учествуваат во подготовката на следната вики-средба. ---- {{Википедија:Вики средба/Содржина}} {|align=right |__TOC__ |} {{кратенка|ВП:СРЕДБИ|ВП:IRL}} Се закажува следната викисредба да се одржи на 26 мај 2026 година (вторник), со почеток во 19:00 ч. во Пјаца Либерта во Скопје ([https://www.google.com/maps/place/Piazza+Liberta/@41.9957273,21.4261041,19.54z/data=!4m5!3m4!1s0x1354144b22ef007f:0xef00ca67cca99e89!8m2!3d41.9955646!4d21.426177 карта]). (мој контакт ако има потреба од помош при наоѓање на местото 072580518) == Потврдено присуство == #{{За}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> == Дискусија == Вашите коментари во врска со самата средба се добредојдени. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:51, 19 мај 2026 (CEST) == Присутни == == Извештај == == Следна викисредба == Следната викисредба е предвидена да се одржи во јуни [[Категорија:Викизаедница]] [[Категорија:Викисредби одржани во Скопје]] 2fhd33p8lvmknuwqt1h5knvz01zsutm 5561438 5561437 2026-05-19T08:51:55Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија */ 5561438 wikitext text/x-wiki Корисниците на Википедија, [[ВП:КОРИСНИЦИ|Википедијанците]], понекогаш одлучуваат да се соберат заедно на едно место, да се видат и да помуабет меѓусебно. Ова е прилика за дружење, разговор на најразлични теми, запознавање со своите „колеги“ и размена на искуства и знаења. Се повикуваат сите корисници и соработници на Википедија да учествуваат во подготовката на следната вики-средба. ---- {{Википедија:Вики средба/Содржина}} {|align=right |__TOC__ |} {{кратенка|ВП:СРЕДБИ|ВП:IRL}} Се закажува следната викисредба да се одржи на 26 мај 2026 година (вторник), со почеток во 19:00 ч. во Пјаца Либерта во Скопје ([https://www.google.com/maps/place/Piazza+Liberta/@41.9957273,21.4261041,19.54z/data=!4m5!3m4!1s0x1354144b22ef007f:0xef00ca67cca99e89!8m2!3d41.9955646!4d21.426177 карта]). (мој контакт ако има потреба од помош при наоѓање на местото 072580518) == Потврдено присуство == #{{За}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> == Дискусија == Вашите коментари во врска со самата средба се добредојдени. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:51, 19 мај 2026 (CEST) == Присутни == == Извештај == == Следна викисредба == Следната викисредба е предвидена да се одржи во јуни [[Категорија:Викизаедница]] [[Категорија:Викисредби одржани во Скопје]] lww8tsyqf5uwyewmri5cisy5n0no6ri 0 1395401 5561440 2026-05-19T08:57:56Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Културни прикази на гаврани]] на [[Приказни за гаврани од различни култури]]: Погрешно напишан наслов 5561440 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Приказни за гаврани од различни култури]] auspatcti4kbmbd8t4tokq5u7g95uhi 14 1395402 5561444 2026-05-19T09:16:34Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561444 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395403 5561445 2026-05-19T09:28:02Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: Таксони именувани од [[Ихсан Али Ал-Шехбаз]] (роден 1939 година) [[Категорија:Таксони по автор|Ш]] 5561445 wikitext text/x-wiki Таксони именувани од [[Ихсан Али Ал-Шехбаз]] (роден 1939 година) [[Категорија:Таксони по автор|Ш]] jk8wtb9hc01va98n0c8z29rmdak2tfb 0 1395404 5561446 2026-05-19T09:36:25Z Jtasevski123 69538 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1352248416|Borealandea]]“ 5561446 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Borealandea''''' — род на [[скриеносеменици]] од семејството [[зелки]]. Вклучува три вида [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Подгрмушка|подгрмушки]] ендемски на [[Колумбија]] и [[Еквадор]], кои растат во планинските живеалишта во [[Анди|Андите]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77320925-1|title=''Borealandea'' Al-Shehbaz, Salariato, A.Cano & Zuloaga|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=27 July 2025}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Ихсан Али Ал-Шехбаз]] [[Категорија:Растенија опишани во 2023 година]] [[Категорија:Флора на Јужна Америка]] [[Категорија:Brassicaceae genera]] [[Категорија:Флора на Андите]] 9mr8xst7y4ztc3lj13kbwoy7q0m0boz 5561448 5561446 2026-05-19T09:42:37Z Jtasevski123 69538 5561448 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Borealandea''''' — род на [[скриеносеменици]] од семејството [[зелки]]. Вклучува три вида [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Подгрмушка|подгрмушки]] ендемски на [[Колумбија]] и [[Еквадор]], кои растат во планинските живеалишта во [[Анди|Андите]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77320925-1|title=''Borealandea'' Al-Shehbaz, Salariato, A.Cano & Zuloaga|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=27 July 2025}}</ref> == Видови == * ''[[Borealandea colombiana]]'' {{small|([[Al-Shehbaz]]) Al-Shehbaz, [[Salariato]],[[ A.Cano]] & [[Zuloaga]]}} – источно-централна и североисточна Колумбија * ''[[Borealandea ecuadoriana]]'' {{small|([[Al-Shehbaz]]) Al-Shehbaz, [[Salariato]], [[A.Cano]] & [[Zuloaga]]}} – Еквадор * ''[[Borealandea nubigena]]'' {{small|([[Bonpl.]]) [[Al-Shehbaz]], [[Salariato]], [[A.Cano]] & [[Zuloaga]]}} – Еквадор == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Ихсан Али Ал-Шехбаз]] [[Категорија:Растенија опишани во 2023 година]] [[Категорија:Флора на Јужна Америка]] [[Категорија:Brassicaceae genera]] [[Категорија:Флора на Андите]] bxtsvxdpil3wfxyrjlcaak56nvktr1a 1 1395405 5561447 2026-05-19T09:36:36Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561447 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1395406 5561453 2026-05-19T09:47:55Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Кралската Рота]] на [[Кралска Рота]] 5561453 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Кралска Рота]] k2ow03kp2nxu8ze9zyiqiivydx0mi9b 1 1395407 5561454 2026-05-19T09:48:07Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561454 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 14 1395408 5561456 2026-05-19T09:48:59Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561456 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395409 5561457 2026-05-19T09:53:46Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561457 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395410 5561458 2026-05-19T09:55:27Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561458 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395411 5561459 2026-05-19T09:59:48Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561459 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 10 1395412 5561460 2026-05-19T10:01:23Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Клокочки]] 5561460 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Клокочки]] 70ljuuck5jznrsqxaopfb9kfugwcv0z 10 1395413 5561461 2026-05-19T10:01:46Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Клокочки |parent=Крососомовидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/b... 5561461 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Клокочки |parent=Крососомовидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} f3vxqfnjjaqhkf8zohxwltux0l4evdk 10 1395414 5561462 2026-05-19T10:02:46Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Розиди |rank=ordo |link=Крососомовидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.1238... 5561462 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Розиди |rank=ordo |link=Крососомовидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} clfa94mnp0ylka4stii0kn7yvko54tf 10 1395415 5561463 2026-05-19T10:03:04Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Крососомовидни]] 5561463 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Крососомовидни]] d3q07sotbpkuvteh2y0rqu05cyzva8e 14 1395416 5561464 2026-05-19T10:03:14Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561464 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 0 1395417 5561465 2026-05-19T10:03:42Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphyleaceae | authority = [[Иван Мартинов|Martinov]]<ref name = POWO/> | synonyms = }} '''Клокочки''' (''Staphyleaceae'') — мало [[семејство (биологија)|семејство]] на [[цветни растенија]] од [[ред (биологија)|редот]] на [[крососомовидни]]... 5561465 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphyleaceae | authority = [[Иван Мартинов|Martinov]]<ref name = POWO/> | synonyms = }} '''Клокочки''' (''Staphyleaceae'') — мало [[семејство (биологија)|семејство]] на [[цветни растенија]] од [[ред (биологија)|редот]] на [[крососомовидни]]те (''Crossosomatales''). Домородно е во Европа, умерена и тропска Азија и [[Америка]]. Најголемиот род е [[клокочка]]та (''Staphylea''), чие име го носи. Семејството има три [[род (биологија)|рода]] со вкупно 40 [[вид (биологија)|видови]].<ref name = POWO/><ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal | author = Christenhusz, M. J. M. | author2 = Byng, J. W. | name-list-style = amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press | doi-access = free | bibcode = 2016Phytx.261..201C }}</ref> Во Македонија е застапен само родот клокочка (''Staphylea''), и тоа само со еден вид — [[Переста клокочка|перестата клокочка]] (''Staphylea pinnata'')<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1449-1450}}</ref> ==Родови== Светската база ''[[Plants of the World Online]]'' ги признава следниве три рода:<ref name = POWO>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77126628-1 Plants of the World Online: Staphyleaceae Martinov], {{пос|7 октомври 2020}}</ref> * ''[[Dalrympelea]]'' {{small|Roxb.}} — далримпелеја * ''[[Staphylea]]'' {{small|L.}} (вкл. ''Euscaphis'') — клокочка * ''[[Turpinia]]'' {{small|Vent.}} — турпинија ===Excluded genera=== Овие два рода порано се сметале за дел од клокочките, а денес се вклучени во таписциите (''Tapisciaceae'') согласно системот [[APG III]] од 2009 г.<ref name="apgiii">{{Citation |author=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}</ref> *''[[Huertea]]'' — уертеја *''[[Tapiscia]]'' — таписција == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q157386}} [[Категорија:Клокочки| ]] [[Категорија:Крососомовидни]] f3oz03opsdjlj5jazswguqm3jzmvsxu 5561470 5561465 2026-05-19T10:05:31Z Bjankuloski06 332 5561470 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphyleaceae | authority = [[Иван Мартинов|Martinov]]<ref name = POWO/> | synonyms = }} '''Клокочки''' (''Staphyleaceae'') — мало [[семејство (биологија)|семејство]] на [[цветни растенија]] од [[ред (биологија)|редот]] на [[крососомовидни]]те (''Crossosomatales''). Домородно е во Европа, умерена и тропска Азија и [[Америка]]. Најголемиот род е [[клокочка]]та (''Staphylea''), чие име го носи. Семејството има три [[род (биологија)|рода]] со вкупно 40 [[вид (биологија)|видови]].<ref name = POWO/><ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal | author = Christenhusz, M. J. M. | author2 = Byng, J. W. | name-list-style = amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press | doi-access = free | bibcode = 2016Phytx.261..201C }}</ref> Во [[Македонија]] е застапен само родот клокочка (''Staphylea''), и тоа само со еден вид — [[Переста клокочка|перестата клокочка]] (''Staphylea pinnata'')<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1449-1450}}</ref> ==Родови== Светската база ''[[Plants of the World Online]]'' ги признава следниве три рода:<ref name = POWO>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77126628-1 Plants of the World Online: Staphyleaceae Martinov], {{пос|7 октомври 2020}}</ref> * ''[[Dalrympelea]]'' {{small|Roxb.}} — далримпелеја * ''[[Staphylea]]'' {{small|L.}} (вкл. ''Euscaphis'') — клокочка * ''[[Turpinia]]'' {{small|Vent.}} — турпинија ===Excluded genera=== Овие два рода порано се сметале за дел од клокочките, а денес се вклучени во таписциите (''Tapisciaceae'') согласно системот [[APG III]] од 2009 г.<ref name="apgiii">{{Citation |author=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}</ref> *''[[Huertea]]'' — уертеја *''[[Tapiscia]]'' — таписција == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента|from=Q157386}} [[Категорија:Клокочки| ]] [[Категорија:Крососомовидни]] apj58gt6q7ol4updspa718hnda87azv 0 1395418 5561466 2026-05-19T10:04:14Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Клокочки]] 5561466 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Клокочки]] 49p5fmpdwsg2rsutadimd5dqp0qhauw 14 1395419 5561467 2026-05-19T10:04:26Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561467 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395420 5561469 2026-05-19T10:04:58Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Staphyleaceae}} [[Категорија:Крососомовидни]] 5561469 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Staphyleaceae}} [[Категорија:Крососомовидни]] nvdmp6swt8zsjnt84ukihl6jvs0wppl 10 1395421 5561471 2026-05-19T10:07:02Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Клокочка]] 5561471 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Клокочка]] rwfsmb1wususlegskkhkykuo3vtbvw8 10 1395422 5561472 2026-05-19T10:07:22Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Клокочка |parent=Клокочки |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 5561472 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Клокочка |parent=Клокочки |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 6uzuzademlt94yih921rjl887ggx5mp 14 1395423 5561473 2026-05-19T10:12:48Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: Ботанички таксони опишани од [[Нефи Дуан Атвуд]] (1938–2021) — американска ботаничарка. [[Категорија:Таксони по автор|А]] 5561473 wikitext text/x-wiki Ботанички таксони опишани од [[Нефи Дуан Атвуд]] (1938–2021) — американска ботаничарка. [[Категорија:Таксони по автор|А]] pg8d3rs691plokfqri49fofv6kfxpuv 0 1395424 5561475 2026-05-19T10:17:36Z Jtasevski123 69538 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1283343549|Heterotheca jonesii]]“ 5561475 wikitext text/x-wiki '''''Heterotheca jonesii''' —'' редок северноамерикански вид цветно растение од семејството [[Главоцветни|''Asteraceae'']]. Пронајдено е во јужниот дел на државата [[Јута]] во Соединетите Американски Држави. == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Нефи Дуан Атвуд]] [[Категорија:Растенија опишани во 1895]] [[Категорија:Флора на Јута]] [[Категорија:Таксони опишани од Стенли Ларсон Велш]] [[Категорија:Таксони опишани од Сидни Феј Блејк]] [[Категорија:Heterotheca]] fan4w15013nf172nge3qlgncy3bg7qw 5561477 5561475 2026-05-19T10:20:28Z Jtasevski123 69538 5561477 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Heterotheca jonesii plant Zion National Park USA 2012 08 28.jpg |image_alt = Heterotheca jonesii во Зионскиот национален парк |image_caption = <i>Heterotheca jonesii</i> во Зионскиот национален парк |genus = Heterotheca |species = jonesii |authority = ([[S.F.Blake]]) [[S.L.Welsh]] & [[N.D.Atwood]] 1976 |synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-131848 The Plant List, ''Heterotheca jonesii'' (S.F.Blake) S.L.Welsh & N.D.Atwood ]</ref> |synonyms = *''Chrysopsis jonesii'' <small>S.F.Blake 1925</small> *''Chrysopsis caespitosa'' <small>M.E. Jones 1895, нелегитимен хомоним Nutt. 1834</small> }}'''''Heterotheca jonesii''' —'' редок северноамерикански вид цветно растение од семејството [[Главоцветни|''Asteraceae'']]. Пронајдено е во јужниот дел на државата [[Јута]] во Соединетите Американски Држави.<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Heterotheca%20jonesii.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]</ref><ref name="w">[https://uwaterloo.ca/astereae-lab/heterotheca-jonesii University of Waterloo (Canada), Astereae Lab, ''Heterotheca canescens''] photos, drawings, distribution maps</ref><ref name="ww">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250066922 Flora of North America, ''Heterotheca jonesii'' (S. F. Blake) S. L. Welsh & N. D. Atwood, 1976. Jones’s goldenaster ]</ref><ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/32283382#page/710/mode/1up Jones, Marcus Eugene. 1895. Proceedings of the California Academy of Sciences, Series 2, 5(18): 694] ''Chrysopsis caespitosa''</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Нефи Дуан Атвуд]] [[Категорија:Растенија опишани во 1895]] [[Категорија:Флора на Јута]] [[Категорија:Таксони опишани од Стенли Ларсон Велш]] [[Категорија:Таксони опишани од Сидни Феј Блејк]] [[Категорија:Heterotheca]] k492aii5ej6rglnbn3q70rvqg32ryh6 5561478 5561477 2026-05-19T10:20:51Z Jtasevski123 69538 5561478 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Heterotheca jonesii plant Zion National Park USA 2012 08 28.jpg |image_alt = Heterotheca jonesii во Зионскиот национален парк |image_caption = <i>Heterotheca jonesii</i> во Зионскиот национален парк |genus = Heterotheca |species = jonesii |authority = ([[S.F.Blake]]) [[S.L.Welsh]] & [[N.D.Atwood]] 1976 |synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-131848 The Plant List, ''Heterotheca jonesii'' (S.F.Blake) S.L.Welsh & N.D.Atwood ]</ref> |synonyms = *''Chrysopsis jonesii'' <small>S.F.Blake 1925</small> *''Chrysopsis caespitosa'' <small>M.E. Jones 1895, нелегитимен хомоним Nutt. 1834</small> }}'''''Heterotheca jonesii''' —'' редок северноамерикански вид [[цветно растение]] од семејството [[Главоцветни|''Asteraceae'']]. Пронајдено е во јужниот дел на државата [[Јута]] во Соединетите Американски Држави.<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Heterotheca%20jonesii.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]</ref><ref name="w">[https://uwaterloo.ca/astereae-lab/heterotheca-jonesii University of Waterloo (Canada), Astereae Lab, ''Heterotheca canescens''] photos, drawings, distribution maps</ref><ref name="ww">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250066922 Flora of North America, ''Heterotheca jonesii'' (S. F. Blake) S. L. Welsh & N. D. Atwood, 1976. Jones’s goldenaster ]</ref><ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/32283382#page/710/mode/1up Jones, Marcus Eugene. 1895. Proceedings of the California Academy of Sciences, Series 2, 5(18): 694] ''Chrysopsis caespitosa''</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Нефи Дуан Атвуд]] [[Категорија:Растенија опишани во 1895]] [[Категорија:Флора на Јута]] [[Категорија:Таксони опишани од Стенли Ларсон Велш]] [[Категорија:Таксони опишани од Сидни Феј Блејк]] [[Категорија:Heterotheca]] 0mpz0emkcgsjx3oycho1wx5mg3ikmjv 1 1395425 5561476 2026-05-19T10:17:48Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5561476 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 14 1395426 5561482 2026-05-19T10:52:12Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561482 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395427 5561483 2026-05-19T10:55:27Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561483 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395428 5561484 2026-05-19T10:56:50Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561484 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395429 5561485 2026-05-19T10:58:22Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561485 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395430 5561486 2026-05-19T10:59:47Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561486 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395431 5561487 2026-05-19T11:01:23Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561487 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395432 5561488 2026-05-19T11:03:12Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561488 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395433 5561489 2026-05-19T11:04:29Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561489 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395434 5561490 2026-05-19T11:05:38Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561490 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395435 5561491 2026-05-19T11:07:00Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561491 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 14 1395436 5561492 2026-05-19T11:08:12Z BosaFi 115936 Создадена страница со: [[Категорија:Таксони по автор]] 5561492 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Таксони по автор]] ntuqne4pmjch7my5fvy77kegojxplmq 0 1395437 5561498 2026-05-19T11:21:39Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Украсни растенија]] 5561498 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Украсни растенија]] kbipf2hx7fpsi73mwm98gss2aqpof12 0 1395438 5561499 2026-05-19T11:31:03Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphylea | authority = [[Карл Линеј|L.]] | subdivision_ranks = Видови | subdivision = во [[#Видови|текстот]] |synonyms_ref=<ref name="36585-1" >{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:36585-1 |title=''Staphylea'' L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of... 5561499 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphylea | authority = [[Карл Линеј|L.]] | subdivision_ranks = Видови | subdivision = во [[#Видови|текстот]] |synonyms_ref=<ref name="36585-1" >{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:36585-1 |title=''Staphylea'' L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |date=2021 |accessdate=17 September 2021}}</ref> |synonyms= *''Bumalda'' {{мали|Thunb.}} *''Euscaphis'' {{мали|Siebold & Zucc.}} *''Hebokia'' {{мали|Raf.}} *''Staphylis'' {{мали|St.-Lag.}} *''Staphylodendron'' {{мали|Tourn. ex Mill.}} *''Staphylodendrum'' {{мали|Moench}} }} '''Клокочка''' ({{науч|Staphylea}}) — мал [[род (биологија)|род]] на 10-11 видови на [[цветни растенија]] од семејството на [[клокочки]]те (''Staphyleaceae''), домородни во [[умерена клима|умерените]] краишта на [[северна полутопка|северната полутопка]]. The highest species diversity is in China, where four species occur. Во [[Македонија]] е застапен само еден вид — [[переста клокочка|перестата клокочка]] (''Staphylea pinnata'')<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1449-1450}}</ref> Ова се големи [[грмушка|грмушки]], понекогаш мали дрва, со раст од 2–5&nbsp;м. Листовите се [[листопадно растение|листопадни]], распоредени во спротивни парови и перести, обично со по три ливчиња, но 76–178 см кај ''S. pinnata'' и 76–127 см кај ''S. colchica''. Цветовите се виснати завршни [[метличка|метлички]] долги 5–10&nbsp;см, со по 5–15 цветови на секоја метличка; поединечните цветови се долги 1&nbsp;см, имаат пет [[чашкино ливче|чашкини]] и [[венечно ливче|венечни ливчиња]] слични по големина и бели или светлорозови по боја. Плодот е хартиеста меуресто надуена [[чаура (ботаника)|чаура]] со две до три окциња долги по 3–10&nbsp;см во кои стојат семки. ==Видови== Светската база ''[[Plants of the World Online]]'' ги признава следниве видови:<ref name="36585-1" /> * ''[[Staphylea affinis]]'' <small>(Merr. & L.M.Perry) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea arguta]]'' <small>(Seem.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea bolanderi]]'' <small>A.Gray</small> — сиерска клокочка * ''[[Staphylea bumalda]]'' <small>DC.</small> — јапонска клокочка * ''[[Staphylea campanulata]]'' <small>J.Wen</small> * ''[[Staphylea cochinchinensis]]'' <small>(Lour.) Byng & Christenh.</small> — Непал до јужна Кина и Индокина * ''[[Staphylea colchica]]'' <small>Steven</small> — колхидска клокочка * ''[[Staphylea emodi]]'' <small>Wall. ex Brandis</small> — хималајска клокочка * ''[[Staphylea formosana]]'' <small>(Nakai) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea forrestii]]'' <small>Balf.f.</small> — Кина * ''[[Staphylea holocarpa]]'' <small>Hemsl.</small> — Кина * ''[[Staphylea indochinensis]]'' <small>(Merr.) Byng & Christenh.</small> — јужна Кина, северен Виетнам * ''[[Staphylea insignis]]'' <small>(Tul.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea japonica]]'' <small>(Thunb.) Mabb.</small> * ''[[Staphylea macrosperma]]'' <small>(C.C.Huang) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea megaphylla]]'' <small>(Tul.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea pinnata]]'' <small>L.</small> — переста клокочка * ''[[Staphylea pringlei]]'' <small>S.Watson</small> — Мексико * ''[[Staphylea shweliensis]]'' <small>W.W.Sm.</small> — Кина * ''[[Staphylea subsessilifolia]]'' <small>(C.Y.Wu) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea ternata]]'' <small>(Nakai) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea tricornuta]]'' <small>(Lundell) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea trifolia]]'' <small>L.</small> — трилисна клокочка * ''[[Staphylea yuanjiangensis]]'' <small>K.M.Feng & T.Z.Hsu</small> Некои ботаничари порано го вклучувале и сродниот род турпинија (''Turpinia)''. ==Одгледување и употреба== Неколку видови се одгледуваат како [[украсни растенија]] поради цветовите и надуените торбести плодови. Популарната ''Staphylea × elegans'' е хибрид од непознато потекло, веројатно со вкрстување на ''S. colchica'' и ''S. pinnata''. Во [[грузиска кујна|грузиската кујна]] од цветовите се прави [[туршија]].<ref>{{Cite web|url=https://www.georgianjournal.ge/georgian-cuisine/32359-delicious-georgian-appetizer-jonjoli.html|title = Delicious Georgian appetizer – Jonjoli}}</ref> <gallery> Staphylea-pinnata-flowers.JPG|Цветови на ''S. pinnata'' Staphylea-pinnata-fruits.JPG|Плодови на ''S. pinnata'' Staphylea pinnata seeds.jpg |Плодови и семки на ''S. pinnata'' Jonjoli.jpg|Цветови на ''S. colchica'' во расол </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Staphylea}} *[http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=0&name_str=Staphylea&btnSearch=Search EFloras: search results for ''Staphylea''] *[http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Staphylea&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Staphylea''] *[http://www.desert-tropicals.com/Plants/Staphyleaceae/Staphylea.html ''Staphylea''] - at desert-tropicals.com *[http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/sttr.htm ''Staphylea trifolia'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Taxonbar|from=Q158845}} [[Category:Rosid genera]] [[Category:Staphyleaceae]] 1sw6gf2yqbuu4o9kn29i0vy2df1w75a 5561500 5561499 2026-05-19T11:31:54Z Bjankuloski06 332 ±[[Категорија:Rosid genera]]→[[Категорија:Клокочки]]; ±[[Категорија:Staphyleaceae]]→[[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5561500 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Staphylea colchica.jpg | image_caption = ''Staphylea colchica'' | taxon = Staphylea | authority = [[Карл Линеј|L.]] | subdivision_ranks = Видови | subdivision = во [[#Видови|текстот]] |synonyms_ref=<ref name="36585-1" >{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:36585-1 |title=''Staphylea'' L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |date=2021 |accessdate=17 September 2021}}</ref> |synonyms= *''Bumalda'' {{мали|Thunb.}} *''Euscaphis'' {{мали|Siebold & Zucc.}} *''Hebokia'' {{мали|Raf.}} *''Staphylis'' {{мали|St.-Lag.}} *''Staphylodendron'' {{мали|Tourn. ex Mill.}} *''Staphylodendrum'' {{мали|Moench}} }} '''Клокочка''' ({{науч|Staphylea}}) — мал [[род (биологија)|род]] на 10-11 видови на [[цветни растенија]] од семејството на [[клокочки]]те (''Staphyleaceae''), домородни во [[умерена клима|умерените]] краишта на [[северна полутопка|северната полутопка]]. The highest species diversity is in China, where four species occur. Во [[Македонија]] е застапен само еден вид — [[переста клокочка|перестата клокочка]] (''Staphylea pinnata'')<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1449-1450}}</ref> Ова се големи [[грмушка|грмушки]], понекогаш мали дрва, со раст од 2–5&nbsp;м. Листовите се [[листопадно растение|листопадни]], распоредени во спротивни парови и перести, обично со по три ливчиња, но 76–178 см кај ''S. pinnata'' и 76–127 см кај ''S. colchica''. Цветовите се виснати завршни [[метличка|метлички]] долги 5–10&nbsp;см, со по 5–15 цветови на секоја метличка; поединечните цветови се долги 1&nbsp;см, имаат пет [[чашкино ливче|чашкини]] и [[венечно ливче|венечни ливчиња]] слични по големина и бели или светлорозови по боја. Плодот е хартиеста меуресто надуена [[чаура (ботаника)|чаура]] со две до три окциња долги по 3–10&nbsp;см во кои стојат семки. ==Видови== Светската база ''[[Plants of the World Online]]'' ги признава следниве видови:<ref name="36585-1" /> * ''[[Staphylea affinis]]'' <small>(Merr. & L.M.Perry) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea arguta]]'' <small>(Seem.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea bolanderi]]'' <small>A.Gray</small> — сиерска клокочка * ''[[Staphylea bumalda]]'' <small>DC.</small> — јапонска клокочка * ''[[Staphylea campanulata]]'' <small>J.Wen</small> * ''[[Staphylea cochinchinensis]]'' <small>(Lour.) Byng & Christenh.</small> — Непал до јужна Кина и Индокина * ''[[Staphylea colchica]]'' <small>Steven</small> — колхидска клокочка * ''[[Staphylea emodi]]'' <small>Wall. ex Brandis</small> — хималајска клокочка * ''[[Staphylea formosana]]'' <small>(Nakai) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea forrestii]]'' <small>Balf.f.</small> — Кина * ''[[Staphylea holocarpa]]'' <small>Hemsl.</small> — Кина * ''[[Staphylea indochinensis]]'' <small>(Merr.) Byng & Christenh.</small> — јужна Кина, северен Виетнам * ''[[Staphylea insignis]]'' <small>(Tul.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea japonica]]'' <small>(Thunb.) Mabb.</small> * ''[[Staphylea macrosperma]]'' <small>(C.C.Huang) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea megaphylla]]'' <small>(Tul.) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea pinnata]]'' <small>L.</small> — переста клокочка * ''[[Staphylea pringlei]]'' <small>S.Watson</small> — Мексико * ''[[Staphylea shweliensis]]'' <small>W.W.Sm.</small> — Кина * ''[[Staphylea subsessilifolia]]'' <small>(C.Y.Wu) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea ternata]]'' <small>(Nakai) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea tricornuta]]'' <small>(Lundell) Byng & Christenh.</small> * ''[[Staphylea trifolia]]'' <small>L.</small> — трилисна клокочка * ''[[Staphylea yuanjiangensis]]'' <small>K.M.Feng & T.Z.Hsu</small> Некои ботаничари порано го вклучувале и сродниот род турпинија (''Turpinia)''. ==Одгледување и употреба== Неколку видови се одгледуваат како [[украсни растенија]] поради цветовите и надуените торбести плодови. Популарната ''Staphylea × elegans'' е хибрид од непознато потекло, веројатно со вкрстување на ''S. colchica'' и ''S. pinnata''. Во [[грузиска кујна|грузиската кујна]] од цветовите се прави [[туршија]].<ref>{{Cite web|url=https://www.georgianjournal.ge/georgian-cuisine/32359-delicious-georgian-appetizer-jonjoli.html|title = Delicious Georgian appetizer – Jonjoli}}</ref> <gallery> Staphylea-pinnata-flowers.JPG|Цветови на ''S. pinnata'' Staphylea-pinnata-fruits.JPG|Плодови на ''S. pinnata'' Staphylea pinnata seeds.jpg |Плодови и семки на ''S. pinnata'' Jonjoli.jpg|Цветови на ''S. colchica'' во расол </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Staphylea}} *[http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=0&name_str=Staphylea&btnSearch=Search EFloras: исход од пребарување на ''Staphylea''] *[http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Staphylea&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Staphylea''] *[http://www.desert-tropicals.com/Plants/Staphyleaceae/Staphylea.html ''Staphylea''] на desert-tropicals.com *[http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/sttr.htm ''Staphylea trifolia'' слики на bioimages.vanderbilt.edu] {{Taxonbar|from=Q158845}} [[Категорија:Клокочки]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dfp2v9ggl37t53kkqyowje790fkxq43 0 1395439 5561501 2026-05-19T11:32:11Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Клокочка]] 5561501 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Клокочка]] oc36cdz8z47p6pd6sjyl882hlt68ysb 14 1395440 5561507 2026-05-19T11:55:49Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Земјоделство|Поими]] [[Категорија:Терминологија]] 5561507 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Земјоделство|Поими]] [[Категорија:Терминологија]] 8n8skq6c78z933wweln25fuecmcj6ux